अङ्ग्रेजी
1Yudhishthira said You should, O king, tell me truly which of the two, viz., man or woman, gets the greater pleasure from an act of union with each other. Kindly remove my doubt it.
2Bhishma said To illustrate this question, the old discourse between Bhangasvana and Shakra is cited in this connection.
3In days of old there lived a king name Bhangasvana. He was very pious and was known as a royal sage. He was, however, childless, O king, and, therefore, made a sacrifice from desire of getting a son.
4The sacrifice which that powerful king celebrated was Agnishtuta, which on account of the god of fire being alone worshipped in it, is always disliked by Indra. Yet it is the sacrifice that is desired by men when for the object of getting children they seek to purify themselves of their sins.
5Learning that the king was desirous of performing the Agnishtuta, the highly blessed king of the gods, viz., Indra, began from that moment to look for the shortcomings of that royal sage to well controlled soul.
6Despite, all his careful watch Indra, however, O king, could not find any shortcomings on the part of the great king. Sometimes after, one day, the king went on a hunting expedition.
7Saying to himself, this, indeed, is an opportunity, Indra stupefied th, king. The king went alone on his horse, confounded, because of the king of the gods having stupefied his senses.
8Stricken with hunger and thirst, the king's confusion was so great that he could not see the cardinal points. Indeed, stricken with thirst, he began to rove about.
9He then saw a lake that was highly beautiful and was full of transparent water. Descending from his horse, and plunging into the lake, he made his animal to drink.
10Tying his horse then, whose thirst had been satisfied, to a tree, the king plunged into the lake again for doing his ablutions. To his surprise he found that he was metamorphosed by virtue of the waters, into a woman.
11Seeing himself thus changed in respect of sex itself, the king became filled with shame. With his senses and mind completely agitated, he began to think thus with his whole heart.
12Alas, how shall I ride my horse? How return to my capital? On account of the Agnishtuta sacrifice I have got a hundred sons all gifted with great strength, and all children of my own loins! Alas, thus changed, what shall I say to them? What shall I say to my wives, my relatives and wellwishers, and my subjects of the city and the provinces?
13Rishis versed in the truths of duty and religion and other matters say that mildness and softness and susceptibility to extreme agitation are the characteristics of women, and that activity, hardness, and energy are the characteristics of men. Alas, my manliness is gone! For why has femininity possessed me? On account of this change of sex, how shall I succeed in riding my horse again?
14Having thought thus the king, with great exertion, mounted his horse and returned to his capital, changed though he had been into a woman.
15Seeing that extraordinary change his sons and wives and servants, and his subject of the city and the provinces were extremely amazed.
16Then addressing them all, that royal sage, that foremost of orators, said, I had gone out on a hunting expedition, accompanied by a large army. Losing all knowledge of the cardinal points I entered a thick and dreadful forest, moved by the fates.
17In that terrible forest, I became very much thirsty and lost my senses. I then saw a beautiful lake abounding with fowl of all sorts.
18Plunging into that lake for performing my ablutions, I was changed into a woman! Summoning then his wives and counsellors, and all his sons by their names, that best of kings changed into a woman said to them these words: Do you enjoy this kingdom happily. About myself, I shall go to the forest, you sons.
19Having said thus to his children, the king went to the forest. Arrived there, she arrived at a hermitage inhabited by an ascetic.
20By that ascetic the changed monarch gave birth to a hundred sons. Taking all those children of hers, she went to where her former children were, and addressing the latter, said, You are the children of my loins while I was a man. These are my children given birth to by me in this state of change. Sons, do you all enjoy my kingdom together, like brothers born of the saine parents.
21Thus commanded by their parent, all the brothers, in a body, began to enjoy the kingdom as their joint property. Seeing those children of the king all jointly enjoying the kingdom as brothers born of the same parents, the king of the gods, filled with anger, began to reflect, by transforming this royal sage into a woman, I have, it appears, done him good instead of an injury:
22Saying this, the king of the gods, viz., Indra of a hundred sacrifices, assuming the form of a Brahmana, went to the capital of the king and meeting all the children succeeded in creating dissensions amongst them.
23He said to them, Brothers never remain at peace even when they are the children of the same father. The sons of the sage Kashyapa, viz., the gods and the Asuras, fell out with each other on account of the sovereignty of the three worlds.
24As regards you princes, you are the children of the royal sage Bhangasvana. These others are the children of an ascetic. The gods and the Asuras are children of even one common father.
25This kingdom, your paternal property is being enjoyed by these children of an ascetic with these words, Indra succeeded in creating disunion amongst them, so that they very soon engaged in battle and killed each other.
26Hearing this, king Bhangasvana, who was living as an ascetic woman, burning with grief and began to bewail. The king of the gods, viz., Indra, assuming the form of a Brahmana, came where the ascetic lady was living, and meeting her, said you having a beautiful face, with what grief do you burn so that you are thus bewailing? Seeing the Brahmana, the lady told। him in a piteous tone.
