ती कर्म जसबाट मानिस स्वर्ग वा नरक जान्छ
खण्ड 9 — अनुशासनदेखि स्वर्गारोहण पर्वसम्म · अध्याय 111
संस्कृत
1युधिष्ठिर उवाच पितामहं महाप्राज्ञ सर्वशास्त्रविशारद। श्रोतुमिच्छामि मानां संसारविधिमुत्तमम्॥
2केन वृत्तेन राजेन्द्र वर्तमाना नरा भुवि। प्राप्नुवन्त्युत्तमं स्वर्गे कथं च नरकं नृप॥
3मृतं शरीरमुत्सृज्य काष्ठलोष्टसमं जनाः। प्रयान्त्यमुं लोकमितः को वै ताननुगच्छति॥
4भीष्म उवाच अयमायाति भगवान् बृहस्पतिरुदारधीः। पृच्छैनं सुमहाभागमेतद् गुह्यं सनातनम्॥
5नैतदन्येन शक्यं हि वक्तुं केनचिदद्य वै। वक्ता बृहस्पति समो न ह्यन्यो विद्यते क्वचित्॥
6वैशम्पायन उवाच तयोः संवदतोरेवं पार्थमाङ्गेययोस्तदा। आजगाम विशुद्धद्वात्मा नाकपृष्ठाद् बृहस्पतिः॥
7ततो राजा समुत्थाय धृतराष्ट्रपुरोगमः। पूजामनुपमा चक्रे सर्वे ते च सभासदः॥
8ततो धर्मसुतो राजा भगवन्तं बृहस्पतिम्। उपगम्य यथान्यायं प्रश्न पप्रच्छ तत्त्वतः॥
9युधिष्ठिर उवाच भगवन् सर्वधर्मज्ञ सर्वशास्त्रविशारद।
10मर्त्यस्य कः सहायो वै पिता माता सुतो गुरुः॥ ज्ञातिसम्बन्धिवर्गश्च मित्रवर्गस्तथैव च। मृतं शरीरमुत्सृज्य काष्ठलोष्टसमं जनाः॥
11बृहस्पतिरुवाच गच्छन्त्यमुत्र लोकं वै क एनमनुगच्छति। एकः प्रसूयते राजन्नेक एव विनश्यति॥
12धर्म:सहायश्च एकस्तरति दुर्गाणि गच्छत्येकस्तु दुर्गतिम्। असहाय: पिता माता तथा भ्राता सुतो गुरुः॥ ज्ञातिसम्बन्धिवर्गश्च मित्रवर्गस्तथैव च। मृतं शरीरमुत्सृज्य काष्ठलोष्टसमं जनाः॥ मुहूर्तमिव रोदित्वा ततो यान्ति पराङ्मुखः।
13तैस्तच्छरीरमुत्सृष्टं धर्म एकोऽनुगच्छति॥ तस्माद् सेवितव्यः सदा नृभिः।
14प्राणी धर्मसमायुक्तो गच्छेत् स्वर्गगतिं पराम्॥ तथैवाधर्मसंयुक्तो नरकं चोपपद्यते।
15तस्मान्यायागतैरथैर्धर्मे सेवेत पण्डितः॥ धर्म एको मनुष्याणां सहाय: परिलौकिकः।
16लोभान्मोहादनुक्रोशाद् भयाद् वाप्यबहुश्रुतः॥ नरः करोत्यकार्याणि परार्थं लोभमोहितः।
17धर्मश्चार्थश्च कामश्च त्रितयं जीविते फलम्॥ एतत् त्रयमवाप्तव्ययधर्मपरिवर्जितम्।
18युधिष्ठिर उवाच श्रुतं भगवतो वाक्यं धर्मयुक्तं परं हितम्॥ शरीरनिचयं ज्ञातुं बुद्धिस्तु मम जायते।
19मृतं शरीर हि नृणां सूक्ष्ममव्यक्ततां गतम्॥ अचक्षुर्विषयं प्राप्तं कथं धर्मोऽनुगच्छति।
20बृहस्पतिरुवाच पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिर्मनोऽन्तगः॥ बुद्धिरात्मा च सहिता धर्मं पश्यन्ति नित्यदा। प्राणिनामिह सर्वेषां साक्षिभूता निशानिशम्॥ एतैश्च सह धर्मोऽपि तं जीवमनुगच्छति।
21त्वगस्थिमांसं शुक्रं च शोणितं च महामते॥ शरीरं वर्जयन्त्येते जीवितेन विवर्जितम्
22ततो धर्मसमायुक्तः प्राप्नुते जीव एव हि॥ ततोऽस्य कर्म पश्यन्ति शुभं वा यदि वाशुभम्। देवताः पञ्चभूतस्थाः किं भूयः श्रोतुमिच्छसि॥
23ततो धर्मसमायुक्तः स जीव: सुखमेधते। इहलोके परे चैव किं भूयः कथयामि ते॥
24युधिष्ठिर उवाच तद् दर्शितं भगवता यथा धर्मोऽनुगच्छति। एतत् तु ज्ञातमिच्छामि कथं रेतः प्रवर्तते॥
25बृहस्पति रुवाच अन्नमश्नन्ति यद् देवाः शरीरस्था नरेश्वर। पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिर्मनस्तथा॥ ततस्तृप्तेषु राजेन्द्र तेषु भूतेषु पञ्चसु। मनःषष्ठेषु शुद्धात्मन् रेतः सम्पद्यते महत्॥
26ततो गर्भ: सम्भवति श्लेषात् स्त्रीपुंसयोर्नृप। भूयः किं श्रोतुमिच्छसि॥
27युधिष्ठिर उवाच आख्यातं मे भगवता गर्भः संजायते यथा। यथा जातस्तु पुरुषः प्रपद्यति तदुच्यताम्॥
28बृहस्पतिरुवाच एतत् ते सर्वमाख्यातं आसन्नमात्रः पुरुषस्तैर्भूतैरभिभूयते। विप्रयुक्तश्च तैर्भूतैः पुनर्यात्यपरां गतिम्॥ सर्वभूतसमायुक्तः प्राप्नुते जीव एव हि।
29ततोऽस्य कर्म पश्यन्ति शुभं वा यदि वाशुभम्। देवताः पञ्चभूतस्था: किं भूयः श्रोतुमिच्छसि॥
30युधिष्ठिर उवाच त्वगस्थिमांसमुत्सृज्य तैश्च भूतैर्विवर्जितः। जीवःस भगवन् क्वस्थः सुखदुःखे समश्नुते॥
31बृहस्पतिरुवाच जीवः कर्मसमायुक्तः शीघ्रं रेतस्त्वमागतः। स्त्रीणां पुष्पं समासाद्य सूते काले भारत॥
32यमस्य पुरुषैः क्लेशं यमस्य पुरुषैर्वधम्। दुःखं संसारचक्रं च नरः क्लेशं स विन्दति॥
33इहलोके च स प्राणी जन्मप्रभृति पार्थिव। सुकृतं कर्म वै भुक्ते धर्मस्य फलमाश्रितः॥
34यदि धर्म यथाशक्ति जन्मप्रभृति सेवते। ततः स पुरुषो भूत्वा सेवते नित्यदा सुखम्॥
35अथान्तरा तु धर्मस्पाप्यधर्ममुपसेवते। सुखस्यानन्तरं दुःखं स जीवोऽप्यधिगच्छति॥
36अधर्मेण समायुक्तो यमस्य विषयं गतः। महद् दुःखं समासाद्य तिर्यग्योनौ प्रजायते॥
37कर्मणा येन येनेह यस्यां योनौ प्रजायते। जीवो मोहसमायुक्तस्तन्मे निगदतः शृणु॥ यदेतदुच्यते शास्त्रे सेतिहासे च च्छन्दसि। यमस्य विषयं घोरं मया लोकः प्रपद्यते॥
38इह स्थानानि पुण्यानि देवतुल्यानि भूपते। तिर्यग्योन्यतिरिक्तानि गतिमन्ति च सर्वशः॥
39यमस्य भवने दिव्ये ब्रह्मलोकसमे गुणैः। कर्मभिर्नियतैर्बद्धो जन्तुर्दुःखान्युपाश्नुते॥
40येन येन तु भावेन कर्मणा पुरुषो गतिम्। प्रयाति परुषां घोरां तत्ते वक्ष्याम्यत: परम्॥
41अधीत्य चतुरो वेदान् द्विजो मोहसमन्वितः। पतितात् प्रतिगृह्याथ खरयोनौ प्रजायते॥
42खरो जीवति वर्षाणि दस पञ्च च भारत। खरो मृतो बलीवर्दः सप्त वर्षाणि जीवति॥
43बलीवर्दो मृतश्चापि जायते ब्रह्मराक्षसः। ब्रह्मरक्षश्च मासांस्त्रीस्ततो जायति ब्राह्मणः॥
44पतितं याजयित्वा तु कृतियोनौ प्रजायते। तत्र जीवति वर्षाणि दश पञ्च च भारत॥
45कृमिभावाद् विमुक्तस्तु ततो जायति गर्दभः। गर्दभः पञ्च वर्षाणि पञ्च वर्षाणि सूकरः॥
46कुक्कुटः पञ्च वर्षाणि पञ्च वर्षाणि जम्बुकः। श्रा वर्षमेकं भवति ततो जायति मानवः॥
47उपाध्यायस्य यः पापं शिष्यः कुर्यादबुद्धिमान्। स जीव इह संसारांस्त्रीनाप्नोति न संशयः॥
48प्राश्वा भवति राजेन्द्र ततः क्रव्यात्ततः खरः। ततः प्रेतः परिक्लिष्टः पश्चाज्जायति ब्राह्मणः॥
49मनसापि गुरोर्भार्यां यः शिष्यो याति पापकृत्। स उग्रान् प्रैति संसारानधर्मेणेह चेतसा॥
50वयोनौ तु स सम्भूतस्त्रीणि वर्षाणि जीवति। तत्रापि निधनं प्राप्तः कृमियोनौ प्रजायते॥
51कृमिभावमनुप्राप्तो वर्षमेकं तु जीवति। ततस्तु निधनं प्राप्तो ब्रह्मयोनौ प्रजायते॥
52यदि पुत्रसमं शिष्यं गुरुर्हन्यादकारणे। आत्मनः कामकारेण सोऽपि हिंस्रः प्रजायते॥
53पितरं मातरं चैव यस्तु पुत्रोऽवमन्यते। सोऽपि राजन् मृतो जन्तुः पूर्वं जायेत गर्दभः॥
54गर्दभत्वं तु सम्प्राप्य दशवर्षाणि जीवति। संवत्सरं तु कुम्भीरस्ततो जायेत मानवः॥
55पुत्रस्य मातापितरौ यस्य रुष्टावुभावपि। गुर्वपध्यानतः सोऽपि मृतो जायति गर्दभः॥
56खरो जीवति मासांस्तु दश श्वा च चतुर्दश। बिडालः सप्तमासांस्तु ततो जायति मानवः॥
57मातापितरावाश्य सारिकः सम्प्रजायते। ताडयित्वा तु तावेव जायते कच्छपो नृप॥
58कच्छपो दश वर्षाणि त्रीणि वर्षाणि शल्यकः। व्यालो भूत्वा च षण्मासांस्ततो जायति मानुषः॥
59भर्तृपिण्डमुपाश्नन् यो राजद्विष्टानि सेवते। सोऽपि मोहसमापन्नो मृतो जायति वानरः॥
60वानरो दश वर्षाणि पञ्च वर्षाणि मूषिकः। श्वाथ भूत्वा तु षण्मा सांस्ततो जायति मानुषः॥
61न्यासापहर्ता तु नरो यमस्य विषयं गतः। संसाराणां शतं गत्वा कृमियोनौ प्रजायते॥
62तत्र जीवति वर्षाणि दश पञ्च च भारत। दुष्कृतस्य क्षयं कृत्वा ततो जायति मानुषः॥
63असूयको नरश्चापि मृतो जायति शार्ङ्गकः। विश्वासहर्ता तु नरो मीनो जायति दुर्मतिः॥
64भूत्वा मीनोऽष्ट वर्षाणि मृतो जायति भारत। मृगस्तु चतुरो मासांस्ततश्छागः प्रजायते॥
65छागस्तु निधनं प्राप्य पूर्ण संवत्सरे ततः। कीटः संजायते जन्तुस्ततो जायति मानुषः॥
66धान्यान् यवास्तिलान् माषान् कुलत्थान् सर्षपांश्चणान् कलापानथ मुद्गांश्च गोधूमानतसींस्तथा॥ सस्यस्यान्यस्य हर्ता च मोहाज्जन्तुरचेतनः। स जायते महाराज मूषिको निरपत्रपः॥
67ततः प्रेत्य महाराज मृतो जायति सूकरः। सूकरो जातमात्रस्तु रोगेण म्रियते नृप।॥
68श्वा ततो जायते पूढः कर्मणा तेन पार्थिव। भूत्वा श्वा पञ्च वर्षाणि ततो जायति मानवः॥
69परदाराभिमर्श तु कृत्वा जायति वै वृकः। श्वा शृगालस्ततो गृध्रो व्याल:कंको बकस्तथा॥
70भ्रातुर्भार्यो तु पापात्मा यो धर्षयति मोहितः। पुस्कोकिलत्वमाप्नोति सोऽपि संवत्सरं नृप॥
71सखिभार्यां गुरोर्भार्यां राजभार्यां तथैव च। प्रधर्षयित्वा कामाया मृतो जायति सूकरः॥
72सूकरः पञ्च वर्षाणि दश वर्षाणि श्वाविधः। बिडालः पञ्च वर्षाणि दश वर्षाणि कुक्कुटः॥
73पिपीलकस्तु मासांस्त्रीन् कीट:स्यान्मासमेव तु। एतानासाद्य संसारान् कृमियोनौ प्रजायते॥ तत्र जीवति मासांस्तु कृमियोनौ चतुर्दश। ततोऽधर्मक्षयं कृत्वा पुनर्जायति मानवः॥
74उपस्थिते विवाहे तु यज्ञे दानेऽपि वा विभो। मोहात् करोति यो विघ्नं स मृतो जायते कृमिः॥
75कृमिर्जीवति वर्षाणि दश पञ्च च भारत। अधर्मस्य क्षयं कृत्वा ततो जायति मानवः॥
76पूर्वं दत्त्वा तु यः कन्यां द्वितीये दातुमिच्छति। सोऽपि राजन् मृतो जन्तुः कृमियोनौ प्रजायते॥
77तत्र जीवति वर्षाणि त्रयोदश युधिष्ठिर। अधर्मसंक्षये युक्तस्ततो जायति मानवः॥
