अनुशासनिक पर्व — धर्म र अर्थ — परलोकमा सुख कसले दिन्छ; रुद्र र उमाको कथा
खण्ड 9 — अनुशासनदेखि स्वर्गारोहण पर्वसम्म · अध्याय 139
संस्कृत
1युधिष्ठिर पितामह महाप्राज्ञ सर्वशास्त्रविशारद। आगमैर्बहुभिः स्फीतो भवान् नः प्रवरे कुले॥
2त्वत्तो धर्मार्थसंयुक्तमायत्यां च सुखोदयम्। आश्चर्यभूतं लोकस्य श्रोतुमिच्छाम्यरिंन्दम॥
3अयं च कालः सम्प्राप्तो दुर्लभो ज्ञातिबान्धवैः। शास्ता च न हि नः कश्चित् त्वामृते पुरुषर्षभ॥
4यदि तेऽहमनुग्राह्यो भ्रातृभिः सहितोऽनघ। वक्तुमर्हसि नः प्रश्नं यत् त्वां पृच्छामि पार्थिव॥
5अयं नारायणः श्रीमान् सर्वपार्थिवसम्मतः। भवन्तं बहुमानेन प्रश्रयेण च सेवते॥
6अस्य चैव समक्षं त्वं पार्थिवानां च सर्वशः। भ्रातृणां च प्रियार्थं मे स्नेहाद् भाषितुमर्हसि।॥
7वैशम्पायन उवाच तस्य तद् वचनं श्रुत्वा स्नेहादागतसम्भ्रमः। भीष्मो भागीरथीपुत्र इदं वचनमब्रवीत्॥
8भीष्म उवाच अहं ते कथयिष्यामि कथामतिमनोहराम्। अस्य विष्णोः पुरा राजन् प्रभावो यो मया श्रुतः॥
9यश्च गोवृषभाङ्कस्य प्रभावस्तं च मे शृणु। रुद्राण्याः संश्यो यश्च दम्पत्योस्तं च मे शृणु।॥
10व्रतं चचार धर्मात्मा कृष्णो द्वादशवार्षिकम्। दीक्षितं चागतौ द्रष्टुमुभौ नारदपर्वतौ॥ कृष्णद्वैपायनश्चैव धौम्यश्च जपतां वरः। देवलः काश्यपश्चैव हस्तिकाश्यप एव च॥
11अपरे चर्षयः सन्तो दीक्षादमसमन्विताः। शिष्यैरनुगता: सिद्धैर्देवकल्पैस्तपोधनैः॥
12तेषामतिथिसत्कारमर्चनीयं कुलोचितम्। देवकीतनयः प्रीतो देवकल्पमकल्पयत्॥
13हरितेषु सुवर्णेषु बर्हिष्केषु नवेषु च। उपोवविविशुः प्रीता विष्टेरेषु महर्षयः॥
14कथाश्चक्रुस्ततस्ते तु मधुरा धर्मसंहिताः। राजर्षीणां सुराणां च ये वसन्ति तपोधनाः॥
15ततो नारायणं तेजो व्रतचर्येन्धनोत्थितम्। वक्त्रानिःसृत्य कृष्णस्य वह्निरद्भुतकर्मणः॥
16सोऽग्निर्ददाह तं शैलं सदुमं सलताक्षुपम्। सपक्षिमृगसंघातं सश्वापदसरीसृपम्॥
17मृगैश्च विविधाकारैर्हाहाभूतमचेतनम्। शिखरं तस्य शैलस्य मथितं दीनदर्शनम्॥
18स तु वहिर्महाज्वालो दग्ध्वा सर्वमशेषतः। विष्णो:समीप आगम्य पादौ शिष्यवदस्पृशत्॥
19ततो विष्णुर्गिरिं दृष्ट्वा निर्दग्धमरिकर्शनः। सौम्यैदृष्टिनिपातैस्तं पुनः प्रकृतिमानयत्॥
20तथैव स गिरिभूर्यः प्रपुष्पितलताद्रुमः। सपक्षिगणसंघुष्टः सश्वापदसरीसृपः॥
21तमद्भुतमचिन्त्यं च दृष्ट्वा मुनिगणस्तदा। विस्मितो दृष्टरोमा च बभूवास्राविलेक्षणः॥
22ततो नारायणो दृष्ट्वा तानृषीन् विस्मयान्वितान्। प्रश्रितं मधुरं स्निग्धं पप्रच्छ वदतां वरः॥
23किमर्थमृषिपूगस्य त्यक्तसङ्स्य नित्यशः। निर्ममस्यागमवतो विस्मयः समुपागतः॥
24एतन्मे संशयं सर्वे याथातथ्यमनिन्दिताः। ऋषयो वक्तुमर्हन्ति निश्चितार्थं तपोधनाः॥
25ऋषिरुवाच भवान् विसृजते लोकान् भवान् संहरते पुनः। भवान् शीतं भवानुष्णं भवानेष च वर्षति॥
26पृथिव्यां यानि भूतानि स्थावराणि चराणि च। तेषां पिता त्वं माता त्वं प्रभुः प्रभव एव च॥
27एवं नो विस्मयकरं संशयं मधुसूदन। त्वमेवार्हसि कल्याण वक्तुं वह्नर्विनिर्गमम्॥
28ततो विगतसंत्रासा वयमप्यरिकशन। यच्छुतं यच्च दृष्टं नस्तत् प्रवक्ष्यामहे हरे॥
29वासुदेव उवाच एतद् वै वैष्णवं तेजो मम वक्त्राद् विनिःसृतम्। कृष्णवा युगान्ताभो येनायं मथितो गिरिः॥
30ऋषयश्चार्तिमापन्ना जितक्रोधा जितेन्द्रियाः। भवन्तो व्यथिताश्चासान् देवकल्पास्तपोधनाः॥
31व्रतचर्यापरीतस्य तपस्विव्रतसेवया। मम वह्निः समुद्भूतो न वै व्यथितुमर्हथ॥
32व्रतं चर्तुमिहायातस्त्वहं गिरिमिमं शुभम्। पुत्रं चात्मसमं वीर्ये तपसा लब्धुमागतः॥
33ततो ममात्मा यो देहे सोऽग्निर्भूत्वा विनिः सृतः। गतश्च वरदं द्रष्टुं सर्वलोकपितामहम्॥
34तेन चात्मानुशिष्टो मे पुत्रत्वे मुनिसत्तमाः। तेजसोऽर्धेन पुत्रस्ते भवितेति वृषध्वजः॥
35सोऽयं वह्निरुपागम्य पादमूले ममान्तिकम्। शिष्यवत् परिचर्यार्थं शान्तः प्रकृतिमागतः॥
36एतदेव रहस्यं वः पद्मनाभस्य धीमतः। मया प्रोक्तं समासेन न भी: कार्या तपोधनाः॥
37सर्वत्र गतिरव्यग्रा भवतां दीर्घदर्शनात्। तपस्वितसंदीप्ता ज्ञानविज्ञानशोभिताः॥
38यच्छुतं यच्च वो दृष्टं दिवि वा यदि वा भुवि। आश्चर्यं परमं किंचित् तद् भवन्तो ब्रुवन्तु मे॥
