अनुशासनिक पर्व — धर्म र अर्थ — परलोकमा सुख कसले दिन्छ; रुद्र र उमाको कथा
खण्ड 9 — अनुशासनदेखि स्वर्गारोहण पर्वसम्म · अध्याय 141
संस्कृत
1श्रीभगवानुवाच तिलोत्तमा नाम पुरा ब्रह्मणा योषिदुत्तमा। तिलं तिलं समुद्धृत्य रन्तानां निर्मितां शुभा॥
2साजभ्यगच्छत मां देवि रूपेणाप्रतिमा भुवि। प्रदक्षिणं लोभयन्ती मां शुभे रुचिरानना॥
3यतो यतः सा सुदती मामुपाधावदन्तिके। ततस्ततो मुखं चारु मम देवि विनिर्गतम्॥
4तां दिदृक्षुरहं योगाच्चतुर्मूर्तित्वमागतः। चतुर्मुखश्च संवृत्तो दर्शयन् योगमुत्तमम्॥
5पूर्वेण वदनेनाहमिन्द्रत्वमनुशास्मि ह। उत्तरेण त्वया सार्धं रमाम्यहमनिन्दिते॥
6पश्चिमं मे मुखं सौम्यं सर्वप्राणिसुखावहम्। दक्षिणं भीमसंकाशं रौद्रं संहरति प्रजाः॥
7जटिलो ब्रह्मचारी च लोकानां हितकाम्यया। देवकार्यार्थसिद्ध्यर्थं पिनाकं मे करे स्थितम्॥
8इन्द्रेण च पुरा वज्रं क्षिप्तं श्रीकांक्षिणा मम) दग्ध्वा कण्ठं तु तद् यातं येन श्रीकण्ठता मम॥
9उमोवाच वाहनेष्वत्र सर्वेषु श्रीमत्स्वन्येषु सत्तम। कथं च वृषभो देव वाहनत्वमुपागतः॥
10महेश्वर उवाच सुरभीमसृजद् ब्रह्मा देवधेनुं पयोमुचम्। सा सृष्टा बहुधा जाता क्षरमाणा पयोऽमृतम्॥
11तस्या वत्समुखोत्सृष्टः फेनो मद्गात्रमागतः। ततो दग्धा मया गावो नानावर्णत्वमागताः॥
12ततोऽहं लोकगुरुणा शमं नीतोऽर्थवेदना। वृषं चैनं ध्वजार्थं मे ददौ वाहनमेव च॥
13उमोवाच निवासा बहुरूपास्ते दिवि सर्वगुणान्विताः। तांश्च संत्यज्य भगवश्मशाने रमसे कथम्॥
14केशास्थिकलिले भीमे कपालघटसंकुले। गृध्रगोमायुबहुले चिताग्निशतसंकुले॥
15अशुचौ मांसकलिले वसाशोणितकर्दमे। विकीर्णान्त्रास्थिनिचये शिवानादविनादिते॥
16महेश्वर उवाच मेध्यान्वेषी महीं कृत्स्नां विचराम्यनिशं सदा। न च मेध्यतरं किंचिच्छ्मशानादिह लक्ष्यते॥
17तेन मे सर्ववासानां श्मशाने रमते मनः। न्यग्रोधशाखासंछन्ने निभुग्नस्रग्विभूषिते॥
18तत्र चैव रमन्तीमे भूतसंघाः शुचिस्मिते। न च भूतगणैर्देवि विनाहं वस्तुमुत्सहे॥
19एष वाप्सो हि मे मेध्यः स्वर्गीयश्च.मतः शुभे। पुण्यः परमकश्चैव मध्यकामैरुपास्यते॥
20उमोवाच भगवन् सर्वभूतेश सर्वधर्मविदां वर। पिनाकपाणे वरद संशयो मे महानयम्॥
21अयं मुनिगणः सर्वस्तपस्तेप इति प्रभो। तपोवेषकरो लोके भ्रमते विविधाकृतिः॥
22अस्य चैवर्षिसंघस्य मम च प्रियकाम्यया। एतं ममेह संदेहं वक्तुमर्हस्यरिंदम॥
23धर्मः किंलक्षणः प्रोक्तः कथं वा चरितुं नरैः। शक्यो धर्ममविन्दद्धिर्धर्मज्ञ वद मे प्रभो॥
24नारद उवाच ततो मुनिगणः सर्वस्तां देवी प्रत्यपूजयत्। वाग्भिर्ऋग्भूषितार्थाभिः स्तवैश्चार्थविशारदः॥
25महेश्वर उवाच अहिंसा सत्यवचनं सर्वभूतानुकम्पनम्। शमो दानं यथाशक्ति गार्हस्थ्यो धर्म उत्तमः॥
26परदारेष्वसंसर्गो न्यासस्त्रीपरिरक्षणम्। अदत्तादानविरमो मधुमांसस्य वर्जनम्॥ एष पञ्चविधो धर्मो बहुशाखः सुखोदयः। देहिभिर्धर्मपरमैश्चर्तव्यो धर्मसम्भवः॥
27उमोवाच भगवन् संशयः पृष्टस्तन्मे शंसितुमर्हसि। चातुर्वर्ण्यस्य यो धर्मः स्वे स्वे वर्णे गुणावहः॥
28ब्राह्मणे कीदृशो धर्मः क्षत्रिये कीदृशोऽभवत्। वैश्ये किंलक्षणो धर्मः शूद्रे किंलक्षणो भवेत्॥
29महेश्वर उवाच न्यायस्तस्ते महाभागे सर्वशः समुदीरितः। भूमिदेवा महाभागाः सदा लोके द्विजातयः॥
30उपवास: सदा धर्मो ब्राह्मणस्य च संशयः। स हि धर्मार्थसम्पन्नो ब्रह्मभूयाय कल्पते॥
31तस्य धर्मक्रिया देवि ब्रह्मचर्या च न्यायतः। व्रतोपनयनं चैव द्विजो येनापपद्यते॥
32गुरुदैवतपूजार्थं स्वाध्यायाभ्यसनात्मकः। देहिभिर्धर्मपरमैश्चर्तव्यो धर्मसम्भवः॥
33उमोवाच भगवन् संशयो मेऽमस्ति तन्मे व्याख्यातुमर्हसि। चातुर्वर्ण्यस्य धर्मं वै नैपुण्येन प्रकीर्तय॥
34श्रीमहेश्वर उवाच रहस्यश्रवणं धर्मो वेदव्रतनिषेवणम्। अग्निकार्य तथा धर्मो गुरुकार्यप्रसाधनम्॥ भैक्षचर्या परो धर्मो नित्ययज्ञोपवीतिता। नित्यं स्वाध्यायिता धर्मो ब्रह्मचर्याश्रमस्तथा॥
35गुरुणा चाभ्यनुज्ञातः समावर्तेत वै द्विजः। विन्देतानन्तरं भार्यामनुरूपां यथाविधि॥
36शूद्रान्नवर्जनं धर्मस्तथा सत्पथसेवनम्। धर्मो नित्योपवासित्वं ब्रह्मचर्ये तथैव च॥
37अहिताग्निरधीयानो जुह्वानः संयतेन्द्रियः। विघसाशी यताहारो गृहस्थ: सत्यवाक् शुचिः॥
38अतिथिव्रतता धर्मो धर्मस्त्रेताग्निधारणम्। इष्टीश्च पशुबन्धांश्च विधिपूर्वं समाचरेत्॥
39यज्ञश्च परमो धर्मस्तथाहिंसा च देहिषु। अपूर्वभेजनं धर्मो विघसाशित्वमेव च॥
40भुक्ते परिजने पश्चाद् भोजनं धर्म उच्यते। ब्राह्मणस्य गृहस्थस्य श्रोत्रियस्य विशेषतः॥
41दम्पत्योः समशीलत्वं धर्मः स्याद् गृहमेधिनः। गृह्याणां चैव देवानां नित्यपुष्पबलिक्रिया॥
42नित्योपलेपनं धर्मस्तथा नित्योपवासिता। सुसम्पृष्टोपलिप्ते च साज्यधूमो भवेद् गृहे॥
43एष द्विजजने धर्मो गार्हस्थ्यो लोकधारणः। द्विजानां च सतां नित्यं सदैवैष प्रवर्तते॥
44यस्तु क्षत्रगतो देवि मया धर्म उदीरितः। तमहं ते प्रवक्ष्यामि तन्मे शृणु समाहिता॥
45क्षत्रियस्य स्मृतो धर्मः प्रजापालनमादितः। निर्दिष्टफलभोक्ता हि राजा धर्मेण युज्यते॥
46प्रजाः पालयते यो हि धर्मेण मनुजाधिपः। तस्य धर्मार्जिता लोकाः प्रजापालनसंचिताः॥
47तस्य राज्ञः परो धर्मो दमः स्वाध्याय एव च। अग्निहोत्रपरिस्पन्दो दानाध्ययनमेव च॥ यज्ञोपवीतधरणं यज्ञो धर्मक्रियास्तथा।
48भृत्यानां भरणं धर्मः कृते कर्मण्यमोघता॥ सम्यग्दण्डे स्थितिधर्मो धर्मो वेदक्रतुक्रियाः। व्यवहारस्थितिधर्मः सत्यवाक्यरतिस्तथा।॥ आर्तहस्तप्रदो राजा प्रेत्य चेह महीयते।
49गोब्राह्मणार्थे विक्रान्तः संग्रामे निधनं गतः॥ अश्वमेधजितॉल्लोकानाप्नोति त्रिदिवालये॥
50वैश्यस्य सततं धर्मः पाशुपाल्यं कृषिस्तथा। अग्निहोत्रपरिस्पन्दो दानाध्ययनमेव च॥
51वाणिज्यं सत्पथस्थानमातिथ्यं प्रशमो दमः। विप्राणां स्वागतं त्यागो वैश्यधर्मः सनातनः॥
52तिलान् गन्धान रसांच्चैव विक्रीणीयान्न चैव हि। वणिक्पथमुपासीनो वैश्यः सत्यपथमाश्रितः॥
53सर्वातिथ्यं त्रिवर्गस्य यथाशक्ति यथार्हतः। शूद्रधर्मः परो नित्यं शुश्रूषा च द्विजातिषु॥
54स शूद्रः संशिततपाः सत्यवादी जितेन्द्रियः। शुश्रूषुरतिथिं प्राप्तं तपः संचिनुते महत्॥
55नित्यं स हि शुभाचारो देवताद्विजपूजकः। शूद्रो धर्मफलैरिष्टैः सम्प्रयुज्येत बुद्धिमान्॥
56एतत् ते सर्वमाख्यातं चातुर्वर्ण्यस्य शोभने। एकैकस्येह सुभगे किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि॥
57उमोवाच उक्तस्त्वया पृथग्धर्मश्चातुर्वर्ण्यहितः शुभः। सर्वव्यापी तु यो धर्मो भगवंस्तद् ब्रवीहि मे॥
58श्रीमहेश्वर उवाच ब्राह्मणा लोकसारेण सृष्टा धात्रा गुणार्थिना। लोकांस्तारयितुं कृत्स्नान् मत्र्येषु क्षितिदेवताः॥
59तेषामपि प्रवक्ष्यामि धर्मकर्मफलोदयम्। ब्राह्मणेषु हि यो धर्मः स धर्मः परमो मतः॥
60इमे ते लोकधर्मार्थं त्रयः सृष्टाः स्वयम्भुवा। पृथिव्यां सर्जने नित्यं सृष्टांस्तानपि मे शृणु॥
61वेदोक्तः परमो धर्मः स्मृतिशास्त्रगतोऽपरः। शिष्टाचीर्णोऽपरः प्रोक्तस्त्रयो धर्माः सनातनाः॥
62चैविद्यो ब्राह्मणो विद्वान् न चाध्ययनजीवकः। त्रिकर्मा त्रिपरिक्रान्तो मैत्र एष स्मृतो द्विजः॥
63षडिमानि तु कर्माणि प्रोवाच भुवनेश्वरः। वृत्त्यर्थ ब्राह्मणानां वै शृणु धर्मान् सनातनान्॥
64यजनं याजनं चैव तथा दानप्रतिग्रहौ। अध्यापनं चाध्ययनं षट्कर्मा धर्मभाग द्विजः॥
65नित्यः स्वाध्यायिता धर्मो धर्मो यज्ञः सनातनः। दानं प्रशस्यते चास्य यथाशक्ति यथाविधि॥
66शमस्तूपरमो धर्मः प्रवृत्तः सत्सु नित्यशः। गृहस्थानां विशुद्धानां धर्मस्य निचयो महान्॥
67पञ्चयज्ञविशुद्धात्मा सत्यवागनसूयकः। दाता ब्राह्मणसत्कर्ता सुसंसृष्टनिवेशनः॥ अमानी च सदाजिह्मः स्निग्धवाणीप्रदस्तथा। अतिथ्यभ्यागतरतिः शेषान्नकृतभोजनः॥
68पाद्यमर्थ्य यथान्यायमासनं शयनं तथा। दीपं प्रतिश्रयं चैव यो ददाति स धार्मिकः॥
69प्रातरुत्थाय चाचम्य भोजनेनोपमन्त्र्य च। सत्कृत्यानुव्रजेद् यस्तु तस्य धर्मः सनातनः॥
70सर्वातिथ्यं त्रिवर्गस्य यथाशक्ति निशानिशम्। शूद्रधर्मः समाख्यातस्त्रिवर्गपरिचारणम्॥
71प्रवृत्तिलक्षणो धर्मो गृहस्थेषु विधीयते। तमहं वर्तयिष्यामि सर्वभूतहितं शुभम्॥
72दातव्यमसकृच्छक्त्या यष्टव्यमसकृत् तथा। पुष्टिकर्मविधानं च कर्तव्यं भूतिमिच्छता॥
73धर्मेणार्थः समाहार्यो धर्मलब्धं त्रिधा धनम्। कर्तव्यं धर्मपरमं मानवेन प्रयत्नतः॥
74एकेनांशेन धर्मार्थो कर्तव्यौ भूतिमिच्छता। एकनांशेन कामार्थ एकमंशं विवर्धयेत्॥
75निवृत्तिलक्षणस्त्वन्यो धर्मो मोक्षाय तिष्ठति। तस्य वृत्तिं प्रवक्ष्यामि शृणु मे देवि तत्त्वतः॥
76सर्वभूतदया धर्मो च चैकग्रामवासिता। आशापाशविमोक्षश्च शस्यते मोक्षकांक्षिणाम्॥
77न कुट्यां नोदके सङ्गो न वाससि न चासने। न त्रिदण्डे न शयने नाग्नौ न शरणालये॥
78अध्यात्मगतिचित्तो यस्तन्मनास्तत्परायणः। युक्तो योगं प्रति सदा प्रतिसंख्यानमेव च॥
79वृक्षमूलपरो नित्यं शून्यागारनिवेशनः। नदीपुलिनशायी च नदीतीररतिश्च यः॥
80विमुक्तः सर्वसङ्गेषु स्नेहबन्धेषु च द्विजः। आत्मन्येवात्मनो भावं समासज्जेत वै द्विजः॥
81स्थाणुभूतो निराहारो मोक्षदृष्टेन कर्मणा। परिव्रजेति यो युक्तस्तस्य धर्मः सनातनः॥
82न चैकत्र समासक्तो न चैकग्रामगोचरः। मुक्तो ह्यटति निर्मुक्तो न चैकपुलिनेशयः॥
83एष मोक्षविदां धर्मो वेदोक्तः सत्पथः सताम्। यो मार्गमनुयातीमं पदं तस्य च विद्यते॥
84चतुर्विधा भिक्षवस्ते कुटीचकबहूदकौ। हंसः परमहंसश्च यो यः पश्चात् स उत्तमः॥
85अतः परतरं नास्ति नावरं न तिरोग्रतः। अदुःखमसुखं सौम्यमजरामरमव्ययम्॥
86उमोवाच गार्हस्थ्यो मोक्षधर्मश्च सज्जनाचरितस्त्वया। भाषितो जीवलोकस्य मार्गः श्रेयस्करो महान्॥
87ऋषिधर्मं तु धर्मज्ञ श्रोतुमिच्छाम्यतः परम्। स्पृहा भवति मे नित्यं तपोवननिवासिषु॥
88आज्यधूमोद्भवो गन्धो रुणद्धीव तपोवनम्। तं दृष्ट्वा मे मनः प्रीतं महेश्वर सदा भवेत्॥
89एतन्मे संशयं देव मुनिधर्मकृतं विभो। सर्वधर्मार्थतत्त्वज्ञ देवदेव वदस्व मे। निखिलेन मया पृष्टं महादेव यथातथम्॥
90श्रीभगवानुवाच हन्त तेऽहं प्रवक्ष्यामि मुनिधर्ममनुत्तमम्। यं कृत्वा मुनयो यान्ति सिद्धिं स्वतपसा शुभे॥
91फेनपानामृषीणां यो धर्मो धर्मविदां सताम्। तन्मे शृणु महाभागे धर्मज्ञे धर्ममादितः॥
92उञ्छन्ति सततं ये ते ब्राह्मयं फेनोत्करं शुभम्। अमृतं ब्रह्मणा पीतमध्वरे प्रसृतं दिवि॥
93एष तेषां विशुद्धानां फेनपानां तपोधने। धर्मचर्याकृतो मार्गो बालखिल्यगणैः शृणु॥
94बालखिल्यास्तप: सिद्धा मुनयः सूर्यमण्डले। उच्छे तिष्ठन्ति धर्मज्ञाः शाकुनी वृत्तिमास्थिताः॥
95मृगनिर्मोकवसनाश्चीरवल्कलवाससः। निर्द्वन्द्वाः सत्पथं प्राप्ता बालखिल्यास्तपोधनाः॥ अङ्गुष्ठपर्वमात्रा ये भूत्वा स्वे स्वे व्यवस्थिताः। तपश्चरणमीहन्ते तेषां धर्मफलं महत्॥
96ते सुरैः समतां यान्ति सुरकार्यार्थसिद्धये। द्योतयन्ति दिश: सर्वास्तपसा दग्धकिल्बिषाः॥
97ये त्वन्ये शुद्धमनसो दयाधर्मपरायणाः। सन्तश्चक्रचराः पुण्या: सोमलोकचराश्च ये॥
98पितृलोकसमीपस्थास्त उच्छन्ति यथाविधि। सम्प्रक्षालाश्मकुट्टाश्च दन्तोलूखलिकाश्च ते॥
99सोमपानां च देवानामूष्मषाणां तथैव च। उञ्छन्ति ये समीपस्थाः सदारा नियतेन्द्रियाः॥
100तेषामग्निपरिस्यन्दः पितॄणां चार्चनं तथा। यज्ञानां चैव पञ्चानां यजनं धर्म उच्यते॥
101एष चक्रचरैर्देवि देवलोकचरैर्द्विजैः। ऋषिधर्मः सदा चीर्णो योऽन्यस्तमपि मे शृणु॥
102सर्वेष्वेवर्षिधर्मेषु ज्ञेयोऽऽत्मा संयतेन्द्रियैः। कामक्रोधौ ततः पश्चाज्जेतव्याविति मे मतिः॥
103अग्निहोत्रपरिस्पन्दो धर्मरात्रिसमासनम्। सोमयज्ञाभ्यनुज्ञानं पञ्चमी यज्ञदक्षिणा॥ नित्यं यज्ञक्रिया धर्मः पितृदेवार्चने रतिः। सर्वातिथ्यं च कर्तव्यमन्नेनोञ्छार्जितेन वै॥
104निवृत्तिरुपभोगेषु गोरासानां शमे रतिः। स्थण्डिले शयने योगः शाकपर्णनिषेवणम्॥ फलमूलाशन वायुरापः शैवलभक्षणम्। ऋषीणां नियमा ह्येते यैर्जयन्त्यजितां गतिम्॥
105विधूमे सन्नमुसले व्यङ्गारे भुक्तवज्जने। अतीतपात्रसंचारे काले विगतभिक्षुके॥ अतिथिं कांक्षमाणो वै शेषान्नकृतभोजनः। सत्यधर्मरतः शान्तो मुनिधर्मेण युज्यते॥
106न स्तम्भी न च मानी स्यान्नाप्रसन्नो न विस्मितः। मित्रामित्रसमो मैत्रो यः स धर्मविदुत्तमः॥
अङ्ग्रेजी