78देवकार्यमकृत्वा तु पितृकार्यमथापि वा। अनिर्वाप्य समश्चन् वै मृतो जायति वायसः॥
79वायसः शतवर्षाणि ततो जायति कुक्कुटः। जायते व्यालकश्चापि मासं तस्मात् तु मानुषः॥
80ज्येष्ठं पितृसमं चापि भ्रातरं योऽवमन्यते। सोऽपि मृत्युमुपागम्य क्रौञ्चयोनौ प्रजायते॥
81क्रौञ्चो जीवति वर्षे तु ततो जायति चीरकः। ततो निधनमापन्नो मानुषत्वमुपाश्नुते॥
82वृषलो ब्राह्मणीं गत्वा कृमियोनौ प्रजायते। ततः सम्प्राप्य निधनं जायते सूकरः पुनः॥
83सूकरो जातमात्रस्तु रोगेण म्रियते नृप। श्वा ततो जायते मूढः कर्मणा तेन पार्थिव॥
84श्वा भूत्वा कृतकर्माऽसौ जायते मानुषस्ततः। तत्रापत्यं समुत्पाद्य मृतो जायति मूषिकः॥
85कृतघ्नस्तु मृतो राजन् यमस्य विषयं गतः। यमस्य पुरुषैः क्रुद्धैर्वधं प्राप्नोति दारुणम्॥
86दण्डं समुन्दरं शूलमग्निकुम्भं च दारुणम्। असिपत्रवनं घोरवालुकं कूटशाल्मलीम्॥ एताश्चान्याश्च बह्वीश्च यमस्य विषयं गतः। यातनाः प्राप्य तत्रोग्रास्ततो वध्यति भारत॥
87ततो हतः कृतघ्नः स तत्रोग्रैर्भरतर्षभ। संसारचक्रमासाद्य कृमियोनौ प्रजायते॥
88कृमिर्भवति वर्षाणि दश पञ्च च भारत। ततो गर्भं समासाद्य तत्रैव म्रियते शिशुः॥
89ततो गर्भशतैर्जन्तुर्बहुभिः सम्प्रद्यते। संसारांश्च बहून् गत्वा ततस्तिर्यक्षु जायते॥
90ततो दुःखमनुप्राप्य बहु वर्षगणानिह। अपुनर्भवसंयुक्तस्तत: कूर्मः प्रजायते॥
91दधि हत्वा बकश्चापि प्लवो मत्स्यानसंस्कृतान्। चोरयित्वा तु दुर्बुद्धिर्मधु दंशः प्रजायते॥
92फलं वा मूलकं हृत्वा अपूपं वा पिपीलिकाः। चोरयित्वा च निष्पावं जायते हलगोलकः॥
93पायसं चोरयित्वा तु तित्तिरित्वमवाप्नुते। हृत्वा पिष्टमयं पूपं कुम्भोलूकः प्रजायते॥
94अयो हत्वा तु दुर्बुद्धिर्वायसो जायते नरः। कांस्यं हत्वा तु दुर्बुद्धिरेरितो जायते नरः॥
95राजतं भाजनं हृत्वा कपोतः सम्प्रजायते। हृत्वा तु काञ्चनं भाण्डं कृमियोनौ प्रजायते॥
96पत्रोर्णं चोरयित्वा तु कृकलत्वं निगच्छति। कौशिकं तु ततो हत्वा नरो जायति वर्तकः॥
97अंशुकं चोरयित्वा तु शुको जायति मानवः। चोरयित्वा दुकूलं तु मृतो हंसः प्रजायते॥
98क्रौञ्चः कासिकं हृत्वा मृतो जायति मानवः। चोरयित्वा नरः पटें त्वाविकं चैव भारत॥ क्षौमं च वस्त्रमादाय शशो जन्तुः प्रजायते। वर्णान् हृत्वा तु पुरुषो मृतो जायति बर्हिणः॥
99हृत्वा रक्तानि वस्त्राणि जायते जीवजीवकः। वर्णकादींस्तथा गन्धांश्चोरयित्वेह मानवः॥ छुच्छन्दरित्वमाप्नोति राजञ्लोभपरायणः। तत्र जीवति वर्षाणि ततो दश च पञ्च च॥
100अधर्मस्य क्षयं गत्वा ततो जायति मानुषः। चोरयित्वा पयश्चापि बलाका सम्प्रजायते॥
101यस्तु चोरयते तैलं नरो मोहसमन्वितः। सोऽपि राजन् मृतो जन्तुस्तैलपायी प्रजायते॥
102अशस्त्रं पुरुषं हत्वा सशस्त्र: पुरुषाधमः। अर्थार्थी यदि वा वैरी स मृतो जायते खरः॥
103खरो जीवति वर्षे द्वे ततः शस्त्रेण वध्यते। स मृतो मृगयोनौ तु नित्योद्विग्नोऽभिजायते॥
104अधर्मस्य क्षयं कृत्वा मृगो वध्यति शस्त्रेण गते संवत्सरे तु सः। हतो मृगस्ततो मीनः सोऽपि जालेन बध्यते॥ मासे चतुर्थे सम्प्राप्ते श्वापदः सम्प्रजायते। श्वापदो दश वर्षाणि द्वीपी वर्षाणि पञ्च च॥
105ततस्तु निधनं प्राप्तः कालपर्यायचोदितः। ततो जायति मानुषः॥
106स्त्रियं हत्वा तु दुर्बुद्धिर्यमस्य विषयं गतः। बहून् क्लेशान् समासाद्य संसारांश्चैव विंशतिम्॥११७
107ततः पश्चान्महाराज कृमियोनौ प्रजायते। कृमिर्विंशतिवर्षाणि भूत्वा जायति मानुषः॥
108भोजनं चोरयित्वा तु मक्षिका जायते नरः। मक्षिकासंघवशगो बहून् मासान् भवत्युता। ११९ ।। ततः पापक्षयं कृत्वा मानुषत्वमवाप्नुते। धान्यं हत्वा तु पुरुषो लोमशः सम्प्रजायते॥
109तथा पिण्याकसम्मिश्रमशनं चोरयेन्नरः। स जायते बभ्रुसमो दारुणो मूषिको नरः॥
110दशन् वै मानुषान्नित्यं पापात्मा स विशाम्पते। घृतं हृत्वा तु दुर्बुद्धिः काकमद्गुः प्रजायते॥
111मत्स्यमांसमथो हृत्वा काको जायति दुर्मतिः। लवणं चोरयित्वा तु चिरिकाकः प्रजायते॥
112विश्वासेन तु निक्षिप्तं यो विनिहोति मानवः। स गतायुर्नरस्तात मत्स्ययोनौ प्रजायते॥
113मत्स्ययोनिमनुप्राप्य मृतो जायति मानुषः। मानुषत्वमनुप्राप्य क्षीणायुरुपपद्यते॥
114पापानि तु नराः कृत्वा तिर्यग् जायन्ति भारत। न चात्मनः प्रमाणं ते धर्मे जानन्ति किंचन॥
115ये पापानि नराः कृत्वा निरस्यन्ति व्रतैः सदा। सुखदुःखसमायुक्ता व्यथितास्ते भवन्त्युत॥
116असंवासाः प्रजायन्ते म्लेच्छाश्चापि न संशयः। नराः पापसमाचारा लोभमोहसमन्विताः॥
117वर्जयन्ति च पापानि जन्मप्रभृति ये नराः। अरोगा रूपवन्तस्ते धनिनश्च भवन्त्युत॥
118स्त्रियोऽप्येतेन कल्पेन कृत्वा पापमवाप्नुयुः। एतेषामेव जन्तूनां भार्यात्वमुपयान्ति ताः॥
119परस्वहरणे दोषाः सर्व एव प्रकीर्तिताः। एतद्धि लेशमात्रेण कथितं ते मयाऽनद्य॥
120अपरस्मिन् कथायोगे भूयः श्रोष्यसि भारत। एतन्मया महाराज ब्रह्मणो वदतः पुरा॥ सुरर्षीणां श्रुतं मध्ये पृष्टश्चापि यथातथम्। मयापि तच्च कार्थेन यथावदनुवर्णितम्। एतच्छुत्वा महाराज धर्मे कुरु मनः सदा॥
अङ्ग्रेजी
1Yudhishthira said o grandfather, O greatly wise one, conversant with all the scriptures, I wish to know those excellent ordinances by which mortals have to travel through their rounds of rebirth.
2What is that conduct by following which O king, men succeed in acquiring high heaven and what is that conduct by which one sinks in Hell?
3When renouncing the dead body that is as inert as a piece of wood or clod of earth people proceed to the other world, what are those which follow them there?
4Bhishma said Yonder comes the illustrious and highly intelligent Brihaspati. Do you ask his blessed self. The subject is an eternal mystery.
5None else is capable of explaining the matter. There is no speaker like Brihaspati.
6Vaishampayana said While the son of Pritha and the son of Ganga were thus conversing with each other, there came at the spot from the sky the illustrious Brihaspati of purified soul.
7King Yudhishthira, and all others, headed by Dhritarashtra, stood up and received Brihaspati with proper honours. Excellent was the worship they offered to the preceptor of the celestials.
8Then approaching the illustrious Brihaspati, Dharma's royal son, Yudhishthira, asked him the question in proper form, desirous of knowing the truth.
9Yudhishthira said O illustrious one, you are conversant with all duties and all the scriptures. Do you tell me what is truly the friend of mortal creatures?
10Is the father, or mother, or son, or preceptor, or kinsmen, or relatives, or those called friends, that may be said to truly form the friend of a mortal creature? One goes to the next world, leaving his dead body that is like a piece of wood or a clod of earth. Who is it that follows him there?
11Brihaspati said One is born alone, o king, and one dies alone; one crosses alone the difficulties one meets with, and one alone meets whatever misery falls to his lot.
12One has really no companion in these deeds. The father the mother, the brother, the son the preceptor kinsmen, relatives and friends, leaving the dead body as if it were a piece of wood or a clod of earth, after having mourned for only a moment, all turn away from it and mind their own affairs.
13Only virtue follows the body that is thus left by them all. It is therefore, plain, that virtue is the only friend and that virtues only should be sought by all.
14A virtuous man would acquire that high end which is formed by Heaven. If sinful he goes to hell.
15Hence, an intelligent man should always seek to acquire virtue through wealth acquired by fair means. Virtue is the one only friend whichcrcatures have in the next world.
16Moved by cupidity, or stupefaction, or mercy, or fear, one shorn of knowledge is seen to do unfair deeds, for sake of even another, his judgement thus stupefied by cupidity.
17Virtue, wealth, and pleasure, these three form the fruit of life. Onc should win these three by means of being free from impropriety and sin.
18Yudhishthira said I have carefully heard the words spoken by your illustrious self, these words that are fraught with virtue, and that are highly beneficial, I wish now to know of the state of the body (after death.)