39तस्यामृतनिकाशस्य वाङ्भधोरस्ति मे स्पृहा। भवद्भिः कथितस्येह तपोवननिवासिभिः॥
40यद्यप्यहमदृष्टं वो दिव्यमद्युतदर्शनम्। दिवि वा भुवि वा किंचित् परयाम्यमरदर्शनाः॥ प्रकृतिः सा मम परा न क्वचित् प्रतिहन्यते। न चात्मगतमैश्वर्यमाश्चर्यं प्रतिभाति मे॥
41श्रद्धेयः कथितो ह्यर्थं: सज्जनश्रवणं गतः। चिरं तिष्ठति मेदिन्यां शैले लेख्यामिवार्पितम्॥
42तदहं सज्जनमुखान्निःसृतं तत्समागमे। कथयिष्याम्यहमहो बुद्धिदीपकरं नृणाम्॥
43ततो मुनिगणाः सर्वे विस्मिताः कृष्णसंनिधौ। नेत्रैः पद्मदलप्रख्यैरपश्यंस्तं जनार्दनम्॥
44वर्धयन्तस्तथैवान्ये पूजयन्तस्तथाऽपरे। वाग्भिर्ऋग्भूषितार्थाभिः स्तुवन्तो मधुसूदनम्॥
45ततो मुनिगणाः सर्वे नारदं देवदर्शनम्। तदा नियोजयामासुर्वचने वाक्यकोविदम्॥
46मुनयः ऊचुः यदाश्चर्यमचिन्त्यं च गिरौ हिमवति प्रभो। अनुभूतं मुनिगणैस्तीर्थयात्रापरैर्मुने॥ तद् भवानृषिसंघस्य हितार्थं सर्वमादितः। यथा दृष्टं हृषीकेशे सर्वमाख्यातुमर्हसि॥
47एवमुक्तः स मुनिभिर्नारदो भगवान् मुनिः। कथयामास देवर्षिः पूर्ववृत्तामिमां कथाम्॥
अङ्ग्रेजी
1Yudhishthira said O grandfather, you are endued with great wisdom. Indeed, you are fully conversant with every branch of learning. In our great family you are the only individual who have mastered sciences.
2I wish to hear from you discourses of Religion and Profit, which bring on happiness in the next world, and that are fraught with wonder to all creatures.
3The time that has come is full of distress. The like of it does not generally come to kinsmen and friends. Indeed, except you, O foremost of men, we have now none else who can take the place of an instructor.
4If, O sinless one, I with my brothers deserve your labour, you should answer the questions I wish to ask you.
5This one is Narayana who is gifted with every prosperity and is honoured by all the kings. Even he waits upon you, showing you every indulgence and honoring you greatly.
6You should describe it to me, through affection, for my benefit as also for that of my brothers, in the presence of Vasudeva himself and of all these kings.
7Vaishampayana said Hearing these words of king Yudhishthira, Bhishma, the son of the river Ganges, filled with joy on account of his affection for the monarch and his brothers, said what follows.
8Bhishma said I shall certainly recite to you discourses that are charming on the subject, o king, of the power of this Vishnu as displayed in days of yore and as I have heard (from my preceptors).
9Listen to me also as I describe the power of that great god who has a bull for his emblem. Listen to me as I describe also the doubt that filled the mind of the wife of Rudra and that of Rudra himself.
10Once on a time the virtuous Krishna observed a vow extending for two and ten years. For seeing him who had performed the rite of initiation for the observance of his great vow, there came to that place. Narada and Parvata, and Krishna Dvaipayana and Dhaumya that foremost of silent reciters, Devala, Kashyapa, and Hastikashyapa.
11Other Rishis also, gifted with initiation and self-restraint, followed by their disciples and accompanied by many Siddhas and many ascetics of great merit, came there.
12The son of Devaki offered them such laudable honors of hospitality as are offered to the gods alone.
13Those great Rishis sat themselves down upon seats some of which were green and some were goldhued and some were made of the plumes of the peacock and some were perfectly new and fresh.
14Thus seated, they began to converse sweetly with one another on subjects of Religion and Duty as also with many royal sages and celestials.