1The Blessed and Holy One said Formerly a blessed and foremost of women, was created by Brahman, called Tilottama, by collecting beauty from every beautiful object in the universe.
2One day, that lady of beautiful face, peerless in the universe for beauty of form, came to me, O goddess, for circumambulating me but, in sooth, moved by the desire of tempting me.
3In whatever direction that lady of beautiful teeth turned, a new face to mine instantly appeared. All these faces of mine became handsome to look at.
4Thus, on account of the desire of seeing her, I became fourfaced, through Yogapower. Thus I showed my high Yogapower in becoming fourfaced.
5With that face of mine which is turned towards the east, I exercise the sovereignty of the universe. With that face of mine which is turned towards the north, I sport with you, O you of faultless features.
6That face of mine which is turned towards the west is handsome and auspicious. With it I ordain the happiness of all creatures. That face cf mine which is turned towards the south is dreadful. With it I destroy all creatures.
7I live as a Brahmacharin with matted locks on iny head, for doing good in all creatures. The bow Pinaka is always in my hand for accomplishing the work of the celestials.
8Formerly, Indra, desirous of acquiring my prosperity, had hurled his thunderbolt at me. With that weapon my throat was scorched. Therefore I have become bluethroated.
9Uma said When, O foremost of all creatures, there are so many excellent beautiful cars, why have you selected a bull for your vehicle?
10Maheshvara said Formerly, the Grandfather Brahman created the celestial cow Surabhi giving profuse milk After her creation there sprang from her a large number of king all of which gave sufficient quantities of milk sweet as nectar.
11Once on a time a quantity of froth fell from the mouth of one of her calves on my body. I was enraged at this and my anger scorched all the kine which there upon became diversified in colour.
12I was then pacified by the Lord of all the worlds, viz., Brahman, conversant this bull both as a car for bearing me and as device on my banner.
13Uma said You have many houses, in the celestial region, of various forms and possessed of every comfort and luxury. Why, O Holy One, do you live in the crematorium, abandoning all those delightful palaces.
14The crematorium is full of the hair and bones (of the dead), abounds with vultures and jackals, and is covered with hundreds of funeral pyres.
15Full of carrion and muddy with fat and blood, with entrails and bones scattered all over it, and always echoing with the howls of jackals, it is certainly an impure place.
16Maheshvara said I always travel over the whole Earth in search after a sacred spot. I do not, however, see any spot that is more sacred than the crematorium.
17Therefore, of all houses, the crematorium appears to me to be the best, shaded as it generally is by branches of the banian and adorned with torn garlands of flowers.
18O you of sweet smiles, the multitudes of goblins that are my companions love to live in such spots. I do not like, O goddess, to live anywhere, without those goblins by my side.
19Therefore, the crematorium is a sacred house to me. Indeed, O auspicious lady, it appears to me to be very Heaven. Highly sacred and endued with great merit, the crematorium is much praised by persons desirous of having holy abodes.
20Uma said O Holy One, O lord of all creatures, O foremost of all observers of duties and religious rites, I have a great doubt, O holder of Pinaka, O giver of boons.
21These ascetics, O powerful lords, have practised various kinds of austerities. In the world are seen ascetics wandering everywhere under various forms and clad in various kinds of dress.
22For benefiting this large number of Rishis, as also myself, do you kindly remove, O chaister of all enemies, this doubt of mine.
23What are the characteristics of Religion or Duty? How, indeed, do men unacquainted with the details of Religion or Duty succeed in observing them. O powerful lord, O you who are conversant with Religion, do you tell me this.
24Narada said When the daughter of Himavat, put this question, the assemblage of Rishis there present, adored the goddess with words adorned with Richs and with hymns fraught with deep meaning.
25Maheshvara said Abstention from injury, truthfulness of speech, mercy towards all beings, tranquillity of soul, and the making of gifts to the best of one's power, form the foremost duties of the householder.
26Abstention from sexual union with the wife of other men, protection of the riches and the woman committed to his care, reluctance to appropriate what is not given to one, and avoidance of honey and meat, these are the five chief duties. Indeed, Religion or Duty had many branches all of which yield happy results. These are the duties which those embodied creatures who consider duty as superior, should observe and practise. These are the sources of merit.
27Uma said O Holy One, I wish to ask you another question about with I entertain great doubts. You should answer it and remove my doubts. What are the meritorious duties of the four castes.
28What are the duties of the Brahmana? What of the Kshatriya? What are the duties of the Vaishya? And what are the duties of the Shudra.
29Maheshvara said O highly blessed lady, the question you have put, is a very proper one. Those persons who belong to the twice bom order, are considered as highly blessed, and are, indeed, gods on earth.
30Forsooth, the observance of fasts, is always the duty of the Brahmana. When the Brahmana succeeds in properly observing all his duties, he becomes at one with Brahma.
31The proper observance of the duties of Brahmacharya, O goddess, are his ritual. The observar ce of vows and the investiture with the sacred thread form his other duties. It is by these that he becomes truly twice born.
32He becomes a Brahinana for adoring his preceptors and other elders as also the celestials. Indeed, that religion which has for its soul the study of the Vedas, is the source of all virtue. Even that is the religion which those embodied creatures who are given to virtue and duty, should observe and practise.
33Uma said O Holy One, my doubts have not been removed. You should explain in detail what the duties are of the four respective castes of men.
34Maheshvara said Listening to the mysteries of religion and duty, observance of the vows laid down in the Vedas, attention to the sacred fire, and accomplishment of the business of the preceptor, leading a mendicant life, always bearing the sacred thread, constant recitation of the Vedas, and rigid observance of the duties of a celebrate life, constitute the duties of the Brahmana.
35After the student life is over, the Brahmana, at the behest of his preceptor, should leave his preceptor's abode for returning to his fathers' house. Upon his return he should duly marry a proper wife.
36Another duty of the Brahmana consists of avoiding the food prepared by the Shudra. Walking along the path of virtue, always obscrving fasts and the practices of Brahmacharya form his other duties.
37The householder should keep up his domestic fire for daily adoration. He should study the Vedas. He should pour libations in honour of the departed Manes and the celestials. He should keep his senses under proper restraint. He should eat what remains after serving gods and guests and all his dependants. He should be abstemious in food, truthful in words, and pure both in body and mind.
38Attending to guests is another duty of the householder, as also the keeping up of the three sacrificial fires. The householder should also attend to the ordinary sacrifices called Ishti and should also dedicate animals to the deities according to the ordinances.
39Indeed, the celebration of sacrifices is his greatest duty as also a complete abstention from injury to all creatures. Never to eat before serving the celestials and guests and dependants is another duty of the householder. The food that remains after serving gods and guests and the dependants is called Vighasa. The householder should eat Vighasa.
40Indeed, to eat after the members of his family including servants and other dependants, is considered as one of the especial duties of the twiceborn householder, who should, besides, be conversant with the Vedas.
41The conduct of husband and wife, in the case of the householder, should be equal. He should every day make offerings of flowers and other articles to those celestials who preside over domesticity.
42The householder should see that his house is every day properly rubbed with (cowdung and water). He should also observe fasts every day. Wellcleaned and wellrubbed, his house should also be every day fumigated with the smoke of clarified butter poured on his sacred fire in honour of the celestials and the departed Manes.
43Even these are the duties of a twice born householder. Those duties really upholds the world. Those duties always and eternally emanate from those pious persons among the Brahmanas who live like householders.
44Do you listen to me with rapt attention, O goddess, for I shall now tell you what the dutics are of the Kshatriya and about which you have asked me.
45From the beginning it has been said that the duty of the Kshatriya is to protect all creatures. The king gets a fixed share of the merits acquired by his subjects. By that means the king becomes gifted with righteousness.
46The king who rules and protects his subjects piously, acquires, by virtue of the protection he offers to others, many regions of happiness in the next world.
47The other duties of a Kshatriya consist of self-control and Vedic study, the pouring of libations on the sacred fire, the making of gifts, study, the bearing of the sacred thread, sacrifices, the performance of religious rites, the support of servants and dependants, and perseverance in acts that have been undertaken.