19The dead body of man becomes subtile and unmanifest. It becomes invisible. How is it possible for virtue to follow it?
20Brihaspati said Earth, Wind Ether, Water, Light, mind, Yama (the king of the dead), Understanding, the soul, as also day and Night, all together witness the merits of all living creatures. With these, virtue follows the creature (When dead.)
21When the body becomes bereft of life, skin, bones flesh, the vital seed, and blood, leave it simultaneously.
22Gifted with merit (and demerit) individual soul (after the destruction of this body) comes by another body. After the attainment by individual soul of that body the presiding deities of the five elements once more witness all his deeds, good and bad.
23What else do you wish to hear? If gifted with virtue, individual soul enjoys happiness. What other subject, belonging to this or the other world shall I describe to you?
24Yudhishthira said Your illustrious self has explained how virtuc follows individual soul. I wish to know how the vital seed is originated.
25Brihaspati said The food that these gods, O king, who live in the body viz Earth, Wind, Ether, Water, Light and Mind, cat, pleases them. When those five elements become pleased, O monarch with Mind numbering as their sixth, their vital seed then becomes generated, O you of purified Soul.
26When an act of union takes place between male and female, the vital seed comes out and causes conception. I have thus explained to you what you had asked. When else do you wish to hear.
27Yudhishthira said You have, O illustrious one, said how conception takes piace. Do you explain how the individual soul that takes birth, grows.
28Brihaspati said As soon as individual soul enters the vital seed, he becomes overwhelmed by the elements already mentioned. When individual soul become disunited therewith, he is said to attain to the other end (viz., death).
29Gifted with these elements, the individual soul comes by a body. The deities that preside over those elements, witness all his deeds, good and bad. What else do you wish to hear.
30Yudhishthira said Living off skin, bone and flesh, and becoming destitute of all those elements, in what does individual soul reside, O illustrious one, for enjoying and suffering happiness and imisery?
31Brihaspati said Endued with all his acts, individual soul quickly enters the vital seed, and availing of the menstrual flow of women, takes birth in time, O Bharata.
32After birth individual soul receives woe and death from the messengers of Yama. Indeed, he goes through misery and a painful round of rebirth.
33Endued with life, O king, individual soul in this world, from the moment of his birth, enjoys and suffers his own (pristine deeds), depending upon virtue (and its reverse).
34If individual soul according to the best of his power, follows virtue from the day of his birth, he them succeeds in enjoying uninterruptedly, when reborn, happiness.
35If, on the other hand, without following virtue without interruption, he acts sinfully, he reaps happiness at first as the reward of his virtue and suffers misery after that.
36Endued with sin, individual soul has to go the dominions of Yama and suffering great misery there he has to take birth in an intermediate order of being.
37Listen to me as I tell you, what the different acts are by doing which individuals soul, Stupefied by folly, has to take birth in different orders of being, as declared in the Vedas, the scriptures, and the histories, Mortals have to go to the dreadful regions of Yama.
38There are, again, places in those regions that are worse than those which are occupied by animals and birds. In those regions, O king there are places which are fraught with every merit and which are worthy on that account of being the habitations of the very celestials.
39Creatures, fettered by their deeds, suffer various kinds of misery. Indeed, there are places of these kinds in the abode of Yama which is equal to the region of Brahman himself in merits.
40If a twice born person having studied the four Vedas, becomes stupefied by folly and accepts a gift from a fallen man, he has then 10 take birth in the order of asses.
41I shall after this tell you what those acts and dispositions are on account of which a person acquires an end that is fraught with great misery and terror.
42He has to live as an ass for fifteen years, Shaking off his assinine form, he has next to take birth as an ox and which state he has to live for seven years.
43Throwing off his bovine forın, he has next to take birth as a Rakshasa of the twice born order. Living as a Rakshasa of the twice born order for three months, he then regains his status of a Brahmana.
44A Brahmana, by officiating at the sacrifice of a degraded person, has to take birth as a vile worm. In this form he has to live for fifteen years, O Bharata.
45Freed from his worm birth, he is next born as an ass. As an ass he has to live for five years, and then as a hog, in which state also he has to reinain for as many years.
46After that he is born as a cock, and living for five years in that form, he is born as a jackal and lives for as many years in that state. He is then born as a dog, and living thus for a ycar he regains his manhood.
47That foolish disciple who offends his preceptor by injuring him, has certainly to undergo three changes in this world.
48Such a person, o king, has in the first instance to become a dog. He has then to become a beast of prey, and then an ass. Living his assinine form he has to wander for sometime in great, misery as a spirit. After the expiration of that time, he is born as a Brahmana.
49That sinful disciple who even in thought knows the wife of his preceptor, has, on account of such a sinful heart, to undergo many dreadful shapes in this world.
50First taking birth in the canine order he has to live for three years. Throwing off the canine forin when death comes, he is born as a vile vermin.
51In this form he has to live for a year. Renouncing that form he succeeds in regaining his status as a human being of the twice born order.
52If the preceptor kills, without reason, his disciple who is even as a son to him, he has on account of such a wilful deed of sin on his part, to take birth as a beast of prey.
53That son who disregards his father and mother, O king, is born after renouncing his human form as an ass.
54Assuming the assinine form he has to live for ten years. After that he is born as a crocodile, in which form he has to live for a year. After that he regains the human forin.
55That son with whom his parents become angry has on account of his evil thoughts towards them, to take birth as an ass.
56As an ass he has to live for ten months. He is next born as a dog and has to remain as such for fourteen months. After that he is born as a cat and living in that form for seven months he regains his human form.
57Having spoken ill of parents one is born as a Sarika. Striking them one is born, O king as a tortoise.
58Living as a tortoise for ten years, he is born as a porcupine. After that he has to take birth as a snake, and living for six months in that form he regains human form.
59That man who, while living upon the food that his royal master supplies, commits deeds injurious to the interests of his master, stupefied by folly, has, after death, to take birth as a monkey.
60For ten years he has to live as a monkey, and after that for five years as a mouse. After that he is born as a dog, and living in that form for six months he succeeds in regaining his human form.
61That man who misappropriates what is deposited with him in trust, has to undergo a hundred births. He at last takes birth as a vile worm.
62In that order he has to live for fifteen years, O Bharata. Upon the exhaustion of his sin in this way, he succeeds in regaining his human form.
63That man who has malice towards others, has, after death, to take birth as a sharngaka. That wicked man who becomes guilty of breach of trust has to take birth as a fish.
64Living as a fish for eight years he is born, O Bharata, as a deer. Living as a deer for four months he is next born as a goat.
65After the expiration of a full year, he renounces his goatish body, and is then born as a worm. After that he succeeds in regaining his human form.
66That shameless insensate man who, through stupefaction, steals paddy, barley sesame, Masha, Kulattha, oil seeds, oats Kalaya, Mudga, wheat, Atasi, and other kinds of corn, is born as a mouse.
67After leading the life for sometime, he is next born as a hog. As soon as he is born as a hog he has to die of diseasc.
68On account of his sin, that foolish man has next to take birth as a dog, O king. Living as a dog for five years, he then regains his human form.
69Having committed an act of adultery with the wife of another man, one is born as a wolf. After that he has to assume the forms of a dog and jacka! and vulture. He has next to take birth as a snake and then as a Kanka (a bird of prey) and then as a crane.
70That sinful wight who out of foolishness, knows his brother's wife, has to take birth as a male Coel and to live in that form for a whole year, O king.
71He who, through lust, knows the wife of a friend, or the wife of preceptor, or the wife of his king, has after death to take the form of a hog.
72He has to live in this form for five years and then to assume that of a wolf for ten years. For the next five years he has to live as a cat and then for the next ten years as a cock.
73He is next born as an ant, for three months and then as a worm for a month. Having undergone these births, he has next to live as a vile worm for fourteen years. When his sin becomes exhausted by such punishment, he at last regains the human form.
74When a marriage is about to take place a sacrifice or an act of gifts is about to be made, O you of great power the man who puts in any impediment has to take birth in his next life as a vile worm.
75Assuming such a form he has to live, O Bharata, for fifteen years. When his sin is exhausted by such suffering, he regains the human form.
76Having once bestowed his daughter in marriage upon a person, he who seeks to bestow her again upon a second husband, is compelled, O king, to take birth among vile worms.
77Assuming such a form, O Yudhishthira, he has to live for thirteen years. Upon the exhaustion of his sin by such sufferance, he regains the human form.
78He who eats without having performed the rites in honour of the celestials or those in honour of the departed Manes or without having offered (even) oblations of water to both the Rishis and the departed Manes has to take birth as a crow.
79Living as a crow for a hundred years, he next assumes the forin of a cock. His next change is that of a snake for a month. After this he regains the human form.
80He who disregards his eldest brother who is like a father, has, after death, to take birth as a crane.
81Having assumed that form he has to live in it for two years. Renouncing that form at the conclusion of that period, he regains the human forin.
82That Shudra who knows a Brahmani woman has after death, to take birth as hog.
83As soon as he takes birth in that order he dies of disease, O king. The wretch has next to take birth as a dog, O king, on account of that sinful deed.
84Renouncing his canine form he regains, upon the exhaustion of his sin, the human form. The Shudra who begets offspring upon a Brahmani woman, leaving off his human form, is born again as a mouse. man
85The who becomes guilty of ingratitude, O king, has to go to the regions of Yama and there to suffer very painful and severe treatment at the hands of the emissaries, provoked to fury of the grim king of the dead.
86Clubs with heavy hammers and mallets sharppointed lances heated jars, dreadful sword blades heated sands, thorny Shalmalisthese and many other engines of torture such a man has to suffer in the regions of Yama, O Bharata,
87O chief of Bharata's race, having suffered such dreadful treatment in the regions of the grim king of the dead, the ungrateful person has to return to this world and take birth among vile vermin.
88He has to live as a vile vermin for a period of fifteen years, O Bharata. He has then to enter the womb and dic prematurely before birth.
89After this that person has to enter the womb a hundred times successively. Indeed, having undergone a hundred rebirths, he at last is born as a creature in some interinediate order between man and inanimate nature.
90Having suffered misery for a great many years, he has to take birth as hairless tortoise.
91A person who steals curds is born as a crane. One becomes a monkey by stealing raw fish. That intelligent man who steals honey, is born as a gadfly.
92By stealing fruits or roots or cakes, one becomes an ant. By stealing Nishpava, one becomes a Halagolaka.
93By stealing Payasa, one becomes, in his next birth, a Tittiri bird. By stealing cakes, one becomes a screechowl.
94That littlewitted man who steals iron has to take birth as a cow. That man who steals white brass, is born as a bird of the Harita spccies.
95By stealing a silver vessel, one becomes a pigeon. By stealing a golden vessel, one has to take birth as a vile veriin.
96By stealing a piece of silken cloth, one becomes a Krikara. By stealing a piece of cloth made of red silk, one becomes a Vartaka.
97By stealing a picce of muslin, one becomes a parrot. By stealing a piece of cloth that is of fine texture one becomes a swan after renouncing his human body.
98By stealing a piece of cotton cloth, one becomes a Krauncha bird after renouncing his human body, and O Bharata, stealing a shoulder sheet of cloth, garment made of sheep wool and a piece of linen, one is born as a hare. By stealing different sorts of colouring matter, one is born as a peacock.
99By stealing a piece of red cloth one is born as a bird of the Jivajivaka species. By stealing unguents (such as sandalpaste) and perfumes in this world, the avaricious man, O king, is born as a mole. Assuming the form of a mole one has to live in it for fifteen years.
100After the exhaustion of his sin by such suffering he regains the human form. By stealing milk, one becomes a crane.
101That inan, king, who through stupefaction of the understanding, steals oil, is born, after renouncing this body, as an animal who lives upon oil as his form.
102That wretch who, himself wellarmed, kills another while that other is unarined, for getting his riches or out of hostile feelings, has, after renouncing his human body, to take birth as an ass.
103Assuming that assinine form, he has to live for a period of two years and then he is killed by a weapon, Renouncing his assinine body, he has to take birth, in his next life, as a deer always anxious (for fear of being killed.)
104Upon the expiration of a year from the time of his birth as a deer, he is killed by a weapon. Thus renouncing his form of a deer, he next takes birth as a fish and dies on account of being dragged up in a net, on the expiration of the fourth month. He has next to take birth as a beasts of prey. He has to live in that form, for ten years and then he takes birth as a bird in which form he has to live for five years.
105Actuated by the change that is occasioned by time, he then renounces that form and, his sin having been exhausted, he regains the human form.
106That man of little understanding who slays a woman has to go to the regions of Yama and to suffer various kinds of pain and misery. He then has to pass through full twentyone transformations.
107After that, О king, he has to take birth as a vile vermin. Living as a vermin for twenty years, he regains the human form.
