अनुशासनिक पर्व — तण्डिको कथा
खण्ड 9 — अनुशासनदेखि स्वर्गारोहण पर्वसम्म · अध्याय 16
संस्कृत
1उपमन्युरुवाच ऋषिरासीत् कृते तात तण्डिरित्येव विश्रुतः। दशवर्षसहस्राणि तेन देव: समाधिना॥ आराधितोऽभूद् भक्तेन तस्योदकं निशामय। स दृष्टवान् महादेवमस्तौषीच्च स्तवैर्विभुम्॥
2इति तण्डिस्तपोयोगात् परमात्मानमव्ययम्। चिन्तयित्वा महात्मानमिदमाह सुविस्मितः॥
3यं पठन्ति सदा सांख्याश्चिन्तयन्ति च योगिनः। परं प्रधानं पुरुषमधिष्ठातारमीश्वरम्॥ उत्पत्तौ च विनाशे च कारणं यं विदुर्बुधाः। देवासुरमुनीनां च परं यस्मान्न विद्यते॥ अजं तमहमीशानमनादिनिधनं प्रभुम्। अत्यन्तसुखिनं देवमनघं शरणं व्रजे॥
4एवं ब्रुवन्नेव तदा ददर्श तपसां निधिम्। तमव्ययमनौपम्यमचिन्त्यं शाश्वतं ध्रुवम्॥ निष्कलं सकलं ब्रह्म निर्गुणं गुणगोचरम्। योगिनां परमानन्दमक्षरं मोक्षसंज्ञितम्॥ मनोरिन्द्राग्निमरुतां विश्वस्य ब्रह्मणो गतिम्। अग्राह्यमचलं शुद्धं बुद्धिग्राह्यं मनोमयम्॥ दुर्विज्ञेयमसंख्येयं दुष्प्रापमकृतात्मभिः। योनि विश्वस्य जगतस्तमसः परतः परम्॥
5यः प्राणवन्तमात्मानं ज्योतिर्जीवस्थितं मनः। तं देवं दर्शनाकाङ्क्षी बहून् वर्षगणानृषिः॥
6तण्डि उवाच तपस्युग्रे स्थितो भूत्वा दृष्ट्वा तुष्टाव चेश्वरम्।। पवित्राणां पवित्रस्त्वं गतिर्गतिमतां वर॥
7अत्युग्रं तेजसां तेजस्तपां परमं तपः। विश्वावसुहिरण्याक्षपुरुहूतनमस्कृत॥
8भूरिकल्याणद विभो परं सत्यं नमोऽस्तु ते। जातीमरणभीरूणां यतीनां यततां विभो॥
9निर्वाणद सहस्रांशो नमस्तेऽस्तु सुखाश्रय। ब्रह्मा शतक्रतुर्विष्णुर्विश्वेदेवा महर्षयः॥ न विदुस्त्वां तु तत्त्वेन कुतो वेत्स्यामहे वयम्
10त्वत्तः प्रवर्तते सर्वं त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम्॥ कालाख्यः पुरुषाख्यश्च ब्रह्माख्यश्च त्वमेव हि। तनवस्ते स्मृतास्तिस्रः पुराणज्ञैः सुरर्षिभिः॥
11अधिपौरुषमध्यात्ममधिभूताधिदैवतम्। अधिलोकाधिविज्ञानमधियज्ञस्त्वमेव हि॥
12त्वां विदित्वात्मदेहस्थं दुर्विदं दैवतैरपि। विद्वांसो यान्ति निर्मुक्ताः परं भावमनामयम्॥
13अनिच्छतस्तव विभो जन्ममृत्युरनेकतः। द्वारं तु स्वर्गमोक्षाणामाक्षेप्ता त्वं ददासि च॥
14त्वं वै स्वर्गच कामः क्रोधस्त्वमेव च। सत्त्वं रजस्तमश्चैव अधश्चोर्ध्वं त्वमेव हि॥
15ब्रह्मा भवश्च विष्णुश्च स्कन्देन्द्रौ सविता यमः। वरुणेन्दू मनुर्धाता विधाता त्वं धनेश्वरः॥
16भूर्वायुः सलिलाग्निश्च खं वाग्बुद्धिः स्थितिर्मतिः। कर्म सत्यानृते चोभे त्वमेवास्ति च नास्ति च॥
17इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश्च प्रकृतिभ्यः परं ध्रुवम्। विश्वाविश्वपरोभावश्चिन्त्याचिन्त्यस्त्वमेव हि॥
18यच्चैतत् परमं ब्रह्म यच्च तत् परमं पदम्। या गतिः सांख्ययोगानां स भवान् नात्र संशयः॥
19नूनमद्य कृतार्थाः स्म नूनं प्राप्ताः सतां गतिम्। यां गतिं प्रार्थयन्तीह ज्ञाननिर्मलबुद्धयः॥
20अहो मूढाः स्म सुचिरमिमं कालमचेतसा। यन्न विद्यः परं देवं शाश्वतं यं विदुर्बुधाः॥
21सेयमासादिता साक्षात् त्वद्भक्तिर्जनमभिर्मया। भक्तानुग्रहकृद् देवो यं ज्ञात्वामृतमश्नुते॥
22देवासुरमुनीनां तु यच्च गुह्यं सनातनम्। गुहायां निहितं ब्रह्म दुर्विज्ञेयं मुनेरपि॥
23स एष भगवान् देवः सर्वकृत् सर्वतोमुखः। सर्वात्मा सर्वदर्शी च सर्वगः सर्ववेदिता।॥
24देहकृद् देहभृद् देही देहभुगदेहिनां गतिः। प्राणकृत् प्राणभृत् प्राणी प्राणदः प्राणिनां गतिः॥३१
25अध्यात्मगतिरिष्टानां ध्यायिनामात्मवेदिनाम्। अपुनर्भवकामानां या गतिः सोऽयमीश्वरः॥
26अयं च सर्वभूतानां शुभाशुभगतिप्रदः। अयं च जन्ममरणे विदध्यात् सर्वजन्तुषु॥
27अयं संसिद्धिकामानां या गतिः सोऽयमीश्वरः। भूराद्यान् सर्वभुवनानुत्पाद्य सदिवौकसः। दधाति देवस्तनुभिरष्टाभिर्यो बिभर्ति च॥
28अतः प्रवर्तते सर्वमस्मिन् सर्वं प्रतिष्ठितम्। अस्मिंश्च प्रलयं याति अयमेकः सनातनः॥
29अयं स सत्यकामानां सत्यलोकः परं सताम्। अपवर्गश्च मुक्तानां कैवल्यं चात्मवेदिनाम्॥
30अयं ब्रह्मादिभिः सिद्धैर्गुहायां गोपितः प्रभुः। देवासुरमनुष्याणामप्रकाशो भवेदिति॥
31तं त्वां देवासुरनरास्तत्त्वेन न विदुर्भवम्। मोहिताः खल्वनेनैव हृदिस्थेनाप्रकाशिना॥
32ये चैनं प्रतिपद्यन्ते भक्तियोगेन भाविताः। तेषामेवात्मनाऽऽत्मानं दर्शयत्येष हृच्छयः॥
33यं ज्ञात्वा न पुनर्जन्म मरणं चापि विद्यते। यं विदित्वा परं वेद्यं वेदितव्यं न विद्यते॥
34यं लब्वा परमं लाभं नाधिकं मन्यते बुधः। यां सूक्ष्मां परमां प्राप्तिं गच्छन्नव्ययमक्षयम्॥
35यं सांख्या गुणतत्त्वज्ञाः सांख्यशास्त्रविशारदाः। सूक्ष्मज्ञानतराः सूक्ष्म ज्ञात्वा मुच्यन्ति बन्धनैः॥
36यं च वेदविदो वेद्यं वेदान्ते च प्रतिष्ठितम्। प्राणायामपरा नित्यं यं विशन्ति जपन्ति च॥
37ओंकाररथमारुह्य ते विशन्ति महेश्वरम्। अयं स देवयानानामादिते द्वारमुच्यते॥
38अयं च पितृयानानां चन्द्रमा द्वारमुच्यते। एष काष्ठा दिशश्चैव संवत्सरयुगादि च॥
39दिव्यादिव्यः परो लाभ अयने दक्षिणोत्तरे। एनं प्रजापतिः पूर्वमाराध्य बहुभिः स्तवैः॥
40प्रजार्थं वरयामास नीललोहितसंज्ञितम्। ऋग्भिर्यमनुशासन्ति तत्त्वे कर्मणि बढचाः॥ यजुर्भिर्यन्त्रिधा वेद्यं जुह्वत्यध्वर्यवोऽध्वरे।
41सामभिर्ये च गायन्ति सामगा: शुद्धबुद्धयः॥ ऋतं सत्यं परं ब्रह्म स्तुवन्त्याथर्वणा द्विजाः। यज्ञस्य परमा योनिः पतिश्चायं परः स्मृतः॥
42रात्र्यहःश्रोत्रनयन: पक्षमासशिरोभुजः। ऋतुवीर्यस्तपोधैर्यो ह्यब्दगुह्योरुपादवान्॥
43मृत्युर्यमो हताशश्च कालः संहारवेगवान्। कालस्य परमा योनिः कालश्चायं सनातनः॥
44चन्द्रादित्यौ सनक्षत्रौ ग्रहाश्च सह वायुना। ध्रुव: सप्तर्षयश्चैव भुवनाः सप्त एव च॥
45प्रधानं महदव्यक्तं विशेषान्तं सवैकृतम्। ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तं भूतादि सदसच्च यत्॥
46अष्टौ प्रकृतयश्चैव प्रकृतिभ्यश्च यः परः। अस्य देवस्य यद् भागं कृत्स्नं सम्परिवर्तते॥
47एतत् परममानन्दं यत् तच्छाश्वतमेव च। एषा गतिर्विरक्तानामेष भावः परः सताम्॥
48एतत् पदमनुद्विग्नमेतद् ब्रह्म सनातनम्। शास्त्रवेदाङ्गविदुषामेतद् ध्यानं परं पदम्॥
49इयं सा परमा काष्ठा इयं सा परमा कला। इयं सा परमा सिद्धिरियं सा परमा गतिः॥
50इयं सा परमा शान्तिरियं सा निर्वृति: परा। यं प्राप्य कृतकृत्याः स्म इत्यमन्यन्त योगिनः॥
51इयं तुष्टिरियं सिद्धिरियं श्रुतिरियं स्मृतिः। अध्यात्मगतिरिष्टानां विदुषां प्राप्तिरव्यया॥
52यजतां कामयानानां मखैर्विपुलदक्षिणैः। या गतिर्यज्ञशीलानां सा गतिस्त्वं न संशयः॥
53सम्यग् योगजपैः शान्तिर्नियमैर्देहतापनैः। तप्यतां या गतिर्देव परमा सा गतिर्भवान्॥
54कर्मन्यासकृतानां च विरक्तानां ततस्ततः। या गतिर्ब्रह्मसदने सा गतिस्त्वं सनातन॥
55उपमन्युरुवाच अपुनर्भवकामानां वैराग्ये वर्ततां च या। प्रकृतीनां लयानां च सा गतिस्त्वं सनातन॥ ज्ञानविज्ञानयुक्तानां निरुपाख्या निरञ्जना। कैवल्या या गतिर्देव परमा सा गतिर्भवान्॥ वेदशास्त्रपुराणोक्ताः पञ्चैता गतयः स्मृताः। त्वत्प्रसादिद्धि लभ्यन्ते न लभ्यन्तेऽन्यथा विभो॥ इति तण्डिस्तपोराशिस्तुष्टावेशानमात्मना। जगौ च परमं ब्रह्म यत् पुरा लोककृज्जगौ॥ एवं स्तुतो महादेवस्तण्डिना ब्रह्मवादिना। उवाच भगवान् देव उमया सहितः प्रभुः॥
56तण्डि उवाच ब्रह्मा शतक्रतुर्विष्णुर्विश्वेदेवा महर्षयः न विदुस्त्वामिति ततस्तुष्टः प्रोवाच तं शिवः॥
57अक्षयश्चाव्ययश्चैव भविता दुःखवर्जितः। यशस्वी तेजसा युक्तो दिव्यज्ञानसमन्वितः॥
58ऋषीणामभिगम्यश्च सूत्रकर्ता सुतस्तव। मत्प्रसादाद् द्विजश्रेष्ठ भविष्यति न संशयः॥
59कं वा कामं ददाम्यद्य ब्रूहि यद् वत्स काङ्क्षसे। प्राञ्जलिः स उवाचेदं त्वयि भक्तिर्दृढास्तु मे॥
60उपमन्युरुवाच एतान् दत्त्वा वरान् देवो वन्द्यमानः सुरर्षिभिः। स्तूयमानश्च विबुधैस्तत्रैवान्तरधीयत॥
61अन्तर्हिते भगवति सानुगे यादवेश्वर। ऋषिराश्रममागम्य ममैतत् प्रोक्तवानिह॥
62यानि च प्रथितान्यादौ तण्डिराख्यातवान् मम। नामानि मानवश्रेष्ठ तानि त्वं शृणु सिद्धये॥
63दशनामसहस्राणि देवेष्वाह पितामहः। शर्वस्य शास्त्रेषु तथा दशनामशतानि च॥