48Another duty of his is to give punishments proportionate to the offences committed. It is also his duty to celebrate sacrifices and other religious rites according to the ordinances laid down in the Vedas. Properly judging the disputes of litigants before him, and truthfulness of speech, and interference for helping the distressed, are the other duties by doing which the king acquires great glory both in this world and in the next. He should also sacrifice his life on the field of battle, having shown great prowess on behalf of kine and Brahmanas.
49Such a king acquires in the celestial region। such regions of happiness as are capable of being acquired by the performance of Horsesacrifices.
50The duties of the Vaishya always are the keep of cattle and agriculture, the pouring of libations on the sacred fire, the making of gifts, and study.
51Trade, walking in the path of virtue, hospitality, peacefulness, self-control, welcoming of Brahmanas, and renouncing things are the other eternal duties of the Vaishya.
52The Vaishya, engaged in trade and walking in the path of virtue, should never sell sesame and perfumery and juices or liquid substances. He should perform the duties of hospitality towards all.
53He is at liberty to pursue virtue and profit and pleasure according to his means and asmuch as is judicious for him. The service of the three twice born classes forins the high duty of the Shudra.
54That Shudra who is truthful in speech and who has controlled his senses, is considered as having acquired meritorious penances. Indeed, the Shudra, who having got a guest, performs the duties of hospitality towards him, is considered as acquiring the merit of great penances.
55That intelligent Shudra whose wonduct is virtuous and who adores the deities and Brahmanas, gets desirable rewards of virtue.
56O beautiful lady, I have thus recited to you what are the duties of the four castes. Indeed,O blessed lady, I have told you what are their respective duties. What else do you wish to hear?
57Uma said You have recited to me what are the respective duties of the four castes, auspicious and beneficial for them. Do you now tell me, O Holy One, what are the common duties of the all castes.
58Maheshvara said The foremost of all beings in the universe, viz., the Creator Brahmana, always seeking righteous accomplishinents, created the Brahinanas for rescuing all the worlds. Among all created beings they are gods on Earth.
59I shall at the beginning tell you what are the religious acts which they should do and what are the rewards which they acquire through them. The religion of the Brahmanas is the foremost of all religions.
60For the sake of the virtue, three religions were created by the self-create. Whenever the world is created, those Religions are created by the Grand-father. Do you listen.
61These are the three eternal Religions. The Religion prescribed in the Vedas is the greatest; that of the Smritis is the next in the order of importance; the Third in importance is that which is based upon the practices of the virtuous.
62The Brahmana, endued with learning, should have the three Vedas. He should never make the study of the Vedas. He should devoie himself to the three well known deeds (of making gifts, studying the Vedas, and performing sacrifices). He should be above the three (viz., lust, anger and cupidity). He should be the friend of all creatures. A person who possesses these qualities is called a Brahmana.
63The lord of the universe declared these six deeds for the observance of Brahmanas. Listen to those eternal duties.
64The celebration of sacrifices, officiating at the sacrifices of others, the making of gifts, the acceptance of gifts, teaching and study, are the six deeds by doing which a Brahmana acquires religious merit.
65Indeed, the daily study of the Vedas is a duty. Sacrifice is (another) eternal duty. The making of gifts according to his power and the ordinance, is, in his case, much praised.
66Tranquillity of mind is a great duty that is in vogue among the righteous. Householders of pure mind are capable of acquiring very great merit.
67Indeed, he who purifies his soul by the performance of the five sacrifices, who is truthful in speech, who is shorn of malice, who makes gifts, who treats with hospitality and honour all regenerate guests, who lives in wellcleaned houses, who is shorn of pride, who is always sincere in his dealings, who uses sweet and assuring words towards others, who takes a pleasure in serving guests and others arrived at his house, and who eats the food that remains after the requirements have been satisfied of all the members of his family and dependants, acquires great merit.
68That man who offers water to his guests for washing their feet and hands, who presents and Arghya for honouring him, who duly gives seats, and beds, and lamps for lightning the darkness, and shelter to those who come to his house, is considered, as highly righteous.
69That householder who rises at dawn and washes his mouth and face and gives food to his guests, and having honoured them duly dismisses them from his house and follows them for a little distance, wins eternal merit.
70Hospitality towards all, and the pursuit of the threefold objects are the duties of the householder. The duties of the Shudra consist in the pursuit of the three fold objects.
71The Religion laid down for the householder has action for its chief characteristic. Auspicious, and beneficial to all creatures, I shall explain it to you.
72The householder should always make gifts according to his power. He should also perform sacrifices frequently. Indeed, he who wishes to secure his own good, should always achieve meritorious acts.
73The householder should acquire riches by fair means, The riches thus acquired should be carefully divided into three parts, keeping the requirements of virtue in view.
74With one of those portions he should accomplish all acts of virtue. With another he should seek to satisfy his carvings for pleasure. The third portion he should lay out for increasing.
75The Religion of Renunciation is different. It exists for liberation. I shall tell you the conduct that constitutes it. Listen to me in full, O goddess.
76One of the duties inculcated by that Religion is Mercy towards all creatures. The man who follows it should not live in one place for more than a day. For acquiring Liberation, the followers of this Religion free themselves from the fetters of hope (or desire).
77They have no attachment to habitation, to the Kamandalu they bear for the keep of water, to the clothes that cover their loins, or the scat whereupon they rest, or the triple stick they bear in their hands, or the bed they sleep on, or the fire they want, or the chamber in which it lies.
78A follower of this Religion fixes his heart upon the working of his soul. His mind is devoted to Supreme Brahma. He is filled with the idea of attaining to Brahman. He is always devoted to Yoga and the Sankhya philosophy.
79He seeks for no other shelter than the foot of a tree, He lives in vacant houses of men. He sleeps on the banks of rivers. He takes a pleasure in living by such banks.
80He is freed from every attachment, and from every bond of affection. He merges the existence of his own soul into the Supreme Soul.
81Standing like a stake of wood, and abstaining from all food, he does only such deeds as point to Liberation. Or, he may wander about, devoted to Yoga. These are the eternal duties of a follower of the Religion of Renunciation
82He lives aloof from men. He is freed from all attachments. He never lives in the same place for more than a day. Freed from all fetters, he roves over the world. Freed from all ties, he never sleeps on even the same riverbank for more than a day.
83This is the Religion of persons conversant with Liberation, as declared in the Vedas. This is the righteous path that is trodden by this virtuous, He who follows in this path, leaves no vestige behind.
84Bhikshus (mendicants) are of four kinds. They are Kutichakas, Bahudakas, Hansas, and Paramahansas. The second is superior to the first, the third to the second, and the fourth to the third.
85There is nothing superior to the Paramahansa; nor is there anything inferior to it or equal to it or superior to it. It is a condition shorn sorrow and happiness; auspicious and freed from decrepitude and death, and without any change.
86Uma said You have described the Religion of the householders, that of Liberation, and that which is based upon the observances of the pious. These paths are noble and highly beneficial to the world of living creatures.
87you who are conversant with every religion, I wish to hear what the high Religion is of the Rishis. I always have a liking for those who live in hermitage.
88The perfume that comes out of the smoke of the libations of clarified butter poured on the sacred fire, seems to pervade all the hermitages and make them delightful. Seeing this, O great god, my heart becomes always filled with joy.
89O powerful god, I have doubts about the Religion of the Ascetics. You are conversant with the details of all religions. Do you enlighten me, O god of gods, in detail about this subject truly about which I have asked you, O great god.
90The Blessed and Holy One said Yes, I shall recite to you the high and excellent Religion of the Ascetic. By following the dictates of that Religion, O auspicious lady, the Ascetics acquire success through the severe penances they practise.
91O highly blessed one, do you hear, from the beginning, what are the duties of those pious Rishis who know every duty and who are known by the name of Phenapas.
92The Grandfather Brahman drank some nectar. That water had flowed in the celestial। region from a great sacrifice.
93The froth of that water is highly sacred and it partook of His own nature. Those Rishis who live upon the measure of froth that thus came out are called. Phenapas (Frotheaters). This is the conduct of those pure Rishis, O lady having penances for wealth! Listen now to me as I explain to you who the Valakhilyas arc.
94The Valakhilyas are ascetics who have acquired success by their penances. They live in the solar disc. Living like birds, those Rishis, conversant with every duty of righteousness, live according to the Uncha mode.
95Their dress consists of deerskins or barks of trees. Freed from pairs of opposites, the Valakhilyas, having penances for wealth, walk in this track of virtue. They are as big as a digit of the thumb. Divided into classes, each class lives in the practice of its duties. They wish only to practise penances. The merits they acquire by their righteous conduct are very great.
96They are considered as having acquired an equality with the gods and exist for the fulfilment of the purposes of the gods. Having dissipated all their sins by severe penances, they shine in effulgence, lighting up all the points of the compass.
97Others, called Chakracharas, are gifted with cleansed souls and devoted to the practice of mercy, Righteous in their conduct and possessed of great purity, they live in the region of Soma.
98Thus living near enough to the region of the departed manes, they duly live by drinking the rays of Soma. There are others called Samprakshalas and Ashmakuttas and Dantolukhalas.
99These live near the Somadrinking celestials and others that drink flames of fire. With their wedded wives and with passions under complete restraint, they too live upon the rays of Soma.
100They pour libations of clarified butter on the sacred fire, and worship the departed Manes under proper forms. They also celebrate the wellknown sacrifices. This is said to form their religion.
101This religion of the Rishis, O goddess, is always observed by those who are houseless and who are free to go through every region including that of the celestials. There are, again, other classes about whom, I shall speak now. Do you listen.
102It is necessary that they who observe the different religions of the Rishis, should control their passions and know the Soul. Indeed, in my opinion, lust and anger should be completely controlled.
103With corn (wealth) acquired by the Uncha mode, they should perform the following duties, viz., the pouring of libations on the sacred fire, occupying a fixed seat employing oneself during the time in the sacrifice called Dharmaratri, performance of the SomaSacrifice, acquisition of especial knowledge, the giving of sacrificial presents, which forms the fifth, the daily performance of sacrifices, devotion to the worship of the ancestors and the deities, hospitality towards all.
104Abstention from all luxurious dishes prepared from cow's milk, taking a pleasure in tranquility of heart, lying on naked rocks or the earth, devotion to Yoga, eating potherbs and leaves of trees, and living upon fruits and roots, and wind and water and moss, are some of practices of the Rishis by which they acquire the end that belongs to persons unsubjugated.
105When the smoke has ceased to curl upwards from a house, when the husking machine has ceased to play, when the hearthfire has been put out, when all the inmates have taken their food, when dishes are no longer carried from room to room when mendicants have ceased to walk the streets, it is then that the man who is devoted to the Religion of Truth and tranquillity of soul, wishing to have a guest, should eat what remnant of food may still remain in the house. By acting thus, one becomes a practiser of the Religion of the Munis.
106One should not be arrogant; nor proud; nor cheerless and discontented; nor wonder at anything. Indeed, one should treat his friends and enemies alike. Indeed, one who is the foremost of all persons conversant with duties should treat all creatures like friends.
हिन्दी
1भगवान् महादेव ने कहा — प्राचीन काल में ब्रह्मा ने विश्व की प्रत्येक सुन्दर वस्तु से सौन्दर्य एकत्र करके तिलोत्तमा नामक एक परम भाग्यशालिनी और श्रेष्ठ स्त्री की सृष्टि की।
2हे देवी, एक दिन रूप के सौन्दर्य में विश्व में अनुपम वह सुमुखी मेरे पास मेरी परिक्रमा करने आई, किन्तु वस्तुतः वह मुझे लुभाने की इच्छा से प्रेरित थी।
3वह सुन्दर दन्तपंक्ति वाली स्त्री जिस भी दिशा में मुड़ती, उसी क्षण मेरा एक नया मुख प्रकट हो जाता। मेरे ये सब मुख देखने में सुन्दर हो गए।
4इस प्रकार उसे देखने की इच्छा के कारण मैं योगबल से चतुर्मुख हो गया। इस प्रकार मैंने चतुर्मुख होकर अपना उच्च योगबल दिखाया।
5अपने उस मुख से जो पूर्व की ओर है, मैं विश्व का शासन करता हूँ। हे निर्दोष अङ्ग वाली, अपने उस मुख से जो उत्तर की ओर है, मैं तुम्हारे साथ विहार करता हूँ।
6मेरा वह मुख जो पश्चिम की ओर है, सुन्दर और मङ्गलमय है। उससे मैं समस्त प्राणियों के सुख का विधान करता हूँ। मेरा वह मुख जो दक्षिण की ओर है, भयङ्कर है। उससे मैं समस्त प्राणियों का संहार करता हूँ।
7मैं समस्त प्राणियों का कल्याण करने के लिए सिर पर जटाएँ धारण करके ब्रह्मचारी के रूप में रहता हूँ। देवताओं का कार्य सिद्ध करने के लिए पिनाक धनुष सदा मेरे हाथ में रहता है।
8प्राचीन काल में इन्द्र ने मेरी समृद्धि प्राप्त करने की इच्छा से मुझ पर अपना वज्र चलाया था। उस अस्त्र से मेरा कण्ठ झुलस गया। इसलिए मैं नीलकण्ठ हो गया।
9उमा ने कहा — हे समस्त प्राणियों में श्रेष्ठ, जब इतने उत्तम और सुन्दर रथ विद्यमान हैं, तब आपने अपने वाहन के लिए वृषभ को क्यों चुना?