27Two hundred sons of mine, O twiceborn one, have been killed by Time. I was formerly a king, O learned Brahmana and in that state had a hundred sons.
28These were begotten by me after my own form, O best of twiceborn persons! On one occasion I went on a hunting expedition, Stupefied, I travelled amidst a thick forest.
29Seeing at last a lake, I plunged into it. Rising, O foremost of Brahmanas, I found that I had become a woman. Returning to my capital I installed my sons in the kingdom and then left for the forest.
30Changed into a woman, I bore a hundred sons to my husband who is a great ascetic. All of them were born in the ascetic's retreat. I took them to the capital.
31My children, through the influence of time, fell out with each other, O twiceborn one! Thus afflicted by Destiny, I am bewailing.
32Indra addressed him in these harsh words In former days, O lady, you gave me great pain, for you did perform a sacrifice that is disliked by Indra.
33Indeed, though I was present, you did not invoke me with honours. I am that Indra, O you of wicked understanding! It is I with whom you sought hostilities.
34Seeing Indra, the royal sage fell at his feet, touching them with his head, and said Be pleased with me, O foremost of gods. The sacrifice of which you speak was performed from a desire of offspring.
35You should, therefore, pardon me. Seeing the transformed king prostrate himself thus to him, Indra became pleased with him and wished to give him a boon.
36Which of your sons, O king, do you wish, should revive, those whom you gave birth to as a woman, or those who were begotten by you asa man.
37Joining her hands, the ascetic lady, answered Indra, saying O Vasava, let those sons of mine revive who were borne by me as a woman.
38Filled with wonder at this reply. Indra once more asked the lady Why do you cherish less affection for those children of yours who were begotten by you as a man?
39Why is it that you love more those children that were borne by you in your changed state? I wish to hear the reason of this difference in your love. You should tell me everything.
40The lady said The affection that is cherished by a woman is much greater than that which is cherished by a man. Therefore, O Shakra, I wish those children to revive that were borne by me as a woman.
41Bhishma said Thus addressed, Indra became highly pleased and said to her O truthful lady, let all your children come back into life.
42Do you take another boon, o foremost of kings whatever you like, O you of excellent vcws. Do you take from me whatever dignity you choose, that of woman or of man.
43The lady said I wish to remain a woman, O Shakra. In fact, I do not wish to become a man, O Vasava.Hearing this answer, Indra once more asked her, saying Why is it, O powerful one, that leaving aside the dignity of manhood you seek for that of womanhood? Thus accosted that foremost of kings transformed into a woman, answered In sexual intercourse, the pleasure that women enjoy is always much greater than what is enjoyed by men. Therefore, O Shakra, I wish to continue a woman.
44O foremost of the gods, truly do I say to you that I derive greater pleasure in my present state of womanhood. I am quite content with this state of womanhood that I now have. Do you leave me now, O king of heaven.
45Hearing these words of hers, the lord of the gods answered So be it and bidding her farewell, went to heaven. Thus, o king, it is known that woman derives much greater pleasure than men under the circumstances you have asked.