15At that time the energy, in the form of fire, of Narayana, rising from the fuel that consisted of the rigid observance of his vow, came out of the mouth of Krishna of wonderful deeds.
16That fire began to consume those mountains with their trees and creepers and little plants, as also with their birds and deer and beasts of prey and reptiles.
17Soon the summit of that mountain presented a distressing and pitiful sight. Inhabited by animals of various kinds which began to utter cries of woe and pain, the summit soon became bereft of every living creature. more
18That fire of powerful flames, having consumed everything without living a residue, at last returned to Vishnu and touched his feet like a docile disciple.
19That crusher of enemies, viz., Krishna, seeing that mountain burnt, cast a benignant look upon it and thereby brought it back to its former condition.
20That mountain thereupon once becaine bedecked with flowering trees and creepers, and once more echoed with the notes and cries of birds and deer and animals of prey and reptiles.
21Seeing that wonderful and inconceivable spectacle, al the ascetics became filled with wonder. Their hair stood erect and their vision was disturbed with tears.
22Seeing those Rishis thus stricken with wonder, that foremost of speakers. Narayana, addressed them in these sweet and refreshing words:
23Why, indeed, has wonder filled the hearts of this collection of Rishis, these ascetics who are always free from attachment of every kind, who are divested of the idea of mineness, and who are fully conversant with every sacred science.
24These Rishis having penances for wealth and freed from every stain, should explain to me truly this doubt which has originated in my mind.
25The Rishis said You are the creator of all the worlds, and the destroyer of them again. You are Winter, you are Summer, and you are the season of Rains.
26Of all the creatures, mobile and immobile, that exist on Earth, you are the father, you are the mother, you are the master, and you are the origin.
27Even this, O destroyer of Madhu, is a matter of wonder and doubt with us. O source of all auspiciousness, you should explain to us that doubt, viz., the issue of fire from your mouth.
28Our fears being removed, we shall then, O Hari, recite to you what we have heard and seen.
29Vasudeva said The fire that came out from my mouth and that resembles the all destroying Yuga Fire in splendour, and by which this mountain has been crushed and scorched is nothing else than the power of Vishnu.
30Ye Rishis, ye are persons who have governed anger, who have brought your senses under complete control, who are gifted with wealth of penances, and who are very gods in power. Yet you have allowed yourselves to be agitated and distressed.
31I am now engaged wholly with the observances about a rigid: vow. Indeed, on account of my observing the vows of an ascetic, a fire came out from my mouth. You should not allow yourselves to be agitated therefor.
32It is for observing a rigid vow that I came to this charming and sacred mountain. The object that has brought me here is to acquire, by the help of penances, a son that would be my equal in power.
33On account of iny penances, the Soul existing in my body became changed into fire and came out of my mouth. That fire had gone to see the boongiving Grandfather all the universe.
34The Grandfather, ye foremost of ascetics, told my soul that the energy of the great god having the bull for his embalmer would take birth as my son.
35That fire returning from its mission, has come back to me and approached my feet like a disciple desirous of attending to me dutifully. Indeed, renouncing its fury it has come back to its own proper nature.
36I have thus told you, in brief, a mystery belonging to Him who has the lotus for the origin and who is gifted with great intelligence. Ye Rishis having penances for wealth, you should not yield to fear.
37You are gifted with farreaching vision. You can proceed to every place without any obstacle. Radiant with vows observed by ascetics, you are adorned with knowledge and science.
38I now ask you to tell me something that is highly wonderful which you have heard of or seen on Earth or in the celestial region.
39I am anxious to taste the honey of words which will drop from your lips and which, I am sure, will be as sweet as a jet of nectar itself.
40If I see anything on Earth or in the celestial region, which is highly delightful and wonderful but which is unknown to all of you, O god like Rishis, that is on account of my own supreme Nectar which is incapable of being obstructed by anything. Anything wonderful which I know by nature or by my own inspiration, ceases to appear wonderful to me.
41Anything, however, that is recited by pious persons and that is heard from those who are good, deserves to be accepted with respect and faith. Such discourses exist on Earth for a long time and will last like characters engraved on rocks.
42I wish, therefore, to hear at this meeting of ourselves, something dropping from the lips of persons who are good and who cannot fail to be productive of good to men.
43Hearing these words of Krishna, all those ascetics became filled with wonder. They began to look at Janardana with those eyes of theirs that were as beautiful and large as the petals of the lotus.
44Some of them began to glorify him and some began to adore him with respect. Indeed, all of them then sang the praises of the destroyer of Madhu with words whose meanings were adorned with the eternal Richs.
45all those ascetics then appointed Narada, that foremost of all persons conversant with words, to satisfy the request of Vasudeva.
46The Ascetics said You should, O Narada, describe in full, from the beginning, to Hrishikesha, that wonderful and inconceivable incident which took place, O powerful one, on the mountains of Himavat and which, O 'ascetic, was seen by those of us who had gone there in course of our sojourn to the sacred waters. Indeed, for the behoof of all the Rishis here collected, you should recite that incident.
47Thus addressed by those ascetics, the celestial Rishi, viz., the divine Narada, then recited the following story whose incidents had ken place sometime before.