10महेश्वर ने कहा — प्राचीन काल में पितामह ब्रह्मा ने प्रचुर दूध देने वाली दिव्य गौ सुरभि की सृष्टि की। उसकी सृष्टि के पश्चात् उससे बड़ी संख्या में गौएँ उत्पन्न हुईं, जो सब अमृत के समान मधुर दूध पर्याप्त मात्रा में देती थीं।
11एक समय उसके एक बछड़े के मुख से थोड़ा फेन मेरे शरीर पर गिर पड़ा। इससे मैं क्रुद्ध हो गया और मेरे क्रोध ने उन समस्त गौओं को झुलसा दिया, जिससे वे भाँति-भाँति के रंगों की हो गईं।
12तब समस्त लोकों के स्वामी ब्रह्मा ने मुझे शान्त किया, और उन्होंने मुझे यह वृषभ दिया — मुझे वहन करने के लिए वाहन के रूप में भी और मेरी ध्वजा के चिह्न के रूप में भी।
13उमा ने कहा — दिव्य लोक में आपके अनेक भवन हैं, भाँति-भाँति के रूपों वाले और प्रत्येक सुख तथा विलास से सम्पन्न। हे पवित्र प्रभो, उन समस्त मनोहर प्रासादों को छोड़कर आप श्मशान में क्यों रहते हैं?
14श्मशान (मृतकों के) केशों और अस्थियों से भरा है, गीधों और शृगालों से भरा है, और सैकड़ों चिताओं से ढका है।
15मुर्दों से भरा हुआ, चर्बी और रक्त से कीचड़मय, आँतों और हड्डियों से चारों ओर बिखरा हुआ, और सदा शृगालों की हुआँ-हुआँ से गूँजता हुआ वह निश्चय ही एक अपवित्र स्थान है।
16महेश्वर ने कहा — मैं सदा एक पवित्र स्थान की खोज में समस्त पृथ्वी पर भ्रमण करता हूँ। किन्तु मुझे श्मशान से अधिक पवित्र कोई स्थान दिखाई नहीं देता।
17इसलिए समस्त निवासों में श्मशान मुझे सर्वश्रेष्ठ प्रतीत होता है, जो प्रायः वटवृक्ष की शाखाओं से छाया हुआ रहता है और फूलों की टूटी हुई मालाओं से सुशोभित रहता है।
18हे मधुर मुस्कान वाली, भूतगणों के वे समूह जो मेरे सहचर हैं, ऐसे स्थानों में रहना पसन्द करते हैं। हे देवी, उन भूतगणों को अपने पास रखे बिना मुझे कहीं भी रहना अच्छा नहीं लगता।
19इसलिए श्मशान मेरे लिए एक पवित्र निवास है। सचमुच, हे मङ्गलमयी, वह मुझे साक्षात् स्वर्ग प्रतीत होता है। अत्यन्त पवित्र और महान् पुण्य से युक्त श्मशान की पवित्र निवास चाहने वालों द्वारा बहुत प्रशंसा की जाती है।
20उमा ने कहा — हे पवित्र प्रभो, हे समस्त प्राणियों के स्वामी, हे कर्तव्यों और धार्मिक कर्मों के समस्त पालकों में श्रेष्ठ, हे पिनाकधारी, हे वरदाता, मुझे एक महान् सन्देह है।
21हे प्रतापी स्वामी, इन तपस्वियों ने भाँति-भाँति की तपस्याएँ की हैं। संसार में तपस्वी भाँति-भाँति के रूपों में और भाँति-भाँति के वेश धारण करके सर्वत्र विचरण करते दिखाई देते हैं।
22हे समस्त शत्रुओं के दमनकर्ता, ऋषियों के इस विशाल समूह के तथा मेरे भी हित के लिए आप कृपया मेरा यह सन्देह दूर कीजिए।
23धर्म अथवा कर्तव्य के लक्षण क्या हैं? सचमुच, जो मनुष्य धर्म अथवा कर्तव्य के विवरण से अनभिज्ञ हैं, वे उनका पालन करने में कैसे सफल होते हैं? हे प्रतापी स्वामी, हे धर्मज्ञ, आप मुझे यह बताइए।
24नारद ने कहा — हिमवान् की कन्या ने जब यह प्रश्न किया, तब वहाँ उपस्थित ऋषियों के समुदाय ने ऋचाओं से विभूषित वचनों और गम्भीर अर्थ वाले स्तोत्रों से उन देवी की स्तुति की।
25महेश्वर ने कहा — अहिंसा, वाणी की सत्यता, समस्त प्राणियों के प्रति दया, आत्मा की शान्ति, और अपनी शक्ति भर दान करना — ये गृहस्थ के श्रेष्ठ कर्तव्य हैं।
26पराई स्त्रियों से समागम का त्याग, अपने भरोसे सौंपे गए धन और स्त्री की रक्षा, जो न दिया गया हो उसे हड़पने से विरति, और मधु तथा मांस से बचाव — ये पाँच मुख्य कर्तव्य हैं। सचमुच, धर्म अथवा कर्तव्य की अनेक शाखाएँ हैं और वे सब सुखद फल देती हैं। ये वे कर्तव्य हैं जिनका पालन और आचरण उन देहधारी प्राणियों को करना चाहिए जो कर्तव्य को सर्वोपरि मानते हैं। ये पुण्य के स्रोत हैं।
27उमा ने कहा — हे पवित्र प्रभो, मैं आपसे एक अन्य प्रश्न पूछना चाहती हूँ जिसके विषय में मुझे बड़े सन्देह हैं। आपको उसका उत्तर देकर मेरे सन्देह दूर करने चाहिए। चारों वर्णों के पुण्यमय कर्तव्य क्या हैं?
28ब्राह्मण के कर्तव्य क्या हैं? क्षत्रिय के क्या? वैश्य के कर्तव्य क्या हैं? और शूद्र के कर्तव्य क्या हैं?
29महेश्वर ने कहा — हे परम भाग्यशालिनी, तुमने जो प्रश्न किया है, वह अत्यन्त उचित है। जो पुरुष द्विज वर्ग के हैं, वे परम भाग्यशाली माने जाते हैं और सचमुच पृथ्वी पर देवता हैं।
30निस्सन्देह, उपवासों का पालन सदा ब्राह्मण का कर्तव्य है। जब ब्राह्मण अपने समस्त कर्तव्यों का उचित पालन करने में सफल होता है, तब वह ब्रह्म के साथ एक हो जाता है।
31हे देवी, ब्रह्मचर्य के कर्तव्यों का उचित पालन उसका विधान है। व्रतों का पालन और यज्ञोपवीत का धारण उसके अन्य कर्तव्य हैं। इन्हीं से वह वस्तुतः द्विज बनता है।
32अपने गुरुओं और अन्य बड़ों की तथा देवताओं की भी पूजा करने से वह ब्राह्मण बनता है। सचमुच, वह धर्म जिसकी आत्मा वेदों का अध्ययन है, समस्त पुण्य का स्रोत है। वही वह धर्म है जिसका पालन और आचरण उन देहधारी प्राणियों को करना चाहिए जो पुण्य और कर्तव्य में लगे हैं।
33उमा ने कहा — हे पवित्र प्रभो, मेरे सन्देह दूर नहीं हुए हैं। आपको विस्तार से समझाना चाहिए कि मनुष्यों के चारों वर्णों के कर्तव्य क्रमशः क्या हैं।
34महेश्वर ने कहा — धर्म और कर्तव्य के रहस्यों का श्रवण, वेदों में विहित व्रतों का पालन, पवित्र अग्नि की सेवा, गुरु के कार्यों की सिद्धि, भिक्षावृत्ति से जीवनयापन, सदा यज्ञोपवीत धारण, निरन्तर वेदपाठ, और ब्रह्मचर्य के कर्तव्यों का कठोर पालन — ये ब्राह्मण के कर्तव्य हैं।
35ब्रह्मचर्य आश्रम पूरा हो जाने पर ब्राह्मण को अपने गुरु की आज्ञा से गुरु का निवास छोड़कर अपने पिता के घर लौट आना चाहिए। लौटने पर उसे विधिपूर्वक एक उपयुक्त पत्नी से विवाह करना चाहिए।
36ब्राह्मण का एक अन्य कर्तव्य शूद्र द्वारा बनाए गए अन्न से बचना है। धर्म के मार्ग पर चलना, सदा उपवासों का तथा ब्रह्मचर्य के आचरणों का पालन करना — ये उसके अन्य कर्तव्य हैं।
37गृहस्थ को नित्य पूजा के लिए अपनी गार्हपत्य अग्नि बनाए रखनी चाहिए। उसे वेदों का अध्ययन करना चाहिए। उसे पितरों और देवताओं के सम्मान में तर्पण करना चाहिए। उसे अपनी इन्द्रियों को उचित संयम में रखना चाहिए। देवताओं, अतिथियों और अपने समस्त आश्रितों को भोजन कराने के पश्चात् जो शेष रहे, वही उसे खाना चाहिए। उसे मिताहारी, वाणी में सत्यनिष्ठ और शरीर तथा मन दोनों से शुद्ध होना चाहिए।
38अतिथियों की सेवा गृहस्थ का एक अन्य कर्तव्य है, तथा तीनों यज्ञाग्नियों को बनाए रखना भी। गृहस्थ को इष्टि नामक साधारण यज्ञ भी करने चाहिए और विधानों के अनुसार देवताओं को पशु भी अर्पित करने चाहिए।
39सचमुच, यज्ञों का अनुष्ठान उसका सबसे बड़ा कर्तव्य है, तथा समस्त प्राणियों की हिंसा से पूर्ण विरति भी। देवताओं, अतिथियों और आश्रितों को भोजन कराने से पहले कभी न खाना गृहस्थ का एक अन्य कर्तव्य है। देवताओं, अतिथियों और आश्रितों को भोजन कराने के पश्चात् जो अन्न शेष रहता है, वह विघस कहलाता है। गृहस्थ को विघस ही खाना चाहिए।
40सचमुच, सेवकों और अन्य आश्रितों सहित अपने परिवार के सदस्यों के पश्चात् भोजन करना द्विज गृहस्थ के विशेष कर्तव्यों में से एक माना जाता है; और उसे इसके अतिरिक्त वेदों का ज्ञाता भी होना चाहिए।
41गृहस्थ की दशा में पति और पत्नी का आचरण समान होना चाहिए। उसे प्रतिदिन उन देवताओं को पुष्प तथा अन्य वस्तुएँ अर्पित करनी चाहिए जो गृहस्थी के अधिष्ठाता हैं।
42गृहस्थ को यह देखना चाहिए कि उसका घर प्रतिदिन (गोबर और जल से) विधिपूर्वक लीपा जाए। उसे प्रतिदिन उपवास भी करना चाहिए। भलीभाँति स्वच्छ और लीपा हुआ उसका घर प्रतिदिन देवताओं और पितरों के सम्मान में उसकी पवित्र अग्नि पर डाले गए घृत के धूम से सुवासित भी होना चाहिए।
43यही द्विज गृहस्थ के कर्तव्य हैं। वे कर्तव्य वस्तुतः संसार को धारण करते हैं। वे कर्तव्य ब्राह्मणों में उन धर्मात्मा पुरुषों से सदा और सनातन रूप से निकलते हैं जो गृहस्थ के रूप में जीवन बिताते हैं।
44हे देवी, अब मुझे एकाग्र चित्त से सुनो, क्योंकि अब मैं तुम्हें बताऊँगा कि क्षत्रिय के कर्तव्य क्या हैं, जिनके विषय में तुमने मुझसे पूछा है।
45आरम्भ से ही कहा गया है कि क्षत्रिय का कर्तव्य समस्त प्राणियों की रक्षा करना है। राजा अपनी प्रजा द्वारा अर्जित पुण्य का एक निश्चित भाग पाता है। इसी से राजा धर्म से सम्पन्न होता है।
46जो राजा अपनी प्रजा पर धर्मपूर्वक शासन करता और उसकी रक्षा करता है, वह दूसरों को दी गई रक्षा के पुण्य से परलोक में सुख के अनेक लोक प्राप्त करता है।
47क्षत्रिय के अन्य कर्तव्य हैं — आत्मसंयम और वेदाध्ययन, पवित्र अग्नि में आहुति देना, दान करना, अध्ययन, यज्ञोपवीत धारण, यज्ञ, धार्मिक कर्मों का अनुष्ठान, सेवकों और आश्रितों का भरण-पोषण, तथा आरम्भ किए गए कार्यों में दृढ़ता।
48उसका एक अन्य कर्तव्य है — किए गए अपराधों के अनुपात में दण्ड देना। वेदों में निर्धारित विधानों के अनुसार यज्ञ तथा अन्य धार्मिक कर्म करना भी उसका कर्तव्य है। अपने सम्मुख उपस्थित वादियों के विवादों का उचित न्याय करना, वाणी की सत्यता, और दुःखियों की सहायता के लिए हस्तक्षेप — ये वे अन्य कर्तव्य हैं जिन्हें करके राजा इस लोक में तथा परलोक में भी महान् यश प्राप्त करता है। उसे गौओं और ब्राह्मणों के लिए महान् पराक्रम दिखाते हुए युद्धभूमि में अपने प्राणों का बलिदान भी करना चाहिए।
49ऐसा राजा दिव्य लोक में सुख के वे लोक प्राप्त करता है जो अश्वमेध यज्ञों के अनुष्ठान से प्राप्त किए जा सकते हैं।
50वैश्य के कर्तव्य सदा गोपालन और कृषि, पवित्र अग्नि में आहुति देना, दान करना, और अध्ययन हैं।
51व्यापार, धर्म के मार्ग पर चलना, आतिथ्य, शान्तिप्रियता, आत्मसंयम, ब्राह्मणों का स्वागत, और वस्तुओं का त्याग — ये वैश्य के अन्य सनातन कर्तव्य हैं।
52व्यापार में लगा हुआ और धर्म के मार्ग पर चलने वाला वैश्य कभी तिल, सुगन्धित द्रव्य तथा रस या तरल पदार्थ न बेचे। उसे सबके प्रति आतिथ्य के कर्तव्यों का पालन करना चाहिए।
53वह अपने साधनों के अनुसार और जितना उसके लिए विवेकपूर्ण हो, उतना धर्म, अर्थ और काम का अनुसरण करने के लिए स्वतन्त्र है। तीनों द्विज वर्णों की सेवा शूद्र का उच्च कर्तव्य है।
54जो शूद्र वाणी में सत्यनिष्ठ है और जिसने अपनी इन्द्रियों को वश में किया है, वह पुण्यमय तपस्या अर्जित करने वाला माना जाता है। सचमुच, जो शूद्र अतिथि पाकर उसके प्रति आतिथ्य के कर्तव्यों का पालन करता है, वह महान् तपस्याओं का पुण्य अर्जित करने वाला माना जाता है।
55जिस बुद्धिमान् शूद्र का आचरण धर्ममय है और जो देवताओं तथा ब्राह्मणों की पूजा करता है, वह धर्म के अभीष्ट फल प्राप्त करता है।
56हे सुन्दरी, इस प्रकार मैंने तुम्हें सुना दिया कि चारों वर्णों के कर्तव्य क्या हैं। सचमुच, हे भाग्यशालिनी, मैंने तुम्हें उनके अपने-अपने कर्तव्य बता दिए हैं। अब तुम और क्या सुनना चाहती हो?