64गुह्यानीमानि नामानि तण्डिर्मवतोऽच्युत। देवप्रसादाद् देवेशः पुरा प्राह महात्मने॥
अङ्ग्रेजी
1Upamanyu said There was in the golden cycle. O sire, a Rishi named Tandi. With devoted heart he worshipped with the help of Yoga meditation, the great God for ten thousand years. Hear me as I tell you the fruit, or reward he reaped of such wonderful devotion. He succeeded in seeing Mahadeva and lauded him by uttering some hymns.
2Thinking, with the help of his penances, of Him who is the supreme Soul and who is eternal and undecaying. Tandi became stricken with wonder and said these words,
3I scek His refuge whom the Sankhyas describe and the Yogins think of as the greal, the foremost, the Male Being, the pervader of all things, and the Lord of all existent objects, who is the cause of both the creation and the destruction of the universe, who is superior to all the gods, the Asuras, and the Munis, who has nothing higher who is uncreate, who is the Lord of all things. Who has neither beginning nor end, and who is gifted with supreme power, who is possessed of the highest happiness, and who is effulgent and sinless.
4After he had said these words, Tandi, saw before him that ocean of penances, that great God who is eternal and undecaying, who is peerless, who is inconceivable, who is eternal, and who is without any change, who is indivisible, who is whole, who is Brahma, who is above all attributes, and who is gifted with attributes, who is the highest delight of Yogins, who is without decrease, who is called Liberation, who is the refuge of the mind, of Indra, of Agni, of the Wind-God, of the entire universe, and of the Grandfather Brahman; who cannot be comprehended by the mind who is without change of any kind, who is pure, who is capable of being apprehended by the understanding only, and who is immaterial as the mind; who cannot be comprehended, who cannot be measured, who is difficult of being attained, by persons of impure souls, who is the origin of the universe, and who is above both the universe and the quality of darkness; who is ancient, who is Purusha, who is gifted with effulgence, and who is higher than the highest.
5Desirous of seeing Him who investing himself with vital airs, lives in the individual soul, in the form of that effulgence which is called the Mind, the Rishi Tandin, passed many years practising the severest austerities, and having succeeded in seeing Him as the reward of those penances, he lauded the great God in the following terms.
6Tandi said You are the purifier of all purifiers and the refuge of all, o foremost of all beings gifted with intelligence! You are the most dreadful energy of all kinds of energy. You are the austerest penance of all penances.
7You, O powerful one, are the liberal giver of blessings. You are the supreme Truth. I bow to you.
8I bow to you, O you of a thousand rays, and, O refuge of all happiness! You are the bestower of that emancipation for which, O powerful one, Yatis, standing in fear of birth and death, strive so hard.
9The Grandfather Brahman, Indra of a hundred sacrifices, Vishnu, the Vishvedevas, the great Rishis, cannot comprehend your real nature. How then can persons like ourselves expect to comprehend you.
10Everything originates from you. Upon you depends everything. You are called Kala, you are called Purusha, you are called Brahma. Celestial Rishis well read in the Puranas, say that you are triune.
11You are Adhi Purusha, Adhyatma, Adhi Bhauta, Adhi Daivata, Adhi Loka, AdhiVijnanam, and AdhiYajna.
12Wise men, when they succeed in knowing you that lives in themselves and that can be known by the very gods, become freed from all fetters and enter into a state of existence that is above all sorrow.
13They who do not wish to know you, are constrained to pass through numberless births and deaths. You are the door of heaven and of Liberation. You are he who brings all beings into existence and withdraw them again into yourself. You are the great giver.
14You are heaven, you are liberation, you are desire. You are the anger which inspires creatures. You are Sattwa, you are Rajas, you are Tamas, you are the nether regions, and you are the upper regions,
15You are the Grandfather Brahman, you are Bhava, you are Vishnu, you are Skanda, you are Indra, you are Savitri, you are Yama you are Varuna, you are Soma, you are Dhatri, you are Manu, you are Vidhatri, and you are Kubera the Lord of riches.
16You are Earth, you are Wind, you are Water, you are Agni, you are Ether, you are Speech, you are the Understanding, you are Steadiness, you are Intelligence, you are the Acts, you are Truth, you are Untruth, you are existent, you are nonexistent.
17You are the senses, you are what is above Nature, you are immutable. You are superior to existent objects, you are superior to nonexistent objects, you are capable of being conceived, you are incapable of being conceived.
18You are at one with what is Supreme Brahma, with what is the highest entity, with what is the end of both the Sankhyas and the Yogins.
19Indeed, I have been greatly rewarded by you today on account of your granting me a sight of your form. I have attained the end of the righteous. I have been rewarded with that end which is prayed for by persons whose understanding have been purified by Knowledge.
20Alas, so long I was steeped in Ignorance; for this long time I was an insensate fool, since I had no knowledge of you who are the Supreme Deity, you who are the only Eternal Entity as known by all persons.
21In course of numberless lives have I at last succeeded in acquiring that Devotion towards you, for which you have shown yourself to me, O you who are ever inclined to favour those who are devoted to you! He who knows you enjoys immortality.
22You are always a mystery with the gods, the Asuras, and the ascetics. Brahma is concealed in a cave. The very ascetics cannot see or know him.
23You are that powerful god who is the Creator of everything and whose face is turned towards all directions. You are the soul of all things you see all things, you pervade all things, and you know ali things.
24You make a body for yourself. You bear that body. You are an embodied Being. You have a body and you are the refuge of all embodied creatures. You are the creator of the vital airs. You possess the vital airs, you are endued with vital airs, you are the giver of the vital airs, and you are the refuge of all beings endued with vital airs.
25You are that Adhyatma, which is the refuge of all pious persons who are given to Yogameditation and conversant with the Soul and who seek to avoid rebirth. Indeed, you are that Supreme Lord who is at one with that refuge.
