अनुशासनिक पर्व — धर्म र अर्थ — परलोकमा सुख कसले दिन्छ; रुद्र र उमाको कथा
खण्ड 9 — अनुशासनदेखि स्वर्गारोहण पर्वसम्म · अध्याय 147
संस्कृत
1ऋषि ऊचु: पिनाकिन् भगनेत्रन्ध सर्वलोकनमस्कृता माहात्म्यं वासुदेवस्य श्रोतुमिच्छामि शङ्कर॥
2ईश्वर उवाच पितामहादपि वरः शाश्वतः पुरुषो हरिः। कृष्णो जाम्बूनदाभासो व्यभ्रे सूर्य इवोदितः॥
3दशबाहुमहातेजा देवतारिनिषूदनः। श्रीवत्साङ्को हृषीकेशः सर्वदैवतपूजितः॥
4ब्रह्मा तस्योदरभवस्तस्याहं च शिरोभवः। शिरोरुहेभ्यो ज्योतींषि रोमभ्यश्च सुरासुराः॥
5ऋषयो देहसम्भूतास्तस्य लोकाश्च शाश्वताः। पितामहगृहं साक्षात् सर्वदेवगृहं च सः॥
6सोऽस्याः पृथिव्याः कृत्स्नायाः स्रष्टा त्रिभुवनेश्वरः। संहर्ता चैव भूतानां स्थावरस्थ चरस्य च॥
7स हि देववरः साक्षाद् देवनाथः परंतपः। सर्वज्ञः सर्वसंश्लिष्टः सर्वगः सर्वतोमुखः॥
8परमात्मा हृषीकेश: सर्वव्यापी महेश्वरः। न तस्मात् परमं भूतं त्रिषु लोकेषु किंचन॥
9सनातनो वै मधुहा गोविन्द इति विश्रुतः। स सर्वान् पार्थिवान् संख्ये घातयिष्यति मानदः॥ सुरकार्यार्थमुत्पन्नो मानुषं वपुरास्थितः। न हि देवगणा: सक्तास्त्रिविक्रमविनाकृताः॥ भुवने देवकार्याणि कर्तु नायकवर्जिताः। नायकः सर्वभूतानां सर्वदेवनमस्कृतः॥
10एतस्य देवनाथस्य देवकार्यपरस्य च। ब्रह्मभूतस्य सततं ब्रह्मर्षिशरणस्य च॥ ब्रह्मा वसति गर्भस्थः शरीरे सुखसंस्थितः। शर्वः सुखं संश्रितश्च शरीरे सुखसंस्थितः॥
11सर्वाः सुखं संश्रिताश्च शरीरे तस्य देवताः। स देवः पुण्डरीकाक्षः श्रीगर्भः श्रीसहोषितः॥
12शाङ्गचक्रायुधः खड्गी सर्वनागरिपुध्वजः! उत्तमेन स शीलेन दमेन च शमेन च॥ पराक्रमण वीर्येण वपुषा दर्शनेन च। आरोहण प्रमाणेन धैर्येणार्जवसम्पदा॥ आनृशंस्येन रूपेण बलेन च समन्वितः। अस्त्रैः समुदितः सर्वैदिव्यैरद्भुतदर्शनैः॥
13योगमायः सहस्राक्षो निरपायो महामनाः। वीरो मित्रजनश्लाघी ज्ञातिबन्धुजनप्रियः॥
14क्षमावांश्चानहंवादी ब्रह्मण्यो ब्रह्मनायकः। भयहर्ता भयार्तानां मित्राणां नन्दिवर्धनः॥
15शरण्यः सर्वभूतानां दीनानां पालने रतः। श्रुतवानर्थसम्पन्नः सर्वभूतनमस्कृतः॥
16समाश्रितानां वरदः शत्रूणामपि धर्मवित्। नीतिज्ञो नीतिसम्पन्नो ब्रह्मवादी जितेन्द्रियः॥
17भवार्थमिह देवानां बुद्ध्या परमया युतः। प्राजापत्ये शुभे मार्गे मानवे धर्मसंस्कृते॥ समुत्यस्यति गोविन्दो मनोवंशे महात्मनः। अङ्गो नाम मनोः पुत्रो अन्तर्धामा ततः परः॥
18अन्तर्धाम्नो हविर्धामा प्रजापतिरनिन्दितः। प्राचीनबहिर्भविता हविर्धाम्नः सुतो महान्॥
19तस्य प्रचेत:प्रमुखा भविष्यन्ति दशात्मजाः। प्राचेतसस्तथा दक्षो भवितेह प्रजापतिः॥
20दाक्षायण्यास्तथाऽऽदित्यो मनुरादित्यतस्तथा। मनोश्च वंशज इला सुद्युम्नश्च भविष्यति॥
21बुधात् पुरूरवाश्चापि तस्मादायुर्भविष्यति। नहुषो भविता तस्माद् ययातिस्तस्य चात्मजः॥
22यदुस्तस्मान्महासत्त्वः क्रोष्टा तस्माद् भविष्यति। क्रोष्टुश्चैव महान् पुत्रो वृजिनीवान् भविष्यति॥
23वृजिनीवतश्च भविता उषड्गुरपराजितः। उषगोर्भविता पुत्रः शूरचित्ररथस्तथा॥
24तस्य त्ववरजः पुत्रः शूरो नाम भविष्यति। तेषां विख्यातवीर्याणां चरित्रगुणशालिनाम्॥ यज्वनां सुविशुद्धानां वंशे ब्राह्मणसम्मते। स शूरः क्षत्रियश्रेष्ठो महावीर्यो महायशाः। स्ववंशविस्तरकर जनयिष्यति मानदः॥
25वसुदेव इति ख्यातं पुत्रमानकदुन्दुभिम्। तस्य पुत्रश्चतुर्बाहुर्वासुदेवो भविष्यति॥
26दाता ब्राह्मणसत्कर्ता ब्रह्मभूतो द्विजप्रियः। राज्ञो मागधसंरुद्धान् मोक्षयिष्यति यादवः॥
27जरासंधं तु राजानं निर्जित्य गिरिगह्वरे। सर्वपार्थिवरत्नाढ्यो भविष्यति स वीर्यवान्॥
28पृथिव्यामप्रतिहतो वीर्येण च भविष्यति। विक्रमेण च सम्पन्न: सर्वपार्थिवपार्थिवः॥
29शूरसेनेषु भूत्वा स द्वारकायां वसन् प्रभुः। पालयिष्यति गां देवीं विजित्य नयवित् सदा॥ तं भवन्तः समासाद्य वाङ्माल्यैरहणैर्वरैः। अर्चयन्तु यथान्यायं ब्रह्माणमिव शाश्वतम्॥ यो हि मां द्रष्टुमिच्छेत ब्रह्माणं च पितामहम्। द्रष्टव्यस्तेन भगवान् वासुदेवः प्रतापवान्॥ दृष्टे तस्मिन्नहं दृष्टो न मेऽत्रास्ति विचारणा। पितामहो वा देवेश इति वित्त तपोधनाः॥
30स यस्य पुण्डरीकाक्षः प्रीतियुक्तो भविष्यति। तस्य देवगणः प्रीतो ब्रह्मपूर्वो भविष्यति॥ यश्च तं मानवे लोके संश्रयिष्यति केशवम्। तस्य कीर्तिर्जयश्चैव स्वर्गश्चैव भविष्यति॥ धर्माणांदेशिकः साक्षात् स भविष्यति धर्मभा।
31धर्मवद्भिः स देवेशो नमस्कार्यः सदोद्यतैः॥ धर्म एव परो हि स्यात् तस्मिन्नभ्यर्चिते विभौ।
32स हि देवो महातेजाः प्रजाहितचिकीर्षया॥ धर्मार्थं पुरुषव्याघ्र ऋषिकोटी: ससर्ज ह।
33ता: सुष्टास्तेन विभुना पर्वते गन्धमादने॥ सनत्कुमारप्रमुखास्तिष्ठन्ति तपसान्विताः।
34तस्मात् च वाग्मी धर्मज्ञो नमस्यो द्विजपुङ्गवाः॥ दिवि श्रेष्ठो हि भगवान् हरिर्नारायणः प्रभुः।
35वन्दितो हि स वन्देत मानितो पानयीत च। अर्हितश्चाई येन्नित्यं पूजितः प्रतिपूजयेत्॥
36दृष्टः पश्येदहरहः संश्रितः प्रतिसंश्रयेत्। अर्चितश्चार्च येन्नित्यं स देवो द्विजसत्तमाः॥
37एतत् तस्यानवद्यस्य विष्णोर्वे परमं व्रतम्। आदिदेवस्य महतः सज्जनाचरितं सदा॥
38भुवनेऽभ्यर्चितो नित्यं देवैरपि सनातनः। अभयेनानुरूपेण युज्यन्ते तमनुव्रताः॥
39कर्मणा मनसा वाचा स नमस्यो द्विजैः सदा। यत्नवद्भिरुपस्थाय द्रष्टव्यो देवकीसुतः॥