हिन्दी
1युधिष्ठिर ने कहा — हे पितामह, आप महान् बुद्धि से सम्पन्न हैं। सचमुच, आप विद्या की प्रत्येक शाखा के पूर्ण ज्ञाता हैं। हमारे इस महान् कुल में आप ही एकमात्र ऐसे पुरुष हैं जिन्होंने समस्त शास्त्रों में प्रवीणता प्राप्त की है।
2मैं आपसे धर्म और अर्थ के वे प्रवचन सुनना चाहता हूँ जो परलोक में सुख देते हैं और जो समस्त प्राणियों के लिए आश्चर्य से भरे हैं।
3जो समय आया है, वह दुःख से भरा है। ऐसा समय प्रायः बन्धुओं और मित्रों पर नहीं आता। सचमुच, हे नरश्रेष्ठ, आपके अतिरिक्त अब हमारे पास कोई और नहीं है जो गुरु का स्थान ले सके।
4हे निष्पाप, यदि मैं और मेरे भाई आपके परिश्रम के योग्य हैं, तो जो प्रश्न मैं आपसे पूछना चाहता हूँ, उनका उत्तर आपको देना चाहिए।
5ये नारायण हैं, जो प्रत्येक समृद्धि से सम्पन्न हैं और समस्त राजाओं द्वारा सम्मानित हैं। ये भी आपकी सेवा में उपस्थित हैं, आपके प्रति प्रत्येक आदर दिखाते हुए और आपका महान् सम्मान करते हुए।
6स्नेहवश आप मुझे यह वर्णन कीजिए — मेरे तथा मेरे भाइयों के हित के लिए — स्वयं वासुदेव और इन समस्त राजाओं की उपस्थिति में।
7वैशम्पायन ने कहा — राजा युधिष्ठिर के ये वचन सुनकर गङ्गा के पुत्र भीष्म ने, उस राजा और उसके भाइयों के प्रति अपने स्नेह के कारण आनन्द से भरकर, वह कहा जो आगे आता है।
8भीष्म ने कहा — हे राजन्, मैं आपको इस विषय पर निश्चय ही वे मनोहर प्रवचन सुनाऊँगा जो प्राचीन काल में प्रकट हुए इन विष्णु के प्रभाव से सम्बन्धित हैं और जैसे मैंने (अपने गुरुओं से) सुने हैं।
9मुझे यह भी सुनिए जब मैं उन महादेव के प्रभाव का वर्णन करता हूँ जिनके चिह्न में वृषभ है। मुझे तब भी सुनिए जब मैं उस सन्देह का भी वर्णन करता हूँ जो रुद्र की पत्नी के मन में और स्वयं रुद्र के मन में उठा था।
10एक समय की बात है, धर्मात्मा कृष्ण ने बारह वर्षों तक चलने वाला एक व्रत धारण किया। अपने उस महान् व्रत के पालन के लिए दीक्षा-संस्कार कर चुके उन कृष्ण के दर्शन के लिए उस स्थान पर नारद और पर्वत, कृष्ण द्वैपायन तथा मौन जप करने वालों में श्रेष्ठ धौम्य, देवल, कश्यप और हस्तिकश्यप आए।
11दीक्षा और आत्मसंयम से सम्पन्न अन्य ऋषि भी, अपने शिष्यों सहित तथा अनेक सिद्धों और महान् पुण्यशाली तपस्वियों के साथ, वहाँ आए।
12देवकीनन्दन ने उन्हें आतिथ्य के वे प्रशंसनीय सत्कार अर्पित किए जो केवल देवताओं को ही अर्पित किए जाते हैं।
13वे महान् ऋषि उन आसनों पर बैठे जिनमें कुछ हरे थे, कुछ स्वर्ण के रंग के थे, कुछ मयूर के पंखों से बने थे और कुछ पूर्णतः नए और ताजे थे।
14इस प्रकार बैठकर वे परस्पर तथा अनेक राजर्षियों और देवताओं के साथ धर्म और कर्तव्य के विषयों पर मधुर वार्तालाप करने लगे।
15उसी समय, अपने व्रत के कठोर पालन रूपी ईंधन से उठती हुई नारायण की अग्निरूप शक्ति अद्भुत कर्मों वाले कृष्ण के मुख से बाहर निकली।
16वह अग्नि उन पर्वतों को उनके वृक्षों, लताओं और छोटे पौधों सहित, तथा उनके पक्षियों, मृगों, हिंस्र पशुओं और सरीसृपों सहित भस्म करने लगी।
17शीघ्र ही उस पर्वत का शिखर एक दुःखद और करुण दृश्य प्रस्तुत करने लगा। भाँति-भाँति के पशुओं से बसा हुआ वह शिखर, जो शोक और पीड़ा की चीत्कारें करने लगे थे, शीघ्र ही प्रत्येक जीवित प्राणी से रहित हो गया।
18प्रचण्ड ज्वालाओं वाली वह अग्नि, बिना कुछ भी शेष छोड़े सब कुछ भस्म कर चुकने पर, अन्ततः विष्णु के पास लौट आई और विनम्र शिष्य के समान उनके चरणों का स्पर्श किया।
19शत्रुओं का मर्दन करने वाले उन कृष्ण ने उस पर्वत को जला हुआ देखकर उस पर कृपादृष्टि डाली और इस प्रकार उसे उसकी पूर्व दशा में लौटा दिया।
20तब वह पर्वत फिर से फूलों से लदे वृक्षों और लताओं से सुशोभित हो गया, और फिर से पक्षियों, मृगों, हिंस्र पशुओं और सरीसृपों के स्वरों तथा चीत्कारों से गूँज उठा।
21वह अद्भुत और अचिन्त्य दृश्य देखकर समस्त तपस्वी आश्चर्य से भर गए। उनके रोम खड़े हो गए और उनकी दृष्टि आँसुओं से धुँधली हो गई।
22उन ऋषियों को इस प्रकार आश्चर्यचकित देखकर वक्ताओं में श्रेष्ठ नारायण ने उन्हें इन मधुर और सुखद वचनों से सम्बोधित किया —
23सचमुच, ऋषियों के इस समुदाय के हृदय आश्चर्य से क्यों भर गए हैं — इन तपस्वियों के, जो सदा प्रत्येक प्रकार की आसक्ति से मुक्त हैं, जो ममता के भाव से रहित हैं और जो प्रत्येक पवित्र शास्त्र के पूर्ण ज्ञाता हैं?