हिन्दी
1युधिष्ठिर ने कहा — हे राजन्, आप मुझे सच-सच बताइए कि दोनों में से — पुरुष अथवा स्त्री — किसे परस्पर संयोग के कार्य से अधिक सुख मिलता है। कृपया मेरा सन्देह दूर कीजिए।
2भीष्म ने कहा — इस प्रश्न को स्पष्ट करने के लिए इस प्रसंग में भंगास्वन और शक्र के बीच हुए प्राचीन संवाद का उल्लेख किया जाता है।
3प्राचीन काल में भंगास्वन नामक एक राजा रहते थे। वे अत्यन्त धर्मात्मा थे और राजर्षि के रूप में विख्यात थे। किन्तु हे राजन्, वे सन्तानहीन थे और इसलिए उन्होंने पुत्र पाने की इच्छा से एक यज्ञ किया।
4उन बलवान् राजा ने जो यज्ञ किया वह अग्निष्टुत था, जो इस कारण कि उसमें केवल अग्निदेव की ही पूजा होती है, इन्द्र को सदा अप्रिय रहा है। तथापि यही वह यज्ञ है जिसकी मनुष्य तब कामना करते हैं जब वे सन्तान पाने के प्रयोजन से अपने पापों से शुद्ध होना चाहते हैं।
5यह जानकर कि राजा अग्निष्टुत करने के इच्छुक हैं, परम भाग्यशाली देवराज इन्द्र उसी क्षण से उन संयतात्मा राजर्षि के दोष खोजने लगे।
6किन्तु हे राजन्, अपनी समस्त सावधान निगरानी के बाद भी इन्द्र उन महान् राजा में कोई दोष नहीं खोज सके। कुछ काल पश्चात् एक दिन राजा आखेट पर गए।
7"यही तो अवसर है" — यह मन ही मन कहकर इन्द्र ने राजा को मोहित कर दिया। देवराज द्वारा इन्द्रियाँ मोहित कर दिए जाने के कारण राजा भ्रमित होकर अपने अश्व पर अकेले चल पड़े।
8भूख-प्यास से पीड़ित राजा का भ्रम इतना बढ़ गया कि उन्हें दिशाओं का भान न रहा। सचमुच, प्यास से पीड़ित होकर वे इधर-उधर भटकने लगे।
9तब उन्होंने एक सरोवर देखा जो अत्यन्त सुन्दर था और स्वच्छ जल से भरा था। अपने अश्व से उतरकर और सरोवर में उतरकर उन्होंने अपने पशु को जल पिलाया।
10तदनन्तर अपने उस अश्व को, जिसकी प्यास बुझ चुकी थी, एक वृक्ष से बाँधकर राजा स्नान करने के लिए पुनः सरोवर में उतरे। उन्हें यह देखकर आश्चर्य हुआ कि उस जल के प्रभाव से वे स्त्री में परिवर्तित हो गए हैं।
11अपने को इस प्रकार लिंग में ही परिवर्तित देखकर राजा लज्जा से भर गए। इन्द्रियों और मन के पूर्णतया व्याकुल होने पर वे सम्पूर्ण हृदय से इस प्रकार सोचने लगे —
12"हाय, अब मैं अपने अश्व पर कैसे सवार होऊँगा? अपनी राजधानी को कैसे लौटूँगा? अग्निष्टुत यज्ञ के कारण मुझे सौ पुत्र प्राप्त हुए हैं, जो सब महान् बल से सम्पन्न हैं और सब मेरे ही अंश से उत्पन्न हैं! हाय, इस प्रकार परिवर्तित होकर मैं उनसे क्या कहूँगा? अपनी पत्नियों से, अपने सम्बन्धियों और शुभचिन्तकों से तथा नगर और प्रदेशों की अपनी प्रजा से मैं क्या कहूँगा?
13धर्म, कर्तव्य और अन्य विषयों के तत्त्वों के ज्ञाता ऋषि कहते हैं कि मृदुता, कोमलता और अत्यन्त शीघ्र विचलित हो जाना स्त्रियों के लक्षण हैं तथा क्रियाशीलता, कठोरता और तेज पुरुषों के लक्षण हैं। हाय, मेरा पुरुषत्व चला गया! फिर स्त्रीत्व ने मुझे क्यों घेर लिया? लिंग के इस परिवर्तन के कारण मैं पुनः अपने अश्व पर सवार होने में कैसे सफल होऊँगा?"
14इस प्रकार विचार करके राजा ने बड़े प्रयत्न से अपने अश्व पर आरूढ़ होकर अपनी राजधानी को प्रस्थान किया, यद्यपि वे स्त्री में परिवर्तित हो चुके थे।
15उस असाधारण परिवर्तन को देखकर उनके पुत्र, पत्नियाँ और सेवक तथा नगर और प्रदेशों की उनकी प्रजा अत्यन्त आश्चर्यचकित हुई।
16तब उन सबको सम्बोधित करते हुए उन राजर्षि, उन वक्ताओं में श्रेष्ठ ने कहा — "मैं एक विशाल सेना सहित आखेट पर गया था। दिशाओं का समस्त ज्ञान खोकर मैं नियति से प्रेरित होकर एक घने और भयंकर वन में प्रविष्ट हो गया।
17उस भयंकर वन में मैं अत्यन्त प्यासा हो गया और मेरी सुध-बुध जाती रही। तब मैंने सब प्रकार के पक्षियों से भरा एक सुन्दर सरोवर देखा।
18स्नान करने के लिए उस सरोवर में उतरकर मैं स्त्री में परिवर्तित हो गया!" तदनन्तर अपनी पत्नियों और मन्त्रियों को तथा अपने समस्त पुत्रों को नाम लेकर बुलाकर स्त्री में परिवर्तित उन राजश्रेष्ठ ने उनसे ये वचन कहे — "तुम इस राज्य का सुखपूर्वक उपभोग करो। हे पुत्रो, अपने विषय में (कहूँ तो) मैं वन को जाऊँगी।"