40एष वोऽभिहितो मार्गो मया वै मुनिसत्तमाः। तं दृष्ट्वा सर्वशो देवं दृष्टाः स्युः सुरसत्तमाः॥
41महावराहं तं देवं सर्वलोकपितामहम्। अहं चैव नमस्यामि नित्यमेव जगत्पतिम्॥
42तत्र च त्रितयं दृष्टं भविष्यति न संशयः। समस्ता हि वयं देवास्तस्य देहे वसामहे॥
43तस्य चैवाग्रजो भ्राता सितादिनिचयप्रभः। हली बल इति ख्यातो भविष्यति धराधरः॥
44त्रिशिरास्तस्य दिव्यश्च शातकुम्भमयो द्रुमः । ध्वजस्तृणेन्द्रो देवस्य भविष्यति रथाश्रितः ॥
45शिरो नागैर्महाभोगैः परिकीर्णं महात्मभिः। भविष्यति महाबाहोः सर्वलोकेश्वरस्य च॥ चिन्तितानि समेष्यन्ति शस्त्राण्यस्त्राणि चैव ह ।
46अनन्तश्च स एवोक्तो भगवान् हरिरव्ययः॥ समादिष्टश्च विबुधैर्दर्शय त्वमिति प्रभो। सुपर्णो यस्य वीर्येण कश्यपस्यात्मजो बली। अन्तं नैवाशकद् द्रष्टुं देवस्य परमात्मनः॥
47स च शेषो विचरते परया वै मुदा युतः। अन्तर्वसति भोगेन परिरभ्य वसुन्धराम्॥
48य एव विष्णु: सोऽनन्तो भगवान् वसुधाधरः । यो राम: स हृषीकेशो योऽच्युतः स धराधरः॥
49तावुभौ पुरुषव्याघ्रौ दिव्यौ दिव्यपराक्रमौ। द्रष्टव्यौ माननीयौ च चक्रलाङ्गलधारिणौ॥
50एप बोऽनुग्रहः प्रोक्तो मया पुण्यस्तपोधनाः। यद् भवन्तो यदुश्रेष्ठं पूजयेयुः प्रयत्नतः॥
अङ्ग्रेजी
1The Rishis said (O holder of Pinaka, O tearer of the eyes of Bhaga, O you adored of the entire universe, we wish to hear the glory of Vasudeva.
2Maheshvara said Hari is superior to the Grandfather himself. He is the Eternal Purusha. Otherwise called Krishna, He is cndued with the splendour of gold and gifted with solar effulgence.
3Having ten arins, He is gifted with great energy, and is the Destroyer of the enemies of the celestials. He has a whirl on His breast, and curly locks of hair on His head. He is adored of all the celestials.
4Brahman has sprung from his abdomen. I have originated from his head. All the luminaries in the sky have originated from his hair. From the bristles on his body have originated all the gods and demons.
5From his body have originated the Rishis as also all the eternal worlds. He is the abode of the Grandfather and of all the gods.
6He is the Creator of this Earth, and He is the Lord of the three worlds. He is also the Destroyer of all creatures mobile and immobile.
7He is, indeed, the Foremost of all the celestials. He is their Master. He is the Chastiser of all enemies. He is gifted with Omniscience. He exists in everything. He is capable of going everywhere. He permeates everything.
8He is the Supreme Soul, He is the Worker of all the senses. He covers the universe. He is the Supreme Lord. There is nothing in the three worlds which is superior to Him.
9He is Eternal. He is the destroyer of Madhu, and is otherwise called Govinda. The Giver of honors, He will cause all the kings of Earth to be killed in battle, for securing the purposes of the celestials, taking birth in a human form. The celestials, abandoned by Him, are unable to do their work on Earth Without Hiin as their Icader they cannot do anything. He is the leader of all creatures and is worshipped by all the gods.
10Within the abdomen of this Master of the gods Who always docs celestial work, of this one who is at one with Brahman, and Who is always the refuge of the twicehorn Rishis, lives Brahman. Indeed, the latter lives happily in Hari's body which is his abode. I myself, that am called Sharva, also live happily in that happy abode of mine.
11All the celestials, too, live happily in His body. Gitted with great effulgence, He has cyes which resemble lotus petals The goddess (if prosperity lives within Him and He lives always in his company.
12The bow called Sharanga and the discus (called Sudarshana) are his weapons, as well as i sword. He has the emblem of the enemy of all the snakes his standard. He is distinguished by excellent conduct, by purity, by self-control, by prowess, by energy, by the most beautiful form, by tallness and well proportioned limbs, by patience, by sincerity, by riches, by mercy, by the beauty of form, and by power. He shines, having all celestial weapons of wonderful form and make.
13He has Yoga for his illusion. He has a thousand eyes. He is free from every stain or fault. He is highminded. He is gifted with on heroism. He is an object of pride with all his friends. He is dear to all his kinsmen and relatives and they are dear to him.
14He is gifted with forgiveness. He is free from prive or egotism. He is devoted to the Brahmanas and is their leader. He removes the fears of all persons stricken with fear. He increases the joys of all his friends.