26You distribute all ends, happy or miserable, to all creatures. You ordain the birth and death for all created beings.
27You are the powerful Lord who grants success to Rishis crowned with success regarding the fruition of their wishes. Haying created all the worlds beginning with Bhu, together with all the dwellers of heaven, you uphold and cherish them all, dividing yourself into your well known eight forms.
28Everything originates from you. All things depend upon you. All things, again disappear in you. You are the sole Eternal object.
29You are that region of Truth which is sought by the righteous and considered by them as the highest. You are that stoppage of individual existence sought by the Yogins. You are that Liberation which is sought by persons conversant with the Soul.
30Beings crowned with success and having Brahman amongst them have concealed you in a cave for preventing the deities and Asuras and human beings from seeing you.
31Although you live in the heart, yet are you concealed. Hence, stupefied by you the deities and Asuras and men cannot understand you, O Bhava, truly and in all your details.
32O you living in all heart you appear before those persons who succeed in attaining to you after having purified themselves by devotion.
33By knowing you one can avoid both death and rebirth. You are the highest object of knowledge. By knowing you no higher object remains for one to know.
34You are the greatest object of acquirement. The person that is truly wise, who by acquiring you, thinks that there is no higher object of acquisition. By attaining to you who are greatly subtile and who are the highest object of acquisition, the wise man becomes immortal.
35The followers of the Sankhya system, well read in their own system of philosophy and possessing a knowledge of the qualities and of all the topics of enquiry-those learned men who reign over the destructible by attaining to a knowledge of the subtile or indestructible, succeed by knowing you in freeing themselves from all fetters.
36Persons well read in the Vedas consider you as the one object of knowledge which has been explained in the Vedanta. These men, given to the suppression of vital airs, always meditate on you and at last enter into you as their highest end.
37Riding on the car of OM, those men enter inter into Maheshvara. You are the solar door of the celestial road.
38You are the lunar door, of that which is called the road of the Pitris. You are Kashtha, You are the points of the horizon, you are the year, and you are the cycles.
39You are the sovereignty of the heavens, you are the sovereignty of the Earth you are the Northern and the Southern solistices. In days of yore the Grandfather Brahman sang your praises.
40O you who are called blue and red, by reciting various hymns and urged you to create living creatures. Brahmanas conversant with Richs praise you by uttering Richs, considering you as unattached to all things and as shorn of all forms. In sacrifices, Adhvaryus, pour libations, uttering Yajushas in honour of you who are the sole object of knowledge, according to the three well-known ways.
41Persons of purified understandings, who are conversant with Samans, sing you with the help of Samans. Those twice born, again, who are conversant with the Atharvans, hymn you as Rita, as Truth, as the Highest, and as Brahma. You are the highest cause of the Sacrifice. You are the Lord, and you are Supreme.
42The night and day are your organs of hearing and organ of sight. The fortnights and months for your head and arms. The seasons are your cnergy, penances are your patience and the year is your anus, and thighs, and feet.
43You are Death, you are Yama, you are Hutasha, you are Kala, you are gifted with speed of destruction, you are the prime cause of Time and you are eternal Time.
44You are the Moon and the Sun, with all the stars and planets and the atmosphere that fills space. You are the polestar, you are the constellation called the seven Rishis, you are the seven regions beginning with Bhu.
45You are Pradhana and Mahat, you are Unmanifest, and you are this world. You are the universe beginning with Brahma and ending with the lowest vegetable creation. You are the beginning of all creatures. You are identical with the existent and the non-existent.
46You are the eight Prakritis. You are, again, above the eight Prakritis. Every thing that exists, represents a portion of your divine Self.
47You are the Supreme Eternal Happiness. You are the end of all things. You are the highest existence of the Righteous.
48You are that state which is freed from every anxiety. You are Eternal Brahma. You are that highest state which forms the meditation of persons wellread in the auxiliary branches of the Vedas.
49You are the highest Kashtha, you are the highest Kala. You are highest Success, and you are the highest Refuge.
50You are the highest Tranquility. You are the highest stoppage of Existence, By attaining to you, Yogins think that they have acquired the highest success.
51You are Contentment, you are Success, you are Shruti, and you are the Smriti, You are that Refuge of the Soul which Yogins seek, and you are that indestructible Prapti which men of knowledge seek.
52You are forsooth, that End which is sought by persons given to sacrifices and those who pour sacrificial libations, moved by particular desires, and who make large presents on such Occasions.
53You are that high End which those persons seek who consume and search their bodies with austere penances with continued recitations, with those rigid vows and fasts which belong to their peaceful lives, and with other means of selfaffliction.
54O Eternal One, you are the End of those who are unattached to all things and who have given up ail acts.
55Upamanyu said You, O Eternal One, are that End of those who seek Liberation from rebirth, who give up all enjoyments, and who desire the annihilation of the elements. You are that high End, O illustrious one, which cannot be described, which is pure, which is the immutable one, and which is theirs who are given to knowledge and science. These are the five Ends described in the Vedas and the scriptures and the Puranas. It is through your favour that persons acquire those ends, or if they fail to attain to them it is through your favour being denied to them. It was thus that Tandi, who was a heap of penances, lauded Ishana. And he sang also that high Brahma which in days of yore was sung by the Creator himself. Thus lauded by that utterer of Brahma, viz., Tandi, Mahadeva, that illustrious and powerful god who was accompanied by his wife Uma, said these words.
56Tandi said Neither Brahman, nor Indra, nor Vishnu, nor the Vishvedevas, nor the great Rishis, know you. Pleased at this Shiva Said the following words.
57The Holy one said You shall be indestructible and eternal. You shall be freed from all sorrows. You will have great fame. You will be gifted with energy. You will get Spiritual knowledge.
58All the Rishis shall seek you, and your son, through my favour, shall become the author of Sutras, O foremost of twice born ones.
59What wishes of yours shall I grant today? Tell me, O son, what do you seek. At this, Tandi Joined his hands and said O Lord, let my devotion to you be steady.
60Upamanyu said Having given to Tandin these boons and received the adorations of both the gods and the Rishis, the great Deity disappeared there and then.
61When the illustrious Deity, O lord of the Yadavas, thus disappeared with all his followers, the Rishi came to my hermitage and said to me all that had taken place.
62Do you hear O foremost of men, for your success, all those celebrated names that Tandi said to me.
63The Grandfather had at one time recited ten thousand names of Mahadeva. In the Scriptures, a thousand names of the god occur.
64These names are not known to all. O you, who is above destruction, In days of yore, the Grandfather Brahman uttered these names for worshipping the great Deity. Having acquired them through the favour of the Grandfather Tandi communicated them to me.
हिन्दी
1उपमन्यु ने कहा — हे तात, सत्ययुग में तण्डि नामक एक ऋषि थे। समर्पित हृदय से उन्होंने योगध्यान की सहायता से दस सहस्र वर्ष तक उन महान् देव की आराधना की। मुझसे सुनिए, जब मैं आपको बताता हूँ कि उन्होंने ऐसी अद्भुत भक्ति का क्या फल अथवा पुरस्कार पाया। वे महादेव के दर्शन करने में सफल हुए और कुछ स्तोत्रों का उच्चारण करके उनकी स्तुति की।
2अपनी तपस्या की सहायता से उनका चिन्तन करते हुए, जो परमात्मा हैं और जो शाश्वत तथा अक्षय हैं, तण्डि विस्मय से भर गए और ये वचन कहे —
3मैं उनकी शरण खोजता हूँ जिन्हें सांख्य वर्णित करते हैं और योगी जिनका चिन्तन महान्, अग्रगण्य, पुरुष, समस्त वस्तुओं में व्याप्त और समस्त विद्यमान पदार्थों के स्वामी के रूप में करते हैं; जो विश्व की सृष्टि और संहार दोनों के कारण हैं; जो समस्त देवताओं, असुरों और मुनियों से श्रेष्ठ हैं; जिनसे उच्च कोई नहीं है; जो अजन्मा हैं; जो समस्त वस्तुओं के स्वामी हैं; जिनका न आदि है न अन्त; और जो परम शक्ति से सम्पन्न हैं, जो परम सुख से युक्त हैं, और जो देदीप्यमान तथा निष्पाप हैं।
4ये वचन कह चुकने पर तण्डि ने अपने समक्ष तपस्या के उस सागर को देखा — उन महान् देव को, जो शाश्वत और अक्षय हैं, जो अनुपम हैं, जो अचिन्त्य हैं, जो नित्य हैं, और जिनमें कोई परिवर्तन नहीं; जो अविभाज्य हैं, जो पूर्ण हैं, जो ब्रह्म हैं, जो समस्त गुणों से परे हैं, और जो गुणों से सम्पन्न हैं; जो योगियों का परम आनन्द हैं, जिनमें कोई ह्रास नहीं, जिन्हें मोक्ष कहा जाता है, जो मन के, इन्द्र के, अग्नि के, वायुदेव के, समस्त विश्व के, और पितामह ब्रह्मा के आश्रय हैं; जिन्हें मन से नहीं समझा जा सकता, जिनमें किसी भी प्रकार का परिवर्तन नहीं, जो शुद्ध हैं, जो केवल बुद्धि से ही ग्रहण किए जा सकते हैं, और जो मन के समान अभौतिक हैं; जिन्हें समझा नहीं जा सकता, जिन्हें मापा नहीं जा सकता, जो अशुद्ध आत्मा वालों के लिए दुष्प्राप्य हैं, जो विश्व के उद्गम हैं, और जो विश्व तथा तमोगुण दोनों से परे हैं; जो सनातन हैं, जो पुरुष हैं, जो तेज से सम्पन्न हैं, और जो उच्चतम से भी उच्च हैं।
5उन्हें देखने की इच्छा से, जो प्राणवायुओं से स्वयं को आवृत करके जीवात्मा में उस तेज के रूप में निवास करते हैं जिसे मन कहा जाता है, ऋषि तण्डी ने अनेक वर्ष उग्रतम तपस्या करते हुए बिताए; और उन तपस्याओं के पुरस्कार के रूप में उनके दर्शन में सफल होकर उन्होंने इन शब्दों में उन महान् देव की स्तुति की।
6तण्डि ने कहा — हे बुद्धि से सम्पन्न समस्त प्राणियों में अग्रगण्य, आप समस्त पवित्र करने वालों के भी पवित्र करने वाले हैं और सबके आश्रय हैं! आप समस्त प्रकार के तेज में सर्वाधिक भयंकर तेज हैं। आप समस्त तपस्याओं में उग्रतम तपस्या हैं।
7हे शक्तिशाली, आप वरदानों के उदार दाता हैं। आप परम सत्य हैं। मैं आपको प्रणाम करता हूँ।
8हे सहस्ररश्मि, हे समस्त सुख के आश्रय, मैं आपको प्रणाम करता हूँ! हे शक्तिशाली, आप उस मोक्ष के दाता हैं जिसके लिए जन्म और मृत्यु के भय में खड़े यति इतना कठोर प्रयत्न करते हैं।
9पितामह ब्रह्मा, शतयज्ञ करने वाले इन्द्र, विष्णु, विश्वेदेव और महर्षि — कोई भी आपके यथार्थ स्वरूप को नहीं समझ सकता। तब हम जैसे लोग आपको समझने की आशा कैसे कर सकते हैं?