57उमा ने कहा — आपने मुझे सुना दिया कि चारों वर्णों के अपने-अपने कर्तव्य क्या हैं, जो उनके लिए मङ्गलमय और हितकर हैं। अब हे पवित्र प्रभो, आप मुझे बताइए कि समस्त वर्णों के साधारण कर्तव्य क्या हैं।
58महेश्वर ने कहा — विश्व के समस्त प्राणियों में श्रेष्ठ, अर्थात् सृष्टिकर्ता ब्रह्मा ने, सदा धर्म की सिद्धि चाहते हुए, समस्त लोकों के उद्धार के लिए ब्राह्मणों की सृष्टि की। समस्त सृष्ट प्राणियों में वे पृथ्वी पर देवता हैं।
59मैं आरम्भ में तुम्हें बताऊँगा कि वे कौन-से धार्मिक कर्म हैं जो उन्हें करने चाहिए और उनसे उन्हें क्या फल प्राप्त होते हैं। ब्राह्मणों का धर्म समस्त धर्मों में श्रेष्ठ है।
60धर्म के हित के लिए स्वयम्भू ने तीन धर्मों की सृष्टि की। जब-जब संसार की सृष्टि होती है, तब-तब पितामह उन धर्मों की सृष्टि करते हैं। सुनो।
61ये तीन सनातन धर्म हैं। वेदों में विहित धर्म सर्वश्रेष्ठ है; स्मृतियों का धर्म महत्त्व के क्रम में उसके पश्चात् आता है; महत्त्व में तीसरा वह है जो सज्जनों के आचरण पर आधारित है।
62विद्या से सम्पन्न ब्राह्मण को तीनों वेद धारण करने चाहिए। उसे कभी वेदों का अध्ययन नहीं छोड़ना चाहिए। उसे उन तीन सुविख्यात कर्मों में लगा रहना चाहिए (अर्थात् दान करना, वेदों का अध्ययन करना और यज्ञ करना)। उसे उन तीनों (अर्थात् काम, क्रोध और लोभ) से ऊपर रहना चाहिए। उसे समस्त प्राणियों का मित्र होना चाहिए। जिस पुरुष में ये गुण हैं, वही ब्राह्मण कहलाता है।
63विश्व के स्वामी ने ब्राह्मणों के पालन के लिए इन छह कर्मों की घोषणा की। उन सनातन कर्तव्यों को सुनो।
64यज्ञ करना, दूसरों के यज्ञों में पौरोहित्य करना, दान देना, दान लेना, पढ़ाना और पढ़ना — ये वे छह कर्म हैं जिन्हें करके ब्राह्मण धर्मपुण्य अर्जित करता है।
65सचमुच, वेदों का नित्य अध्ययन एक कर्तव्य है। यज्ञ (एक अन्य) सनातन कर्तव्य है। अपनी शक्ति और विधान के अनुसार दान करना उसके लिए बहुत प्रशंसनीय है।
66मन की शान्ति एक महान् कर्तव्य है जो धर्मात्माओं में प्रचलित है। शुद्ध मन वाले गृहस्थ अत्यन्त महान् पुण्य अर्जित करने में समर्थ हैं।
67सचमुच, जो पाँच यज्ञों के अनुष्ठान से अपनी आत्मा को शुद्ध करता है, जो वाणी में सत्यनिष्ठ है, जो द्वेष से रहित है, जो दान करता है, जो समस्त द्विज अतिथियों का आतिथ्य और सम्मान करता है, जो भलीभाँति स्वच्छ घरों में रहता है, जो अभिमान से रहित है, जो अपने व्यवहार में सदा निष्कपट है, जो दूसरों के प्रति मधुर और आश्वस्त करने वाले वचन बोलता है, जो अपने घर आए अतिथियों और अन्य लोगों की सेवा में आनन्द लेता है, और जो अपने परिवार के समस्त सदस्यों तथा आश्रितों की आवश्यकताएँ पूरी हो जाने पर शेष बचा अन्न खाता है — वह महान् पुण्य अर्जित करता है।
68जो पुरुष अपने अतिथियों को हाथ-पैर धोने के लिए जल देता है, जो उनके सम्मान के लिए अर्घ्य अर्पित करता है, जो अपने घर आने वालों को विधिपूर्वक आसन, शय्या, अन्धकार दूर करने के लिए दीप और आश्रय देता है — वह परम धर्मात्मा माना जाता है।
69जो गृहस्थ प्रातःकाल उठकर अपना मुख धोता है और अपने अतिथियों को भोजन देता है, तथा उनका विधिपूर्वक सम्मान करके उन्हें अपने घर से विदा करता है और थोड़ी दूर तक उनके पीछे-पीछे जाता है, वह अक्षय पुण्य प्राप्त करता है।
70सबके प्रति आतिथ्य और त्रिवर्ग (धर्म, अर्थ और काम) का अनुसरण गृहस्थ के कर्तव्य हैं। शूद्र के कर्तव्य त्रिवर्ग के अनुसरण में निहित हैं।
71गृहस्थ के लिए निर्धारित धर्म का प्रधान लक्षण कर्म है। मङ्गलमय और समस्त प्राणियों के लिए हितकर उस धर्म को मैं तुम्हें समझाऊँगा।
72गृहस्थ को सदा अपनी शक्ति के अनुसार दान करना चाहिए। उसे बारम्बार यज्ञ भी करने चाहिए। सचमुच, जो अपना कल्याण चाहता है, उसे सदा पुण्यकर्म करने चाहिए।
73गृहस्थ को उचित उपायों से धन अर्जित करना चाहिए। इस प्रकार अर्जित धन को धर्म की आवश्यकताओं को ध्यान में रखते हुए सावधानीपूर्वक तीन भागों में बाँटना चाहिए।
74उन भागों में से एक से उसे समस्त धर्मकर्म सिद्ध करने चाहिए। दूसरे से उसे अपनी सुख की अभिलाषाएँ तृप्त करनी चाहिए। तीसरा भाग उसे वृद्धि के लिए लगाना चाहिए।
75संन्यास का धर्म भिन्न है। वह मोक्ष के लिए है। मैं तुम्हें वह आचरण बताऊँगा जो उसे बनाता है। हे देवी, मुझे पूर्ण रूप से सुनो।
76उस धर्म में उपदिष्ट कर्तव्यों में से एक है समस्त प्राणियों के प्रति दया। उसका अनुसरण करने वाले पुरुष को एक स्थान पर एक दिन से अधिक नहीं रहना चाहिए। मोक्ष प्राप्त करने के लिए इस धर्म के अनुयायी स्वयं को आशा (अथवा इच्छा) के बन्धनों से मुक्त कर लेते हैं।
77उन्हें न निवास से आसक्ति होती है, न उस कमण्डलु से जो वे जल रखने के लिए धारण करते हैं, न उन वस्त्रों से जो उनकी कमर ढकते हैं, न उस आसन से जिस पर वे बैठते हैं, न उस त्रिदण्ड से जो वे अपने हाथों में धारण करते हैं, न उस शय्या से जिस पर वे सोते हैं, न उस अग्नि से जिसकी वे सेवा करते हैं, और न उस कक्ष से जिसमें वह अग्नि रहती है।
78इस धर्म का अनुयायी अपना हृदय आत्मा के व्यापार पर स्थिर करता है। उसका मन परब्रह्म को समर्पित रहता है। वह ब्रह्म को प्राप्त करने के भाव से भरा रहता है। वह सदा योग और सांख्य दर्शन में लगा रहता है।
79वह वृक्ष के मूल के अतिरिक्त किसी अन्य आश्रय की खोज नहीं करता। वह मनुष्यों के सूने घरों में रहता है। वह नदियों के तटों पर सोता है। ऐसे तटों पर रहने में वह आनन्द पाता है।
80वह प्रत्येक आसक्ति से और स्नेह के प्रत्येक बन्धन से मुक्त रहता है। वह अपनी आत्मा के अस्तित्व को परमात्मा में लीन कर देता है।
81काठ के खम्भे के समान खड़ा रहकर और समस्त आहार से विरत रहकर वह केवल वे ही कर्म करता है जो मोक्ष की ओर ले जाते हैं। अथवा वह योग में तत्पर होकर विचरण भी कर सकता है। ये संन्यास धर्म के अनुयायी के सनातन कर्तव्य हैं।
82वह मनुष्यों से दूर रहता है। वह समस्त आसक्तियों से मुक्त रहता है। वह एक ही स्थान पर एक दिन से अधिक कभी नहीं रहता। समस्त बन्धनों से मुक्त होकर वह संसार में विचरण करता है। समस्त बन्धनों से मुक्त वह एक ही नदीतट पर भी एक दिन से अधिक कभी नहीं सोता।
83वेदों में घोषित मोक्षज्ञ पुरुषों का यही धर्म है। यही वह धर्ममार्ग है जिस पर धर्मात्मा चलते हैं। जो इस मार्ग पर चलता है, वह अपने पीछे कोई चिह्न नहीं छोड़ता।
84भिक्षु चार प्रकार के होते हैं। वे हैं — कुटीचक, बहूदक, हंस और परमहंस। दूसरा पहले से श्रेष्ठ है, तीसरा दूसरे से, और चौथा तीसरे से।
85परमहंस से श्रेष्ठ कुछ नहीं है; न उससे निम्न, न उसके समान, न उससे श्रेष्ठ कुछ है। वह शोक और सुख से रहित दशा है; मङ्गलमय, जरा और मृत्यु से मुक्त, तथा किसी भी परिवर्तन से रहित।
86उमा ने कहा — आपने गृहस्थों का धर्म, मोक्ष का धर्म, और वह धर्म जो सज्जनों के आचरण पर आधारित है — इनका वर्णन किया। ये मार्ग उदात्त और प्राणिमात्र के संसार के लिए अत्यन्त हितकर हैं।
87हे प्रत्येक धर्म के ज्ञाता, मैं सुनना चाहती हूँ कि ऋषियों का उच्च धर्म क्या है। जो आश्रमों में रहते हैं, उनके प्रति मेरा सदा प्रेम रहा है।
88पवित्र अग्नि में डाली गई घृत की आहुतियों के धूम से जो सुगन्ध उठती है, वह समस्त आश्रमों में व्याप्त होकर उन्हें मनोहर बना देती प्रतीत होती है। हे महादेव, यह देखकर मेरा हृदय सदा आनन्द से भर जाता है।
89हे प्रतापी देव, तपस्वियों के धर्म के विषय में मुझे सन्देह हैं। आप समस्त धर्मों के विवरण के ज्ञाता हैं। हे देवों के देव, हे महादेव, जिस विषय में मैंने आपसे पूछा है, उसके विषय में आप मुझे यथार्थ रूप से विस्तार से प्रबुद्ध कीजिए।
90भगवान् महादेव ने कहा — हाँ, मैं तुम्हें तपस्वियों का उच्च और उत्तम धर्म सुनाऊँगा। हे मङ्गलमयी, उस धर्म के आदेशों का पालन करके तपस्वी अपनी कठोर तपस्याओं से सिद्धि प्राप्त करते हैं।
91हे परम भाग्यशालिनी, आरम्भ से सुनो कि उन धर्मात्मा ऋषियों के कर्तव्य क्या हैं जो प्रत्येक कर्तव्य को जानते हैं और जो फेनप नाम से जाने जाते हैं।
92पितामह ब्रह्मा ने कुछ अमृत पिया। वह जल दिव्य लोक में एक महान् यज्ञ से प्रवाहित हुआ था।
93उस जल का फेन अत्यन्त पवित्र है और उसने उन्हीं का स्वभाव ग्रहण किया। जो ऋषि इस प्रकार निकले हुए उस फेन मात्र पर जीवन बिताते हैं, वे फेनप (फेन खाने वाले) कहलाते हैं। हे तपस्या जिनका धन है, हे देवी, उन शुद्ध ऋषियों का यही आचरण है! अब मुझे सुनो, जब मैं तुम्हें समझाता हूँ कि वालखिल्य कौन हैं।
94वालखिल्य वे तपस्वी हैं जिन्होंने अपनी तपस्या से सिद्धि प्राप्त की है। वे सूर्यमण्डल में निवास करते हैं। पक्षियों के समान जीवन बिताते हुए वे ऋषि, जो धर्म के प्रत्येक कर्तव्य के ज्ञाता हैं, उञ्छवृत्ति से जीवन चलाते हैं।