15He is the refuge of all crcatures. He is ever engaged in protecting and cherishing the distressed. Having mastery over all the scriptures and every kind of affluence, He is adored by all beings.
16Knowing all duties, He is a great benefactor of even even enemies when they scek His protection. Conversant with policy and endued with policy. He is an utterer of Brahma and has all His senses under perfect restraint.
17For doing good to the celestials, Govinda will take birth in the family of ..ie great Manu. Indeed, gifted with great intelligence. He will take birth in the auspicious and righteous family of that Prajapati. Manu will have a soni mained Anga. After Anga will come Antardhaman.
18From Antardhaman will Havirdhaman, that lord of all creatures, free from every stain. Havirdhaman will beget an illustrious son named Prachinavarhi. come
19He will have ten sons having Prachetas for their first. Prachetas will have a son named Daksha who will be regarded as a Prajapati. Daksha will begeta daughter named Dakshayani.
20From Dakshayani will spring Aditya. and from Aditya will spring Manu. Manu will beget a daughter named Ila and a son named Sudyumna.
21Ila will have Budha for her Husband, and from Budha will spring Pururavas. From Pururavas will spring Ayu. From Ayu will spring Nahusha, and Nahusha will beget a son named Yayati.
22From Yayati will spring a powerful son named Yadu. Yadu will beget Kroshtri. Kroshtri will beget a powerful son named Vrijinivat.
23Vrijinivat will beget beget the invincible Ushadgu. Ushadgu will beget a son named Chitraratha.
24Chitraratha will have a younger son of the name of Shura. Indeed, in the family of these powerful men of energy known all over the world, gifted with excellent conduct and pure in son various accomplishments, given to the performance of sacrifices and pure behaviour, in the pure family honoured by the Brahmanas, Shura will take his birth. He will be a foremost Kshatriya, gifted with great energy, and possessed of great fame.
25Shura, that giver of honors, will beget a son, the perpetuator of his family, of the name of Vasudeva, otherwise called Anakadundhubhi.
26Vasudeva will have a of name Vasudeva. He will have four hands. He will be greatly liberal, and will honour the Brahmanas greatly. Identical with Brahman, he will love and like the Brahmanas, and the Brahmanas will love and like him.
27That scion of Yadu's race will liberate many kings confined in the prison of the king of the Magadhas (Jarasandha) after defeating him in his capital buried among mountains.
28Gifted with great energy, he will be rich with the jewels and gems of all rulers of the Earth. Indeed, in energy he will be peerless on Earth.
29Possessed of great prowess, he will be the king of all kings of the Earth. Foremost among all thc Surasenas, the powerful one, living at Dwaraka, will rule and protect the entire Earth after defeating all her kings conversant as he will be with the science of policy. Assembling together do you all worship Him, as you adore the Eternal Brahman, with speech, flowers, and excellent incense and perfumes. He who wishes to see me or the Grandfather Brahman should first see the illustrious Vasudeva of great power. If he is seen I am seen, as also the Grandfather Brahman, that foremost of all the celestials.
30I do not find any difference in this. Know this, O Rishis having asceticism for wealth. That person with whom the lotus-eyed Vasudeva becomes pleased, is liked by all the deities with Brahman amongst them. That man who will seek the protection of Keshava will succeed in acquiring great achievements and victory and Heaven. He will be an instructor in religion and duties, and will acquire great religious merit.
31All persons knowing religion and duties should, with great readiness, bow down to that Lords of all the gods. By adoring that powerful one, one will acquire great merit.
32Gifted with great energy, that god with the desire of benefiting all creatures, created millions of Rishis for the sake of virtue.
33Those millions of Rishis, thus created by that great Ordainer are now living on the mountains of Gandhamadana, headed by Sanatkumara and engaged in the performance of penances.
34Hence, you foremost of twice born ones, that foremost of all eloquent persons, viz., the righteous Vasudeva, should be worshipped by all. The illustrious Hari, the powerfu! Narayana, is, indeed, the foremost of all beings in Heaven.
35Adored, he adores, and honoured, he honors; to them who make offerings to him, he makes offerings in return. Worshipped, he worships in return.
36If seen always, he sees the seers always. If one seeks His refuge and protection, He seeks the seeker as His refuge in return. O foremost of all righteous ones, if adored and worshipped, He adores and worships in return.
37This is the practice of the faultless Vishnu. This is the vow that is practised by all righteous people, of that first of all deities, that powerful Lord of all creatures.
38He is always adored in the world. That Eternal Being is adored by even the celestials. Those persons who are devoted to Him with the steadiness of a vow become freed from calamity and fear proportionate to his devotion.
39The regenerate ones should always adore Him in thought, word, and deed. The son of Devaki should be seen by them with respect and in order to see Him with respect they should undertake the performance of penances.
40O foremost of ascetics, this is the path that I show to you. By seeing Him, you will have scon all the foremost of celestials.
41I, too, vow my head in respect to that Lord of the universe, that Grandfather of all the worlds, that powerful and huge boar.
42By seeing Him one sees ihe Trinity. Ourselves, viz., all the celestials, live in Him.
43He will have an elder brother who will be known over all the world by the name of Bala. having a plough for his weapon in form hie will look like a white hill. In fact, he will be gifted with strength capable of uplifting the entire Earth.
44Upon the car of that divine person a tall palmyra, three-headed and made of gold, will be his standard.
45The head of that mighty-armed hero, that Lord of all the worlds. will be covered with many huge snakes. All weapons of attack and defence will also come to hiin as soon as he will think of them.
46He is called Ananta (Infinite). That Illustrious One is at one with the immutabic Hari. Once on a time, the celestials thus spoke to the mighty Garuda, the son of Kashyapa:-Do you, O powerful one, sce if this one has any end. Though giſted with great cnergy and power, Garuda, however, could not find out the end of this Illustrious One who is at one with the Supreme Soul.
47pporting the entire Earth on His head, He lives in the nether regions. He roves through the universe as Shesha, filled with great joy.
48He is Vishnu, He is the illustrious Ananta. He is the supporter of the Earth. He who is Rama is Hrishikesha. He who is Achyuta is Ananta the bearer of the Earth.
49Both of those foremost of all creatures are celestial and gifted with divine prows. One of them is armed with the discus and the other with the plough. They deserve every honour and should be seen.
50I have, through my kindness for you, have thus described to you the nature of Vasudeva. This you ascetics having penances for wealth. is Virtue. I have described all this to you so that you may, with respect and care, adore Krishna, that Foremost One of Yadu's race.