24तपस्या ही जिनका धन है और जो प्रत्येक कलङ्क से मुक्त हैं, वे ये ऋषि मेरे मन में उठे इस सन्देह को मुझे यथार्थ रूप से समझाएँ।
25ऋषियों ने कहा — आप समस्त लोकों के सृष्टिकर्ता हैं और फिर उनके संहारकर्ता भी। आप ही शीत हैं, आप ही ग्रीष्म हैं, और आप ही वर्षा ऋतु हैं।
26पृथ्वी पर विद्यमान समस्त चर और अचर प्राणियों के आप ही पिता हैं, आप ही माता हैं, आप ही स्वामी हैं, और आप ही उद्गम हैं।
27हे मधुसूदन, यही हमारे लिए आश्चर्य और सन्देह का विषय है। हे समस्त मङ्गलों के स्रोत, आप हमें वह सन्देह समझाइए — अर्थात् आपके मुख से अग्नि का निकलना।
28हे हरि, हमारे भय दूर हो जाने पर हम आपको वह सुनाएँगे जो हमने सुना और देखा है।
29वासुदेव ने कहा — जो अग्नि मेरे मुख से निकली और जो तेज में सर्वसंहारक युगाग्नि के समान है, तथा जिससे यह पर्वत चूर्ण और झुलस गया — वह विष्णु की शक्ति के अतिरिक्त और कुछ नहीं है।
30हे ऋषियो, आप वे पुरुष हैं जिन्होंने क्रोध को वश में किया है, जिन्होंने अपनी इन्द्रियों को पूर्ण संयम में रखा है, जो तपस्या के धन से सम्पन्न हैं और जो शक्ति में साक्षात् देवता हैं। फिर भी आपने स्वयं को विचलित और व्याकुल होने दिया।
31इस समय मैं पूर्णतः एक कठोर व्रत के अनुष्ठान में लगा हुआ हूँ। सचमुच, तपस्वी के व्रतों के पालन के कारण ही मेरे मुख से अग्नि निकली। इसलिए आपको विचलित नहीं होना चाहिए।
32एक कठोर व्रत के पालन के लिए ही मैं इस मनोहर और पवित्र पर्वत पर आया हूँ। जिस प्रयोजन ने मुझे यहाँ लाया है, वह है तपस्या के बल से ऐसा पुत्र प्राप्त करना जो शक्ति में मेरे समान हो।
33मेरी तपस्या के कारण मेरे शरीर में स्थित आत्मा अग्नि में परिवर्तित होकर मेरे मुख से बाहर निकली। वह अग्नि समस्त विश्व के वरदाता पितामह के दर्शन के लिए गई थी।
34हे तपस्वीश्रेष्ठो, पितामह ने मेरी आत्मा से कहा कि वृषभ को अपना चिह्न बनाने वाले उन महादेव का तेज मेरे पुत्र के रूप में जन्म लेगा।
35अपने उस कार्य से लौटकर वह अग्नि मेरे पास आई है और मेरी सेवा में तत्पर शिष्य के समान मेरे चरणों के निकट आई है। सचमुच, अपनी उग्रता का त्याग करके वह अपने ही स्वाभाविक रूप में लौट आई है।
36इस प्रकार मैंने आपको संक्षेप में उन का एक रहस्य बताया है जिनका उद्गम कमल है और जो महान् बुद्धि से सम्पन्न हैं। तपस्या ही जिनका धन है, हे ऐसे ऋषियो, आपको भय के अधीन नहीं होना चाहिए।
37आप दूरगामी दृष्टि से सम्पन्न हैं। आप बिना किसी बाधा के प्रत्येक स्थान पर जा सकते हैं। तपस्वियों द्वारा पालित व्रतों से देदीप्यमान आप ज्ञान और विद्या से विभूषित हैं।
38अब मैं आपसे प्रार्थना करता हूँ कि आप मुझे कुछ ऐसा सुनाइए जो अत्यन्त आश्चर्यजनक हो और जो आपने पृथ्वी पर अथवा दिव्य लोक में सुना या देखा हो।
39मैं उन वचनों का मधु चखने के लिए उत्सुक हूँ जो आपके अधरों से टपकेंगे और जो, मुझे विश्वास है, अमृत की धारा के समान ही मधुर होंगे।
40हे देवतुल्य ऋषियो, यदि मैं पृथ्वी पर अथवा दिव्य लोक में कुछ ऐसा देखता हूँ जो अत्यन्त आनन्ददायक और आश्चर्यजनक है किन्तु आप सबके लिए अज्ञात है, तो वह मेरे अपने उस परम स्वभाव के कारण है जो किसी से भी अवरुद्ध नहीं किया जा सकता। जो कुछ आश्चर्यजनक मैं स्वभाव से अथवा अपनी ही अन्तःप्रेरणा से जानता हूँ, वह मेरे लिए आश्चर्यजनक नहीं रह जाता।
41किन्तु जो कुछ धर्मात्मा पुरुषों द्वारा कहा जाता है और जो सज्जनों से सुना जाता है, वह आदर और श्रद्धा के साथ ग्रहण किए जाने योग्य है। ऐसे प्रवचन पृथ्वी पर दीर्घकाल तक रहते हैं और शिलाओं पर उत्कीर्ण अक्षरों के समान टिके रहेंगे।