108By stealing food, one has to take birth as a bee. Living for many months in the company of other bees, his sin become exhausted and he regains the human form. By stealing paddy, one becomes a cat.
109That man who steals food mixed with sesame cakes is in his next birth born as a mouse large or small according to the largeness or smallness of the quantity stolen.
110He bites human beings every day and, therefore, becomes sinful and passes through a varied round of rebirths. That foolish man who steals clarified butter has to take birth as a gallinule.
111That wicked man who steals fish has to take birth as a crow. By stealing salt one has to take birth as an imitating parrot.
112That man who misappropriates trust property, has to suffer a diminution in the period of his life and dying has to take birth ainong fishes.
113Having lived for sometime as a fish, he dies and regains the human form. Regaining, however, the human form he becomes short lived.
114Indeed having perpetrated sins, O Bharata, one has to take birth in an order intermediate between that of humanity and vegetables. Those people do not know the principles of virtue who take their own hearts for their guide.
115Those men who commit various sinful deeds, and then scck to expiate them by continuous vows and observances of piety, enjoy happiness and suffer misery and live in great anxiety of heart.
116Those sinful men who yield to the influence of cupidity and stupefaction, are surely born as Mlechchhas who are uriworthy of being associated with.
117Those men, on the other hand, who abstain from sin all their lives, become free from disease of every sort gifted with beauty of form, and possessed of riches.
118Women also when they act in this way attain to births of the same kind. Indeed, they have to take births as the males of the animals I have mentioned.
119I have told you all the faults of the misappropriation of others' properties. I have described to you very briefly the subject, O sinless one.
120In connection with some other subject, O Bharata, you will again hear of those faults. I heard all this O king, Formerly from Bhrahman himself, and I asked all about it in a proper way, when he described it in the midst of the celestial Rishis. I have told you truly and in detail all that you had asked me. Having listened to all this,.o king, do you always set your heart on virtue.
हिन्दी
1युधिष्ठिर ने कहा — हे पितामह, हे परम बुद्धिमान्, हे समस्त शास्त्रों के ज्ञाता, मैं वे उत्तम विधान जानना चाहता हूँ जिनके अनुसार मरणधर्मा प्राणियों को अपने पुनर्जन्मों के चक्र में भ्रमण करना पड़ता है।
2हे राजन्, वह कौन-सा आचरण है जिसका पालन करके मनुष्य उच्च स्वर्ग प्राप्त करने में सफल होते हैं, और वह कौन-सा आचरण है जिससे मनुष्य नरक में डूबता है?
3जब लोग काठ के टुकड़े अथवा मिट्टी के ढेले के समान जड़ इस मृत शरीर को त्यागकर परलोक जाते हैं, तब उनके पीछे वहाँ क्या जाता है?
4भीष्म ने कहा — त्यों ही परम बुद्धिमान् यशस्वी बृहस्पति आ रहे हैं। तुम उन पूज्य को ही पूछो। यह विषय सनातन रहस्य है।
5अन्य कोई इस विषय को समझाने में समर्थ नहीं। बृहस्पति के समान वक्ता कोई नहीं।
6वैशम्पायन ने कहा — जब पृथापुत्र और गङ्गापुत्र इस प्रकार परस्पर वार्तालाप कर रहे थे, तभी आकाश से उस स्थान पर पवित्र आत्मा वाले यशस्वी बृहस्पति आ पहुँचे।
7राजा युधिष्ठिर तथा धृतराष्ट्र आदि अन्य सब उठ खड़े हुए और उन्होंने उचित सम्मान के साथ बृहस्पति का स्वागत किया। देवगुरु को उन्होंने जो पूजा अर्पित की, वह उत्तम थी।
8तब यशस्वी बृहस्पति के समीप जाकर धर्म के राजपुत्र युधिष्ठिर ने सत्य जानने की इच्छा से उनसे विधिपूर्वक प्रश्न किया।
9युधिष्ठिर ने कहा — हे यशस्वी, आप समस्त धर्मों और समस्त शास्त्रों के ज्ञाता हैं। मुझे बताइए कि मरणधर्मा प्राणियों का वस्तुतः मित्र कौन है?
10क्या पिता, माता, पुत्र, गुरु, बन्धु, सम्बन्धी अथवा जो मित्र कहलाते हैं — इनमें से किसी को मरणधर्मा प्राणी का सच्चा मित्र कहा जा सकता है? मनुष्य काठ के टुकड़े अथवा मिट्टी के ढेले के समान अपने मृत शरीर को छोड़कर परलोक जाता है। वहाँ उसके पीछे कौन जाता है?
11बृहस्पति ने कहा — हे राजन्, मनुष्य अकेला ही जन्म लेता है और अकेला ही मरता है; अकेला ही उन कठिनाइयों को पार करता है जो उसे मिलती हैं, और अकेला ही उस दुःख को भोगता है जो उसके भाग्य में आता है।
12इन कर्मों में उसका वस्तुतः कोई साथी नहीं होता। पिता, माता, भाई, पुत्र, गुरु, बन्धु, सम्बन्धी और मित्र — सब उस मृत शरीर को काठ के टुकड़े अथवा मिट्टी के ढेले के समान छोड़कर, केवल क्षण भर शोक करके, उससे मुँह मोड़ लेते हैं और अपने-अपने कार्यों में लग जाते हैं।
13उन सबके द्वारा इस प्रकार छोड़े गए शरीर के पीछे केवल धर्म जाता है। अतः यह स्पष्ट है कि धर्म ही एकमात्र मित्र है और सबको केवल धर्म का ही अन्वेषण करना चाहिए।
14धर्मात्मा पुरुष उस उच्च गति को प्राप्त करता है जो स्वर्ग से बनी है। यदि वह पापी हो तो नरक को जाता है।
15इसलिए बुद्धिमान् पुरुष को सदा उचित उपायों से अर्जित धन के द्वारा धर्म प्राप्त करने का प्रयत्न करना चाहिए। परलोक में प्राणियों का एकमात्र मित्र धर्म ही है।
16लोभ, मोह, दया अथवा भय से प्रेरित होकर ज्ञानहीन पुरुष अनुचित कर्म करता देखा जाता है — किसी दूसरे के लिए भी — क्योंकि उसकी बुद्धि लोभ से मूढ़ हो जाती है।
17धर्म, अर्थ और काम — ये तीनों जीवन के फल हैं। मनुष्य को अनुचितता और पाप से मुक्त रहकर इन तीनों को प्राप्त करना चाहिए।
18युधिष्ठिर ने कहा — आप यशस्वी के कहे हुए ये वचन, जो धर्म से युक्त और परम हितकर हैं, मैंने ध्यानपूर्वक सुने। अब मैं (मृत्यु के पश्चात्) शरीर की अवस्था जानना चाहता हूँ।
19मनुष्य का मृत शरीर सूक्ष्म और अव्यक्त हो जाता है। वह अदृश्य हो जाता है। तब धर्म के लिए उसके पीछे जाना कैसे सम्भव है?
20बृहस्पति ने कहा — पृथ्वी, वायु, आकाश, जल, तेज, मन, यम (मृतकों के राजा), बुद्धि, आत्मा तथा दिन और रात्रि — ये सब मिलकर समस्त प्राणियों के कर्मों के साक्षी होते हैं। इन्हीं के साथ धर्म प्राणी के (मृत्यु के पश्चात्) पीछे जाता है।
21जब शरीर प्राणहीन हो जाता है, तब त्वचा, अस्थि, मांस, वीर्य और रुधिर — सब एक साथ उसे छोड़ देते हैं।
22पुण्य (और पाप) से युक्त होकर जीव (इस शरीर के नाश के पश्चात्) दूसरा शरीर प्राप्त करता है। जीव के उस शरीर को प्राप्त कर लेने पर पाँचों भूतों के अधिष्ठाता देवता फिर से उसके समस्त शुभ और अशुभ कर्मों के साक्षी होते हैं।
23तुम और क्या सुनना चाहते हो? यदि जीव धर्म से युक्त हो तो वह सुख भोगता है। इस लोक अथवा परलोक का और कौन-सा विषय मैं तुम्हें बताऊँ?
24युधिष्ठिर ने कहा — आप यशस्वी ने बताया कि धर्म किस प्रकार जीव के पीछे जाता है। अब मैं जानना चाहता हूँ कि वीर्य की उत्पत्ति कैसे होती है।
25बृहस्पति ने कहा — हे राजन्, शरीर में निवास करने वाले ये देवता — अर्थात् पृथ्वी, वायु, आकाश, जल, तेज और मन — जो आहार ग्रहण करते हैं, वह उन्हें प्रसन्न करता है। हे राजन्, जब वे पाँच भूत, जिनमें मन छठा है, प्रसन्न हो जाते हैं, तब हे पवित्र आत्मा वाले, वीर्य उत्पन्न होता है।
26जब स्त्री और पुरुष का संयोग होता है, तब वीर्य निकलता है और गर्भ की स्थिति करता है। इस प्रकार मैंने तुम्हें जो पूछा था, वह बता दिया। अब और क्या सुनना चाहते हो?
27युधिष्ठिर ने कहा — हे यशस्वी, आपने बताया कि गर्भ की स्थिति कैसे होती है। अब यह समझाइए कि जन्म लेने वाला जीव किस प्रकार बढ़ता है।
28बृहस्पति ने कहा — जैसे ही जीव वीर्य में प्रवेश करता है, वह पूर्वोक्त भूतों से आवृत हो जाता है। जब जीव उनसे वियुक्त होता है, तब वह दूसरे छोर (अर्थात् मृत्यु) को प्राप्त हुआ कहा जाता है।
29इन भूतों से युक्त होकर जीव शरीर प्राप्त करता है। उन भूतों के अधिष्ठाता देवता उसके समस्त शुभ और अशुभ कर्मों के साक्षी होते हैं। और क्या सुनना चाहते हो?
30युधिष्ठिर ने कहा — हे यशस्वी, त्वचा, अस्थि और मांस से रहित होकर तथा उन समस्त भूतों से वञ्चित होकर जीव सुख और दुःख भोगने के लिए किसमें निवास करता है?