हिन्दी
1ऋषियों ने कहा — हे पिनाकधारी, हे भग के नेत्र उखाड़ने वाले, हे समस्त विश्व द्वारा पूजित, हम वासुदेव की महिमा सुनना चाहते हैं।
2महेश्वर ने कहा — हरि स्वयं पितामह से भी श्रेष्ठ हैं। वे सनातन पुरुष हैं। कृष्ण नाम से भी पुकारे जाने वाले वे स्वर्ण के तेज से सम्पन्न और सूर्य के समान प्रभा से युक्त हैं।
3दस भुजाओं वाले वे महान् तेज से सम्पन्न और देवताओं के शत्रुओं के संहारक हैं। उनके वक्ष पर आवर्त है और सिर पर घुँघराले केश हैं। वे समस्त देवताओं द्वारा पूजित हैं।
4ब्रह्मा उनके उदर से उत्पन्न हुए। मैं उनके मस्तक से उत्पन्न हुआ। आकाश के समस्त ज्योतिष्पिण्ड उनके केशों से उत्पन्न हुए। उनके शरीर के रोमों से समस्त देवता और असुर उत्पन्न हुए।
5उनके शरीर से ऋषि उत्पन्न हुए तथा समस्त सनातन लोक भी। वे पितामह के और समस्त देवताओं के धाम हैं।
6वे इस पृथ्वी के सृष्टिकर्ता हैं, और वे तीनों लोकों के स्वामी हैं। वे समस्त चर और अचर प्राणियों के संहारकर्ता भी हैं।
7सचमुच, वे समस्त देवताओं में श्रेष्ठ हैं। वे उनके स्वामी हैं। वे समस्त शत्रुओं के दमनकर्ता हैं। वे सर्वज्ञता से सम्पन्न हैं। वे प्रत्येक वस्तु में विद्यमान हैं। वे सर्वत्र जाने में समर्थ हैं। वे प्रत्येक वस्तु में व्याप्त हैं।
8वे परमात्मा हैं, वे समस्त इन्द्रियों के प्रेरक हैं। वे विश्व को आच्छादित करते हैं। वे परमेश्वर हैं। तीनों लोकों में उनसे श्रेष्ठ कुछ भी नहीं है।
9वे सनातन हैं। वे मधु के संहारक हैं और गोविन्द नाम से भी पुकारे जाते हैं। सम्मान के दाता वे, देवताओं के प्रयोजन सिद्ध करने के लिए मनुष्य रूप में जन्म लेकर, पृथ्वी के समस्त राजाओं का युद्ध में वध कराएँगे। उनके द्वारा त्याग दिए जाने पर देवता पृथ्वी पर अपना कार्य नहीं कर पाते। उन्हें अपना नेता बनाए बिना वे कुछ भी नहीं कर सकते। वे समस्त प्राणियों के नेता हैं और समस्त देवताओं द्वारा पूजित हैं।
10देवताओं के इन स्वामी के उदर में, जो सदा दिव्य कार्य करते हैं, जो ब्रह्म के साथ एक हैं, और जो सदा द्विज ऋषियों की शरण हैं — ब्रह्मा निवास करते हैं। सचमुच, वे हरि के शरीर में सुखपूर्वक रहते हैं जो उनका धाम है। मैं स्वयं, जो शर्व कहलाता हूँ, भी अपने उस सुखद धाम में सुखपूर्वक रहता हूँ।
11समस्त देवता भी उनके शरीर में सुखपूर्वक रहते हैं। महान् तेज से सम्पन्न उनके नेत्र कमल की पँखुड़ियों के समान हैं। लक्ष्मी देवी उनके भीतर निवास करती हैं और वे सदा उनके सङ्ग में रहते हैं।
12शार्ङ्ग नामक धनुष और (सुदर्शन नामक) चक्र उनके अस्त्र हैं, तथा एक खड्ग भी। उनकी ध्वजा पर समस्त सर्पों के शत्रु (गरुड़) का चिह्न है। वे उत्तम आचरण से, पवित्रता से, आत्मसंयम से, पराक्रम से, तेज से, परम सुन्दर रूप से, उन्नत कद और सुडौल अङ्गों से, धैर्य से, निष्कपटता से, ऐश्वर्य से, दया से, रूप के सौन्दर्य से, और शक्ति से विशिष्ट हैं। अद्भुत रूप और गढ़न वाले समस्त दिव्यास्त्र धारण किए वे देदीप्यमान होते हैं।
13योग ही उनकी माया है। उनके सहस्र नेत्र हैं। वे प्रत्येक कलङ्क और दोष से मुक्त हैं। वे उदारचेता हैं। वे शौर्य से सम्पन्न हैं। वे अपने समस्त मित्रों के गर्व के पात्र हैं। वे अपने समस्त बन्धुओं और सम्बन्धियों को प्रिय हैं और वे उन्हें प्रिय हैं।
14वे क्षमा से सम्पन्न हैं। वे अभिमान अथवा अहङ्कार से मुक्त हैं। वे ब्राह्मणों के प्रति भक्त हैं और उनके नेता हैं। वे भय से पीड़ित समस्त पुरुषों के भय दूर करते हैं। वे अपने समस्त मित्रों के आनन्द बढ़ाते हैं।
15वे समस्त प्राणियों की शरण हैं। वे सदा दुःखियों की रक्षा और पालन में तत्पर रहते हैं। समस्त शास्त्रों और प्रत्येक प्रकार के ऐश्वर्य पर अधिकार रखने वाले वे समस्त प्राणियों द्वारा पूजित हैं।
16समस्त कर्तव्यों के ज्ञाता वे शत्रुओं के भी महान् उपकारी हैं जब वे उनकी शरण माँगते हैं। नीति के ज्ञाता और नीति से सम्पन्न वे ब्रह्म के उच्चारक हैं और अपनी समस्त इन्द्रियों को पूर्ण संयम में रखते हैं।
17देवताओं का कल्याण करने के लिए गोविन्द महान् मनु के कुल में जन्म लेंगे। सचमुच, महान् बुद्धि से सम्पन्न वे उन प्रजापति के मङ्गलमय और धर्मात्मा कुल में जन्म लेंगे। मनु का एक पुत्र होगा जिसका नाम अङ्ग होगा। अङ्ग के पश्चात् अन्तर्धामा होंगे।
18अन्तर्धामा से हविर्धामा होंगे — प्राणियों के वे स्वामी, प्रत्येक कलङ्क से मुक्त। हविर्धामा प्राचीनबर्हि नामक एक यशस्वी पुत्र उत्पन्न करेंगे।
19उनके दस पुत्र होंगे जिनमें प्रचेता प्रथम होंगे। प्रचेता का एक पुत्र होगा जिसका नाम दक्ष होगा और जो प्रजापति माना जाएगा। दक्ष एक कन्या उत्पन्न करेंगे जिसका नाम दाक्षायणी होगा।