42इसलिए मैं चाहता हूँ कि हमारी इस सभा में उन पुरुषों के अधरों से कुछ टपके जो सज्जन हैं और जो मनुष्यों का कल्याण किए बिना नहीं रह सकते।
43कृष्ण के ये वचन सुनकर वे समस्त तपस्वी आश्चर्य से भर गए। वे अपने उन नेत्रों से, जो कमल की पँखुड़ियों के समान सुन्दर और विशाल थे, जनार्दन की ओर देखने लगे।
44उनमें से कुछ उनकी महिमा गाने लगे और कुछ आदरपूर्वक उनकी पूजा करने लगे। सचमुच, तब उन सबने मधुसूदन की स्तुति ऐसे वचनों से गाई जिनके अर्थ सनातन ऋचाओं से विभूषित थे।
45तब उन समस्त तपस्वियों ने वासुदेव की प्रार्थना पूरी करने के लिए वचनज्ञों में श्रेष्ठ नारद को नियुक्त किया।
46तपस्वियों ने कहा — हे नारद, आप हृषीकेश को आरम्भ से पूर्ण रूप से वह अद्भुत और अचिन्त्य घटना सुनाइए जो, हे प्रतापी, हिमवान् के पर्वतों पर घटी थी और जो, हे तपस्वी, हममें से उन लोगों ने देखी थी जो तीर्थयात्रा के क्रम में वहाँ गए थे। सचमुच, यहाँ एकत्र समस्त ऋषियों के हित के लिए आपको वह घटना सुनानी चाहिए।
47उन तपस्वियों द्वारा इस प्रकार सम्बोधित होकर देवर्षि, अर्थात् दिव्य नारद ने, तब वह कथा सुनाई जिसकी घटनाएँ कुछ समय पूर्व घटी थीं।
नेपाली
1युधिष्ठिरले भने — हे पितामह, तपाईं महान् बुद्धिले सम्पन्न हुनुहुन्छ। साँच्चै, तपाईं विद्याको प्रत्येक शाखाका पूर्ण ज्ञाता हुनुहुन्छ। हाम्रो यस महान् कुलमा तपाईं नै एक मात्र त्यस्तो पुरुष हुनुहुन्छ जसले सम्पूर्ण शास्त्रमा प्रवीणता प्राप्त गर्नुभएको छ।
2म तपाईंबाट धर्म र अर्थका ती प्रवचन सुन्न चाहन्छु जसले परलोकमा सुख दिन्छन् र जो सम्पूर्ण प्राणीका लागि आश्चर्यले भरिएका छन्।
3जुन समय आएको छ, त्यो दुःखले भरिएको छ। यस्तो समय प्रायः बन्धु र मित्रहरूमाथि आउँदैन। साँच्चै, हे नरश्रेष्ठ, तपाईंबाहेक अब हामीसँग अरू कोही छैन जसले गुरुको स्थान लिन सकोस्।
4हे निष्पाप, यदि म र मेरा भाइहरू तपाईंको परिश्रमको योग्य छौँ भने, जुन प्रश्न म तपाईंसँग सोध्न चाहन्छु, तिनको उत्तर तपाईंले दिनुपर्दछ।
5यिनी नारायण हुन्, जो प्रत्येक समृद्धिले सम्पन्न छन् र सम्पूर्ण राजाहरूद्वारा सम्मानित छन्। यिनी पनि तपाईंको सेवामा उपस्थित छन्, तपाईंप्रति प्रत्येक आदर देखाउँदै र तपाईंको महान् सम्मान गर्दै।
6स्नेहवश तपाईंले मलाई यो वर्णन गर्नुहोस् — मेरो तथा मेरा भाइहरूको हितका लागि — स्वयं वासुदेव र यी सम्पूर्ण राजाहरूको उपस्थितिमा।
7वैशम्पायनले भने — राजा युधिष्ठिरका यी वचन सुनेर गङ्गाका पुत्र भीष्मले, ती राजा र उनका भाइहरूप्रति आफ्नो स्नेहका कारण आनन्दले भरिएर, त्यो भने जो अगाडि आउँछ।
8भीष्मले भने — हे राजन्, म तपाईंलाई यस विषयमा निश्चय नै ती मनोहर प्रवचन सुनाउनेछु जो प्राचीन कालमा प्रकट भएका यी विष्णुको प्रभावसँग सम्बन्धित छन् र जस्तो मैले (आफ्ना गुरुहरूबाट) सुनेको छु।
9मलाई यो पनि सुन्नुहोस् जब म ती महादेवको प्रभावको वर्णन गर्दछु जसको चिह्नमा वृषभ छ। मलाई तब पनि सुन्नुहोस् जब म त्यो सन्देहको पनि वर्णन गर्दछु जो रुद्रकी पत्नीको मनमा र स्वयं रुद्रको मनमा उठेको थियो।
10एक समयको कुरा हो, धर्मात्मा कृष्णले बाह्र वर्षसम्म चल्ने एउटा व्रत धारण गरे। आफ्नो त्यस महान् व्रतको पालनका लागि दीक्षा-संस्कार गरिसकेका ती कृष्णको दर्शनका लागि त्यस स्थानमा नारद र पर्वत, कृष्ण द्वैपायन तथा मौन जप गर्नेहरूमध्ये श्रेष्ठ धौम्य, देवल, कश्यप र हस्तिकश्यप आए।