31बृहस्पति ने कहा — हे भारत, अपने समस्त कर्मों से युक्त जीव शीघ्र ही वीर्य में प्रवेश करता है और स्त्रियों के रजोधर्म का आश्रय लेकर समय आने पर जन्म लेता है।
32जन्म के पश्चात् जीव यमदूतों से शोक और मृत्यु प्राप्त करता है। वस्तुतः वह दुःख और पुनर्जन्म के कष्टकर चक्र से गुजरता है।
33हे राजन्, प्राण से युक्त जीव इस लोक में जन्म के क्षण से ही धर्म (और अधर्म) के अनुसार अपने ही (पूर्वजन्म के) कर्मों का भोग करता और कष्ट सहता है।
34यदि जीव अपने जन्म के दिन से ही यथाशक्ति धर्म का पालन करता है, तो वह पुनर्जन्म लेने पर अखण्ड सुख भोगने में सफल होता है।
35इसके विपरीत यदि वह निरन्तर धर्म का पालन किए बिना पाप कर्म करता है, तो पहले अपने धर्म के फलस्वरूप सुख भोगता है और उसके पश्चात् दुःख सहता है।
36पाप से युक्त जीव को यम के राज्य में जाना पड़ता है, और वहाँ महान् दुःख भोगकर उसे किसी मध्यवर्ती योनि में जन्म लेना पड़ता है।
37मुझसे सुनो, मैं तुम्हें बताता हूँ कि वे कौन-से कर्म हैं जिन्हें करने से मोह से मूढ़ हुआ जीव भिन्न-भिन्न योनियों में जन्म लेता है, जैसा वेदों, शास्त्रों और इतिहासों में कहा गया है। मरणधर्मा प्राणियों को यम के भयानक लोकों में जाना पड़ता है।
38फिर उन लोकों में ऐसे स्थान भी हैं जो पशुओं और पक्षियों के अधिकार वाले स्थानों से भी बुरे हैं। हे राजन्, उन लोकों में ऐसे स्थान भी हैं जो प्रत्येक गुण से युक्त हैं और इसी कारण स्वयं देवताओं के निवास के योग्य हैं।
39अपने कर्मों से बँधे प्राणी नाना प्रकार के दुःख भोगते हैं। वस्तुतः यम के धाम में, जो गुणों में स्वयं ब्रह्मलोक के समान है, इस प्रकार के स्थान विद्यमान हैं।
40यदि चारों वेदों का अध्ययन कर चुका द्विज मोह से मूढ़ होकर पतित पुरुष से दान ग्रहण करता है, तो उसे गधे की योनि में जन्म लेना पड़ता है।
41अब इसके पश्चात् मैं तुम्हें बताऊँगा कि वे कौन-से कर्म और भाव हैं जिनके कारण मनुष्य महान् दुःख और भय से भरी गति प्राप्त करता है।
42उसे पन्द्रह वर्ष गधे के रूप में जीना पड़ता है। गधे का रूप त्यागकर उसे फिर बैल के रूप में जन्म लेना पड़ता है, और उस अवस्था में उसे सात वर्ष जीना पड़ता है।
43बैल का रूप त्यागकर उसे द्विज-योनि के राक्षस के रूप में जन्म लेना पड़ता है। द्विज-योनि के राक्षस के रूप में तीन मास जीकर वह फिर ब्राह्मणत्व प्राप्त करता है।
44जो ब्राह्मण पतित पुरुष के यज्ञ में पौरोहित्य करता है, उसे नीच कीट के रूप में जन्म लेना पड़ता है। हे भारत, इस रूप में उसे पन्द्रह वर्ष जीना पड़ता है।
45कीट के जन्म से मुक्त होकर वह फिर गधे के रूप में जन्म लेता है। गधे के रूप में उसे पाँच वर्ष जीना पड़ता है, और उसके पश्चात् सूअर के रूप में, जिस अवस्था में भी उसे उतने ही वर्ष रहना पड़ता है।
46उसके पश्चात् वह कुक्कुट के रूप में जन्म लेता है, और उस रूप में पाँच वर्ष जीकर वह शृगाल के रूप में जन्म लेता है और उस अवस्था में भी उतने ही वर्ष रहता है। फिर वह कुत्ते के रूप में जन्म लेता है, और इस प्रकार एक वर्ष जीकर वह फिर मनुष्यत्व प्राप्त करता है।
47जो मूर्ख शिष्य अपने गुरु को हानि पहुँचाकर उनका अपमान करता है, उसे इस लोक में निश्चय ही तीन रूपान्तर भोगने पड़ते हैं।
48हे राजन्, ऐसे पुरुष को सर्वप्रथम कुत्ता होना पड़ता है। फिर उसे हिंस्र पशु होना पड़ता है, और फिर गधा। गधे का रूप जीकर उसे कुछ काल तक प्रेत के रूप में महान् दुःख में भटकना पड़ता है। उस अवधि के समाप्त होने पर वह ब्राह्मण के रूप में जन्म लेता है।
49जो पापी शिष्य मन से भी अपने गुरु की पत्नी को (कामभाव से) जानता है, उसे ऐसे पापपूर्ण हृदय के कारण इस लोक में अनेक भयानक रूप भोगने पड़ते हैं।
50पहले कुत्ते की योनि में जन्म लेकर उसे तीन वर्ष जीना पड़ता है। मृत्यु आने पर कुत्ते का रूप त्यागकर वह नीच कीट के रूप में जन्म लेता है।
51इस रूप में उसे एक वर्ष जीना पड़ता है। उस रूप को त्यागकर वह द्विज-योनि के मनुष्य के रूप में अपना पद पुनः प्राप्त करने में सफल होता है।
52यदि गुरु अपने उस शिष्य को, जो उनके लिए पुत्र के समान है, बिना कारण मार डालता है, तो अपने इस जानबूझकर किए गए पाप कर्म के कारण उसे हिंस्र पशु के रूप में जन्म लेना पड़ता है।
53हे राजन्, जो पुत्र अपने माता-पिता का तिरस्कार करता है, वह अपना मनुष्य-रूप त्यागकर गधे के रूप में जन्म लेता है।
54गधे का रूप धारण करके उसे दस वर्ष जीना पड़ता है। उसके पश्चात् वह मगर के रूप में जन्म लेता है, जिस रूप में उसे एक वर्ष जीना पड़ता है। उसके पश्चात् वह मनुष्य-रूप पुनः प्राप्त करता है।
55जिस पुत्र पर उसके माता-पिता क्रुद्ध होते हैं, उसे उनके प्रति अपने दुष्ट भावों के कारण गधे के रूप में जन्म लेना पड़ता है।
56गधे के रूप में उसे दस मास जीना पड़ता है। फिर वह कुत्ते के रूप में जन्म लेता है और उसे चौदह मास वैसा ही रहना पड़ता है। उसके पश्चात् वह बिलाव के रूप में जन्म लेता है और उस रूप में सात मास जीकर वह अपना मनुष्य-रूप पुनः प्राप्त करता है।
57माता-पिता की निन्दा करने वाला मनुष्य सारिका के रूप में जन्म लेता है। हे राजन्, उन्हें मारने वाला कछुए के रूप में जन्म लेता है।
58कछुए के रूप में दस वर्ष जीकर वह साही के रूप में जन्म लेता है। उसके पश्चात् उसे सर्प के रूप में जन्म लेना पड़ता है, और उस रूप में छह मास जीकर वह मनुष्य-रूप पुनः प्राप्त करता है।
59जो पुरुष अपने राजा-स्वामी द्वारा दिए गए अन्न पर जीवन बिताते हुए मोह से मूढ़ होकर अपने स्वामी के हितों के विरुद्ध कर्म करता है, उसे मृत्यु के पश्चात् वानर के रूप में जन्म लेना पड़ता है।
60दस वर्ष उसे वानर के रूप में जीना पड़ता है, और उसके पश्चात् पाँच वर्ष मूषक के रूप में। उसके पश्चात् वह कुत्ते के रूप में जन्म लेता है, और उस रूप में छह मास जीकर वह अपना मनुष्य-रूप पुनः प्राप्त करने में सफल होता है।
61जो पुरुष अपने पास धरोहर रखी वस्तु को हड़प लेता है, उसे सौ जन्म भोगने पड़ते हैं। अन्त में वह नीच कीट के रूप में जन्म लेता है।
62हे भारत, उस योनि में उसे पन्द्रह वर्ष जीना पड़ता है। इस प्रकार उसका पाप क्षीण हो जाने पर वह अपना मनुष्य-रूप पुनः प्राप्त करने में सफल होता है।
63जो पुरुष दूसरों के प्रति द्वेष रखता है, उसे मृत्यु के पश्चात् शार्ङ्गक पक्षी के रूप में जन्म लेना पड़ता है। जो दुष्ट पुरुष विश्वासघात का अपराध करता है, उसे मत्स्य के रूप में जन्म लेना पड़ता है।
64हे भारत, मत्स्य के रूप में आठ वर्ष जीकर वह मृग के रूप में जन्म लेता है। मृग के रूप में चार मास जीकर वह फिर बकरे के रूप में जन्म लेता है।
65पूरे एक वर्ष के बीत जाने पर वह अपना बकरे का शरीर त्यागता है और फिर कीट के रूप में जन्म लेता है। उसके पश्चात् वह अपना मनुष्य-रूप पुनः प्राप्त करने में सफल होता है।
66जो निर्लज्ज और जड़बुद्धि पुरुष मोह के कारण धान, जौ, तिल, माष, कुलत्थ, तेल के बीज, जई, कलाय, मुद्ग, गेहूँ, अतसी तथा अन्य प्रकार के अन्न चुराता है, वह मूषक के रूप में जन्म लेता है।
67कुछ काल तक वैसा जीवन बिताकर वह फिर सूअर के रूप में जन्म लेता है। सूअर के रूप में जन्म लेते ही उसे रोग से मरना पड़ता है।
68हे राजन्, अपने पाप के कारण उस मूर्ख पुरुष को फिर कुत्ते के रूप में जन्म लेना पड़ता है। कुत्ते के रूप में पाँच वर्ष जीकर वह फिर अपना मनुष्य-रूप प्राप्त करता है।
69परायी स्त्री के साथ व्यभिचार करने पर मनुष्य वृक (भेड़िये) के रूप में जन्म लेता है। उसके पश्चात् उसे कुत्ते, शृगाल और गृध्र के रूप धारण करने पड़ते हैं। फिर उसे सर्प के रूप में, फिर कङ्क (एक शिकारी पक्षी) के रूप में और फिर बगुले के रूप में जन्म लेना पड़ता है।
70हे राजन्, जो पापी अधम मूर्खतावश अपने भाई की पत्नी को (कामभाव से) जानता है, उसे नर कोकिल के रूप में जन्म लेकर उस रूप में पूरा एक वर्ष जीना पड़ता है।
71जो पुरुष काम के वशीभूत होकर मित्र की पत्नी को, अथवा गुरु की पत्नी को, अथवा अपने राजा की पत्नी को (कामभाव से) जानता है, उसे मृत्यु के पश्चात् सूअर का रूप धारण करना पड़ता है।
72उसे इस रूप में पाँच वर्ष जीना पड़ता है और फिर दस वर्ष वृक (भेड़िये) का रूप धारण करना पड़ता है। अगले पाँच वर्ष उसे बिलाव के रूप में और उसके बाद के दस वर्ष कुक्कुट के रूप में जीना पड़ता है।
73उसके पश्चात् वह तीन मास के लिए चींटी के रूप में और फिर एक मास के लिए कीट के रूप में जन्म लेता है। ये जन्म भोगकर उसे चौदह वर्ष नीच कीट के रूप में जीना पड़ता है। ऐसे दण्ड से जब उसका पाप क्षीण हो जाता है, तब अन्त में वह मनुष्य-रूप पुनः प्राप्त करता है।
74हे महाबली, जब कोई विवाह होने को हो, अथवा कोई यज्ञ या दान का कर्म होने को हो, तब जो पुरुष उसमें कोई विघ्न डालता है, उसे अपने अगले जन्म में नीच कीट के रूप में जन्म लेना पड़ता है।
75हे भारत, ऐसा रूप धारण करके उसे पन्द्रह वर्ष जीना पड़ता है। ऐसे कष्ट से जब उसका पाप क्षीण हो जाता है, तब वह मनुष्य-रूप पुनः प्राप्त करता है।
76हे राजन्, जो एक बार अपनी कन्या का विवाह किसी पुरुष से कर देने के पश्चात् उसे फिर दूसरे पति को देने का प्रयत्न करता है, उसे नीच कीटों में जन्म लेना पड़ता है।
77हे युधिष्ठिर, ऐसा रूप धारण करके उसे तेरह वर्ष जीना पड़ता है। ऐसे कष्ट से उसका पाप क्षीण हो जाने पर वह मनुष्य-रूप पुनः प्राप्त करता है।
78जो देवताओं के निमित्त अथवा पितरों के निमित्त कर्म किए बिना, अथवा ऋषियों और पितरों दोनों को जल की आहुति (तक) दिए बिना भोजन करता है, उसे काक के रूप में जन्म लेना पड़ता है।
79सौ वर्ष काक के रूप में जीकर वह फिर कुक्कुट का रूप धारण करता है। उसका अगला परिवर्तन एक मास के लिए सर्प का होता है। उसके पश्चात् वह मनुष्य-रूप पुनः प्राप्त करता है।
80जो अपने ज्येष्ठ भ्राता का, जो पिता के समान है, तिरस्कार करता है, उसे मृत्यु के पश्चात् बगुले के रूप में जन्म लेना पड़ता है।