19अपने पुत्रों से इस प्रकार कहकर राजा वन को चले गए। वहाँ पहुँचकर वे एक तपस्वी के निवास वाले आश्रम में पहुँचीं।
20उस तपस्वी से उन परिवर्तित नरेश ने सौ पुत्रों को जन्म दिया। अपनी उन समस्त सन्तानों को लेकर वे वहाँ गईं जहाँ उनके पूर्व के पुत्र थे और उन्हें सम्बोधित करते हुए कहा — "जब मैं पुरुष था तब तुम मेरे अंश से उत्पन्न सन्तानें हो। ये मेरी वे सन्तानें हैं जिन्हें मैंने इस परिवर्तित अवस्था में जन्म दिया है। हे पुत्रो, तुम सब एक ही माता-पिता से उत्पन्न भाइयों के समान मिलकर मेरे राज्य का उपभोग करो।"
21अपनी जननी द्वारा इस प्रकार आज्ञा दिए जाने पर वे समस्त भाई एक साथ मिलकर उस राज्य का संयुक्त सम्पत्ति के रूप में उपभोग करने लगे। राजा की उन समस्त सन्तानों को एक ही माता-पिता से उत्पन्न भाइयों के समान मिलकर राज्य का उपभोग करते देखकर देवराज क्रोध से भरकर विचार करने लगे — "इस राजर्षि को स्त्री में परिवर्तित करके ऐसा लगता है कि मैंने उसकी हानि के स्थान पर उसका भला ही कर दिया है।"
22यह कहकर देवराज, अर्थात् शतक्रतु इन्द्र, ब्राह्मण का रूप धारण करके राजा की राजधानी में गए और समस्त सन्तानों से मिलकर उनके बीच फूट डालने में सफल हुए।
23उन्होंने उनसे कहा — "भाई कभी शान्ति से नहीं रहते, चाहे वे एक ही पिता की सन्तानें ही क्यों न हों। ऋषि कश्यप के पुत्र — अर्थात् देवता और असुर — तीनों लोकों के आधिपत्य के कारण एक-दूसरे से लड़ पड़े।
24हे राजकुमारो, जहाँ तक तुम्हारा प्रश्न है, तुम राजर्षि भंगास्वन की सन्तानें हो। ये दूसरे एक तपस्वी की सन्तानें हैं। देवता और असुर तो एक ही सामान्य पिता की सन्तानें थे।
25यह राज्य, जो तुम्हारी पैतृक सम्पत्ति है, एक तपस्वी की इन सन्तानों द्वारा भोगा जा रहा है।" इन वचनों से इन्द्र उनके बीच फूट डालने में सफल हुए, जिससे वे शीघ्र ही युद्ध में जुट गए और एक-दूसरे का वध कर डाला।
26यह सुनकर तपस्विनी स्त्री के रूप में रहने वाले राजा भंगास्वन शोक से जलने लगे और विलाप करने लगे। देवराज इन्द्र ब्राह्मण का रूप धारण करके वहाँ आए जहाँ वे तपस्विनी रह रही थीं और उनसे भेंट करके बोले — "हे सुन्दर मुख वाली, तुम किस शोक से इस प्रकार जल रही हो कि यों विलाप कर रही हो?" उन ब्राह्मण को देखकर उस देवी ने करुण स्वर में उन्हें बताया।
27"हे द्विज, मेरे दो सौ पुत्र काल द्वारा मारे गए हैं। हे विद्वान् ब्राह्मण, मैं पहले राजा थी और उस अवस्था में मेरे सौ पुत्र थे।
28हे द्विजश्रेष्ठ, वे मेरे अपने रूप में मुझसे उत्पन्न हुए थे! एक अवसर पर मैं आखेट पर गई। मोहित होकर मैं एक घने वन के बीच भटकती रही।
29अन्ततः एक सरोवर देखकर मैं उसमें उतरी। हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, उठने पर मैंने पाया कि मैं स्त्री बन गई हूँ। अपनी राजधानी को लौटकर मैंने अपने पुत्रों को राज्य पर प्रतिष्ठित किया और तब वन को चली गई।
30स्त्री में परिवर्तित होकर मैंने अपने पति से, जो एक महान् तपस्वी हैं, सौ पुत्रों को जन्म दिया। वे सब उस तपस्वी के आश्रम में उत्पन्न हुए। मैं उन्हें राजधानी ले गई।
31हे द्विज, काल के प्रभाव से मेरी सन्तानें एक-दूसरे से लड़ पड़ीं! इस प्रकार नियति से पीड़ित होकर मैं विलाप कर रही हूँ।"
32इन्द्र ने उनसे ये कठोर वचन कहे — "हे देवी, पूर्वकाल में तुमने मुझे बड़ी पीड़ा दी थी, क्योंकि तुमने वह यज्ञ किया जो इन्द्र को अप्रिय है।
33सचमुच, यद्यपि मैं उपस्थित था, तथापि तुमने मुझे सम्मान के साथ आवाहित नहीं किया। हे दुर्बुद्धि, मैं वही इन्द्र हूँ! मैं ही वह हूँ जिससे तुमने शत्रुता मोल ली।"
34इन्द्र को देखकर वे राजर्षि उनके चरणों में गिरीं और अपने सिर से उन्हें स्पर्श करके बोलीं — "हे देवश्रेष्ठ, मुझ पर प्रसन्न हूजिए। जिस यज्ञ की आप चर्चा करते हैं, वह सन्तान की कामना से किया गया था।
35इसलिए आपको मुझे क्षमा करना चाहिए।" उन परिवर्तित राजा को इस प्रकार अपने सम्मुख साष्टांग होते देखकर इन्द्र उन पर प्रसन्न हुए और उन्हें वर देना चाहा।
36"हे राजन्, तुम्हारे किन पुत्रों को तुम पुनर्जीवित करवाना चाहती हो — उन्हें जिन्हें तुमने स्त्री के रूप में जन्म दिया, अथवा उन्हें जो तुमसे पुरुष के रूप में उत्पन्न हुए?"