11दीक्षा र आत्मसंयमले सम्पन्न अन्य ऋषिहरू पनि, आफ्ना शिष्यसहित तथा अनेक सिद्ध र महान् पुण्यशाली तपस्वीहरूसँग, त्यहाँ आए।
12देवकीनन्दनले तिनीहरूलाई आतिथ्यका ती प्रशंसनीय सत्कार अर्पण गरे जो केवल देवताहरूलाई मात्र अर्पण गरिन्छन्।
13ती महान् ऋषिहरू ती आसनमा बसे जसमध्ये केही हरिया थिए, केही सुनको रङका थिए, केही मयूरका प्वाँखबाट बनेका थिए र केही पूर्णतः नयाँ र ताजा थिए।
14यसरी बसेर तिनीहरू आपसमा तथा अनेक राजर्षि र देवताहरूसँग धर्म र कर्तव्यका विषयमा मधुर वार्तालाप गर्न थाले।
15त्यही समयमा, आफ्नो व्रतको कठोर पालनरूपी दाउराबाट उठ्दै गरेको नारायणको अग्निरूप शक्ति अद्भुत कर्म गर्ने कृष्णको मुखबाट बाहिर निस्कियो।
16त्यो अग्निले ती पर्वतलाई तिनका रूख, लहरा र साना बिरुवासहित, तथा तिनका पक्षी, मृग, हिंस्रक पशु र सरीसृपसहित भस्म गर्न थाल्यो।
17चाँडै नै त्यस पर्वतको शिखरले एउटा दुःखद र करुण दृश्य प्रस्तुत गर्न थाल्यो। भाँती-भाँतीका पशुले बसेको त्यो शिखर, जो शोक र पीडाका चीत्कार गर्न थालेका थिए, चाँडै नै प्रत्येक जीवित प्राणीविहीन भयो।
18प्रचण्ड ज्वालाहरू भएको त्यो अग्नि, केही पनि बाँकी नछोडी सबै भस्म गरिसकेपछि, अन्ततः विष्णुकहाँ फर्कियो र विनम्र शिष्यझैँ उनका चरण छोयो।
19शत्रुहरूको मर्दन गर्ने ती कृष्णले त्यस पर्वतलाई जलेको देखेर त्यसमाथि कृपादृष्टि हाले र यसरी त्यसलाई त्यसको पूर्व अवस्थामा फर्काइदिए।
20तब त्यो पर्वत फेरि फूलले लटरम्म रूख र लहराले सुशोभित भयो, र फेरि पक्षी, मृग, हिंस्रक पशु र सरीसृपका स्वर तथा चीत्कारले गुन्जियो।
21त्यो अद्भुत र अचिन्त्य दृश्य देखेर सम्पूर्ण तपस्वी आश्चर्यले भरिए। तिनीहरूका रौँ ठाडा भए र तिनीहरूको दृष्टि आँसुले धमिलियो।
22ती ऋषिहरूलाई यसरी आश्चर्यचकित देखेर वक्ताहरूमध्ये श्रेष्ठ नारायणले तिनीहरूलाई यी मधुर र सुखद वचनले सम्बोधन गरे —
23साँच्चै, ऋषिहरूको यस समुदायको हृदय आश्चर्यले किन भरिएको छ — यी तपस्वीहरूको, जो सधैँ प्रत्येक प्रकारको आसक्तिबाट मुक्त छन्, जो ममताको भावविहीन छन् र जो प्रत्येक पवित्र शास्त्रका पूर्ण ज्ञाता छन्?
24तपस्या नै जसको धन हो र जो प्रत्येक कलङ्कबाट मुक्त छन्, ती यी ऋषिहरूले मेरो मनमा उठेको यस सन्देहलाई मलाई यथार्थ रूपमा बुझाऊन्।
25ऋषिहरूले भने — तपाईं सम्पूर्ण लोकका सृष्टिकर्ता हुनुहुन्छ र फेरि तिनका संहारकर्ता पनि। तपाईं नै शीत हुनुहुन्छ, तपाईं नै ग्रीष्म हुनुहुन्छ, र तपाईं नै वर्षा ऋतु हुनुहुन्छ।
26पृथ्वीमा विद्यमान सम्पूर्ण चर र अचर प्राणीका तपाईं नै पिता हुनुहुन्छ, तपाईं नै माता हुनुहुन्छ, तपाईं नै स्वामी हुनुहुन्छ, र तपाईं नै उद्गम हुनुहुन्छ।
27हे मधुसूदन, यही हाम्रा लागि आश्चर्य र सन्देहको विषय हो। हे सम्पूर्ण मङ्गलका स्रोत, तपाईंले हामीलाई त्यो सन्देह बुझाउनुहोस् — अर्थात् तपाईंको मुखबाट अग्नि निस्कनु।
28हे हरि, हाम्रो भय हटेपछि हामी तपाईंलाई त्यो सुनाउनेछौँ जो हामीले सुनेका र देखेका छौँ।
29वासुदेवले भने — जुन अग्नि मेरो मुखबाट निस्कियो र जो तेजमा सर्वसंहारक युगाग्निसमान छ, तथा जसले यो पर्वत चूर्ण र डढेको छ — त्यो विष्णुको शक्तिबाहेक अरू केही होइन।
30हे ऋषिहरू, तपाईंहरू ती पुरुष हुनुहुन्छ जसले क्रोधलाई वशमा राख्नुभएको छ, जसले आफ्ना इन्द्रियलाई पूर्ण संयममा राख्नुभएको छ, जो तपस्याको धनले सम्पन्न हुनुहुन्छ र जो शक्तिमा साक्षात् देवता हुनुहुन्छ। तैपनि तपाईंहरूले आफूलाई विचलित र व्याकुल हुन दिनुभयो।