81वह रूप धारण करके उसे उसमें दो वर्ष जीना पड़ता है। उस अवधि के अन्त में वह रूप त्यागकर वह मनुष्य-रूप पुनः प्राप्त करता है।
82जो शूद्र ब्राह्मणी स्त्री को (कामभाव से) जानता है, उसे मृत्यु के पश्चात् सूअर के रूप में जन्म लेना पड़ता है।
83हे राजन्, उस योनि में जन्म लेते ही वह रोग से मर जाता है। हे राजन्, उस पाप कर्म के कारण उस अधम को फिर कुत्ते के रूप में जन्म लेना पड़ता है।
84कुत्ते का रूप त्यागकर, अपना पाप क्षीण हो जाने पर, वह मनुष्य-रूप पुनः प्राप्त करता है। जो शूद्र ब्राह्मणी स्त्री से सन्तान उत्पन्न करता है, वह अपना मनुष्य-रूप त्यागकर फिर मूषक के रूप में जन्म लेता है।
85हे राजन्, जो पुरुष कृतघ्नता का अपराध करता है, उसे यम के लोकों में जाना पड़ता है और वहाँ मृतकों के भयंकर राजा के क्रोध में भरे दूतों के हाथों अत्यन्त पीड़ादायक और कठोर व्यवहार सहना पड़ता है।
86हे भारत, भारी मुद्गरों और मुसलों वाले डण्डे, तीक्ष्ण नोक वाले भाले, तपाए हुए घड़े, भयानक तलवारों की धार, तपी हुई बालू, काँटेदार शाल्मलि वृक्ष — ये तथा यातना के अनेक अन्य साधन ऐसे पुरुष को यम के लोकों में भोगने पड़ते हैं।
87हे भरतवंश के प्रमुख, मृतकों के भयंकर राजा के लोकों में ऐसा भयानक व्यवहार सहकर कृतघ्न पुरुष को इस लोक में लौटना पड़ता है और नीच कीटों में जन्म लेना पड़ता है।
88हे भारत, उसे पन्द्रह वर्ष तक नीच कीट के रूप में जीना पड़ता है। फिर उसे गर्भ में प्रवेश करना पड़ता है और जन्म से पूर्व ही अकाल मृत्यु प्राप्त होती है।
89इसके पश्चात् उस पुरुष को लगातार सौ बार गर्भ में प्रवेश करना पड़ता है। वस्तुतः सौ पुनर्जन्म भोगकर वह अन्त में मनुष्य और जड़ प्रकृति के बीच की किसी मध्यवर्ती योनि में प्राणी के रूप में जन्म लेता है।
90अनेक वर्षों तक दुःख भोगकर उसे रोमहीन कछुए के रूप में जन्म लेना पड़ता है।
91जो दही चुराता है, वह बगुले के रूप में जन्म लेता है। कच्ची मछली चुराने से मनुष्य वानर हो जाता है। जो बुद्धिमान् पुरुष मधु चुराता है, वह डाँस के रूप में जन्म लेता है।
92फल, मूल अथवा पूए चुराने से मनुष्य चींटी हो जाता है। निष्पाव चुराने से मनुष्य हलगोलक हो जाता है।
93पायस चुराने से मनुष्य अगले जन्म में तित्तिर पक्षी होता है। पूए चुराने से मनुष्य उलूक होता है।
94जो अल्पबुद्धि पुरुष लोहा चुराता है, उसे गौ के रूप में जन्म लेना पड़ता है। जो पुरुष काँसा चुराता है, वह हारीत जाति के पक्षी के रूप में जन्म लेता है।
95चाँदी का पात्र चुराने से मनुष्य कपोत होता है। स्वर्ण का पात्र चुराने से उसे नीच कीट के रूप में जन्म लेना पड़ता है।
96रेशमी वस्त्र का टुकड़ा चुराने से मनुष्य कृकर पक्षी होता है। लाल रेशम के बने वस्त्र का टुकड़ा चुराने से मनुष्य वर्तक (बटेर) होता है।
97मलमल का टुकड़ा चुराने से मनुष्य शुक होता है। महीन बुनावट वाले वस्त्र का टुकड़ा चुराने से मनुष्य अपना मानव शरीर त्यागकर हंस होता है।
98सूती वस्त्र का टुकड़ा चुराने से मनुष्य अपना मानव शरीर त्यागकर क्रौञ्च पक्षी होता है, और हे भारत, कन्धे पर डालने की चादर, भेड़ के ऊन का बना वस्त्र तथा सन के वस्त्र का टुकड़ा चुराने से मनुष्य शशक के रूप में जन्म लेता है। भिन्न-भिन्न प्रकार के रँगने वाले द्रव्य चुराने से मनुष्य मयूर के रूप में जन्म लेता है।
99लाल वस्त्र का टुकड़ा चुराने से मनुष्य जीवजीवक जाति के पक्षी के रूप में जन्म लेता है। हे राजन्, इस लोक में अनुलेपन (जैसे चन्दन का लेप) और सुगन्ध चुराने से लोभी पुरुष छछूँदर के रूप में जन्म लेता है। छछूँदर का रूप धारण करके उसे उसमें पन्द्रह वर्ष जीना पड़ता है।
100ऐसे कष्ट से उसका पाप क्षीण हो जाने पर वह मनुष्य-रूप पुनः प्राप्त करता है। दूध चुराने से मनुष्य बगुला होता है।
101हे राजन्, जो पुरुष बुद्धि के मोह से तेल चुराता है, वह इस शरीर को त्यागकर तेल पर ही जीवन बिताने वाले (तैलपायिका नामक) प्राणी के रूप में जन्म लेता है।
102जो अधम स्वयं भलीभाँति शस्त्र धारण किए हुए किसी निःशस्त्र पुरुष को धन के लोभ से अथवा शत्रुता के भाव से मार डालता है, उसे अपना मानव शरीर त्यागकर गधे के रूप में जन्म लेना पड़ता है।
103गधे का वह रूप धारण करके उसे दो वर्ष जीना पड़ता है और फिर वह शस्त्र से मारा जाता है। गधे का शरीर त्यागकर उसे अगले जन्म में ऐसे मृग के रूप में जन्म लेना पड़ता है जो सदा (मारे जाने के भय से) व्याकुल रहता है।
104मृग के रूप में जन्म लेने के एक वर्ष बीत जाने पर वह शस्त्र से मारा जाता है। इस प्रकार मृग का रूप त्यागकर वह फिर मत्स्य के रूप में जन्म लेता है और चौथे मास की समाप्ति पर जाल में खींचे जाने के कारण मर जाता है। उसके पश्चात् उसे हिंस्र पशु के रूप में जन्म लेना पड़ता है। उस रूप में उसे दस वर्ष जीना पड़ता है और फिर वह पक्षी के रूप में जन्म लेता है, जिस रूप में उसे पाँच वर्ष जीना पड़ता है।
105काल से उत्पन्न परिवर्तन से प्रेरित होकर वह फिर वह रूप त्यागता है, और उसका पाप क्षीण हो जाने पर वह मनुष्य-रूप पुनः प्राप्त करता है।
106जो अल्पबुद्धि पुरुष स्त्री का वध करता है, उसे यम के लोकों में जाना पड़ता है और नाना प्रकार की पीड़ा तथा दुःख भोगने पड़ते हैं। उसके पश्चात् उसे पूरे इक्कीस रूपान्तरों से गुजरना पड़ता है।
107हे राजन्, उसके पश्चात् उसे नीच कीट के रूप में जन्म लेना पड़ता है। बीस वर्ष कीट के रूप में जीकर वह मनुष्य-रूप पुनः प्राप्त करता है।
108अन्न चुराने से मनुष्य को मधुमक्खी के रूप में जन्म लेना पड़ता है। अन्य मधुमक्खियों के साथ अनेक मास जीने पर उसका पाप क्षीण हो जाता है और वह मनुष्य-रूप पुनः प्राप्त करता है। धान चुराने से मनुष्य बिलाव होता है।
109जो पुरुष तिल के पूओं में मिला अन्न चुराता है, वह अगले जन्म में मूषक के रूप में जन्म लेता है — चुराई गई मात्रा की अधिकता या अल्पता के अनुसार बड़ा अथवा छोटा।
110वह प्रतिदिन मनुष्यों को काटता है और इसीलिए पापी हो जाता है तथा नाना प्रकार के पुनर्जन्मों के चक्र से गुजरता है। जो मूर्ख पुरुष घृत चुराता है, उसे जलकुक्कुट के रूप में जन्म लेना पड़ता है।
111जो दुष्ट पुरुष मछली चुराता है, उसे काक के रूप में जन्म लेना पड़ता है। नमक चुराने से मनुष्य को नकल करने वाले शुक के रूप में जन्म लेना पड़ता है।
112जो पुरुष धरोहर की सम्पत्ति हड़प लेता है, उसकी आयु घट जाती है और मरने पर उसे मत्स्यों में जन्म लेना पड़ता है।
113कुछ काल मत्स्य के रूप में जीकर वह मरता है और मनुष्य-रूप पुनः प्राप्त करता है। किन्तु मनुष्य-रूप पुनः प्राप्त करने पर भी वह अल्पायु होता है।
114हे भारत, वस्तुतः पाप करके मनुष्य को मनुष्यता और वनस्पति के बीच की योनि में जन्म लेना पड़ता है। जो लोग अपने ही मन को अपना मार्गदर्शक बनाते हैं, वे धर्म के सिद्धान्तों को नहीं जानते।
115जो पुरुष नाना प्रकार के पाप कर्म करते हैं और फिर निरन्तर व्रतों और धर्माचरणों से उनका प्रायश्चित्त करना चाहते हैं, वे सुख भी भोगते हैं और दुःख भी सहते हैं तथा हृदय की महान् चिन्ता में जीते हैं।
116जो पापी पुरुष लोभ और मोह के वश में आ जाते हैं, वे निश्चय ही म्लेच्छों के रूप में जन्म लेते हैं, जिनका संग करने योग्य नहीं होता।
117इसके विपरीत जो पुरुष जीवन भर पाप से विरत रहते हैं, वे सब प्रकार के रोगों से मुक्त, रूप के सौन्दर्य से सम्पन्न और धन से युक्त होते हैं।
118स्त्रियाँ भी जब इस प्रकार आचरण करती हैं, तब वे इसी प्रकार के जन्म प्राप्त करती हैं। वस्तुतः उन्हें मेरे बताए हुए प्राणियों की नर योनियों में जन्म लेना पड़ता है।
119मैंने तुम्हें दूसरों की सम्पत्ति हड़पने के समस्त दोष बता दिए। हे निष्पाप, मैंने यह विषय तुम्हें अत्यन्त संक्षेप में बताया है।
120हे भारत, किसी अन्य प्रसङ्ग में तुम इन दोषों के विषय में फिर सुनोगे। हे राजन्, यह सब मैंने पूर्वकाल में स्वयं ब्रह्मा से सुना था, और जब उन्होंने दिव्य ऋषियों के मध्य इसका वर्णन किया, तब मैंने इसके विषय में विधिपूर्वक सब कुछ पूछा था। तुमने जो कुछ मुझसे पूछा, वह सब मैंने तुम्हें सत्यतापूर्वक और विस्तार से बता दिया। हे राजन्, यह सब सुनकर तुम सदा धर्म में अपना मन लगाओ।
नेपाली
1युधिष्ठिरले भने — हे पितामह, हे परम बुद्धिमान्, हे सम्पूर्ण शास्त्रका ज्ञाता, म ती उत्तम विधान जान्न चाहन्छु जसअनुसार मरणधर्मा प्राणीहरूले आफ्ना पुनर्जन्मको चक्रमा भ्रमण गर्नुपर्दछ।
2हे राजन्, त्यो कुन आचरण हो जसको पालन गरेर मानिसहरू उच्च स्वर्ग प्राप्त गर्न सफल हुन्छन्, र त्यो कुन आचरण हो जसबाट मानिस नरकमा डुब्दछ?
3जब मानिसहरू काठको टुक्रा अथवा माटोको डल्लोजस्तै जड यो मृत शरीर त्यागेर परलोक जान्छन्, तब तिनीहरूको पछि त्यहाँ के जान्छ?
4भीष्मले भने — त्यत्तिकैमा परम बुद्धिमान् यशस्वी बृहस्पति आउँदै हुनुहुन्छ। तिमीले ती पूज्यलाई नै सोध। यो विषय सनातन रहस्य हो।
5अरू कोही यो विषय बुझाउन समर्थ छैन। बृहस्पतिजस्तै वक्ता कोही छैन।
6वैशम्पायनले भने — जब पृथापुत्र र गङ्गापुत्र यसरी परस्पर वार्तालाप गरिरहेका थिए, त्यसै बेला आकाशबाट त्यस स्थानमा पवित्र आत्मा भएका यशस्वी बृहस्पति आइपुगे।
7राजा युधिष्ठिर तथा धृतराष्ट्र आदि अरू सबै उठे र उनीहरूले उचित सम्मानसहित बृहस्पतिको स्वागत गरे। देवगुरुलाई उनीहरूले अर्पण गरेको पूजा उत्तम थियो।
8तब यशस्वी बृहस्पतिको नजिक गएर धर्मका राजपुत्र युधिष्ठिरले सत्य जान्ने इच्छाले उनलाई विधिपूर्वक प्रश्न गरे।
9युधिष्ठिरले भने — हे यशस्वी, तपाईं सम्पूर्ण धर्म र सम्पूर्ण शास्त्रका ज्ञाता हुनुहुन्छ। मलाई भन्नुहोस् कि मरणधर्मा प्राणीहरूको वस्तुतः मित्र को हो?
10के पिता, माता, पुत्र, गुरु, बन्धु, आफन्त अथवा जो मित्र कहलाउँछन् — यीमध्ये कसैलाई मरणधर्मा प्राणीको साँचो मित्र भन्न सकिन्छ? मानिस काठको टुक्रा अथवा माटोको डल्लोजस्तै आफ्नो मृत शरीर छोडेर परलोक जान्छ। त्यहाँ उसको पछि को जान्छ?