10प्रत्येक वस्तु आपसे उत्पन्न होती है। प्रत्येक वस्तु आप पर आश्रित है। आप काल कहलाते हैं, आप पुरुष कहलाते हैं, आप ब्रह्म कहलाते हैं। पुराणों में सुनिपुण देवर्षि कहते हैं कि आप त्रिविध हैं।
11आप अधिपुरुष हैं, अध्यात्म हैं, अधिभूत हैं, अधिदैवत हैं, अधिलोक हैं, अधिविज्ञान हैं और अधियज्ञ हैं।
12ज्ञानी पुरुष जब आपको, जो उन्हीं में निवास करते हैं और जिन्हें स्वयं देवता भी जान सकते हैं, जानने में सफल होते हैं, तब वे समस्त बन्धनों से मुक्त हो जाते हैं और उस अवस्था में प्रवेश करते हैं जो समस्त शोक से परे है।
13जो आपको जानना नहीं चाहते, उन्हें असंख्य जन्म-मृत्यु से गुजरना पड़ता है। आप स्वर्ग और मोक्ष के द्वार हैं। आप ही वे हैं जो समस्त प्राणियों को अस्तित्व में लाते हैं और उन्हें पुनः अपने में समेट लेते हैं। आप महान् दाता हैं।
14आप स्वर्ग हैं, आप मोक्ष हैं, आप कामना हैं। आप वह क्रोध हैं जो प्राणियों को प्रेरित करता है। आप सत्त्व हैं, आप रजस् हैं, आप तमस् हैं, आप अधोलोक हैं, और आप ऊर्ध्वलोक हैं।
15आप पितामह ब्रह्मा हैं, आप भव हैं, आप विष्णु हैं, आप स्कन्द हैं, आप इन्द्र हैं, आप सवितृ हैं, आप यम हैं, आप वरुण हैं, आप सोम हैं, आप धाता हैं, आप मनु हैं, आप विधाता हैं, और आप धनपति कुबेर हैं।
16आप पृथ्वी हैं, आप वायु हैं, आप जल हैं, आप अग्नि हैं, आप आकाश हैं, आप वाणी हैं, आप बुद्धि हैं, आप धैर्य हैं, आप विवेक हैं, आप कर्म हैं, आप सत्य हैं, आप असत्य हैं, आप सत् हैं, आप असत् हैं।
17आप इन्द्रियाँ हैं, आप प्रकृति से परे जो है वह हैं, आप अपरिवर्तनीय हैं। आप सत् पदार्थों से श्रेष्ठ हैं, आप असत् पदार्थों से श्रेष्ठ हैं, आप कल्पनीय हैं, आप अकल्पनीय हैं।
18जो परब्रह्म है, जो परम सत्ता है, जो सांख्यों और योगियों दोनों का लक्ष्य है — आप उसी के साथ एक हैं।
19सचमुच, आज आपने मुझे अपने रूप के दर्शन देकर महान् पुरस्कार दिया है। मैंने धर्मात्माओं का लक्ष्य प्राप्त कर लिया है। मुझे वह लक्ष्य पुरस्कार में मिला है जिसकी प्रार्थना वे लोग करते हैं जिनकी बुद्धि ज्ञान से शुद्ध हो चुकी है।
20हाय, इतने समय तक मैं अज्ञान में डूबा रहा; इतने लम्बे समय तक मैं जड़बुद्धि मूर्ख रहा, क्योंकि मुझे आपका ज्ञान न था — आप, जो परमदेव हैं, आप, जो समस्त व्यक्तियों द्वारा जाने जाने वाले एकमात्र शाश्वत सत्ता हैं।
21हे आप जो सदा अपने भक्तों पर कृपा करने को उद्यत रहते हैं, असंख्य जन्मों के क्रम में अन्ततः मैं आपके प्रति वह भक्ति अर्जित करने में सफल हुआ हूँ जिसके कारण आपने स्वयं को मुझे दिखाया! जो आपको जानता है, वह अमरत्व का भोग करता है।
22आप देवताओं, असुरों और तपस्वियों के लिए सदा एक रहस्य हैं। ब्रह्म एक गुहा में छिपा हुआ है। स्वयं तपस्वी भी उसे न देख सकते हैं, न जान सकते हैं।
23आप ही वे शक्तिशाली देव हैं जो प्रत्येक वस्तु के स्रष्टा हैं और जिनका मुख समस्त दिशाओं की ओर है। आप समस्त वस्तुओं की आत्मा हैं; आप समस्त वस्तुओं को देखते हैं, आप समस्त वस्तुओं में व्याप्त हैं, और आप समस्त वस्तुओं को जानते हैं।
24आप अपने लिए एक शरीर बनाते हैं। आप उस शरीर को धारण करते हैं। आप देहधारी सत्ता हैं। आपका एक शरीर है और आप समस्त देहधारी प्राणियों के आश्रय हैं। आप प्राणवायुओं के स्रष्टा हैं। आपमें प्राणवायु हैं, आप प्राणवायुओं से युक्त हैं, आप प्राणवायुओं के दाता हैं, और आप प्राणवायुओं से युक्त समस्त प्राणियों के आश्रय हैं।
25आप वह अध्यात्म हैं जो उन समस्त धर्मात्माओं का आश्रय है जो योगध्यान में निरत और आत्मा के ज्ञाता हैं और जो पुनर्जन्म से बचना चाहते हैं। सचमुच, आप वे परमेश्वर हैं जो उस आश्रय के साथ एक हैं।
26आप समस्त प्राणियों को उनके सुखद अथवा दुःखद लक्ष्य बाँटते हैं। आप समस्त सृष्ट प्राणियों के लिए जन्म और मृत्यु का विधान करते हैं।
27आप वे शक्तिशाली स्वामी हैं जो अपनी कामनाओं की सिद्धि के सम्बन्ध में सिद्ध ऋषियों को सफलता देते हैं। भू से आरम्भ होने वाले समस्त लोकों को स्वर्ग के समस्त निवासियों सहित रचकर आप अपने सुविख्यात आठ रूपों में स्वयं को विभाजित करके उन सबका धारण और पालन करते हैं।
28प्रत्येक वस्तु आपसे उत्पन्न होती है। समस्त वस्तुएँ आप पर आश्रित हैं। समस्त वस्तुएँ, फिर, आप ही में विलीन हो जाती हैं। आप एकमात्र शाश्वत वस्तु हैं।
29आप वह सत्यलोक हैं जिसे धर्मात्मा खोजते हैं और जिसे वे सर्वोच्च मानते हैं। आप व्यक्तिगत अस्तित्व का वह विराम हैं जिसे योगी खोजते हैं। आप वह मोक्ष हैं जिसे आत्मा के ज्ञाता खोजते हैं।
30सिद्धि प्राप्त प्राणियों ने, जिनमें ब्रह्मा भी हैं, देवताओं, असुरों और मनुष्यों को आपके दर्शन से रोकने के लिए आपको एक गुहा में छिपा रखा है।
31यद्यपि आप हृदय में निवास करते हैं, तथापि आप गुप्त हैं। इसीलिए हे भव, आपसे मोहित होकर देवता, असुर और मनुष्य आपको सत्य रूप में और आपके समस्त विवरणों में नहीं समझ सकते।
32हे समस्त हृदयों में निवास करने वाले, आप उन व्यक्तियों के समक्ष प्रकट होते हैं जो भक्ति से स्वयं को शुद्ध करके आप तक पहुँचने में सफल होते हैं।
33आपको जानकर मनुष्य मृत्यु और पुनर्जन्म दोनों से बच सकता है। आप ज्ञान के सर्वोच्च विषय हैं। आपको जान लेने पर जानने के लिए कोई उच्चतर विषय शेष नहीं रहता।
34आप प्राप्ति की महानतम वस्तु हैं। जो पुरुष सचमुच ज्ञानी है, वह आपको प्राप्त करके मानता है कि प्राप्ति की कोई उच्चतर वस्तु नहीं है। आपको प्राप्त करके, जो अत्यन्त सूक्ष्म हैं और जो प्राप्ति की सर्वोच्च वस्तु हैं, ज्ञानी पुरुष अमर हो जाता है।