95उनके वस्त्र मृगचर्म अथवा वृक्षों की छाल के होते हैं। द्वन्द्वों से मुक्त वे वालखिल्य, तपस्या ही जिनका धन है, धर्म के इसी मार्ग पर चलते हैं। वे अँगूठे के एक पोर के बराबर बड़े हैं। भिन्न-भिन्न वर्गों में विभाजित प्रत्येक वर्ग अपने कर्तव्यों के आचरण में लगा रहता है। वे केवल तपस्या करना चाहते हैं। अपने धर्ममय आचरण से वे जो पुण्य अर्जित करते हैं, वह अत्यन्त महान् है।
96वे देवताओं के तुल्य माने जाते हैं और देवताओं के प्रयोजनों की सिद्धि के लिए विद्यमान हैं। कठोर तपस्याओं से अपने समस्त पापों को नष्ट करके वे तेज से देदीप्यमान होते हैं और दिशाओं के समस्त छोरों को आलोकित करते हैं।
97चक्रचर नामक अन्य ऋषि शुद्ध आत्मा से सम्पन्न और दया के आचरण में तत्पर हैं। आचरण में धर्मात्मा और महान् पवित्रता से युक्त वे सोम के लोक में निवास करते हैं।
98इस प्रकार पितरों के लोक के निकट रहते हुए वे विधिपूर्वक सोम की किरणों का पान करके जीवन बिताते हैं। सम्प्रक्षाल, अश्मकुट्ट और दन्तोलूखल नामक अन्य ऋषि भी हैं।
99ये सोमपान करने वाले देवताओं के तथा अग्नि की ज्वालाओं का पान करने वाले अन्य देवताओं के निकट रहते हैं। अपनी विवाहिता पत्नियों सहित और अपनी वासनाओं को पूर्ण संयम में रखकर वे भी सोम की किरणों पर जीवन बिताते हैं।
100वे पवित्र अग्नि में घृत की आहुतियाँ देते हैं और उचित विधि से पितरों की पूजा करते हैं। वे सुविख्यात यज्ञों का अनुष्ठान भी करते हैं। यही उनका धर्म कहा गया है।
101हे देवी, ऋषियों का यह धर्म सदा उनके द्वारा पालित होता है जो गृहहीन हैं और जो देवताओं के लोक सहित प्रत्येक लोक में जाने के लिए स्वतन्त्र हैं। और भी अन्य वर्ग हैं, जिनके विषय में मैं अब कहूँगा। तुम सुनो।
102जो ऋषियों के भिन्न-भिन्न धर्मों का पालन करते हैं, उनके लिए आवश्यक है कि वे अपनी वासनाओं को वश में रखें और आत्मा को जानें। सचमुच, मेरे मत में काम और क्रोध पूर्णतः वश में किए जाने चाहिए।
103उञ्छवृत्ति से अर्जित अन्न (धन) से उन्हें ये कर्तव्य करने चाहिए — पवित्र अग्नि में आहुति देना, एक निश्चित आसन पर बैठना, उस समय स्वयं को धर्मरात्रि नामक यज्ञ में लगाना, सोमयज्ञ का अनुष्ठान, विशेष ज्ञान की प्राप्ति, दक्षिणा देना — जो पाँचवाँ है, नित्य यज्ञों का अनुष्ठान, पितरों और देवताओं की पूजा में तत्परता, तथा सबके प्रति आतिथ्य।
104गाय के दूध से बने समस्त स्वादिष्ट व्यञ्जनों से विरति, हृदय की शान्ति में आनन्द लेना, नङ्गी शिलाओं अथवा भूमि पर सोना, योग में तत्परता, शाक और वृक्षों के पत्ते खाना, तथा फल-मूल, वायु, जल और शैवाल पर जीवन बिताना — ये ऋषियों के कुछ आचरण हैं जिनसे वे उस गति को प्राप्त करते हैं जो संयतात्मा पुरुषों को मिलती है।
105जब घर से धूम ऊपर उठना बन्द हो जाए, जब ओखली चलनी बन्द हो जाए, जब चूल्हे की आग बुझ जाए, जब घर के समस्त निवासी भोजन कर चुकें, जब थालियाँ एक कक्ष से दूसरे कक्ष में न ले जाई जाएँ, जब भिक्षुओं का गलियों में चलना बन्द हो जाए — तब सत्य के धर्म और आत्मा की शान्ति में तत्पर पुरुष को, अतिथि पाने की इच्छा रखते हुए, वह शेष अन्न खाना चाहिए जो घर में अब भी बचा हो। ऐसा करने से मनुष्य मुनियों के धर्म का आचरण करने वाला बनता है।
106मनुष्य को न उद्धत होना चाहिए, न अभिमानी; न उदास और असन्तुष्ट; न किसी वस्तु पर आश्चर्य करना चाहिए। सचमुच, उसे अपने मित्रों और शत्रुओं के साथ समान व्यवहार करना चाहिए। सचमुच, जो कर्तव्यज्ञ पुरुषों में श्रेष्ठ है, उसे समस्त प्राणियों के साथ मित्रों जैसा व्यवहार करना चाहिए।
नेपाली
1भगवान् महादेवले भने — प्राचीन कालमा ब्रह्माले विश्वका प्रत्येक सुन्दर वस्तुबाट सौन्दर्य जम्मा पारेर तिलोत्तमा नामकी एक परम भाग्यशालिनी र श्रेष्ठ स्त्रीको सृष्टि गरे।
2हे देवी, एक दिन रूपको सौन्दर्यमा विश्वमै अनुपम त्यो सुमुखी मकहाँ मेरो परिक्रमा गर्न आइन्, तर वस्तुतः उनी मलाई लोभ्याउने इच्छाले प्रेरित थिइन्।
3ती सुन्दर दन्तपङ्क्ति भएकी स्त्री जुनसुकै दिशामा फर्किन्, त्यसै क्षण मेरो एउटा नयाँ मुख प्रकट हुन्थ्यो। मेरा यी सबै मुख हेर्दा सुन्दर भए।
4यसरी उनलाई हेर्ने इच्छाका कारण म योगबलले चतुर्मुख भएँ। यसरी मैले चतुर्मुख भई आफ्नो उच्च योगबल देखाएँ।
5आफ्नो त्यस मुखले जो पूर्वतिर छ, म विश्वको शासन गर्दछु। हे निर्दोष अङ्ग भएकी, आफ्नो त्यस मुखले जो उत्तरतिर छ, म तिमीसँग विहार गर्दछु।
6मेरो त्यो मुख जो पश्चिमतिर छ, सुन्दर र मङ्गलमय छ। त्यसले म सम्पूर्ण प्राणीको सुखको विधान गर्दछु। मेरो त्यो मुख जो दक्षिणतिर छ, भयङ्कर छ। त्यसले म सम्पूर्ण प्राणीको संहार गर्दछु।
7म सम्पूर्ण प्राणीको कल्याण गर्न शिरमा जटा धारण गरेर ब्रह्मचारीका रूपमा रहन्छु। देवताहरूको कार्य सिद्ध गर्न पिनाक धनुष सधैँ मेरो हातमा रहन्छ।
8प्राचीन कालमा इन्द्रले मेरो समृद्धि प्राप्त गर्ने इच्छाले ममाथि आफ्नो वज्र चलाएका थिए। त्यस अस्त्रले मेरो कण्ठ डढ्यो। त्यसैले म नीलकण्ठ भएँ।
9उमाले भनिन् — हे सम्पूर्ण प्राणीमध्ये श्रेष्ठ, जब यति उत्तम र सुन्दर रथ विद्यमान छन्, तब तपाईंले आफ्नो वाहनका लागि वृषभ किन छान्नुभयो?
10महेश्वरले भने — प्राचीन कालमा पितामह ब्रह्माले प्रचुर दूध दिने दिव्य गाई सुरभिको सृष्टि गरे। त्यसको सृष्टिपछि त्यसबाट ठूलो सङ्ख्यामा गाई उत्पन्न भए, जसले सबैले अमृतसमान मीठो दूध पर्याप्त मात्रामा दिन्थे।
11एक समय त्यसको एउटा बाछाको मुखबाट थोरै फिँज मेरो शरीरमा खस्यो। यसले म क्रुद्ध भएँ र मेरो क्रोधले ती सम्पूर्ण गाईलाई डढायो, जसले गर्दा तिनीहरू भाँती-भाँतीका रङका भए।
12तब सम्पूर्ण लोकका स्वामी ब्रह्माले मलाई शान्त पारे, र उनले मलाई यो वृषभ दिए — मलाई बोक्ने वाहनका रूपमा पनि र मेरो ध्वजाको चिह्नका रूपमा पनि।
13उमाले भनिन् — दिव्य लोकमा तपाईंका अनेक भवन छन्, भाँती-भाँतीका रूप भएका र प्रत्येक सुख तथा विलासले सम्पन्न। हे पवित्र प्रभु, ती सम्पूर्ण मनोहर प्रासाद छोडेर तपाईं मसानघाटमा किन बस्नुहुन्छ?
14मसानघाट (मृतकका) केश र हड्डीले भरिएको छ, गिद्ध र स्यालले भरिएको छ, र सयौँ चितासँग ढाकिएको छ।
15मुर्दाले भरिएको, बोसो र रगतले हिलाम्य, आन्द्रा र हड्डीले चारै तिर छरिएको, र सधैँ स्यालका कराइले गुन्जिने त्यो निश्चय नै एउटा अपवित्र स्थान हो।
16महेश्वरले भने — म सधैँ एउटा पवित्र स्थानको खोजीमा सम्पूर्ण पृथ्वीमा भ्रमण गर्दछु। तर मलाई मसानघाटभन्दा बढी पवित्र कुनै स्थान देखिँदैन।
17त्यसैले सम्पूर्ण निवासमध्ये मसानघाट मलाई सर्वश्रेष्ठ लाग्दछ, जो प्रायः बरका हाँगाले छायाँ परेको हुन्छ र फूलका टुटेका मालाले सुशोभित हुन्छ।
18हे मधुर मुस्कान भएकी, भूतगणका ती समूह जो मेरा सहचर हुन्, त्यस्ता स्थानमा बस्न रुचाउँछन्। हे देवी, ती भूतगणलाई आफूनजिक नराखी मलाई कहीँ पनि बस्न मन लाग्दैन।
19त्यसैले मसानघाट मेरा लागि एउटा पवित्र निवास हो। साँच्चै, हे मङ्गलमयी, त्यो मलाई साक्षात् स्वर्ग लाग्दछ। अत्यन्त पवित्र र महान् पुण्यले युक्त मसानघाटको पवित्र निवास चाहनेहरूद्वारा धेरै प्रशंसा गरिन्छ।
20उमाले भनिन् — हे पवित्र प्रभु, हे सम्पूर्ण प्राणीका स्वामी, हे कर्तव्य र धार्मिक कर्मका सम्पूर्ण पालकमध्ये श्रेष्ठ, हे पिनाकधारी, हे वरदाता, मलाई एउटा महान् सन्देह छ।
21हे प्रतापी स्वामी, यी तपस्वीहरूले भाँती-भाँतीका तपस्या गरेका छन्। संसारमा तपस्वीहरू भाँती-भाँतीका रूपमा र भाँती-भाँतीका वेश धारण गरेर सर्वत्र विचरण गरेको देखिन्छ।
22हे सम्पूर्ण शत्रुका दमनकर्ता, ऋषिहरूको यस विशाल समूहको तथा मेरो पनि हितका लागि तपाईंले कृपया मेरो यो सन्देह हटाइदिनुहोस्।
23धर्म अथवा कर्तव्यका लक्षण के हुन्? साँच्चै, जुन मानिस धर्म अथवा कर्तव्यको विवरणबाट अनभिज्ञ छन्, तिनीहरू त्यसको पालन गर्न कसरी सफल हुन्छन्? हे प्रतापी स्वामी, हे धर्मज्ञ, तपाईंले मलाई यो बताउनुहोस्।
24नारदले भने — हिमवान्की कन्याले जब यो प्रश्न गरिन्, तब त्यहाँ उपस्थित ऋषिहरूको समुदायले ऋचाहरूले विभूषित वचन र गम्भीर अर्थ भएका स्तोत्रले ती देवीको स्तुति गरे।
25महेश्वरले भने — अहिंसा, वाणीको सत्यता, सम्पूर्ण प्राणीप्रति दया, आत्माको शान्ति, र आफ्नो शक्तिअनुसार दान गर्नु — यी गृहस्थका श्रेष्ठ कर्तव्य हुन्।
26अरूकी स्त्रीसँग समागमको त्याग, आफ्नो भरोसामा सुम्पिएको धन र स्त्रीको रक्षा, जो नदिइएको होस् त्यसलाई हडप्नबाट विरति, र मह तथा मासुबाट जोगिनु — यी पाँच मुख्य कर्तव्य हुन्। साँच्चै, धर्म अथवा कर्तव्यका अनेक शाखा छन् र ती सबैले सुखद फल दिन्छन्। यी ती कर्तव्य हुन् जसको पालन र आचरण ती देहधारी प्राणीले गर्नुपर्दछ जसले कर्तव्यलाई सर्वोपरि मान्दछन्। यी पुण्यका स्रोत हुन्।
27उमाले भनिन् — हे पवित्र प्रभु, म तपाईंसँग अर्को प्रश्न सोध्न चाहन्छु जसका विषयमा मलाई ठूला सन्देह छन्। तपाईंले त्यसको उत्तर दिएर मेरा सन्देह हटाउनुपर्दछ। चारै वर्णका पुण्यमय कर्तव्य के हुन्?
28ब्राह्मणका कर्तव्य के हुन्? क्षत्रियका के? वैश्यका कर्तव्य के हुन्? र शूद्रका कर्तव्य के हुन्?