37हाथ जोड़कर उन तपस्विनी ने इन्द्र को उत्तर दिया — "हे वासव, मेरे वे पुत्र पुनर्जीवित हों जिन्हें मैंने स्त्री के रूप में जन्म दिया।"
38इस उत्तर से आश्चर्यचकित होकर इन्द्र ने उन देवी से पुनः पूछा — "तुम अपनी उन सन्तानों के प्रति कम स्नेह क्यों रखती हो जो तुमसे पुरुष के रूप में उत्पन्न हुई थीं?
39ऐसा क्यों है कि तुम उन सन्तानों को अधिक प्रेम करती हो जिन्हें तुमने अपनी परिवर्तित अवस्था में जन्म दिया? मैं तुम्हारे प्रेम के इस भेद का कारण सुनना चाहता हूँ। तुम मुझे सब कुछ बताओ।"
40उन देवी ने कहा — जो स्नेह स्त्री रखती है, वह उस स्नेह से कहीं अधिक है जो पुरुष रखता है। इसलिए हे शक्र, मैं उन सन्तानों को पुनर्जीवित देखना चाहती हूँ जिन्हें मैंने स्त्री के रूप में जन्म दिया।
41भीष्म ने कहा — इस प्रकार कहे जाने पर इन्द्र अत्यन्त प्रसन्न हुए और उनसे बोले — "हे सत्यवादिनी देवी, तुम्हारी समस्त सन्तानें जीवित हो जाएँ।
42हे राजाओं में श्रेष्ठ, तुम एक और वर लो — जो तुम्हें प्रिय हो। हे उत्तम व्रतों वाली, तुम मुझसे जो भी अवस्था चुनो, वह ले लो — स्त्री की अथवा पुरुष की।"
43उन देवी ने कहा — हे शक्र, मैं स्त्री ही बनी रहना चाहती हूँ। सचमुच, हे वासव, मैं पुरुष बनना नहीं चाहती। यह उत्तर सुनकर इन्द्र ने उनसे पुनः पूछा — "हे बलवती, ऐसा क्यों है कि पुरुषत्व की अवस्था छोड़कर तुम स्त्रीत्व की अवस्था चाहती हो?" इस प्रकार सम्बोधित किए जाने पर स्त्री में परिवर्तित उन राजश्रेष्ठ ने उत्तर दिया — "सम्भोग में स्त्रियों को जो सुख मिलता है, वह सदा उस सुख से कहीं अधिक होता है जो पुरुषों को मिलता है। इसलिए हे शक्र, मैं स्त्री ही बनी रहना चाहती हूँ।
44हे देवश्रेष्ठ, मैं आपसे सत्य कहती हूँ कि स्त्रीत्व की अपनी इस वर्तमान अवस्था में मुझे अधिक सुख मिलता है। स्त्रीत्व की इस अवस्था से, जो अब मुझे प्राप्त है, मैं पूर्णतया सन्तुष्ट हूँ। हे स्वर्गपते, अब आप मुझे जाने दीजिए।"
45उनके ये वचन सुनकर देवताओं के स्वामी ने उत्तर दिया — "ऐसा ही हो" — और उनसे विदा लेकर स्वर्ग को चले गए। इस प्रकार, हे राजन्, यह ज्ञात होता है कि जिन परिस्थितियों के विषय में तुमने पूछा है, उनमें स्त्री को पुरुषों से कहीं अधिक सुख मिलता है।
नेपाली
1युधिष्ठिरले भने — हे राजन्, तपाईंले मलाई साँचो-साँचो बताउनुहोस् कि दुईमध्ये — पुरुष अथवा स्त्री — कसलाई आपसी संयोगको कार्यबाट बढी सुख मिल्दछ। कृपया मेरो सन्देह हटाउनुहोस्।
2भीष्मले भने — यस प्रश्नलाई स्पष्ट पार्नका लागि यस प्रसङ्गमा भंगास्वन र शक्रबीच भएको प्राचीन संवादको उल्लेख गरिन्छ।
3प्राचीन कालमा भंगास्वन नामक एक राजा बस्दथे। उनी अत्यन्त धर्मात्मा थिए र राजर्षिका रूपमा विख्यात थिए। तर हे राजन्, उनी सन्तानहीन थिए र त्यसैले उनले पुत्र पाउने इच्छाले एउटा यज्ञ गरे।
4ती बलवान् राजाले जुन यज्ञ गरे त्यो अग्निष्टुत थियो, जो यस कारणले कि त्यसमा केवल अग्निदेवकै पूजा हुन्छ, इन्द्रलाई सधैँ अप्रिय रहेको छ। तथापि यही त्यो यज्ञ हो जसको मानिसहरूले तब कामना गर्दछन् जब उनीहरू सन्तान पाउने प्रयोजनले आफ्ना पापबाट शुद्ध हुन चाहन्छन्।
5यो थाहा पाएर कि राजा अग्निष्टुत गर्न इच्छुक छन्, परम भाग्यशाली देवराज इन्द्र त्यसै क्षणदेखि ती संयतात्मा राजर्षिका दोष खोज्न थाले।
6तर हे राजन्, आफ्नो सम्पूर्ण सावधान निगरानीपछि पनि इन्द्रले ती महान् राजामा कुनै दोष खोज्न सकेनन्। केही कालपछि एक दिन राजा आखेटमा गए।