20दाक्षायणी से आदित्य उत्पन्न होंगे, और आदित्य से मनु उत्पन्न होंगे। मनु इला नामक एक कन्या और सुद्युम्न नामक एक पुत्र उत्पन्न करेंगे।
21इला के पति बुध होंगे, और बुध से पुरूरवा उत्पन्न होंगे। पुरूरवा से आयु उत्पन्न होंगे। आयु से नहुष उत्पन्न होंगे, और नहुष ययाति नामक एक पुत्र उत्पन्न करेंगे।
22ययाति से यदु नामक एक प्रतापी पुत्र उत्पन्न होंगे। यदु क्रोष्टा को उत्पन्न करेंगे। क्रोष्टा वृजिनीवत् नामक एक प्रतापी पुत्र उत्पन्न करेंगे।
23वृजिनीवत् अजेय उषद्गु को उत्पन्न करेंगे। उषद्गु चित्ररथ नामक एक पुत्र उत्पन्न करेंगे।
24चित्ररथ का एक छोटा पुत्र होगा जिसका नाम शूर होगा। सचमुच, समस्त संसार में विख्यात, उत्तम आचरण से सम्पन्न, भाँति-भाँति के गुणों से युक्त और शुद्ध, यज्ञों के अनुष्ठान और पवित्र आचरण में तत्पर, इन प्रतापी और तेजस्वी पुरुषों के कुल में — ब्राह्मणों द्वारा सम्मानित उस पवित्र कुल में — शूर जन्म लेंगे। वे क्षत्रियों में श्रेष्ठ होंगे, महान् तेज से सम्पन्न और महान् कीर्ति वाले।
25सम्मान के दाता वे शूर अपने कुल के परम्परावाहक एक पुत्र उत्पन्न करेंगे जिसका नाम वसुदेव होगा और जो आनकदुन्दुभि नाम से भी पुकारा जाएगा।
26वसुदेव का एक पुत्र होगा जिसका नाम वासुदेव होगा। उसकी चार भुजाएँ होंगी। वह अत्यन्त उदार होगा और ब्राह्मणों का बड़ा सम्मान करेगा। ब्रह्म के साथ अभिन्न वह ब्राह्मणों से प्रेम करेगा और उन्हें चाहेगा, और ब्राह्मण उससे प्रेम करेंगे और उसे चाहेंगे।
27यदुवंश के वे वंशधर पर्वतों के बीच बसी मगधराज (जरासन्ध) की राजधानी में उसे पराजित करके उसके कारागार में बन्दी अनेक राजाओं को मुक्त करेंगे।
28महान् तेज से सम्पन्न वे पृथ्वी के समस्त शासकों के रत्नों और मणियों से समृद्ध होंगे। सचमुच, तेज में वे पृथ्वी पर अनुपम होंगे।
29महान् पराक्रम से सम्पन्न वे पृथ्वी के समस्त राजाओं के राजा होंगे। समस्त शूरसेनों में श्रेष्ठ वे प्रतापी, द्वारका में निवास करते हुए, नीतिशास्त्र के ज्ञाता होकर पृथ्वी के समस्त राजाओं को पराजित करने के पश्चात् समस्त पृथ्वी का शासन और रक्षण करेंगे। आप सब एकत्र होकर उनकी पूजा वैसे ही कीजिए जैसे आप सनातन ब्रह्म की पूजा करते हैं — वाणी से, पुष्पों से, तथा उत्तम धूप और सुगन्धियों से। जो मुझे अथवा पितामह ब्रह्मा को देखना चाहता है, उसे पहले महाशक्तिशाली यशस्वी वासुदेव के दर्शन करने चाहिए। यदि वे देखे गए, तो मैं भी देखा गया, तथा समस्त देवताओं में श्रेष्ठ पितामह ब्रह्मा भी।
30मुझे इसमें कोई भेद नहीं दिखाई देता। हे तपस्या ही जिनका धन है, ऐसे ऋषियो, यह जान लीजिए। जिस पुरुष से कमलनयन वासुदेव प्रसन्न होते हैं, वह ब्रह्मा सहित समस्त देवताओं को प्रिय हो जाता है। जो पुरुष केशव की शरण खोजेगा, वह महान् उपलब्धियाँ, विजय और स्वर्ग प्राप्त करने में सफल होगा। वह धर्म और कर्तव्यों का उपदेष्टा होगा और महान् धर्मपुण्य अर्जित करेगा।
31धर्म और कर्तव्यों को जानने वाले समस्त पुरुषों को बड़ी तत्परता से समस्त देवताओं के उन स्वामी को प्रणाम करना चाहिए। उन प्रतापी की पूजा करके मनुष्य महान् पुण्य अर्जित करेगा।
32महान् तेज से सम्पन्न उन देव ने समस्त प्राणियों का कल्याण करने की इच्छा से धर्म के लिए करोड़ों ऋषियों की सृष्टि की।
33उन महान् विधाता द्वारा इस प्रकार सृजित वे करोड़ों ऋषि अब सनत्कुमार के नेतृत्व में गन्धमादन के पर्वतों पर निवास करते हैं और तपस्या के अनुष्ठान में लगे हैं।
34इसलिए, हे द्विजश्रेष्ठो, वाक्पटु पुरुषों में श्रेष्ठ, अर्थात् धर्मात्मा वासुदेव की, सबको पूजा करनी चाहिए। यशस्वी हरि, प्रतापी नारायण, सचमुच स्वर्ग के समस्त प्राणियों में श्रेष्ठ हैं।
35पूजित होकर वे पूजा करते हैं, और सम्मानित होकर वे सम्मान करते हैं; जो उन्हें अर्पण करते हैं, उन्हें वे बदले में अर्पण करते हैं। उपासित होकर वे बदले में उपासना करते हैं।
36यदि सदा देखे जाएँ, तो वे देखने वालों को सदा देखते हैं। यदि कोई उनकी शरण और रक्षा खोजे, तो वे बदले में उस खोजने वाले को अपनी शरण मानते हैं। हे धर्मात्माओं में श्रेष्ठ, यदि उनकी अर्चना और उपासना की जाए, तो वे बदले में अर्चना और उपासना करते हैं।
37यह निर्दोष विष्णु का आचरण है। समस्त देवताओं में प्रथम, प्राणियों के उन प्रतापी स्वामी का यही वह व्रत है जिसका पालन समस्त धर्मात्मा करते हैं।
38संसार में उनकी सदा पूजा होती है। उन सनातन पुरुष की देवता तक पूजा करते हैं। जो पुरुष व्रत की दृढ़ता से उनके प्रति भक्त हैं, वे अपनी भक्ति के अनुपात में विपत्ति और भय से मुक्त हो जाते हैं।