11बृहस्पतिले भने — हे राजन्, मानिस एक्लै जन्म लिन्छ र एक्लै मर्दछ; एक्लै ती कठिनाइ पार गर्दछ जो उसलाई आइपर्छन्, र एक्लै त्यो दुःख भोग्दछ जो उसको भाग्यमा आउँछ।
12यी कर्ममा उसको वस्तुतः कुनै साथी हुँदैन। पिता, माता, भाइ, पुत्र, गुरु, बन्धु, आफन्त र मित्र — सबैले त्यो मृत शरीरलाई काठको टुक्रा अथवा माटोको डल्लोजस्तै छोडेर, केवल क्षणभर शोक गरेर, त्यसबाट मुख फर्काउँछन् र आ-आफ्ना काममा लाग्दछन्।
13तिनीहरू सबैले यसरी छाडेको शरीरको पछि केवल धर्म जान्छ। अतः यो स्पष्ट छ कि धर्म नै एक मात्र मित्र हो र सबैले केवल धर्मकै अन्वेषण गर्नुपर्छ।
14धर्मात्मा पुरुषले त्यो उच्च गति प्राप्त गर्दछ जो स्वर्गले बनेको छ। यदि ऊ पापी भयो भने नरकमा जान्छ।
15त्यसैले बुद्धिमान् पुरुषले सधैँ उचित उपायबाट आर्जित धनद्वारा धर्म प्राप्त गर्ने प्रयत्न गर्नुपर्छ। परलोकमा प्राणीहरूको एक मात्र मित्र धर्म नै हो।
16लोभ, मोह, दया अथवा भयले प्रेरित भई ज्ञानहीन पुरुषले अनुचित कर्म गरेको देखिन्छ — कसै अर्काका लागि पनि — किनभने उसको बुद्धि लोभले मूढ हुन्छ।
17धर्म, अर्थ र काम — यी तीनै जीवनका फल हुन्। मानिसले अनुचितता र पापबाट मुक्त रहेर यी तीनै प्राप्त गर्नुपर्छ।
18युधिष्ठिरले भने — तपाईं यशस्वीले भन्नुभएका यी वचन, जो धर्मले युक्त र परम हितकर छन्, मैले ध्यानपूर्वक सुनेँ। अब म (मृत्युपछि) शरीरको अवस्था जान्न चाहन्छु।
19मानिसको मृत शरीर सूक्ष्म र अव्यक्त हुन्छ। त्यो अदृश्य हुन्छ। तब धर्मका लागि त्यसको पछि जान कसरी सम्भव छ?
20बृहस्पतिले भने — पृथ्वी, वायु, आकाश, जल, तेज, मन, यम (मृतकहरूका राजा), बुद्धि, आत्मा तथा दिन र रात — यी सबै मिलेर सम्पूर्ण प्राणीका कर्मका साक्षी हुन्छन्। यिनीहरूकै साथ धर्म प्राणीको (मृत्युपछि) पछि जान्छ।
21जब शरीर प्राणहीन हुन्छ, तब छाला, हाड, मासु, वीर्य र रगत — सबै एकैसाथ त्यसलाई छोडिदिन्छन्।
22पुण्य (र पाप)ले युक्त भई जीवले (यस शरीरको नाशपछि) अर्को शरीर प्राप्त गर्दछ। जीवले त्यो शरीर प्राप्त गरेपछि पाँचै भूतका अधिष्ठाता देवताहरू फेरि उसका सम्पूर्ण शुभ र अशुभ कर्मका साक्षी हुन्छन्।
23तिमी अरू के सुन्न चाहन्छौ? यदि जीव धर्मले युक्त छ भने उसले सुख भोग्छ। यस लोक अथवा परलोकको अरू कुन विषय म तिमीलाई बताऊँ?
24युधिष्ठिरले भने — तपाईं यशस्वीले बताउनुभयो कि धर्म कसरी जीवको पछि जान्छ। अब म जान्न चाहन्छु कि वीर्यको उत्पत्ति कसरी हुन्छ।
25बृहस्पतिले भने — हे राजन्, शरीरमा निवास गर्ने यी देवता — अर्थात् पृथ्वी, वायु, आकाश, जल, तेज र मन — जुन आहार ग्रहण गर्दछन्, त्यसले तिनीहरूलाई प्रसन्न पार्दछ। हे राजन्, जब ती पाँच भूत, जसमा मन छैटौँ छ, प्रसन्न हुन्छन्, तब हे पवित्र आत्मा भएका, वीर्य उत्पन्न हुन्छ।
26जब स्त्री र पुरुषको संयोग हुन्छ, तब वीर्य निस्कन्छ र गर्भको स्थिति गर्दछ। यसरी मैले तिमीलाई जो सोधेका थियौ, त्यो बताइदिएँ। अब अरू के सुन्न चाहन्छौ?
27युधिष्ठिरले भने — हे यशस्वी, तपाईंले बताउनुभयो कि गर्भको स्थिति कसरी हुन्छ। अब यो बुझाउनुहोस् कि जन्म लिने जीव कसरी बढ्दछ।
28बृहस्पतिले भने — जब जीव वीर्यमा प्रवेश गर्दछ, ऊ पूर्वोक्त भूतहरूले आवृत हुन्छ। जब जीव तिनीहरूबाट वियुक्त हुन्छ, तब ऊ अर्को छेउ (अर्थात् मृत्यु) प्राप्त गरेको भनिन्छ।
29यी भूतले युक्त भई जीवले शरीर प्राप्त गर्दछ। ती भूतका अधिष्ठाता देवताहरू उसका सम्पूर्ण शुभ र अशुभ कर्मका साक्षी हुन्छन्। अरू के सुन्न चाहन्छौ?
30युधिष्ठिरले भने — हे यशस्वी, छाला, हाड र मासुबाट रहित भई तथा ती सम्पूर्ण भूतबाट वञ्चित भई जीव सुख र दुःख भोग्नका लागि कसमा निवास गर्दछ?
31बृहस्पतिले भने — हे भारत, आफ्ना सम्पूर्ण कर्मले युक्त जीव चाँडै वीर्यमा प्रवेश गर्दछ र स्त्रीहरूको रजोधर्मको आश्रय लिएर समय आएपछि जन्म लिन्छ।
32जन्मपछि जीवले यमदूतहरूबाट शोक र मृत्यु प्राप्त गर्दछ। वस्तुतः ऊ दुःख र पुनर्जन्मको कष्टकर चक्रबाट गुज्रन्छ।
33हे राजन्, प्राणले युक्त जीवले यस लोकमा जन्मको क्षणदेखि नै धर्म (र अधर्म)अनुसार आफ्नै (पूर्वजन्मका) कर्मको भोग गर्दछ र कष्ट सहन्छ।
34यदि जीवले आफ्नो जन्मको दिनदेखि नै यथाशक्ति धर्मको पालन गर्दछ भने, ऊ पुनर्जन्म लिँदा अखण्ड सुख भोग्न सफल हुन्छ।
35यसको विपरीत यदि उसले निरन्तर धर्मको पालन नगरी पाप कर्म गर्दछ भने, पहिले आफ्नो धर्मको फलस्वरूप सुख भोग्छ र त्यसपछि दुःख सहन्छ।
36पापले युक्त जीवले यमको राज्यमा जानुपर्दछ, र त्यहाँ महान् दुःख भोगेर उसले कुनै मध्यवर्ती योनिमा जन्म लिनुपर्दछ।
37मबाट सुन, म तिमीलाई बताउँछु कि ती कुन कर्म हुन् जो गर्नाले मोहले मूढ भएको जीवले भिन्न-भिन्न योनिमा जन्म लिन्छ, जस्तो वेद, शास्त्र र इतिहासमा भनिएको छ। मरणधर्मा प्राणीहरूले यमका भयानक लोकमा जानुपर्दछ।
38फेरि ती लोकमा यस्ता स्थान पनि छन् जो पशु र पक्षीका अधिकारका स्थानभन्दा पनि नराम्रा छन्। हे राजन्, ती लोकमा यस्ता स्थान पनि छन् जो प्रत्येक गुणले युक्त छन् र यसै कारण स्वयं देवताहरूको निवासयोग्य छन्।
39आफ्ना कर्मले बाँधिएका प्राणीहरूले नाना प्रकारका दुःख भोग्दछन्। वस्तुतः यमको धाममा, जो गुणमा स्वयं ब्रह्मलोकसमान छ, यस्ता स्थान विद्यमान छन्।
40यदि चारै वेदको अध्ययन गरिसकेको द्विज मोहले मूढ भई पतित पुरुषबाट दान ग्रहण गर्दछ भने, उसले गधाको योनिमा जन्म लिनुपर्दछ।
41अब यसपछि म तिमीलाई बताउँछु कि ती कुन कर्म र भाव हुन् जसका कारण मानिसले महान् दुःख र भयले भरिएको गति प्राप्त गर्दछ।
42उसले पन्ध्र वर्ष गधाको रूपमा बाँच्नुपर्दछ। गधाको रूप त्यागेर उसले फेरि गोरुको रूपमा जन्म लिनुपर्दछ, र त्यस अवस्थामा उसले सात वर्ष बाँच्नुपर्दछ।
43गोरुको रूप त्यागेर उसले द्विजयोनिका राक्षसको रूपमा जन्म लिनुपर्दछ। द्विजयोनिका राक्षसको रूपमा तीन महिना बाँचेर ऊ फेरि ब्राह्मणत्व प्राप्त गर्दछ।
44जुन ब्राह्मणले पतित पुरुषको यज्ञमा पौरोहित्य गर्दछ, उसले नीच कीराको रूपमा जन्म लिनुपर्दछ। हे भारत, यस रूपमा उसले पन्ध्र वर्ष बाँच्नुपर्दछ।
45कीराको जन्मबाट मुक्त भई ऊ फेरि गधाको रूपमा जन्म लिन्छ। गधाको रूपमा उसले पाँच वर्ष बाँच्नुपर्दछ, र त्यसपछि सुँगुरको रूपमा, जुन अवस्थामा पनि उसले त्यति नै वर्ष रहनुपर्दछ।
46त्यसपछि ऊ कुखुराको रूपमा जन्म लिन्छ, र त्यस रूपमा पाँच वर्ष बाँचेर ऊ स्यालको रूपमा जन्म लिन्छ र त्यस अवस्थामा पनि त्यति नै वर्ष रहन्छ। त्यसपछि ऊ कुकुरको रूपमा जन्म लिन्छ, र यसरी एक वर्ष बाँचेर ऊ फेरि मनुष्यत्व प्राप्त गर्दछ।
47जुन मूर्ख शिष्यले आफ्नो गुरुलाई हानि पुर्याएर उनको अपमान गर्दछ, उसले यस लोकमा निश्चय नै तीन रूपान्तर भोग्नुपर्दछ।
48हे राजन्, यस्तो पुरुषले सर्वप्रथम कुकुर हुनुपर्दछ। त्यसपछि उसले हिंस्रक पशु हुनुपर्दछ, र त्यसपछि गधा। गधाको रूप बाँचेर उसले केही कालसम्म प्रेतको रूपमा महान् दुःखमा भौँतारिनुपर्दछ। त्यो अवधि समाप्त भएपछि ऊ ब्राह्मणको रूपमा जन्म लिन्छ।
49जुन पापी शिष्यले मनले पनि आफ्नो गुरुकी पत्नीलाई (कामभावले) चिन्दछ, उसले यस्तो पापपूर्ण हृदयका कारण यस लोकमा अनेक भयानक रूप भोग्नुपर्दछ।
50पहिले कुकुरको योनिमा जन्म लिएर उसले तीन वर्ष बाँच्नुपर्दछ। मृत्यु आएपछि कुकुरको रूप त्यागेर ऊ नीच कीराको रूपमा जन्म लिन्छ।
51यस रूपमा उसले एक वर्ष बाँच्नुपर्दछ। त्यो रूप त्यागेर ऊ द्विजयोनिका मानिसको रूपमा आफ्नो पद पुनः प्राप्त गर्न सफल हुन्छ।
52यदि गुरुले आफ्नो त्यस शिष्यलाई, जो उनका लागि पुत्रसमान छ, विनाकारण मार्दछन् भने, आफ्नो यस जानीजानी गरिएको पाप कर्मका कारण उनले हिंस्रक पशुको रूपमा जन्म लिनुपर्दछ।
53हे राजन्, जुन पुत्रले आफ्ना आमाबाबुको तिरस्कार गर्दछ, ऊ आफ्नो मनुष्यरूप त्यागेर गधाको रूपमा जन्म लिन्छ।
54गधाको रूप धारण गरेर उसले दस वर्ष बाँच्नुपर्दछ। त्यसपछि ऊ गोहीको रूपमा जन्म लिन्छ, जुन रूपमा उसले एक वर्ष बाँच्नुपर्दछ। त्यसपछि उसले मनुष्यरूप पुनः प्राप्त गर्दछ।