7"यही त अवसर हो" — यो मनमनै भनेर इन्द्रले राजालाई मोहित पारिदिए। देवराजद्वारा इन्द्रिय मोहित पारिएका कारण राजा भ्रमित भई आफ्नो अश्वमा एक्लै हिँडे।
8भोक-तिर्खाले पीडित राजाको भ्रम यति बढ्यो कि उनलाई दिशाको ज्ञान रहेन। साँच्चै, तिर्खाले पीडित भई उनी यताउता भौँतारिन थाले।
9तब उनले एउटा सरोवर देखे जो अत्यन्त सुन्दर थियो र स्वच्छ जलले भरिएको थियो। आफ्नो अश्वबाट ओर्लेर र सरोवरमा ओर्लेर उनले आफ्नो पशुलाई जल पिलाए।
10त्यसपछि आफ्नो त्यस अश्वलाई, जसको तिर्खा मेटिइसकेको थियो, एउटा वृक्षमा बाँधेर राजा स्नान गर्नका लागि पुनः सरोवरमा ओर्लिए। उनलाई यो देखेर आश्चर्य भयो कि त्यस जलको प्रभावले उनी स्त्रीमा परिवर्तित भएका छन्।
11आफूलाई यसरी लिङ्गमै परिवर्तित देखेर राजा लाजले भरिए। इन्द्रिय र मन पूर्णतया व्याकुल भएपछि उनी सम्पूर्ण हृदयले यसरी सोच्न थाले —
12"हाय, अब म आफ्नो अश्वमा कसरी सवार हुनेछु? आफ्नो राजधानीमा कसरी फर्कनेछु? अग्निष्टुत यज्ञका कारण मलाई सय पुत्र प्राप्त भएका छन्, जो सबै महान् बलले सम्पन्न छन् र सबै मेरै अंशबाट उत्पन्न भएका छन्! हाय, यसरी परिवर्तित भई म तिनलाई के भन्नेछु? आफ्ना पत्नीलाई, आफ्ना आफन्त र शुभचिन्तकलाई तथा नगर र प्रदेशका आफ्ना प्रजालाई म के भन्नेछु?
13धर्म, कर्तव्य र अन्य विषयका तत्त्वका ज्ञाता ऋषिहरू भन्दछन् कि मृदुता, कोमलता र अत्यन्त चाँडै विचलित हुनु स्त्रीका लक्षण हुन् तथा क्रियाशीलता, कठोरता र तेज पुरुषका लक्षण हुन्। हाय, मेरो पुरुषत्व गयो! अनि स्त्रीत्वले मलाई किन घेर्यो? लिङ्गको यस परिवर्तनका कारण म पुनः आफ्नो अश्वमा सवार हुन कसरी सफल हुनेछु?"
14यसरी विचार गरेर राजाले ठूलो प्रयत्नले आफ्नो अश्वमा आरूढ भई आफ्नो राजधानीतिर प्रस्थान गरे, यद्यपि उनी स्त्रीमा परिवर्तित भइसकेका थिए।
15त्यस असाधारण परिवर्तन देखेर उनका पुत्र, पत्नी र सेवक तथा नगर र प्रदेशका उनका प्रजा अत्यन्त आश्चर्यचकित भए।
16तब ती सबैलाई सम्बोधन गर्दै ती राजर्षि, ती वक्ताहरूमा श्रेष्ठले भने — "म एउटा विशाल सेनासहित आखेटमा गएको थिएँ। दिशाको सम्पूर्ण ज्ञान गुमाएर म नियतिले प्रेरित भई एउटा घना र भयंकर वनमा प्रवेश गरेँ।
17त्यस भयंकर वनमा म अत्यन्त तिर्खाएँ र मेरो सुधबुध हरायो। तब मैले सबै प्रकारका पक्षीले भरिएको एउटा सुन्दर सरोवर देखेँ।
18स्नान गर्नका लागि त्यस सरोवरमा ओर्लेर म स्त्रीमा परिवर्तित भएँ!" त्यसपछि आफ्ना पत्नी र मन्त्रीहरूलाई तथा आफ्ना सम्पूर्ण पुत्रलाई नाम लिएर बोलाएर स्त्रीमा परिवर्तित ती राजश्रेष्ठले तिनलाई यी वचन भने — "तिमीहरू यस राज्यको सुखपूर्वक उपभोग गर। हे पुत्रहरू, आफ्नो विषयमा (भन्ने हो भने) म वन जानेछु।"
19आफ्ना पुत्रहरूलाई यसरी भनेर राजा वनमा गए। त्यहाँ पुगेर उनी एक तपस्वीको निवास भएको आश्रममा पुगिन्।
20त्यस तपस्वीबाट ती परिवर्तित नरेशले सय पुत्रलाई जन्म दिइन्। आफ्ना ती सम्पूर्ण सन्तानलाई लिएर उनी त्यहाँ गइन् जहाँ उनका पहिलेका पुत्रहरू थिए र तिनलाई सम्बोधन गर्दै भनिन् — "जब म पुरुष थिएँ तब तिमीहरू मेरो अंशबाट उत्पन्न सन्तान हौ। यी मेरा ती सन्तान हुन् जसलाई मैले यस परिवर्तित अवस्थामा जन्म दिएकी छु। हे पुत्रहरू, तिमीहरू सबै एकै माता-पिताबाट उत्पन्न भाइजस्तै मिलेर मेरो राज्यको उपभोग गर।"