39द्विजों को सदा विचार, वचन और कर्म से उनकी पूजा करनी चाहिए। उन्हें देवकीनन्दन के आदरपूर्वक दर्शन करने चाहिए, और आदरपूर्वक उनके दर्शन करने के लिए उन्हें तपस्या का अनुष्ठान करना चाहिए।
40हे तपस्वीश्रेष्ठो, यही वह मार्ग है जो मैं आपको दिखाता हूँ। उन्हें देखकर आपने समस्त श्रेष्ठ देवताओं को देख लिया होगा।
41मैं भी विश्व के उन स्वामी को, समस्त लोकों के उन पितामह को, उस प्रतापी और विशाल वराह को आदरपूर्वक सिर झुकाता हूँ।
42उन्हें देखकर मनुष्य त्रिदेवों को देख लेता है। हम सब, अर्थात् समस्त देवता, उन्हीं में निवास करते हैं।
43उनका एक बड़ा भाई होगा जो समस्त संसार में बल नाम से विख्यात होगा। हल जिसका अस्त्र है, वह रूप में एक श्वेत पर्वत के समान दिखाई देगा। वस्तुतः वह समस्त पृथ्वी को उठाने में समर्थ बल से सम्पन्न होगा।
44उन दिव्य पुरुष के रथ पर स्वर्ण का बना एक ऊँचा त्रिशिखर ताड़ उनकी ध्वजा होगी।
45समस्त लोकों के स्वामी उन महाबाहु वीर का मस्तक अनेक विशाल सर्पों से ढका होगा। आक्रमण और रक्षा के समस्त अस्त्र भी उनके स्मरण करते ही उनके पास आ जाएँगे।
46वे अनन्त कहलाते हैं। वे यशस्वी अविनाशी हरि के साथ अभिन्न हैं। एक समय की बात है, देवताओं ने कश्यप के पुत्र महाबली गरुड़ से इस प्रकार कहा — हे प्रतापी, देखो तो, क्या इनका कोई अन्त है? किन्तु महान् तेज और शक्ति से सम्पन्न होकर भी गरुड़ परमात्मा के साथ अभिन्न उन यशस्वी का अन्त नहीं खोज सके।
47समस्त पृथ्वी को अपने मस्तक पर धारण किए वे पाताल लोक में निवास करते हैं। वे शेष के रूप में महान् आनन्द से भरे हुए विश्व में विचरण करते हैं।
48वे विष्णु हैं, वे यशस्वी अनन्त हैं। वे पृथ्वी के धारक हैं। जो राम हैं, वे हृषीकेश हैं। जो अच्युत हैं, वे पृथ्वी के धारक अनन्त हैं।
49समस्त प्राणियों में श्रेष्ठ वे दोनों दिव्य हैं और दिव्य पराक्रम से सम्पन्न हैं। उनमें से एक चक्र से सुसज्जित है और दूसरा हल से। वे प्रत्येक सम्मान के योग्य हैं और उनके दर्शन किए जाने चाहिए।
50आप पर अपनी कृपा से मैंने इस प्रकार आपको वासुदेव का स्वरूप बताया है। हे तपस्या ही जिनका धन है, ऐसे तपस्वियो, यही धर्म है। मैंने यह सब आपको इसलिए बताया है कि आप आदर और सावधानी के साथ यदुवंश के उन श्रेष्ठ पुरुष कृष्ण की पूजा करें।
नेपाली
1ऋषिहरूले भने — हे पिनाकधारी, हे भगका नेत्र उखेल्ने, हे सम्पूर्ण विश्वद्वारा पूजित, हामी वासुदेवको महिमा सुन्न चाहन्छौँ।
2महेश्वरले भने — हरि स्वयं पितामहभन्दा पनि श्रेष्ठ हुन्। उनी सनातन पुरुष हुन्। कृष्ण नामले पनि पुकारिने उनी सुनको तेजले सम्पन्न र सूर्यसमान प्रभाले युक्त छन्।
3दस पाखुरा भएका उनी महान् तेजले सम्पन्न र देवताहरूका शत्रुका संहारक छन्। उनको छातीमा आवर्त छ र टाउकोमा घुम्रिएका केश छन्। उनी सम्पूर्ण देवताद्वारा पूजित छन्।
4ब्रह्मा उनको उदरबाट उत्पन्न भए। म उनको मस्तकबाट उत्पन्न भएँ। आकाशका सम्पूर्ण ज्योतिष्पिण्ड उनका केशबाट उत्पन्न भए। उनको शरीरका रौँबाट सम्पूर्ण देवता र असुर उत्पन्न भए।
5उनको शरीरबाट ऋषिहरू उत्पन्न भए तथा सम्पूर्ण सनातन लोक पनि। उनी पितामहका र सम्पूर्ण देवताका धाम हुन्।
6उनी यस पृथ्वीका सृष्टिकर्ता हुन्, र उनी तीनै लोकका स्वामी हुन्। उनी सम्पूर्ण चर र अचर प्राणीका संहारकर्ता पनि हुन्।
7साँच्चै, उनी सम्पूर्ण देवतामध्ये श्रेष्ठ छन्। उनी तिनीहरूका स्वामी हुन्। उनी सम्पूर्ण शत्रुका दमनकर्ता हुन्। उनी सर्वज्ञताले सम्पन्न छन्। उनी प्रत्येक वस्तुमा विद्यमान छन्। उनी सर्वत्र जान समर्थ छन्। उनी प्रत्येक वस्तुमा व्याप्त छन्।
8उनी परमात्मा हुन्, उनी सम्पूर्ण इन्द्रियका प्रेरक हुन्। उनले विश्वलाई आच्छादित गर्दछन्। उनी परमेश्वर हुन्। तीनै लोकमा उनीभन्दा श्रेष्ठ केही पनि छैन।
9उनी सनातन हुन्। उनी मधुका संहारक हुन् र गोविन्द नामले पनि पुकारिन्छन्। सम्मानका दाता उनी, देवताहरूका प्रयोजन सिद्ध गर्न मानिस रूपमा जन्म लिएर, पृथ्वीका सम्पूर्ण राजाको युद्धमा वध गराउनेछन्। उनले त्यागिदिएपछि देवताहरूले पृथ्वीमा आफ्नो कार्य गर्न सक्दैनन्। उनलाई आफ्नो नेता नबनाई तिनीहरूले केही पनि गर्न सक्दैनन्। उनी सम्पूर्ण प्राणीका नेता हुन् र सम्पूर्ण देवताद्वारा पूजित छन्।
10देवताहरूका यी स्वामीको उदरमा, जसले सधैँ दिव्य कार्य गर्दछन्, जो ब्रह्मसँग एक छन्, र जो सधैँ द्विज ऋषिहरूको शरण हुन् — ब्रह्मा निवास गर्दछन्। साँच्चै, उनी हरिको शरीरमा सुखपूर्वक रहन्छन् जो उनको धाम हो। म स्वयं, जो शर्व कहलाउँछु, पनि आफ्नो त्यस सुखद धाममा सुखपूर्वक रहन्छु।