35सांख्य पद्धति के अनुयायी, जो अपनी दर्शन-पद्धति में सुनिपुण हैं और जिन्हें गुणों तथा जिज्ञासा के समस्त विषयों का ज्ञान है — वे विद्वान् जो सूक्ष्म अथवा अविनाशी का ज्ञान प्राप्त करके नाशवान् पर शासन करते हैं — वे आपको जानकर स्वयं को समस्त बन्धनों से मुक्त करने में सफल होते हैं।
36वेदों में सुनिपुण पुरुष आपको ज्ञान का वही एक विषय मानते हैं जिसकी व्याख्या वेदान्त में की गई है। प्राणों के निरोध में निरत ये पुरुष सदा आपका ध्यान करते हैं और अन्ततः अपने परम लक्ष्य के रूप में आप में प्रवेश करते हैं।
37ॐ के रथ पर सवार होकर वे पुरुष महेश्वर में प्रवेश करते हैं। आप दिव्य मार्ग के सूर्यद्वार हैं।
38आप उसके चन्द्रद्वार हैं जिसे पितृयान कहा जाता है। आप काष्ठा हैं, आप दिशाएँ हैं, आप वर्ष हैं, और आप कल्प हैं।
39आप स्वर्ग के आधिपत्य हैं, आप पृथ्वी के आधिपत्य हैं, आप उत्तरायण और दक्षिणायन हैं। प्राचीन काल में पितामह ब्रह्मा ने आपकी स्तुति गाई।
40हे आप जो नील और रक्त कहलाते हैं, नाना स्तोत्रों का उच्चारण करके उन्होंने आपको प्राणियों की सृष्टि के लिए प्रेरित किया। ऋचाओं के ज्ञाता ब्राह्मण ऋचाओं का उच्चारण करके आपकी स्तुति करते हैं, आपको समस्त वस्तुओं से अनासक्त और समस्त रूपों से रहित मानते हुए। यज्ञों में अध्वर्यु आपके सम्मान में, जो ज्ञान के एकमात्र विषय हैं, यजुष् का उच्चारण करते हुए तीन सुविख्यात रीतियों से आहुतियाँ डालते हैं।
41सामों के ज्ञाता शुद्ध बुद्धि वाले पुरुष सामों की सहायता से आपका गान करते हैं। और जो द्विज अथर्ववेद के ज्ञाता हैं, वे आपको ऋत, सत्य, परम और ब्रह्म कहकर स्तुति करते हैं। आप यज्ञ के सर्वोच्च कारण हैं। आप स्वामी हैं, और आप परम हैं।
42रात्रि और दिन आपके श्रवणेन्द्रिय और दर्शनेन्द्रिय हैं। पक्ष और मास आपके शिर और भुजाएँ हैं। ऋतुएँ आपका तेज हैं, तपस्याएँ आपका धैर्य हैं, और वर्ष आपके गुदा, ऊरु और चरण हैं।
43आप मृत्यु हैं, आप यम हैं, आप हुताश हैं, आप काल हैं, आप संहार के वेग से सम्पन्न हैं, आप काल के आदि कारण हैं और आप शाश्वत काल हैं।
44आप चन्द्रमा और सूर्य हैं, समस्त तारों और ग्रहों तथा आकाश को भरने वाले वायुमण्डल सहित। आप ध्रुव तारा हैं, आप सप्तर्षि नामक नक्षत्रमण्डल हैं, आप भू से आरम्भ होने वाले सात लोक हैं।
45आप प्रधान और महत् हैं, आप अव्यक्त हैं, और आप यह संसार हैं। आप ब्रह्मा से आरम्भ होकर निम्नतम वनस्पति-सृष्टि तक फैला यह विश्व हैं। आप समस्त प्राणियों के आदि हैं। आप सत् और असत् दोनों के साथ एक हैं।
46आप आठ प्रकृतियाँ हैं। और आप, फिर, आठ प्रकृतियों से परे हैं। जो कुछ भी विद्यमान है, वह आपके दिव्य स्वरूप का ही एक अंश है।
47आप परम शाश्वत आनन्द हैं। आप समस्त वस्तुओं के लक्ष्य हैं। आप धर्मात्माओं का सर्वोच्च अस्तित्व हैं।
48आप वह अवस्था हैं जो प्रत्येक चिन्ता से मुक्त है। आप शाश्वत ब्रह्म हैं। आप वह परम अवस्था हैं जो वेदों की सहायक शाखाओं में सुनिपुण पुरुषों के ध्यान का विषय है।
49आप परम काष्ठा हैं, आप परम काल हैं। आप परम सिद्धि हैं, और आप परम आश्रय हैं।
50आप परम शान्ति हैं। आप अस्तित्व का परम विराम हैं। आपको प्राप्त करके योगी मानते हैं कि उन्होंने परम सिद्धि प्राप्त कर ली।
51आप सन्तोष हैं, आप सिद्धि हैं, आप श्रुति हैं, और आप स्मृति हैं। आप आत्मा का वह आश्रय हैं जिसे योगी खोजते हैं, और आप वह अविनाशी प्राप्ति हैं जिसे ज्ञानी पुरुष खोजते हैं।
52निश्चय ही आप वही लक्ष्य हैं जिसे वे लोग खोजते हैं जो यज्ञों में निरत हैं और जो विशेष कामनाओं से प्रेरित होकर यज्ञ की आहुतियाँ डालते हैं और ऐसे अवसरों पर बड़ी दक्षिणाएँ देते हैं।
53आप वह उच्च लक्ष्य हैं जिसे वे लोग खोजते हैं जो उग्र तपस्याओं से, निरन्तर जप से, अपने शान्त जीवन से जुड़े कठोर व्रतों और उपवासों से, तथा आत्मपीड़न के अन्य साधनों से अपने शरीरों को क्षीण और तपाते हैं।
54हे शाश्वत, आप उनके लक्ष्य हैं जो समस्त वस्तुओं से अनासक्त हैं और जिन्होंने समस्त कर्म त्याग दिए हैं।
55उपमन्यु ने कहा — हे शाश्वत, आप उनके भी वही लक्ष्य हैं जो पुनर्जन्म से मुक्ति खोजते हैं, जो समस्त भोग त्याग देते हैं, और जो तत्त्वों के विनाश की कामना करते हैं। हे यशस्वी, आप वह उच्च लक्ष्य हैं जिसका वर्णन नहीं किया जा सकता, जो शुद्ध है, जो अपरिवर्तनीय है, और जो उनका है जो ज्ञान और विज्ञान में निरत हैं। वेदों, शास्त्रों और पुराणों में ये पाँच लक्ष्य वर्णित हैं। आपकी कृपा से ही मनुष्य वे लक्ष्य प्राप्त करते हैं, अथवा यदि वे उन तक नहीं पहुँच पाते तो वह आपकी कृपा उन्हें न मिलने के कारण होता है। इस प्रकार तपस्या की राशि तण्डि ने ईशान की स्तुति की। और उन्होंने उस परब्रह्म का भी गान किया जिसका गान प्राचीन काल में स्वयं स्रष्टा ने किया था। ब्रह्म के उन वक्ता, अर्थात् तण्डि द्वारा इस प्रकार स्तुत होकर उन यशस्वी और शक्तिशाली देव महादेव ने, जो अपनी पत्नी उमा के साथ थे, ये वचन कहे।
56तण्डि ने कहा — न ब्रह्मा, न इन्द्र, न विष्णु, न विश्वेदेव, न महर्षि — कोई आपको नहीं जानता। इससे प्रसन्न होकर शिव ने ये वचन कहे।
57भगवान् ने कहा — तुम अविनाशी और शाश्वत होगे। तुम समस्त शोकों से मुक्त होगे। तुम्हें महान् यश प्राप्त होगा। तुम तेज से सम्पन्न होगे। तुम्हें आत्मज्ञान प्राप्त होगा।
58हे द्विजश्रेष्ठ, समस्त ऋषि तुम्हें खोजेंगे, और मेरी कृपा से तुम्हारा पुत्र सूत्रों का रचयिता बनेगा।
59आज मैं तुम्हारी कौन-सी कामनाएँ पूरी करूँ? हे पुत्र, बताओ, तुम क्या चाहते हो। इस पर तण्डि ने हाथ जोड़कर कहा — हे स्वामी, आपके प्रति मेरी भक्ति स्थिर रहे।
60उपमन्यु ने कहा — तण्डी को ये वर देकर और देवताओं तथा ऋषियों दोनों की आराधना ग्रहण करके वे महान् देव वहीं तत्काल अन्तर्धान हो गए।