21आफ्नी जननीद्वारा यसरी आज्ञा दिइएपछि ती सम्पूर्ण भाइहरू एकसाथ मिलेर त्यस राज्यको संयुक्त सम्पत्तिका रूपमा उपभोग गर्न थाले। राजाका ती सम्पूर्ण सन्तानलाई एकै माता-पिताबाट उत्पन्न भाइजस्तै मिलेर राज्यको उपभोग गरिरहेको देखेर देवराज क्रोधले भरिएर विचार गर्न थाले — "यस राजर्षिलाई स्त्रीमा परिवर्तित गरेर यस्तो लाग्छ कि मैले उसको हानिको सट्टा उसको भलो नै गरिदिएको छु।"
22यसो भनेर देवराज, अर्थात् शतक्रतु इन्द्र, ब्राह्मणको रूप धारण गरेर राजाको राजधानीमा गए र सम्पूर्ण सन्तानसँग भेटेर तिनका बीचमा फुट हाल्न सफल भए।
23उनले तिनलाई भने — "भाइहरू कहिल्यै शान्तिले बस्दैनन्, चाहे तिनीहरू एकै पिताका सन्तान किन नहोऊन्। ऋषि कश्यपका पुत्र — अर्थात् देवता र असुर — तीनै लोकको आधिपत्यका कारण एकआपसमा लडे।
24हे राजकुमारहरू, जहाँसम्म तिम्रो प्रश्न छ, तिमीहरू राजर्षि भंगास्वनका सन्तान हौ। यी अरूहरू एक तपस्वीका सन्तान हुन्। देवता र असुर त एकै साधारण पिताका सन्तान थिए।
25यो राज्य, जो तिम्रो पैतृक सम्पत्ति हो, एक तपस्वीका यी सन्तानहरूले भोगिरहेका छन्।" यी वचनले इन्द्र तिनका बीचमा फुट हाल्न सफल भए, जसबाट तिनीहरू चाँडै नै युद्धमा जुटे र एकआपसको वध गरिदिए।
26यो सुनेर तपस्विनी स्त्रीका रूपमा रहने राजा भंगास्वन शोकले जल्न थाले र विलाप गर्न थाले। देवराज इन्द्र ब्राह्मणको रूप धारण गरेर त्यहाँ आए जहाँ ती तपस्विनी बसिरहेकी थिइन् र उनीसँग भेटेर भने — "हे सुन्दर मुख भएकी, तिमी कुन शोकले यसरी जलिरहेकी छ्यौ कि यसरी विलाप गरिरहेकी छ्यौ?" ती ब्राह्मणलाई देखेर ती देवीले करुण स्वरमा उनलाई बताइन्।
27"हे द्विज, मेरा दुई सय पुत्र कालद्वारा मारिएका छन्। हे विद्वान् ब्राह्मण, म पहिले राजा थिएँ र त्यस अवस्थामा मेरा सय पुत्र थिए।
28हे द्विजश्रेष्ठ, तिनीहरू मेरो आफ्नै रूपमा मबाट उत्पन्न भएका थिए! एक अवसरमा म आखेटमा गएँ। मोहित भई म एउटा घना वनको बीचमा भौँतारिइरहेँ।
29अन्ततः एउटा सरोवर देखेर म त्यसमा ओर्लेँ। हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, उठ्दा मैले पाएँ कि म स्त्री बनेकी छु। आफ्नो राजधानी फर्केर मैले आफ्ना पुत्रलाई राज्यमा प्रतिष्ठित गरेँ र तब वनमा गएँ।
30स्त्रीमा परिवर्तित भई मैले आफ्ना पति, जो एक महान् तपस्वी हुन्, तिनीबाट सय पुत्रलाई जन्म दिएँ। तिनीहरू सबै त्यस तपस्वीको आश्रममा उत्पन्न भए। म तिनलाई राजधानी लगेँ।
31हे द्विज, कालको प्रभावले मेरा सन्तानहरू एकआपसमा लडे! यसरी नियतिले पीडित भई म विलाप गरिरहेकी छु।"
32इन्द्रले उनलाई यी कठोर वचन भने — "हे देवी, पूर्वकालमा तिमीले मलाई ठूलो पीडा दिएकी थियौ, किनभने तिमीले त्यो यज्ञ गर्यौ जो इन्द्रलाई अप्रिय छ।
33साँच्चै, यद्यपि म उपस्थित थिएँ, तथापि तिमीले मलाई सम्मानका साथ आवाहन गरिनौ। हे दुर्बुद्धि, म त्यही इन्द्र हुँ! म नै त्यो हुँ जससँग तिमीले शत्रुता मोल लियौ।"
34इन्द्रलाई देखेर ती राजर्षि उनका चरणमा लडिन् र आफ्नो शिरले उनलाई स्पर्श गरेर बोलिन् — "हे देवश्रेष्ठ, ममाथि प्रसन्न हुनुहोस्। जुन यज्ञको तपाईं चर्चा गर्नुहुन्छ, त्यो सन्तानको कामनाले गरिएको थियो।
35त्यसैले तपाईंले मलाई क्षमा गर्नुपर्दछ।" ती परिवर्तित राजालाई यसरी आफ्ना सामु साष्टाङ्ग भएको देखेर इन्द्र उनीमाथि प्रसन्न भए र उनलाई वर दिन चाहे।
36"हे राजन्, तिम्रा कुन पुत्रलाई तिमी पुनर्जीवित गराउन चाहन्छ्यौ — तिनलाई जसलाई तिमीले स्त्रीका रूपमा जन्म दियौ, अथवा तिनलाई जो तिमीबाट पुरुषका रूपमा उत्पन्न भए?"