31यस समय म पूर्णतः एउटा कठोर व्रतको अनुष्ठानमा लागिरहेको छु। साँच्चै, तपस्वीका व्रतको पालनकै कारण मेरो मुखबाट अग्नि निस्कियो। त्यसैले तपाईंहरू विचलित हुनुहुँदैन।
32एउटा कठोर व्रतको पालनकै लागि म यस मनोहर र पवित्र पर्वतमा आएको छु। जुन प्रयोजनले मलाई यहाँ ल्याएको छ, त्यो हो तपस्याको बलले त्यस्तो पुत्र प्राप्त गर्नु जो शक्तिमा मसमान होस्।
33मेरो तपस्याका कारण मेरो शरीरमा रहेको आत्मा अग्निमा परिणत भई मेरो मुखबाट बाहिर निस्कियो। त्यो अग्नि सम्पूर्ण विश्वका वरदाता पितामहको दर्शनका लागि गएको थियो।
34हे तपस्वीश्रेष्ठहरू, पितामहले मेरो आत्मालाई भने कि वृषभलाई आफ्नो चिह्न बनाउने ती महादेवको तेज मेरो पुत्रका रूपमा जन्म लिनेछ।
35आफ्नो त्यस कार्यबाट फर्केर त्यो अग्नि मकहाँ आएको छ र मेरो सेवामा तत्पर शिष्यझैँ मेरा चरणनजिक आएको छ। साँच्चै, आफ्नो उग्रताको त्याग गरेर त्यो आफ्नै स्वाभाविक रूपमा फर्किएको छ।
36यसरी मैले तपाईंहरूलाई सङ्क्षेपमा उनको एउटा रहस्य बताएको छु जसको उद्गम कमल हो र जो महान् बुद्धिले सम्पन्न छन्। तपस्या नै जसको धन हो, हे त्यस्ता ऋषिहरू, तपाईंहरू भयको अधीन हुनुहुँदैन।
37तपाईंहरू दूरगामी दृष्टिले सम्पन्न हुनुहुन्छ। तपाईंहरू कुनै बाधाविना प्रत्येक स्थानमा जान सक्नुहुन्छ। तपस्वीहरूद्वारा पालन गरिएका व्रतले देदीप्यमान तपाईंहरू ज्ञान र विद्याले विभूषित हुनुहुन्छ।
38अब म तपाईंहरूसँग प्रार्थना गर्दछु कि तपाईंहरूले मलाई केही यस्तो सुनाउनुहोस् जो अत्यन्त आश्चर्यजनक होस् र जो तपाईंहरूले पृथ्वीमा अथवा दिव्य लोकमा सुन्नुभएको वा देख्नुभएको होस्।
39म ती वचनको मह चाख्न उत्सुक छु जो तपाईंहरूका ओठबाट चुहिनेछन् र जो, मलाई विश्वास छ, अमृतको धारासमान नै मीठा हुनेछन्।
40हे देवतुल्य ऋषिहरू, यदि म पृथ्वीमा अथवा दिव्य लोकमा केही यस्तो देख्दछु जो अत्यन्त आनन्ददायक र आश्चर्यजनक छ तर तपाईंहरू सबैका लागि अज्ञात छ, भने त्यो मेरो आफ्नै त्यस परम स्वभावका कारण हो जो कसैबाट पनि अवरुद्ध गर्न सकिँदैन। जे-जति आश्चर्यजनक म स्वभावले अथवा आफ्नै अन्तःप्रेरणाले जान्दछु, त्यो मेरा लागि आश्चर्यजनक रहँदैन।
41तर जे-जति धर्मात्मा पुरुषहरूद्वारा भनिन्छ र जो सज्जनहरूबाट सुनिन्छ, त्यो आदर र श्रद्धाका साथ ग्रहण गरिन योग्य छ। त्यस्ता प्रवचन पृथ्वीमा दीर्घकालसम्म रहन्छन् र शिलामा कुँदिएका अक्षरझैँ टिकिरहनेछन्।
42त्यसैले म चाहन्छु कि हाम्रो यस सभामा ती पुरुषका ओठबाट केही चुहियोस् जो सज्जन छन् र जसले मानिसहरूको कल्याण नगरी रहन सक्दैनन्।
43कृष्णका यी वचन सुनेर ती सम्पूर्ण तपस्वी आश्चर्यले भरिए। तिनीहरू आफ्ना ती नेत्रले, जो कमलका पत्रझैँ सुन्दर र विशाल थिए, जनार्दनतिर हेर्न थाले।
44तिनीहरूमध्ये कतिपयले उनको महिमा गाउन थाले र कतिपयले आदरपूर्वक उनको पूजा गर्न थाले। साँच्चै, तब ती सबैले मधुसूदनको स्तुति यस्ता वचनले गाए जसका अर्थ सनातन ऋचाहरूले विभूषित थिए।
45तब ती सम्पूर्ण तपस्वीले वासुदेवको प्रार्थना पूरा गर्न वचनज्ञहरूमध्ये श्रेष्ठ नारदलाई नियुक्त गरे।
46तपस्वीहरूले भने — हे नारद, तपाईंले हृषीकेशलाई सुरुदेखि पूर्ण रूपमा त्यो अद्भुत र अचिन्त्य घटना सुनाउनुहोस् जो, हे प्रतापी, हिमवान्का पर्वतमा घटेको थियो र जो, हे तपस्वी, हामीमध्ये ती मानिसले देखेका थिए जो तीर्थयात्राको क्रममा त्यहाँ गएका थिए। साँच्चै, यहाँ जम्मा भएका सम्पूर्ण ऋषिहरूको हितका लागि तपाईंले त्यो घटना सुनाउनुपर्दछ।
47ती तपस्वीहरूद्वारा यसरी सम्बोधित भई देवर्षि, अर्थात् दिव्य नारदले, तब त्यो कथा सुनाए जसका घटना केही समय पहिले घटेका थिए।