61हे यादवेश्वर, जब वे यशस्वी देव इस प्रकार अपने समस्त अनुचरों सहित अन्तर्धान हो गए, तब वे ऋषि मेरे आश्रम में आए और जो कुछ हुआ था, वह सब मुझे बताया।
62हे नरश्रेष्ठ, अपनी सिद्धि के लिए वे समस्त विख्यात नाम सुनिए जो तण्डि ने मुझसे कहे।
63पितामह ने एक बार महादेव के दस सहस्र नामों का पाठ किया था। शास्त्रों में उन देव के एक सहस्र नाम आते हैं।
64हे विनाश से परे, ये नाम सबको ज्ञात नहीं हैं। प्राचीन काल में पितामह ब्रह्मा ने उन महान् देव की आराधना के लिए इन नामों का उच्चारण किया। पितामह की कृपा से इन्हें प्राप्त करके तण्डि ने ये मुझे बताए।
नेपाली
1उपमन्युले भने — हे तात, सत्ययुगमा तण्डि नामक एक ऋषि थिए। समर्पित हृदयले उनले योगध्यानको सहायताले दस हजार वर्षसम्म ती महान् देवको आराधना गरे। मबाट सुन्नुहोस्, जब म तपाईंलाई बताउँछु कि उनले यस्तो अद्भुत भक्तिको के फल अथवा पुरस्कार पाए। उनी महादेवको दर्शन गर्नमा सफल भए र केही स्तोत्रको उच्चारण गरेर उनको स्तुति गरे।
2आफ्नो तपस्याको सहायताले उनको चिन्तन गर्दै, जो परमात्मा हुन् र जो शाश्वत तथा अक्षय छन्, तण्डि विस्मयले भरिए र यी वचन भने —
3म उनको शरण खोज्दछु जसलाई साङ्ख्यहरूले वर्णन गर्दछन् र योगीहरूले जसको चिन्तन महान्, अग्रगण्य, पुरुष, सम्पूर्ण वस्तुमा व्याप्त र सम्पूर्ण विद्यमान पदार्थका स्वामीका रूपमा गर्दछन्; जो विश्वको सृष्टि र संहार दुवैका कारण हुन्; जो सम्पूर्ण देवता, असुर र मुनिभन्दा श्रेष्ठ छन्; जोभन्दा उच्च कोही छैन; जो अजन्मा छन्; जो सम्पूर्ण वस्तुका स्वामी हुन्; जसको न आदि छ न अन्त्य; र जो परम शक्तिले सम्पन्न छन्, जो परम सुखले युक्त छन्, र जो देदीप्यमान तथा निष्पाप छन्।
4यी वचन भनिसकेपछि तण्डिले आफ्नो समक्ष तपस्याको त्यो सागर देखे — ती महान् देवलाई, जो शाश्वत र अक्षय छन्, जो अनुपम छन्, जो अचिन्त्य छन्, जो नित्य छन्, र जसमा कुनै परिवर्तन छैन; जो अविभाज्य छन्, जो पूर्ण छन्, जो ब्रह्म हुन्, जो सम्पूर्ण गुणभन्दा पर छन्, र जो गुणले सम्पन्न छन्; जो योगीहरूको परम आनन्द हुन्, जसमा कुनै ह्रास छैन, जसलाई मोक्ष भनिन्छ, जो मनका, इन्द्रका, अग्निका, वायुदेवका, सम्पूर्ण विश्वका, र पितामह ब्रह्माका आश्रय हुन्; जसलाई मनले बुझ्न सकिँदैन, जसमा कुनै पनि प्रकारको परिवर्तन छैन, जो शुद्ध छन्, जो केवल बुद्धिले नै ग्रहण गर्न सकिन्छ, र जो मनसमान अभौतिक छन्; जसलाई बुझ्न सकिँदैन, जसलाई नाप्न सकिँदैन, जो अशुद्ध आत्मा भएकाहरूका लागि दुष्प्राप्य छन्, जो विश्वका उद्गम हुन्, र जो विश्व तथा तमोगुण दुवैभन्दा पर छन्; जो सनातन छन्, जो पुरुष हुन्, जो तेजले सम्पन्न छन्, र जो उच्चतमभन्दा पनि उच्च छन्।
5उनलाई हेर्ने इच्छाले, जो प्राणवायुले आफूलाई आवृत गरेर जीवात्मामा त्यस तेजको रूपमा निवास गर्दछन् जसलाई मन भनिन्छ, ऋषि तण्डीले अनेक वर्ष उग्रतम तपस्या गर्दै बिताए; र ती तपस्याको पुरस्कारका रूपमा उनको दर्शनमा सफल भई उनले यी शब्दमा ती महान् देवको स्तुति गरे।
6तण्डिले भने — हे बुद्धिले सम्पन्न सम्पूर्ण प्राणीमा अग्रगण्य, तपाईं सम्पूर्ण पवित्र पार्नेहरूका पनि पवित्र पार्ने हुनुहुन्छ र सबैका आश्रय हुनुहुन्छ! तपाईं सम्पूर्ण प्रकारका तेजमा सर्वाधिक भयङ्कर तेज हुनुहुन्छ। तपाईं सम्पूर्ण तपस्यामा उग्रतम तपस्या हुनुहुन्छ।
7हे शक्तिशाली, तपाईं वरदानका उदार दाता हुनुहुन्छ। तपाईं परम सत्य हुनुहुन्छ। म तपाईंलाई प्रणाम गर्दछु।
8हे सहस्ररश्मि, हे सम्पूर्ण सुखका आश्रय, म तपाईंलाई प्रणाम गर्दछु! हे शक्तिशाली, तपाईं त्यस मोक्षका दाता हुनुहुन्छ जसका लागि जन्म र मृत्युको भयमा उभिएका यतिहरूले यति कठोर प्रयत्न गर्दछन्।
9पितामह ब्रह्मा, सय यज्ञ गर्ने इन्द्र, विष्णु, विश्वेदेव र महर्षि — कसैले पनि तपाईंको यथार्थ स्वरूपलाई बुझ्न सक्दैनन्। तब हामीजस्ता मानिसले तपाईंलाई बुझ्ने आशा कसरी गर्न सक्दछौँ?
10हरेक वस्तु तपाईंबाट उत्पन्न हुन्छ। हरेक वस्तु तपाईंमा आश्रित छ। तपाईं काल कहलिनुहुन्छ, तपाईं पुरुष कहलिनुहुन्छ, तपाईं ब्रह्म कहलिनुहुन्छ। पुराणमा सुनिपुण देवर्षिहरू भन्दछन् कि तपाईं त्रिविध हुनुहुन्छ।
11तपाईं अधिपुरुष हुनुहुन्छ, अध्यात्म हुनुहुन्छ, अधिभूत हुनुहुन्छ, अधिदैवत हुनुहुन्छ, अधिलोक हुनुहुन्छ, अधिविज्ञान हुनुहुन्छ र अधियज्ञ हुनुहुन्छ।
12ज्ञानी पुरुषहरू जब तपाईंलाई, जो उनीहरूमै निवास गर्नुहुन्छ र जसलाई स्वयं देवताहरूले पनि जान्न सक्दछन्, जान्नमा सफल हुन्छन्, तब तिनीहरू सम्पूर्ण बन्धनबाट मुक्त हुन्छन् र त्यस अवस्थामा प्रवेश गर्दछन् जो सम्पूर्ण शोकभन्दा पर छ।
13जसले तपाईंलाई जान्न चाहँदैनन्, तिनले असङ्ख्य जन्म-मृत्युबाट गुज्रनुपर्दछ। तपाईं स्वर्ग र मोक्षका ढोका हुनुहुन्छ। तपाईं नै ती हुनुहुन्छ जसले सम्पूर्ण प्राणीलाई अस्तित्वमा ल्याउनुहुन्छ र तिनलाई पुनः आफूमा समेट्नुहुन्छ। तपाईं महान् दाता हुनुहुन्छ।
14तपाईं स्वर्ग हुनुहुन्छ, तपाईं मोक्ष हुनुहुन्छ, तपाईं कामना हुनुहुन्छ। तपाईं त्यो क्रोध हुनुहुन्छ जसले प्राणीहरूलाई प्रेरित गर्दछ। तपाईं सत्त्व हुनुहुन्छ, तपाईं रजस् हुनुहुन्छ, तपाईं तमस् हुनुहुन्छ, तपाईं अधोलोक हुनुहुन्छ, र तपाईं ऊर्ध्वलोक हुनुहुन्छ।
15तपाईं पितामह ब्रह्मा हुनुहुन्छ, तपाईं भव हुनुहुन्छ, तपाईं विष्णु हुनुहुन्छ, तपाईं स्कन्द हुनुहुन्छ, तपाईं इन्द्र हुनुहुन्छ, तपाईं सवितृ हुनुहुन्छ, तपाईं यम हुनुहुन्छ, तपाईं वरुण हुनुहुन्छ, तपाईं सोम हुनुहुन्छ, तपाईं धाता हुनुहुन्छ, तपाईं मनु हुनुहुन्छ, तपाईं विधाता हुनुहुन्छ, र तपाईं धनपति कुबेर हुनुहुन्छ।
16तपाईं पृथ्वी हुनुहुन्छ, तपाईं वायु हुनुहुन्छ, तपाईं जल हुनुहुन्छ, तपाईं अग्नि हुनुहुन्छ, तपाईं आकाश हुनुहुन्छ, तपाईं वाणी हुनुहुन्छ, तपाईं बुद्धि हुनुहुन्छ, तपाईं धैर्य हुनुहुन्छ, तपाईं विवेक हुनुहुन्छ, तपाईं कर्म हुनुहुन्छ, तपाईं सत्य हुनुहुन्छ, तपाईं असत्य हुनुहुन्छ, तपाईं सत् हुनुहुन्छ, तपाईं असत् हुनुहुन्छ।