37हात जोडेर ती तपस्विनीले इन्द्रलाई उत्तर दिइन् — "हे वासव, मेरा ती पुत्र पुनर्जीवित होऊन् जसलाई मैले स्त्रीका रूपमा जन्म दिएँ।"
38यस उत्तरबाट आश्चर्यचकित भई इन्द्रले ती देवीलाई पुनः सोधे — "तिमी आफ्ना ती सन्तानप्रति कम स्नेह किन राख्दछ्यौ जो तिमीबाट पुरुषका रूपमा उत्पन्न भएका थिए?
39यस्तो किन छ कि तिमी ती सन्तानलाई बढी प्रेम गर्दछ्यौ जसलाई तिमीले आफ्नो परिवर्तित अवस्थामा जन्म दियौ? म तिम्रो प्रेमको यस भेदको कारण सुन्न चाहन्छु। तिमीले मलाई सबै कुरा भन।"
40ती देवीले भनिन् — जुन स्नेह स्त्रीले राख्दछिन्, त्यो त्यस स्नेहभन्दा धेरै बढी छ जो पुरुषले राख्दछ। त्यसैले हे शक्र, म ती सन्तानलाई पुनर्जीवित देख्न चाहन्छु जसलाई मैले स्त्रीका रूपमा जन्म दिएँ।
41भीष्मले भने — यसरी भनिएपछि इन्द्र अत्यन्त प्रसन्न भए र उनलाई भने — "हे सत्यवादिनी देवी, तिम्रा सम्पूर्ण सन्तान जीवित होऊन्।
42हे राजाहरूमा श्रेष्ठ, तिमी अर्को एउटा वर लेऊ — जो तिमीलाई प्रिय होस्। हे उत्तम व्रत भएकी, तिमीले मबाट जुनसुकै अवस्था छान — स्त्रीको अथवा पुरुषको।"
43ती देवीले भनिन् — हे शक्र, म स्त्री नै रहन चाहन्छु। साँच्चै, हे वासव, म पुरुष बन्न चाहन्नँ। यो उत्तर सुनेर इन्द्रले उनलाई पुनः सोधे — "हे बलवती, यस्तो किन छ कि पुरुषत्वको अवस्था छाडेर तिमी स्त्रीत्वको अवस्था चाहन्छ्यौ?" यसरी सम्बोधित गरिएपछि स्त्रीमा परिवर्तित ती राजश्रेष्ठले उत्तर दिइन् — "सम्भोगमा स्त्रीहरूले पाउने सुख सधैँ त्यस सुखभन्दा धेरै बढी हुन्छ जो पुरुषहरूले पाउँछन्। त्यसैले हे शक्र, म स्त्री नै रहन चाहन्छु।
44हे देवश्रेष्ठ, म तपाईंलाई सत्य भन्दछु कि स्त्रीत्वको आफ्नो यस वर्तमान अवस्थामा मलाई बढी सुख मिल्दछ। स्त्रीत्वको यस अवस्थाबाट, जो अब मलाई प्राप्त छ, म पूर्णतया सन्तुष्ट छु। हे स्वर्गपति, अब तपाईंले मलाई जान दिनुहोस्।"
45उनका यी वचन सुनेर देवताहरूका स्वामीले उत्तर दिए — "यस्तै होस्" — र उनीसँग बिदा लिएर स्वर्ग गए। यसरी, हे राजन्, यो थाहा हुन्छ कि जुन परिस्थितिका विषयमा तिमीले सोधेका छौ, तीमा स्त्रीलाई पुरुषभन्दा धेरै बढी सुख मिल्दछ।