11सम्पूर्ण देवता पनि उनको शरीरमा सुखपूर्वक रहन्छन्। महान् तेजले सम्पन्न उनका नेत्र कमलका पत्रसमान छन्। लक्ष्मी देवी उनीभित्र निवास गर्दछिन् र उनी सधैँ उनकै सङ्गमा रहन्छन्।
12शार्ङ्ग नामक धनुष र (सुदर्शन नामक) चक्र उनका अस्त्र हुन्, तथा एउटा खड्ग पनि। उनको ध्वजामा सम्पूर्ण सर्पका शत्रु (गरुड)को चिह्न छ। उनी उत्तम आचरणले, पवित्रताले, आत्मसंयमले, पराक्रमले, तेजले, परम सुन्दर रूपले, अग्लो कद र सुडौल अङ्गले, धैर्यले, निष्कपटताले, ऐश्वर्यले, दयाले, रूपको सौन्दर्यले, र शक्तिले विशिष्ट छन्। अद्भुत रूप र बनोट भएका सम्पूर्ण दिव्यास्त्र धारण गरेर उनी देदीप्यमान हुन्छन्।
13योग नै उनको माया हो। उनका सहस्र नेत्र छन्। उनी प्रत्येक कलङ्क र दोषबाट मुक्त छन्। उनी उदारचेता छन्। उनी शौर्यले सम्पन्न छन्। उनी आफ्ना सम्पूर्ण मित्रका गर्वका पात्र हुन्। उनी आफ्ना सम्पूर्ण बन्धु र आफन्तलाई प्रिय छन् र तिनीहरू उनलाई प्रिय छन्।
14उनी क्षमाले सम्पन्न छन्। उनी अभिमान अथवा अहङ्कारबाट मुक्त छन्। उनी ब्राह्मणहरूप्रति भक्त छन् र तिनीहरूका नेता हुन्। उनले भयले पीडित सम्पूर्ण पुरुषको भय हटाउँछन्। उनले आफ्ना सम्पूर्ण मित्रको आनन्द बढाउँछन्।
15उनी सम्पूर्ण प्राणीको शरण हुन्। उनी सधैँ दुःखीहरूको रक्षा र पालनमा तत्पर रहन्छन्। सम्पूर्ण शास्त्र र प्रत्येक प्रकारको ऐश्वर्यमाथि अधिकार राख्ने उनी सम्पूर्ण प्राणीद्वारा पूजित छन्।
16सम्पूर्ण कर्तव्यका ज्ञाता उनी शत्रुहरूका पनि महान् उपकारी छन् जब तिनीहरूले उनको शरण माग्दछन्। नीतिका ज्ञाता र नीतिले सम्पन्न उनी ब्रह्मका उच्चारक हुन् र आफ्ना सम्पूर्ण इन्द्रियलाई पूर्ण संयममा राख्दछन्।
17देवताहरूको कल्याण गर्न गोविन्द महान् मनुको कुलमा जन्म लिनेछन्। साँच्चै, महान् बुद्धिले सम्पन्न उनी ती प्रजापतिको मङ्गलमय र धर्मात्मा कुलमा जन्म लिनेछन्। मनुको एउटा पुत्र हुनेछ जसको नाम अङ्ग हुनेछ। अङ्गपछि अन्तर्धामा हुनेछन्।
18अन्तर्धामाबाट हविर्धामा हुनेछन् — प्राणीहरूका ती स्वामी, प्रत्येक कलङ्कबाट मुक्त। हविर्धामाले प्राचीनबर्हि नामका एक यशस्वी पुत्र उत्पन्न गर्नेछन्।
19उनका दस पुत्र हुनेछन् जसमध्ये प्रचेता प्रथम हुनेछन्। प्रचेताको एउटा पुत्र हुनेछ जसको नाम दक्ष हुनेछ र जो प्रजापति मानिनेछ। दक्षले एउटी कन्या उत्पन्न गर्नेछन् जसको नाम दाक्षायणी हुनेछ।
20दाक्षायणीबाट आदित्य उत्पन्न हुनेछन्, र आदित्यबाट मनु उत्पन्न हुनेछन्। मनुले इला नामकी एउटी कन्या र सुद्युम्न नामका एक पुत्र उत्पन्न गर्नेछन्।
21इलाका पति बुध हुनेछन्, र बुधबाट पुरूरवा उत्पन्न हुनेछन्। पुरूरवाबाट आयु उत्पन्न हुनेछन्। आयुबाट नहुष उत्पन्न हुनेछन्, र नहुषले ययाति नामका एक पुत्र उत्पन्न गर्नेछन्।
22ययातिबाट यदु नामका एक प्रतापी पुत्र उत्पन्न हुनेछन्। यदुले क्रोष्टालाई उत्पन्न गर्नेछन्। क्रोष्टाले वृजिनीवत् नामका एक प्रतापी पुत्र उत्पन्न गर्नेछन्।
23वृजिनीवत्ले अजेय उषद्गुलाई उत्पन्न गर्नेछन्। उषद्गुले चित्ररथ नामका एक पुत्र उत्पन्न गर्नेछन्।
24चित्ररथको एउटा कान्छो पुत्र हुनेछ जसको नाम शूर हुनेछ। साँच्चै, सम्पूर्ण संसारमा विख्यात, उत्तम आचरणले सम्पन्न, भाँती-भाँतीका गुणले युक्त र शुद्ध, यज्ञका अनुष्ठान र पवित्र आचरणमा तत्पर, यी प्रतापी र तेजस्वी पुरुषको कुलमा — ब्राह्मणहरूद्वारा सम्मानित त्यस पवित्र कुलमा — शूरले जन्म लिनेछन्। उनी क्षत्रियहरूमध्ये श्रेष्ठ हुनेछन्, महान् तेजले सम्पन्न र महान् कीर्ति भएका।
25सम्मानका दाता ती शूरले आफ्नो कुलको परम्परावाहक एक पुत्र उत्पन्न गर्नेछन् जसको नाम वसुदेव हुनेछ र जो आनकदुन्दुभि नामले पनि पुकारिनेछ।
26वसुदेवको एउटा पुत्र हुनेछ जसको नाम वासुदेव हुनेछ। उसका चार पाखुरा हुनेछन्। ऊ अत्यन्त उदार हुनेछ र ब्राह्मणहरूको ठूलो सम्मान गर्नेछ। ब्रह्मसँग अभिन्न ऊ ब्राह्मणहरूसँग प्रेम गर्नेछ र तिनीहरूलाई चाहनेछ, र ब्राह्मणहरूले उसँग प्रेम गर्नेछन् र उसलाई चाहनेछन्।
27यदुवंशका ती वंशधरले पर्वतका बीच रहेको मगधराज (जरासन्ध)की राजधानीमा उसलाई पराजित गरेर उसको कारागारमा बन्दी अनेक राजालाई मुक्त गर्नेछन्।
28महान् तेजले सम्पन्न उनी पृथ्वीका सम्पूर्ण शासकका रत्न र मणिले समृद्ध हुनेछन्। साँच्चै, तेजमा उनी पृथ्वीमा अनुपम हुनेछन्।
29महान् पराक्रमले सम्पन्न उनी पृथ्वीका सम्पूर्ण राजाका राजा हुनेछन्। सम्पूर्ण शूरसेनमध्ये श्रेष्ठ ती प्रतापी, द्वारकामा निवास गर्दै, नीतिशास्त्रका ज्ञाता भई पृथ्वीका सम्पूर्ण राजालाई पराजित गरेपछि सम्पूर्ण पृथ्वीको शासन र रक्षा गर्नेछन्। तपाईंहरू सबै जम्मा भई उनको पूजा त्यसै गर्नुहोस् जसरी तपाईंहरू सनातन ब्रह्मको पूजा गर्नुहुन्छ — वाणीले, पुष्पले, तथा उत्तम धूप र सुगन्धले। जसले मलाई अथवा पितामह ब्रह्मालाई हेर्न चाहन्छ, उसले पहिले महाशक्तिशाली यशस्वी वासुदेवको दर्शन गर्नुपर्दछ। यदि उनी देखिए भने, म पनि देखिएँ, तथा सम्पूर्ण देवतामध्ये श्रेष्ठ पितामह ब्रह्मा पनि।