29महेश्वरले भने — हे परम भाग्यशालिनी, तिमीले जुन प्रश्न गर्यौ, त्यो अत्यन्त उचित छ। जुन पुरुष द्विज वर्गका छन्, तिनीहरू परम भाग्यशाली मानिन्छन् र साँच्चै पृथ्वीमा देवता हुन्।
30निस्सन्देह, उपवासको पालन सधैँ ब्राह्मणको कर्तव्य हो। जब ब्राह्मणले आफ्ना सम्पूर्ण कर्तव्यको उचित पालन गर्न सफल हुन्छ, तब ऊ ब्रह्मसँग एक हुन्छ।
31हे देवी, ब्रह्मचर्यका कर्तव्यको उचित पालन उसको विधान हो। व्रतको पालन र यज्ञोपवीतको धारण उसका अन्य कर्तव्य हुन्। यिनैले ऊ वस्तुतः द्विज बन्दछ।
32आफ्ना गुरु र अन्य ठूलाबडाको तथा देवताहरूको पनि पूजा गरेर ऊ ब्राह्मण बन्दछ। साँच्चै, त्यो धर्म जसको आत्मा वेदको अध्ययन हो, सम्पूर्ण पुण्यको स्रोत हो। त्यही त्यो धर्म हो जसको पालन र आचरण ती देहधारी प्राणीले गर्नुपर्दछ जो पुण्य र कर्तव्यमा लागेका छन्।
33उमाले भनिन् — हे पवित्र प्रभु, मेरा सन्देह हटेका छैनन्। तपाईंले विस्तारपूर्वक बुझाउनुपर्दछ कि मानिसका चारै वर्णका कर्तव्य क्रमशः के हुन्।
34महेश्वरले भने — धर्म र कर्तव्यका रहस्यको श्रवण, वेदमा विहित व्रतको पालन, पवित्र अग्निको सेवा, गुरुका कार्यको सिद्धि, भिक्षावृत्तिले जीवनयापन, सधैँ यज्ञोपवीत धारण, निरन्तर वेदपाठ, र ब्रह्मचर्यका कर्तव्यको कठोर पालन — यी ब्राह्मणका कर्तव्य हुन्।
35ब्रह्मचर्य आश्रम पूरा भएपछि ब्राह्मणले आफ्ना गुरुको आज्ञाले गुरुको निवास छोडेर आफ्ना पिताको घर फर्कनुपर्दछ। फर्केपछि उसले विधिपूर्वक एउटी उपयुक्त पत्नीसँग विवाह गर्नुपर्दछ।
36ब्राह्मणको अर्को कर्तव्य शूद्रले बनाएको अन्नबाट जोगिनु हो। धर्मको मार्गमा हिँड्नु, सधैँ उपवास तथा ब्रह्मचर्यका आचरणको पालन गर्नु — यी उसका अन्य कर्तव्य हुन्।
37गृहस्थले नित्य पूजाका लागि आफ्नो गार्हपत्य अग्नि कायम राख्नुपर्दछ। उसले वेदको अध्ययन गर्नुपर्दछ। उसले पितृ र देवताहरूको सम्मानमा तर्पण गर्नुपर्दछ। उसले आफ्ना इन्द्रियलाई उचित संयममा राख्नुपर्दछ। देवता, अतिथि र आफ्ना सम्पूर्ण आश्रितलाई भोजन गराएपछि जे बाँकी रहन्छ, त्यही उसले खानुपर्दछ। ऊ मिताहारी, वाणीमा सत्यनिष्ठ र शरीर तथा मन दुवैले शुद्ध हुनुपर्दछ।
38अतिथिहरूको सेवा गृहस्थको अर्को कर्तव्य हो, तथा तीनै यज्ञाग्नि कायम राख्नु पनि। गृहस्थले इष्टि नामक साधारण यज्ञ पनि गर्नुपर्दछ र विधानअनुसार देवताहरूलाई पशु पनि अर्पण गर्नुपर्दछ।
39साँच्चै, यज्ञको अनुष्ठान उसको सबभन्दा ठूलो कर्तव्य हो, तथा सम्पूर्ण प्राणीको हिंसाबाट पूर्ण विरति पनि। देवता, अतिथि र आश्रितलाई भोजन गराउनुभन्दा पहिले कहिल्यै नखानु गृहस्थको अर्को कर्तव्य हो। देवता, अतिथि र आश्रितलाई भोजन गराएपछि जुन अन्न बाँकी रहन्छ, त्यसलाई विघस भनिन्छ। गृहस्थले विघस नै खानुपर्दछ।
40साँच्चै, सेवक र अन्य आश्रितसहित आफ्नो परिवारका सदस्यहरूपछि भोजन गर्नु द्विज गृहस्थका विशेष कर्तव्यमध्ये एक मानिन्छ; र ऊ यसबाहेक वेदको ज्ञाता पनि हुनुपर्दछ।
41गृहस्थको अवस्थामा पति र पत्नीको आचरण समान हुनुपर्दछ। उसले प्रतिदिन ती देवतालाई पुष्प तथा अन्य वस्तु अर्पण गर्नुपर्दछ जो गृहस्थीका अधिष्ठाता हुन्।
42गृहस्थले यो हेर्नुपर्दछ कि उसको घर प्रतिदिन (गोबर र जलले) विधिपूर्वक लिपियोस्। उसले प्रतिदिन उपवास पनि गर्नुपर्दछ। राम्ररी सफा र लिपिएको उसको घर प्रतिदिन देवता र पितृहरूको सम्मानमा उसको पवित्र अग्निमा हालिएको घिउको धुवाँले सुवासित पनि हुनुपर्दछ।
43यिनै द्विज गृहस्थका कर्तव्य हुन्। ती कर्तव्यले वस्तुतः संसारलाई धारण गर्दछन्। ती कर्तव्य ब्राह्मणहरूमध्ये ती धर्मात्मा पुरुषबाट सधैँ र सनातन रूपमा निस्कन्छन् जो गृहस्थका रूपमा जीवन बिताउँछन्।
44हे देवी, अब मलाई एकाग्र चित्तले सुन, किनभने अब म तिमीलाई बताउनेछु कि क्षत्रियका कर्तव्य के हुन्, जसका विषयमा तिमीले मसँग सोधेकी छ्यौ।
45सुरुदेखि नै भनिएको छ कि क्षत्रियको कर्तव्य सम्पूर्ण प्राणीको रक्षा गर्नु हो। राजाले आफ्नो प्रजाले आर्जन गरेको पुण्यको एउटा निश्चित भाग पाउँछ। यसैले राजा धर्मले सम्पन्न हुन्छ।
46जुन राजाले आफ्नो प्रजामाथि धर्मपूर्वक शासन गर्दछ र त्यसको रक्षा गर्दछ, उसले अरूलाई दिइएको रक्षाको पुण्यले परलोकमा सुखका अनेक लोक प्राप्त गर्दछ।
47क्षत्रियका अन्य कर्तव्य हुन् — आत्मसंयम र वेदाध्ययन, पवित्र अग्निमा आहुति दिनु, दान गर्नु, अध्ययन, यज्ञोपवीत धारण, यज्ञ, धार्मिक कर्मको अनुष्ठान, सेवक र आश्रितको भरणपोषण, तथा सुरु गरिएका कार्यमा दृढता।
48उसको अर्को कर्तव्य हो — गरिएका अपराधको अनुपातमा दण्ड दिनु। वेदमा निर्धारित विधानअनुसार यज्ञ तथा अन्य धार्मिक कर्म गर्नु पनि उसको कर्तव्य हो। आफ्नो सामु उपस्थित वादीहरूका विवादको उचित न्याय गर्नु, वाणीको सत्यता, र दुःखीहरूको सहायताका लागि हस्तक्षेप — यी ती अन्य कर्तव्य हुन् जो गरेर राजाले यस लोकमा तथा परलोकमा पनि महान् यश प्राप्त गर्दछ। उसले गाई र ब्राह्मणहरूका लागि महान् पराक्रम देखाउँदै युद्धभूमिमा आफ्नो प्राणको बलिदान पनि गर्नुपर्दछ।
49त्यस्तो राजाले दिव्य लोकमा सुखका ती लोक प्राप्त गर्दछ जो अश्वमेध यज्ञका अनुष्ठानले प्राप्त गर्न सकिन्छन्।
50वैश्यका कर्तव्य सधैँ गोपालन र कृषि, पवित्र अग्निमा आहुति दिनु, दान गर्नु, र अध्ययन हुन्।
51व्यापार, धर्मको मार्गमा हिँड्नु, आतिथ्य, शान्तिप्रियता, आत्मसंयम, ब्राह्मणहरूको स्वागत, र वस्तुहरूको त्याग — यी वैश्यका अन्य सनातन कर्तव्य हुन्।
52व्यापारमा लागेको र धर्मको मार्गमा हिँड्ने वैश्यले कहिल्यै तिल, सुगन्धित द्रव्य तथा रस वा तरल पदार्थ नबेचोस्। उसले सबैप्रति आतिथ्यका कर्तव्यको पालन गर्नुपर्दछ।
53ऊ आफ्ना साधनअनुसार र जति उसका लागि विवेकपूर्ण होस्, त्यति धर्म, अर्थ र कामको अनुसरण गर्न स्वतन्त्र छ। तीनै द्विज वर्णको सेवा शूद्रको उच्च कर्तव्य हो।
54जुन शूद्र वाणीमा सत्यनिष्ठ छ र जसले आफ्ना इन्द्रियलाई वशमा राखेको छ, ऊ पुण्यमय तपस्या आर्जन गर्ने मानिन्छ। साँच्चै, जुन शूद्रले अतिथि पाएर उसप्रति आतिथ्यका कर्तव्यको पालन गर्दछ, ऊ महान् तपस्याको पुण्य आर्जन गर्ने मानिन्छ।
55जुन बुद्धिमान् शूद्रको आचरण धर्ममय छ र जसले देवता तथा ब्राह्मणहरूको पूजा गर्दछ, उसले धर्मका अभीष्ट फल प्राप्त गर्दछ।
56हे सुन्दरी, यसरी मैले तिमीलाई सुनाइदिएँ कि चारै वर्णका कर्तव्य के हुन्। साँच्चै, हे भाग्यशालिनी, मैले तिमीलाई तिनका आ-आफ्ना कर्तव्य बताइदिएको छु। अब तिमी अरू के सुन्न चाहन्छ्यौ?
57उमाले भनिन् — तपाईंले मलाई सुनाइदिनुभयो कि चारै वर्णका आ-आफ्ना कर्तव्य के हुन्, जो तिनका लागि मङ्गलमय र हितकर छन्। अब हे पवित्र प्रभु, तपाईंले मलाई बताउनुहोस् कि सम्पूर्ण वर्णका साधारण कर्तव्य के हुन्।
58महेश्वरले भने — विश्वका सम्पूर्ण प्राणीमध्ये श्रेष्ठ, अर्थात् सृष्टिकर्ता ब्रह्माले, सधैँ धर्मको सिद्धि चाहँदै, सम्पूर्ण लोकको उद्धारका लागि ब्राह्मणहरूको सृष्टि गरे। सम्पूर्ण सृष्ट प्राणीमध्ये तिनीहरू पृथ्वीमा देवता हुन्।
59म सुरुमा तिमीलाई बताउनेछु कि ती कुन धार्मिक कर्म हुन् जो तिनीहरूले गर्नुपर्दछ र तिनीबाट तिनीहरूले के फल प्राप्त गर्दछन्। ब्राह्मणहरूको धर्म सम्पूर्ण धर्ममध्ये श्रेष्ठ छ।
60धर्मको हितका लागि स्वयम्भूले तीन धर्मको सृष्टि गरे। जब-जब संसारको सृष्टि हुन्छ, तब-तब पितामहले ती धर्मको सृष्टि गर्दछन्। सुन।
61यी तीन सनातन धर्म हुन्। वेदमा विहित धर्म सर्वश्रेष्ठ छ; स्मृतिको धर्म महत्त्वको क्रममा त्यसपछि आउँछ; महत्त्वमा तेस्रो त्यो हो जो सज्जनहरूको आचरणमा आधारित छ।
62विद्याले सम्पन्न ब्राह्मणले तीनै वेद धारण गर्नुपर्दछ। उसले कहिल्यै वेदको अध्ययन छोड्नुहुँदैन। उसले ती तीन सुविख्यात कर्ममा लागिरहनुपर्दछ (अर्थात् दान गर्नु, वेदको अध्ययन गर्नु र यज्ञ गर्नु)। उसले ती तीन (अर्थात् काम, क्रोध र लोभ)भन्दा माथि रहनुपर्दछ। ऊ सम्पूर्ण प्राणीको मित्र हुनुपर्दछ। जुन पुरुषमा यी गुण छन्, उही ब्राह्मण कहलाउँछ।
63विश्वका स्वामीले ब्राह्मणहरूको पालनका लागि यी छ कर्मको घोषणा गरे। ती सनातन कर्तव्य सुन।
64यज्ञ गर्नु, अरूका यज्ञमा पौरोहित्य गर्नु, दान दिनु, दान लिनु, पढाउनु र पढ्नु — यी ती छ कर्म हुन् जो गरेर ब्राह्मणले धर्मपुण्य आर्जन गर्दछ।
65साँच्चै, वेदको नित्य अध्ययन एउटा कर्तव्य हो। यज्ञ (अर्को) सनातन कर्तव्य हो। आफ्नो शक्ति र विधानअनुसार दान गर्नु उसका लागि धेरै प्रशंसनीय छ।
66मनको शान्ति एउटा महान् कर्तव्य हो जो धर्मात्माहरूमा प्रचलित छ। शुद्ध मन भएका गृहस्थ अत्यन्त महान् पुण्य आर्जन गर्न समर्थ छन्।
67साँच्चै, जसले पाँच यज्ञका अनुष्ठानले आफ्नो आत्मा शुद्ध पार्दछ, जो वाणीमा सत्यनिष्ठ छ, जो द्वेषविहीन छ, जसले दान गर्दछ, जसले सम्पूर्ण द्विज अतिथिको आतिथ्य र सम्मान गर्दछ, जो राम्ररी सफा घरमा बस्दछ, जो अभिमानविहीन छ, जो आफ्नो व्यवहारमा सधैँ निष्कपट छ, जसले अरूप्रति मधुर र आश्वस्त पार्ने वचन बोल्दछ, जसले आफ्नो घरमा आएका अतिथि र अन्य मानिसको सेवामा आनन्द लिन्छ, र जसले आफ्नो परिवारका सम्पूर्ण सदस्य तथा आश्रितका आवश्यकता पूरा भएपछि बाँकी रहेको अन्न खान्छ — उसले महान् पुण्य आर्जन गर्दछ।