17तपाईं इन्द्रिय हुनुहुन्छ, तपाईं प्रकृतिभन्दा पर जे छ त्यो हुनुहुन्छ, तपाईं अपरिवर्तनीय हुनुहुन्छ। तपाईं सत् पदार्थभन्दा श्रेष्ठ हुनुहुन्छ, तपाईं असत् पदार्थभन्दा श्रेष्ठ हुनुहुन्छ, तपाईं कल्पनीय हुनुहुन्छ, तपाईं अकल्पनीय हुनुहुन्छ।
18जो परब्रह्म हो, जो परम सत्ता हो, जो साङ्ख्य र योगी दुवैको लक्ष्य हो — तपाईं त्यसैसँग एक हुनुहुन्छ।
19साँच्चै, आज तपाईंले मलाई आफ्नो रूपको दर्शन दिएर महान् पुरस्कार दिनुभएको छ। मैले धर्मात्माहरूको लक्ष्य प्राप्त गरिसकेको छु। मलाई त्यो लक्ष्य पुरस्कारमा मिलेको छ जसको प्रार्थना ती मानिसले गर्दछन् जसको बुद्धि ज्ञानले शुद्ध भइसकेको छ।
20हाय, यति समयसम्म म अज्ञानमा डुबिरहेँ; यति लामो समयसम्म म जडबुद्धि मूर्ख रहेँ, किनभने मलाई तपाईंको ज्ञान थिएन — तपाईं, जो परमदेव हुनुहुन्छ, तपाईं, जो सम्पूर्ण व्यक्तिद्वारा जानिने एउटै शाश्वत सत्ता हुनुहुन्छ।
21हे तपाईं जो सधैँ आफ्ना भक्तमाथि कृपा गर्न उद्यत रहनुहुन्छ, असङ्ख्य जन्मको क्रममा अन्ततः म तपाईंप्रति त्यो भक्ति आर्जन गर्नमा सफल भएको छु जसका कारण तपाईंले आफूलाई मलाई देखाउनुभयो! जसले तपाईंलाई जान्दछ, उसले अमरत्वको भोग गर्दछ।
22तपाईं देवता, असुर र तपस्वीहरूका लागि सधैँ एउटा रहस्य हुनुहुन्छ। ब्रह्म एउटा गुफामा लुकेको छ। स्वयं तपस्वीहरूले पनि त्यसलाई न देख्न सक्दछन्, न जान्न सक्दछन्।
23तपाईं नै ती शक्तिशाली देव हुनुहुन्छ जो हरेक वस्तुका स्रष्टा हुनुहुन्छ र जसको मुख सम्पूर्ण दिशातर्फ छ। तपाईं सम्पूर्ण वस्तुका आत्मा हुनुहुन्छ; तपाईंले सम्पूर्ण वस्तुलाई देख्नुहुन्छ, तपाईं सम्पूर्ण वस्तुमा व्याप्त हुनुहुन्छ, र तपाईं सम्पूर्ण वस्तुलाई जान्नुहुन्छ।
24तपाईं आफ्ना लागि एउटा शरीर बनाउनुहुन्छ। तपाईंले त्यो शरीर धारण गर्नुहुन्छ। तपाईं देहधारी सत्ता हुनुहुन्छ। तपाईंको एउटा शरीर छ र तपाईं सम्पूर्ण देहधारी प्राणीका आश्रय हुनुहुन्छ। तपाईं प्राणवायुका स्रष्टा हुनुहुन्छ। तपाईंमा प्राणवायु छन्, तपाईं प्राणवायुले युक्त हुनुहुन्छ, तपाईं प्राणवायुका दाता हुनुहुन्छ, र तपाईं प्राणवायुले युक्त सम्पूर्ण प्राणीका आश्रय हुनुहुन्छ।
25तपाईं त्यो अध्यात्म हुनुहुन्छ जो ती सम्पूर्ण धर्मात्माको आश्रय हो जो योगध्यानमा निरत र आत्माका ज्ञाता छन् र जो पुनर्जन्मबाट जोगिन चाहन्छन्। साँच्चै, तपाईं ती परमेश्वर हुनुहुन्छ जो त्यस आश्रयसँग एक हुनुहुन्छ।
26तपाईंले सम्पूर्ण प्राणीलाई तिनका सुखद अथवा दुःखद लक्ष्य बाँड्नुहुन्छ। तपाईंले सम्पूर्ण सृष्ट प्राणीका लागि जन्म र मृत्युको विधान गर्नुहुन्छ।
27तपाईं ती शक्तिशाली स्वामी हुनुहुन्छ जसले आफ्ना कामनाको सिद्धिका सम्बन्धमा सिद्ध ऋषिहरूलाई सफलता दिनुहुन्छ। भूबाट सुरु हुने सम्पूर्ण लोकलाई स्वर्गका सम्पूर्ण बासिन्दासहित रचेर तपाईं आफ्ना सुविख्यात आठ रूपमा आफूलाई विभाजित गरी ती सबैको धारण र पालन गर्नुहुन्छ।
28हरेक वस्तु तपाईंबाट उत्पन्न हुन्छ। सम्पूर्ण वस्तु तपाईंमा आश्रित छन्। सम्पूर्ण वस्तु, फेरि, तपाईंमै विलीन हुन्छन्। तपाईं एउटै शाश्वत वस्तु हुनुहुन्छ।
29तपाईं त्यो सत्यलोक हुनुहुन्छ जसलाई धर्मात्माहरूले खोज्दछन् र जसलाई तिनीहरूले सर्वोच्च मान्दछन्। तपाईं व्यक्तिगत अस्तित्वको त्यो विराम हुनुहुन्छ जसलाई योगीहरूले खोज्दछन्। तपाईं त्यो मोक्ष हुनुहुन्छ जसलाई आत्माका ज्ञाताहरूले खोज्दछन्।
30सिद्धि प्राप्त प्राणीहरूले, जसमा ब्रह्मा पनि छन्, देवता, असुर र मानिसहरूलाई तपाईंको दर्शनबाट रोक्नका लागि तपाईंलाई एउटा गुफामा लुकाइराखेका छन्।
31यद्यपि तपाईं हृदयमा निवास गर्नुहुन्छ, तथापि तपाईं गुप्त हुनुहुन्छ। त्यसैले हे भव, तपाईंबाट मोहित भई देवता, असुर र मानिसहरूले तपाईंलाई सत्य रूपमा र तपाईंका सम्पूर्ण विवरणमा बुझ्न सक्दैनन्।
32हे सम्पूर्ण हृदयमा निवास गर्ने, तपाईं ती व्यक्तिको समक्ष प्रकट हुनुहुन्छ जो भक्तिले आफूलाई शुद्ध पारेर तपाईंसम्म पुग्नमा सफल हुन्छन्।
33तपाईंलाई जानेर मानिसले मृत्यु र पुनर्जन्म दुवैबाट बच्न सक्दछ। तपाईं ज्ञानका सर्वोच्च विषय हुनुहुन्छ। तपाईंलाई जानिसकेपछि जान्नका लागि कुनै उच्चतर विषय बाँकी रहँदैन।
34तपाईं प्राप्तिको महानतम वस्तु हुनुहुन्छ। जुन पुरुष साँच्चै ज्ञानी छ, उसले तपाईंलाई प्राप्त गरेर मान्दछ कि प्राप्तिको कुनै उच्चतर वस्तु छैन। तपाईंलाई प्राप्त गरेर, जो अत्यन्त सूक्ष्म हुनुहुन्छ र जो प्राप्तिको सर्वोच्च वस्तु हुनुहुन्छ, ज्ञानी पुरुष अमर हुन्छ।
35साङ्ख्य पद्धतिका अनुयायी, जो आफ्नो दर्शन-पद्धतिमा सुनिपुण छन् र जसलाई गुण तथा जिज्ञासाका सम्पूर्ण विषयको ज्ञान छ — ती विद्वान् जसले सूक्ष्म अथवा अविनाशीको ज्ञान प्राप्त गरेर नाशवान्माथि शासन गर्दछन् — तिनीहरू तपाईंलाई जानेर आफूलाई सम्पूर्ण बन्धनबाट मुक्त पार्नमा सफल हुन्छन्।
36वेदमा सुनिपुण पुरुषहरूले तपाईंलाई ज्ञानको त्यही एउटै विषय मान्दछन् जसको व्याख्या वेदान्तमा गरिएको छ। प्राणको निरोधमा निरत यी पुरुषहरूले सधैँ तपाईंको ध्यान गर्दछन् र अन्ततः आफ्नो परम लक्ष्यका रूपमा तपाईंमा प्रवेश गर्दछन्।
37ॐको रथमा सवार भई ती पुरुषहरू महेश्वरमा प्रवेश गर्दछन्। तपाईं दिव्य मार्गका सूर्यद्वार हुनुहुन्छ।
38तपाईं त्यसका चन्द्रद्वार हुनुहुन्छ जसलाई पितृयान भनिन्छ। तपाईं काष्ठा हुनुहुन्छ, तपाईं दिशाहरू हुनुहुन्छ, तपाईं वर्ष हुनुहुन्छ, र तपाईं कल्प हुनुहुन्छ।
39तपाईं स्वर्गको आधिपत्य हुनुहुन्छ, तपाईं पृथ्वीको आधिपत्य हुनुहुन्छ, तपाईं उत्तरायण र दक्षिणायन हुनुहुन्छ। प्राचीन कालमा पितामह ब्रह्माले तपाईंको स्तुति गाए।