30मलाई यसमा कुनै भेद देखिँदैन। हे तपस्या नै जसको धन हो, त्यस्ता ऋषिहरू, यो जान्नुहोस्। जुन पुरुषसँग कमलनयन वासुदेव प्रसन्न हुन्छन्, ऊ ब्रह्मासहित सम्पूर्ण देवतालाई प्रिय हुन्छ। जुन पुरुषले केशवको शरण खोज्नेछ, ऊ महान् उपलब्धि, विजय र स्वर्ग प्राप्त गर्न सफल हुनेछ। ऊ धर्म र कर्तव्यको उपदेष्टा हुनेछ र महान् धर्मपुण्य आर्जन गर्नेछ।
31धर्म र कर्तव्य जान्ने सम्पूर्ण पुरुषले ठूलो तत्परताले सम्पूर्ण देवताका ती स्वामीलाई प्रणाम गर्नुपर्दछ। ती प्रतापीको पूजा गरेर मानिसले महान् पुण्य आर्जन गर्नेछ।
32महान् तेजले सम्पन्न ती देवले सम्पूर्ण प्राणीको कल्याण गर्ने इच्छाले धर्मका लागि करोडौँ ऋषिको सृष्टि गरे।
33ती महान् विधाताद्वारा यसरी सिर्जित ती करोडौँ ऋषि अब सनत्कुमारको नेतृत्वमा गन्धमादनका पर्वतमा निवास गर्दछन् र तपस्याको अनुष्ठानमा लागेका छन्।
34त्यसैले, हे द्विजश्रेष्ठहरू, वाक्पटु पुरुषहरूमध्ये श्रेष्ठ, अर्थात् धर्मात्मा वासुदेवको, सबैले पूजा गर्नुपर्दछ। यशस्वी हरि, प्रतापी नारायण, साँच्चै स्वर्गका सम्पूर्ण प्राणीमध्ये श्रेष्ठ हुन्।
35पूजित भई उनले पूजा गर्दछन्, र सम्मानित भई उनले सम्मान गर्दछन्; जसले उनलाई अर्पण गर्दछन्, तिनीहरूलाई उनले बदलामा अर्पण गर्दछन्। उपासित भई उनले बदलामा उपासना गर्दछन्।
36यदि सधैँ देखिए भने, उनले हेर्नेहरूलाई सधैँ हेर्दछन्। यदि कसैले उनको शरण र रक्षा खोज्यो भने, उनले बदलामा त्यस खोज्नेलाई आफ्नो शरण मान्दछन्। हे धर्मात्माहरूमध्ये श्रेष्ठ, यदि उनको अर्चना र उपासना गरियो भने, उनले बदलामा अर्चना र उपासना गर्दछन्।
37यो निर्दोष विष्णुको आचरण हो। सम्पूर्ण देवतामध्ये प्रथम, प्राणीहरूका ती प्रतापी स्वामीको यही त्यो व्रत हो जसको पालन सम्पूर्ण धर्मात्माले गर्दछन्।
38संसारमा उनको सधैँ पूजा हुन्छ। ती सनातन पुरुषको देवताले समेत पूजा गर्दछन्। जुन पुरुषहरू व्रतको दृढताले उनीप्रति भक्त छन्, तिनीहरू आफ्नो भक्तिको अनुपातमा विपत्ति र भयबाट मुक्त हुन्छन्।
39द्विजहरूले सधैँ विचार, वचन र कर्मले उनको पूजा गर्नुपर्दछ। तिनीहरूले देवकीनन्दनको आदरपूर्वक दर्शन गर्नुपर्दछ, र आदरपूर्वक उनको दर्शन गर्न तिनीहरूले तपस्याको अनुष्ठान गर्नुपर्दछ।
40हे तपस्वीश्रेष्ठहरू, यही त्यो मार्ग हो जो म तपाईंहरूलाई देखाउँछु। उनलाई देखेर तपाईंहरूले सम्पूर्ण श्रेष्ठ देवतालाई देखिसक्नुहुनेछ।
41म पनि विश्वका ती स्वामीलाई, सम्पूर्ण लोकका ती पितामहलाई, त्यस प्रतापी र विशाल वराहलाई आदरपूर्वक शिर निहुराउँछु।
42उनलाई देखेर मानिसले त्रिदेवलाई देख्दछ। हामी सबै, अर्थात् सम्पूर्ण देवता, उनैमा निवास गर्दछौँ।
43उनको एउटा दाजु हुनेछ जो सम्पूर्ण संसारमा बल नामले विख्यात हुनेछ। हलो जसको अस्त्र हो, ऊ रूपमा एउटा सेतो पर्वतझैँ देखिनेछ। वस्तुतः ऊ सम्पूर्ण पृथ्वी उठाउन समर्थ बलले सम्पन्न हुनेछ।
44ती दिव्य पुरुषको रथमा सुनको बनेको एउटा अग्लो त्रिशिखर ताड उनको ध्वजा हुनेछ।
45सम्पूर्ण लोकका स्वामी ती महाबाहु वीरको मस्तक अनेक विशाल सर्पले ढाकिएको हुनेछ। आक्रमण र रक्षाका सम्पूर्ण अस्त्र पनि उनले सम्झनासाथ उनीकहाँ आइपुग्नेछन्।
46उनी अनन्त कहलाउँछन्। उनी यशस्वी अविनाशी हरिसँग अभिन्न छन्। एक समयको कुरा हो, देवताहरूले कश्यपका पुत्र महाबली गरुडलाई यसरी भने — हे प्रतापी, हेर त, के यिनको कुनै अन्त्य छ? तर महान् तेज र शक्तिले सम्पन्न भएर पनि गरुडले परमात्मासँग अभिन्न ती यशस्वीको अन्त्य खोज्न सकेनन्।
47सम्पूर्ण पृथ्वीलाई आफ्नो मस्तकमा धारण गरेर उनी पाताल लोकमा निवास गर्दछन्। उनी शेषका रूपमा महान् आनन्दले भरिएर विश्वमा विचरण गर्दछन्।
48उनी विष्णु हुन्, उनी यशस्वी अनन्त हुन्। उनी पृथ्वीका धारक हुन्। जो राम हुन्, उनी हृषीकेश हुन्। जो अच्युत हुन्, उनी पृथ्वीका धारक अनन्त हुन्।
49सम्पूर्ण प्राणीमध्ये श्रेष्ठ ती दुवै दिव्य छन् र दिव्य पराक्रमले सम्पन्न छन्। तिनीहरूमध्ये एक चक्रले सुसज्जित छ र अर्को हलोले। उनीहरू प्रत्येक सम्मानका योग्य छन् र उनीहरूको दर्शन गरिनुपर्दछ।
50तपाईंहरूमाथिको आफ्नो कृपाले मैले यसरी तपाईंहरूलाई वासुदेवको स्वरूप बताएको छु। हे तपस्या नै जसको धन हो, त्यस्ता तपस्वीहरू, यही धर्म हो। मैले यो सबै तपाईंहरूलाई त्यसैले बताएको छु कि तपाईंहरूले आदर र सावधानीका साथ यदुवंशका ती श्रेष्ठ पुरुष कृष्णको पूजा गर्नुहोस्।