68जुन पुरुषले आफ्ना अतिथिलाई हातखुट्टा धुन जल दिन्छ, जसले तिनीहरूको सम्मानका लागि अर्घ्य अर्पण गर्दछ, जसले आफ्नो घरमा आउनेहरूलाई विधिपूर्वक आसन, शय्या, अन्धकार हटाउन दीप र आश्रय दिन्छ — ऊ परम धर्मात्मा मानिन्छ।
69जुन गृहस्थले बिहान उठेर आफ्नो मुख धुन्छ र आफ्ना अतिथिलाई भोजन दिन्छ, तथा तिनीहरूको विधिपूर्वक सम्मान गरेर तिनीहरूलाई आफ्नो घरबाट बिदा गर्दछ र केही टाढासम्म तिनीहरूको पछि-पछि जान्छ, उसले अक्षय पुण्य प्राप्त गर्दछ।
70सबैप्रति आतिथ्य र त्रिवर्ग (धर्म, अर्थ र काम)को अनुसरण गृहस्थका कर्तव्य हुन्। शूद्रका कर्तव्य त्रिवर्गको अनुसरणमा निहित छन्।
71गृहस्थका लागि निर्धारित धर्मको प्रधान लक्षण कर्म हो। मङ्गलमय र सम्पूर्ण प्राणीका लागि हितकर त्यस धर्मलाई म तिमीलाई बुझाउनेछु।
72गृहस्थले सधैँ आफ्नो शक्तिअनुसार दान गर्नुपर्दछ। उसले बारम्बार यज्ञ पनि गर्नुपर्दछ। साँच्चै, जसले आफ्नो कल्याण चाहन्छ, उसले सधैँ पुण्यकर्म गर्नुपर्दछ।
73गृहस्थले उचित उपायले धन आर्जन गर्नुपर्दछ। यसरी आर्जन गरेको धनलाई धर्मका आवश्यकतालाई ध्यानमा राखेर सावधानीपूर्वक तीन भागमा बाँड्नुपर्दछ।
74ती भागमध्ये एउटाले उसले सम्पूर्ण धर्मकर्म सिद्ध गर्नुपर्दछ। दोस्रोले उसले आफ्ना सुखका अभिलाषा तृप्त पार्नुपर्दछ। तेस्रो भाग उसले वृद्धिका लागि लगाउनुपर्दछ।
75संन्यासको धर्म भिन्न छ। त्यो मोक्षका लागि हो। म तिमीलाई त्यो आचरण बताउनेछु जसले त्यसलाई बनाउँछ। हे देवी, मलाई पूर्ण रूपमा सुन।
76त्यस धर्ममा उपदिष्ट कर्तव्यमध्ये एउटा हो सम्पूर्ण प्राणीप्रति दया। त्यसको अनुसरण गर्ने पुरुषले एउटै स्थानमा एक दिनभन्दा बढी बस्नुहुँदैन। मोक्ष प्राप्त गर्न यस धर्मका अनुयायीले आफूलाई आशा (अथवा इच्छा)का बन्धनबाट मुक्त पार्दछन्।
77तिनीहरूलाई न निवाससँग आसक्ति हुन्छ, न त्यस कमण्डलुसँग जो तिनीहरू जल राख्न धारण गर्दछन्, न ती वस्त्रसँग जसले तिनीहरूको कम्मर छोप्दछन्, न त्यस आसनसँग जसमा तिनीहरू बस्दछन्, न त्यस त्रिदण्डसँग जो तिनीहरू आफ्ना हातमा धारण गर्दछन्, न त्यस शय्यासँग जसमा तिनीहरू सुत्दछन्, न त्यस अग्निसँग जसको तिनीहरू सेवा गर्दछन्, र न त्यस कक्षसँग जसमा त्यो अग्नि रहन्छ।
78यस धर्मको अनुयायीले आफ्नो हृदय आत्माको व्यापारमा स्थिर गर्दछ। उसको मन परब्रह्मलाई समर्पित रहन्छ। ऊ ब्रह्म प्राप्त गर्ने भावले भरिएको हुन्छ। ऊ सधैँ योग र सांख्य दर्शनमा लागिरहन्छ।
79ऊ रूखको फेदबाहेक अरू कुनै आश्रयको खोजी गर्दैन। ऊ मानिसका सुनसान घरमा बस्दछ। ऊ नदीका किनारमा सुत्दछ। त्यस्ता किनारमा बस्नमा ऊ आनन्द पाउँछ।
80ऊ प्रत्येक आसक्ति र स्नेहको प्रत्येक बन्धनबाट मुक्त रहन्छ। उसले आफ्नो आत्माको अस्तित्वलाई परमात्मामा लीन गराउँछ।
81काठको खम्बासमान उभिएर र सम्पूर्ण आहारबाट विरत रहेर उसले केवल ती नै कर्म गर्दछ जसले मोक्षतिर लैजान्छन्। अथवा ऊ योगमा तत्पर भई विचरण पनि गर्न सक्दछ। यी संन्यास धर्मका अनुयायीका सनातन कर्तव्य हुन्।
82ऊ मानिसहरूबाट टाढा रहन्छ। ऊ सम्पूर्ण आसक्तिबाट मुक्त रहन्छ। ऊ एउटै स्थानमा एक दिनभन्दा बढी कहिल्यै बस्दैन। सम्पूर्ण बन्धनबाट मुक्त भई ऊ संसारमा विचरण गर्दछ। सम्पूर्ण बन्धनबाट मुक्त ऊ एउटै नदीको किनारमा पनि एक दिनभन्दा बढी कहिल्यै सुत्दैन।
83वेदमा घोषित मोक्षज्ञ पुरुषहरूको यही धर्म हो। यही त्यो धर्ममार्ग हो जसमा धर्मात्माहरू हिँड्दछन्। जो यस मार्गमा हिँड्दछ, उसले आफूपछाडि कुनै चिह्न छोड्दैन।
84भिक्षु चार प्रकारका हुन्छन्। ती हुन् — कुटीचक, बहूदक, हंस र परमहंस। दोस्रो पहिलोभन्दा श्रेष्ठ छ, तेस्रो दोस्रोभन्दा, र चौथो तेस्रोभन्दा।
85परमहंसभन्दा श्रेष्ठ केही छैन; न त्यसभन्दा तल्लो, न त्यससमान, न त्यसभन्दा श्रेष्ठ केही छ। त्यो शोक र सुखविहीन अवस्था हो; मङ्गलमय, जरा र मृत्युबाट मुक्त, तथा कुनै पनि परिवर्तनविहीन।
86उमाले भनिन् — तपाईंले गृहस्थहरूको धर्म, मोक्षको धर्म, र त्यो धर्म जो सज्जनहरूको आचरणमा आधारित छ — यिनको वर्णन गर्नुभयो। यी मार्ग उदात्त र प्राणिमात्रको संसारका लागि अत्यन्त हितकर छन्।
87हे प्रत्येक धर्मका ज्ञाता, म सुन्न चाहन्छु कि ऋषिहरूको उच्च धर्म के हो। जो आश्रममा बस्दछन्, तिनीहरूप्रति मेरो सधैँ प्रेम रहेको छ।
88पवित्र अग्निमा हालिएका घिउका आहुतिको धुवाँबाट जुन सुगन्ध उठ्दछ, त्यो सम्पूर्ण आश्रममा व्याप्त भई तिनलाई मनोहर बनाइदिएझैँ लाग्दछ। हे महादेव, यो देखेर मेरो हृदय सधैँ आनन्दले भरिन्छ।
89हे प्रतापी देव, तपस्वीहरूको धर्मका विषयमा मलाई सन्देह छन्। तपाईं सम्पूर्ण धर्मका विवरणका ज्ञाता हुनुहुन्छ। हे देवका देव, हे महादेव, जुन विषयमा मैले तपाईंसँग सोधेकी छु, त्यसका विषयमा तपाईंले मलाई यथार्थ रूपमा विस्तारपूर्वक प्रबुद्ध पार्नुहोस्।
90भगवान् महादेवले भने — हो, म तिमीलाई तपस्वीहरूको उच्च र उत्तम धर्म सुनाउनेछु। हे मङ्गलमयी, त्यस धर्मका आदेशको पालन गरेर तपस्वीहरूले आफ्ना कठोर तपस्याले सिद्धि प्राप्त गर्दछन्।
91हे परम भाग्यशालिनी, सुरुदेखि सुन कि ती धर्मात्मा ऋषिका कर्तव्य के हुन् जसले प्रत्येक कर्तव्य जान्दछन् र जो फेनप नामले चिनिन्छन्।
92पितामह ब्रह्माले केही अमृत पिए। त्यो जल दिव्य लोकमा एउटा महान् यज्ञबाट प्रवाहित भएको थियो।
93त्यस जलको फिँज अत्यन्त पवित्र छ र त्यसले उनकै स्वभाव ग्रहण गर्यो। जुन ऋषिहरू यसरी निस्केको त्यो फिँजमै जीवन बिताउँछन्, तिनीहरू फेनप (फिँज खाने) कहलाउँछन्। हे तपस्या नै जसको धन हो, हे देवी, ती शुद्ध ऋषिहरूको यही आचरण हो! अब मलाई सुन, जब म तिमीलाई बुझाउँछु कि वालखिल्य को हुन्।
94वालखिल्य ती तपस्वी हुन् जसले आफ्नो तपस्याले सिद्धि प्राप्त गरेका छन्। तिनीहरू सूर्यमण्डलमा निवास गर्दछन्। पक्षीझैँ जीवन बिताउँदै ती ऋषिहरू, जो धर्मका प्रत्येक कर्तव्यका ज्ञाता छन्, उञ्छवृत्तिले जीवन चलाउँछन्।
95तिनीहरूका वस्त्र मृगचर्म अथवा रूखका बोक्राका हुन्छन्। द्वन्द्वबाट मुक्त ती वालखिल्य, तपस्या नै जसको धन हो, धर्मको यसै मार्गमा हिँड्दछन्। तिनीहरू बूढी औँलाको एक बुर्कोबराबर ठूला छन्। भिन्न-भिन्न वर्गमा विभाजित प्रत्येक वर्ग आफ्ना कर्तव्यको आचरणमा लागिरहन्छ। तिनीहरू केवल तपस्या गर्न चाहन्छन्। आफ्नो धर्ममय आचरणले तिनीहरूले जुन पुण्य आर्जन गर्दछन्, त्यो अत्यन्त महान् छ।
96तिनीहरू देवतातुल्य मानिन्छन् र देवताहरूका प्रयोजनको सिद्धिका लागि विद्यमान छन्। कठोर तपस्याले आफ्ना सम्पूर्ण पाप नष्ट गरेर तिनीहरू तेजले देदीप्यमान हुन्छन् र दिशाका सम्पूर्ण छेउलाई आलोकित गर्दछन्।
97चक्रचर नामका अन्य ऋषि शुद्ध आत्माले सम्पन्न र दयाको आचरणमा तत्पर छन्। आचरणमा धर्मात्मा र महान् पवित्रताले युक्त तिनीहरू सोमको लोकमा निवास गर्दछन्।
98यसरी पितृहरूको लोकनजिक रहँदै तिनीहरू विधिपूर्वक सोमका किरण पान गरेर जीवन बिताउँछन्। सम्प्रक्षाल, अश्मकुट्ट र दन्तोलूखल नामका अन्य ऋषि पनि छन्।
99यिनीहरू सोमपान गर्ने देवताका तथा अग्निका ज्वाला पान गर्ने अन्य देवताका नजिक बस्दछन्। आफ्ना विवाहिता पत्नीसहित र आफ्ना वासनालाई पूर्ण संयममा राखेर तिनीहरू पनि सोमका किरणमा जीवन बिताउँछन्।
100तिनीहरू पवित्र अग्निमा घिउका आहुति दिन्छन् र उचित विधिले पितृहरूको पूजा गर्दछन्। तिनीहरूले सुविख्यात यज्ञको अनुष्ठान पनि गर्दछन्। यही तिनीहरूको धर्म भनिएको छ।
101हे देवी, ऋषिहरूको यो धर्म सधैँ तिनीहरूद्वारा पालन गरिन्छ जो गृहविहीन छन् र जो देवताहरूको लोकसहित प्रत्येक लोकमा जान स्वतन्त्र छन्। अरू पनि वर्ग छन्, जसका विषयमा म अब भन्नेछु। तिमी सुन।
102जसले ऋषिहरूका भिन्न-भिन्न धर्मको पालन गर्दछन्, तिनीहरूका लागि आवश्यक छ कि तिनीहरूले आफ्ना वासनालाई वशमा राखून् र आत्मालाई जानून्। साँच्चै, मेरो मतमा काम र क्रोध पूर्णतः वशमा पारिनुपर्दछ।
103उञ्छवृत्तिले आर्जन गरेको अन्न (धन)ले तिनीहरूले यी कर्तव्य गर्नुपर्दछ — पवित्र अग्निमा आहुति दिनु, एउटा निश्चित आसनमा बस्नु, त्यस समय आफूलाई धर्मरात्रि नामक यज्ञमा लगाउनु, सोमयज्ञको अनुष्ठान, विशेष ज्ञानको प्राप्ति, दक्षिणा दिनु — जो पाँचौँ हो, नित्य यज्ञको अनुष्ठान, पितृ र देवताहरूको पूजामा तत्परता, तथा सबैप्रति आतिथ्य।
104गाईको दूधबाट बनेका सम्पूर्ण स्वादिष्ट परिकारबाट विरति, हृदयको शान्तिमा आनन्द लिनु, नाङ्गा शिला अथवा भुइँमा सुत्नु, योगमा तत्परता, साग र रूखका पात खानु, तथा फलमूल, वायु, जल र लेउमा जीवन बिताउनु — यी ऋषिहरूका केही आचरण हुन् जसले तिनीहरूले त्यो गति प्राप्त गर्दछन् जो संयतात्मा पुरुषहरूले पाउँछन्।
105जब घरबाट धुवाँ माथि उठ्न बन्द होस्, जब ओखल चल्न बन्द होस्, जब चुलोको आगो निभोस्, जब घरका सम्पूर्ण बासिन्दाले भोजन गरिसकून्, जब थाल एउटा कक्षबाट अर्को कक्षमा नलगियोस्, जब भिक्षुहरूको गल्लीमा हिँड्न बन्द होस् — तब सत्यको धर्म र आत्माको शान्तिमा तत्पर पुरुषले, अतिथि पाउने इच्छा राख्दै, त्यो बाँकी अन्न खानुपर्दछ जो घरमा अझै बाँकी होस्। यसो गरेमा मानिस मुनिहरूको धर्मको आचरण गर्ने बन्दछ।
106मानिस न उद्दण्ड हुनुपर्दछ, न अभिमानी; न उदास र असन्तुष्ट; न कुनै वस्तुमा आश्चर्य गर्नुपर्दछ। साँच्चै, उसले आफ्ना मित्र र शत्रुसँग समान व्यवहार गर्नुपर्दछ। साँच्चै, जो कर्तव्यज्ञ पुरुषहरूमध्ये श्रेष्ठ छ, उसले सम्पूर्ण प्राणीसँग मित्रजस्तै व्यवहार गर्नुपर्दछ।