40हे तपाईं जो नील र रक्त कहलिनुहुन्छ, नाना स्तोत्रको उच्चारण गरेर उनले तपाईंलाई प्राणीहरूको सृष्टिका लागि प्रेरित गरे। ऋचाका ज्ञाता ब्राह्मणहरूले ऋचाको उच्चारण गरेर तपाईंको स्तुति गर्दछन्, तपाईंलाई सम्पूर्ण वस्तुबाट अनासक्त र सम्पूर्ण रूपबाट रहित मान्दै। यज्ञमा अध्वर्युहरूले तपाईंको सम्मानमा, जो ज्ञानका एउटै विषय हुनुहुन्छ, यजुष्को उच्चारण गर्दै तीन सुविख्यात रीतिले आहुति हाल्दछन्।
41सामका ज्ञाता शुद्ध बुद्धि भएका पुरुषहरूले सामको सहायताले तपाईंको गान गर्दछन्। र जुन द्विजहरू अथर्ववेदका ज्ञाता छन्, तिनीहरूले तपाईंलाई ऋत, सत्य, परम र ब्रह्म भनी स्तुति गर्दछन्। तपाईं यज्ञका सर्वोच्च कारण हुनुहुन्छ। तपाईं स्वामी हुनुहुन्छ, र तपाईं परम हुनुहुन्छ।
42रात्रि र दिन तपाईंका श्रवणेन्द्रिय र दर्शनेन्द्रिय हुन्। पक्ष र महिना तपाईंका शिर र भुजा हुन्। ऋतुहरू तपाईंको तेज हुन्, तपस्याहरू तपाईंको धैर्य हुन्, र वर्ष तपाईंका गुदा, तिघ्रा र चरण हुन्।
43तपाईं मृत्यु हुनुहुन्छ, तपाईं यम हुनुहुन्छ, तपाईं हुताश हुनुहुन्छ, तपाईं काल हुनुहुन्छ, तपाईं संहारको वेगले सम्पन्न हुनुहुन्छ, तपाईं कालका आदि कारण हुनुहुन्छ र तपाईं शाश्वत काल हुनुहुन्छ।
44तपाईं चन्द्रमा र सूर्य हुनुहुन्छ, सम्पूर्ण तारा र ग्रह तथा आकाश भर्ने वायुमण्डलसहित। तपाईं ध्रुव तारा हुनुहुन्छ, तपाईं सप्तर्षि नामक नक्षत्रमण्डल हुनुहुन्छ, तपाईं भूबाट सुरु हुने सात लोक हुनुहुन्छ।
45तपाईं प्रधान र महत् हुनुहुन्छ, तपाईं अव्यक्त हुनुहुन्छ, र तपाईं यो संसार हुनुहुन्छ। तपाईं ब्रह्माबाट सुरु भई निम्नतम वनस्पति-सृष्टिसम्म फैलिएको यो विश्व हुनुहुन्छ। तपाईं सम्पूर्ण प्राणीका आदि हुनुहुन्छ। तपाईं सत् र असत् दुवैसँग एक हुनुहुन्छ।
46तपाईं आठ प्रकृति हुनुहुन्छ। र तपाईं, फेरि, आठ प्रकृतिभन्दा पर हुनुहुन्छ। जे-जति विद्यमान छ, त्यो तपाईंकै दिव्य स्वरूपको एक अंश हो।
47तपाईं परम शाश्वत आनन्द हुनुहुन्छ। तपाईं सम्पूर्ण वस्तुका लक्ष्य हुनुहुन्छ। तपाईं धर्मात्माहरूको सर्वोच्च अस्तित्व हुनुहुन्छ।
48तपाईं त्यो अवस्था हुनुहुन्छ जो हरेक चिन्ताबाट मुक्त छ। तपाईं शाश्वत ब्रह्म हुनुहुन्छ। तपाईं त्यो परम अवस्था हुनुहुन्छ जो वेदका सहायक शाखामा सुनिपुण पुरुषहरूको ध्यानको विषय हो।
49तपाईं परम काष्ठा हुनुहुन्छ, तपाईं परम काल हुनुहुन्छ। तपाईं परम सिद्धि हुनुहुन्छ, र तपाईं परम आश्रय हुनुहुन्छ।
50तपाईं परम शान्ति हुनुहुन्छ। तपाईं अस्तित्वको परम विराम हुनुहुन्छ। तपाईंलाई प्राप्त गरेर योगीहरूले मान्दछन् कि तिनीहरूले परम सिद्धि प्राप्त गरे।
51तपाईं सन्तोष हुनुहुन्छ, तपाईं सिद्धि हुनुहुन्छ, तपाईं श्रुति हुनुहुन्छ, र तपाईं स्मृति हुनुहुन्छ। तपाईं आत्माको त्यो आश्रय हुनुहुन्छ जसलाई योगीहरूले खोज्दछन्, र तपाईं त्यो अविनाशी प्राप्ति हुनुहुन्छ जसलाई ज्ञानी पुरुषहरूले खोज्दछन्।
52निश्चय नै तपाईं त्यही लक्ष्य हुनुहुन्छ जसलाई ती मानिसले खोज्दछन् जो यज्ञमा निरत छन् र जो विशेष कामनाले प्रेरित भई यज्ञका आहुति हाल्दछन् र यस्ता अवसरमा ठूला दक्षिणा दिन्छन्।
53तपाईं त्यो उच्च लक्ष्य हुनुहुन्छ जसलाई ती मानिसले खोज्दछन् जो उग्र तपस्याले, निरन्तर जपले, आफ्नो शान्त जीवनसँग गाँसिएका कठोर व्रत र उपवासले, तथा आत्मपीडनका अन्य साधनले आफ्ना शरीर क्षीण र तताउँछन्।
54हे शाश्वत, तपाईं तिनका लक्ष्य हुनुहुन्छ जो सम्पूर्ण वस्तुबाट अनासक्त छन् र जसले सम्पूर्ण कर्म त्यागिसकेका छन्।
55उपमन्युले भने — हे शाश्वत, तपाईं तिनका पनि त्यही लक्ष्य हुनुहुन्छ जो पुनर्जन्मबाट मुक्ति खोज्दछन्, जसले सम्पूर्ण भोग त्याग्दछन्, र जसले तत्त्वहरूको विनाशको कामना गर्दछन्। हे यशस्वी, तपाईं त्यो उच्च लक्ष्य हुनुहुन्छ जसको वर्णन गर्न सकिँदैन, जो शुद्ध छ, जो अपरिवर्तनीय छ, र जो तिनको हो जो ज्ञान र विज्ञानमा निरत छन्। वेद, शास्त्र र पुराणमा यी पाँच लक्ष्य वर्णित छन्। तपाईंको कृपाले नै मानिसहरूले ती लक्ष्य प्राप्त गर्दछन्, अथवा यदि तिनीहरू तीसम्म पुग्न सक्दैनन् भने त्यो तपाईंको कृपा तिनलाई नमिलेका कारण हुन्छ। यसरी तपस्याको राशि तण्डिले ईशानको स्तुति गरे। र उनले त्यस परब्रह्मको पनि गान गरे जसको गान प्राचीन कालमा स्वयं स्रष्टाले गरेका थिए। ब्रह्मका ती वक्ता, अर्थात् तण्डिद्वारा यसरी स्तुत भई ती यशस्वी र शक्तिशाली देव महादेवले, जो आफ्नी पत्नी उमासँग थिए, यी वचन भने।
56तण्डिले भने — न ब्रह्मा, न इन्द्र, न विष्णु, न विश्वेदेव, न महर्षि — कसैले तपाईंलाई जान्दैनन्। यसबाट प्रसन्न भई शिवले यी वचन भने।
57भगवान्ले भने — तिमी अविनाशी र शाश्वत हुनेछौ। तिमी सम्पूर्ण शोकबाट मुक्त हुनेछौ। तिमीलाई महान् यश प्राप्त हुनेछ। तिमी तेजले सम्पन्न हुनेछौ। तिमीलाई आत्मज्ञान प्राप्त हुनेछ।
58हे द्विजश्रेष्ठ, सम्पूर्ण ऋषिहरूले तिमीलाई खोज्नेछन्, र मेरो कृपाले तिम्रो पुत्र सूत्रहरूको रचयिता बन्नेछ।
59आज म तिम्रा कुन-कुन कामना पूरा गरूँ? हे पुत्र, भन, तिमी के चाहन्छौ। यसमा तण्डिले हात जोडेर भने — हे स्वामी, तपाईंप्रतिको मेरो भक्ति स्थिर रहोस्।
60उपमन्युले भने — तण्डीलाई यी वर दिएर र देवता तथा ऋषि दुवैको आराधना ग्रहण गरेर ती महान् देव त्यहीँ तत्कालै अन्तर्धान भए।
61हे यादवेश्वर, जब ती यशस्वी देव यसरी आफ्ना सम्पूर्ण अनुचरसहित अन्तर्धान भए, तब ती ऋषि मेरो आश्रममा आए र जे-जे भएको थियो, त्यो सबै मलाई बताए।
62हे नरश्रेष्ठ, आफ्नो सिद्धिका लागि ती सम्पूर्ण विख्यात नाम सुन्नुहोस् जो तण्डिले मलाई भने।
63पितामहले एक पटक महादेवका दस हजार नामको पाठ गरेका थिए। शास्त्रहरूमा ती देवका एक हजार नाम आउँछन्।
64हे विनाशभन्दा पर, यी नाम सबैलाई ज्ञात छैनन्। प्राचीन कालमा पितामह ब्रह्माले ती महान् देवको आराधनाका लागि यी नामको उच्चारण गरे। पितामहको कृपाले यी प्राप्त गरेर तण्डिले यी मलाई बताए।