55जुन पुत्रमाथि उसका आमाबाबु क्रुद्ध हुन्छन्, उसले तिनीहरूप्रति आफ्ना दुष्ट भावका कारण गधाको रूपमा जन्म लिनुपर्दछ।
56गधाको रूपमा उसले दस महिना बाँच्नुपर्दछ। त्यसपछि ऊ कुकुरको रूपमा जन्म लिन्छ र उसले चौध महिना त्यसै रहनुपर्दछ। त्यसपछि ऊ बिरालोको रूपमा जन्म लिन्छ र त्यस रूपमा सात महिना बाँचेर उसले आफ्नो मनुष्यरूप पुनः प्राप्त गर्दछ।
57आमाबाबुको निन्दा गर्ने मानिस सारिकाको रूपमा जन्म लिन्छ। हे राजन्, तिनीहरूलाई प्रहार गर्ने कछुवाको रूपमा जन्म लिन्छ।
58कछुवाको रूपमा दस वर्ष बाँचेर ऊ दुम्सीको रूपमा जन्म लिन्छ। त्यसपछि उसले सर्पको रूपमा जन्म लिनुपर्दछ, र त्यस रूपमा छ महिना बाँचेर उसले मनुष्यरूप पुनः प्राप्त गर्दछ।
59जुन पुरुषले आफ्नो राजा-स्वामीले दिएको अन्नमा जीवन बिताउँदै मोहले मूढ भई आफ्नो स्वामीका हितविरुद्ध कर्म गर्दछ, उसले मृत्युपछि वानरको रूपमा जन्म लिनुपर्दछ।
60दस वर्ष उसले वानरको रूपमा बाँच्नुपर्दछ, र त्यसपछि पाँच वर्ष मुसाको रूपमा। त्यसपछि ऊ कुकुरको रूपमा जन्म लिन्छ, र त्यस रूपमा छ महिना बाँचेर उसले आफ्नो मनुष्यरूप पुनः प्राप्त गर्न सफल हुन्छ।
61जुन पुरुषले आफ्नो साथमा धरौटी राखिएको वस्तु हडप्दछ, उसले सय जन्म भोग्नुपर्दछ। अन्तमा ऊ नीच कीराको रूपमा जन्म लिन्छ।
62हे भारत, त्यस योनिमा उसले पन्ध्र वर्ष बाँच्नुपर्दछ। यसरी उसको पाप क्षीण भएपछि ऊ आफ्नो मनुष्यरूप पुनः प्राप्त गर्न सफल हुन्छ।
63जुन पुरुषले अरूप्रति द्वेष राख्दछ, उसले मृत्युपछि शार्ङ्गक पक्षीको रूपमा जन्म लिनुपर्दछ। जुन दुष्ट पुरुषले विश्वासघातको अपराध गर्दछ, उसले माछाको रूपमा जन्म लिनुपर्दछ।
64हे भारत, माछाको रूपमा आठ वर्ष बाँचेर ऊ मृगको रूपमा जन्म लिन्छ। मृगको रूपमा चार महिना बाँचेर ऊ फेरि बाख्राको रूपमा जन्म लिन्छ।
65पूरै एक वर्ष बितेपछि ऊ आफ्नो बाख्राको शरीर त्याग्दछ र फेरि कीराको रूपमा जन्म लिन्छ। त्यसपछि ऊ आफ्नो मनुष्यरूप पुनः प्राप्त गर्न सफल हुन्छ।
66जुन निर्लज्ज र जडबुद्धि पुरुषले मोहका कारण धान, जौ, तिल, माष, कुलत्थ, तेलका बीउ, जई, कलाय, मुग, गहुँ, अलसी तथा अन्य प्रकारका अन्न चोर्दछ, ऊ मुसाको रूपमा जन्म लिन्छ।
67केही कालसम्म त्यस्तो जीवन बिताएर ऊ फेरि सुँगुरको रूपमा जन्म लिन्छ। सुँगुरको रूपमा जन्म लिनासाथ उसले रोगले मर्नुपर्दछ।
68हे राजन्, आफ्नो पापका कारण त्यो मूर्ख पुरुषले फेरि कुकुरको रूपमा जन्म लिनुपर्दछ। कुकुरको रूपमा पाँच वर्ष बाँचेर ऊ फेरि आफ्नो मनुष्यरूप प्राप्त गर्दछ।
69अर्काकी स्त्रीसँग व्यभिचार गरेपछि मानिस ब्वाँसोको रूपमा जन्म लिन्छ। त्यसपछि उसले कुकुर, स्याल र गिद्धका रूप धारण गर्नुपर्दछ। त्यसपछि उसले सर्पको रूपमा, अनि कङ्क (एउटा शिकारी पक्षी)को रूपमा र त्यसपछि बकुल्लाको रूपमा जन्म लिनुपर्दछ।
70हे राजन्, जुन पापी अधमले मूर्खतावश आफ्नो भाइकी पत्नीलाई (कामभावले) चिन्दछ, उसले भाले कोइलीको रूपमा जन्म लिएर त्यस रूपमा पूरै एक वर्ष बाँच्नुपर्दछ।
71जुन पुरुषले कामको वशमा परी मित्रकी पत्नीलाई, अथवा गुरुकी पत्नीलाई, अथवा आफ्नो राजाकी पत्नीलाई (कामभावले) चिन्दछ, उसले मृत्युपछि सुँगुरको रूप धारण गर्नुपर्दछ।
72उसले यस रूपमा पाँच वर्ष बाँच्नुपर्दछ र त्यसपछि दस वर्ष ब्वाँसोको रूप धारण गर्नुपर्दछ। अर्को पाँच वर्ष उसले बिरालोको रूपमा र त्यसपछिका दस वर्ष कुखुराको रूपमा बाँच्नुपर्दछ।
73त्यसपछि ऊ तीन महिनाका लागि कमिलाको रूपमा र त्यसपछि एक महिनाका लागि कीराको रूपमा जन्म लिन्छ। यी जन्म भोगेर उसले चौध वर्ष नीच कीराको रूपमा बाँच्नुपर्दछ। यस्तो दण्डबाट जब उसको पाप क्षीण हुन्छ, तब अन्तमा ऊ मनुष्यरूप पुनः प्राप्त गर्दछ।
74हे महाबली, जब कुनै विवाह हुन लागेको होस्, अथवा कुनै यज्ञ वा दानको कर्म हुन लागेको होस्, तब जुन पुरुषले त्यसमा कुनै विघ्न हाल्दछ, उसले आफ्नो अर्को जन्ममा नीच कीराको रूपमा जन्म लिनुपर्दछ।
75हे भारत, यस्तो रूप धारण गरेर उसले पन्ध्र वर्ष बाँच्नुपर्दछ। यस्तो कष्टबाट जब उसको पाप क्षीण हुन्छ, तब ऊ मनुष्यरूप पुनः प्राप्त गर्दछ।
76हे राजन्, जसले एक पटक आफ्नी कन्याको विवाह कुनै पुरुषसँग गरिदिएपछि उनलाई फेरि अर्को पतिलाई दिने प्रयत्न गर्दछ, उसले नीच कीराहरूमा जन्म लिनुपर्दछ।
77हे युधिष्ठिर, यस्तो रूप धारण गरेर उसले तेह्र वर्ष बाँच्नुपर्दछ। यस्तो कष्टबाट उसको पाप क्षीण भएपछि ऊ मनुष्यरूप पुनः प्राप्त गर्दछ।
78जसले देवताहरूका निमित्त अथवा पितृहरूका निमित्त कर्म नगरी, अथवा ऋषि र पितृ दुवैलाई जलको आहुति (सम्म) नदिई भोजन गर्दछ, उसले कागको रूपमा जन्म लिनुपर्दछ।
79सय वर्ष कागको रूपमा बाँचेर ऊ फेरि कुखुराको रूप धारण गर्दछ। उसको अर्को परिवर्तन एक महिनाका लागि सर्पको हुन्छ। त्यसपछि ऊ मनुष्यरूप पुनः प्राप्त गर्दछ।
80जसले आफ्नो जेठो दाजुको, जो पितासमान छन्, तिरस्कार गर्दछ, उसले मृत्युपछि बकुल्लाको रूपमा जन्म लिनुपर्दछ।
81त्यो रूप धारण गरेर उसले त्यसमा दुई वर्ष बाँच्नुपर्दछ। त्यो अवधिको अन्त्यमा त्यो रूप त्यागेर ऊ मनुष्यरूप पुनः प्राप्त गर्दछ।
82जुन शूद्रले ब्राह्मणी स्त्रीलाई (कामभावले) चिन्दछ, उसले मृत्युपछि सुँगुरको रूपमा जन्म लिनुपर्दछ।
83हे राजन्, त्यस योनिमा जन्म लिनासाथ ऊ रोगले मर्दछ। हे राजन्, त्यस पाप कर्मका कारण त्यस अधमले फेरि कुकुरको रूपमा जन्म लिनुपर्दछ।
84कुकुरको रूप त्यागेर, आफ्नो पाप क्षीण भएपछि, ऊ मनुष्यरूप पुनः प्राप्त गर्दछ। जुन शूद्रले ब्राह्मणी स्त्रीबाट सन्तान उत्पन्न गर्दछ, ऊ आफ्नो मनुष्यरूप त्यागेर फेरि मुसाको रूपमा जन्म लिन्छ।
85हे राजन्, जुन पुरुषले कृतघ्नताको अपराध गर्दछ, उसले यमका लोकमा जानुपर्दछ र त्यहाँ मृतकहरूका भयङ्कर राजाका क्रोधले भरिएका दूतका हातबाट अत्यन्त पीडादायी र कठोर व्यवहार सहनुपर्दछ।
86हे भारत, गह्रौँ मुगुर र मुसल भएका लट्ठी, तीखो टुप्पो भएका भाला, तताइएका घडा, भयानक तरवारका धार, तातेको बालुवा, काँडे शाल्मलि रूख — यी तथा यातनाका अनेक अन्य साधन यस्तो पुरुषले यमका लोकमा भोग्नुपर्दछ।
87हे भरतवंशका प्रमुख, मृतकहरूका भयङ्कर राजाका लोकमा यस्तो भयानक व्यवहार सहेर कृतघ्न पुरुषले यस लोकमा फर्कनुपर्दछ र नीच कीराहरूमा जन्म लिनुपर्दछ।
88हे भारत, उसले पन्ध्र वर्षसम्म नीच कीराको रूपमा बाँच्नुपर्दछ। त्यसपछि उसले गर्भमा प्रवेश गर्नुपर्दछ र जन्मअघि नै अकाल मृत्यु प्राप्त हुन्छ।
89यसपछि त्यस पुरुषले लगातार सय पटक गर्भमा प्रवेश गर्नुपर्दछ। वस्तुतः सय पुनर्जन्म भोगेर ऊ अन्तमा मानिस र जड प्रकृतिको बीचको कुनै मध्यवर्ती योनिमा प्राणीको रूपमा जन्म लिन्छ।
90अनेक वर्षसम्म दुःख भोगेर उसले रौँविहीन कछुवाको रूपमा जन्म लिनुपर्दछ।
91जसले दही चोर्दछ, ऊ बकुल्लाको रूपमा जन्म लिन्छ। काँचो माछा चोर्नाले मानिस वानर हुन्छ। जुन बुद्धिमान् पुरुषले मह चोर्दछ, ऊ भुसुनाको रूपमा जन्म लिन्छ।
92फल, जरा अथवा रोटी चोर्नाले मानिस कमिला हुन्छ। निष्पाव चोर्नाले मानिस हलगोलक हुन्छ।
93पायस चोर्नाले मानिस अर्को जन्ममा तित्तिर पक्षी हुन्छ। रोटी चोर्नाले मानिस लाटोकोसेरो हुन्छ।
94जुन अल्पबुद्धि पुरुषले फलाम चोर्दछ, उसले गाईको रूपमा जन्म लिनुपर्दछ। जुन पुरुषले काँसा चोर्दछ, ऊ हारीत जातिको पक्षीको रूपमा जन्म लिन्छ।
95चाँदीको भाँडो चोर्नाले मानिस परेवा हुन्छ। सुनको भाँडो चोर्नाले उसले नीच कीराको रूपमा जन्म लिनुपर्दछ।
96रेसमी वस्त्रको टुक्रा चोर्नाले मानिस कृकर पक्षी हुन्छ। रातो रेसमको बनेको वस्त्रको टुक्रा चोर्नाले मानिस वर्तक (बट्टाई) हुन्छ।
97मलमलको टुक्रा चोर्नाले मानिस सुगा हुन्छ। मसिनो बुनाइ भएको वस्त्रको टुक्रा चोर्नाले मानिस आफ्नो मानव शरीर त्यागेर हाँस हुन्छ।
98सुतीको वस्त्रको टुक्रा चोर्नाले मानिस आफ्नो मानव शरीर त्यागेर क्रौञ्च पक्षी हुन्छ, र हे भारत, काँधमा ओढ्ने चादर, भेडाको ऊनको बनेको वस्त्र तथा सनको वस्त्रको टुक्रा चोर्नाले मानिस खरायोको रूपमा जन्म लिन्छ। भिन्न-भिन्न प्रकारका रङ्गाउने द्रव्य चोर्नाले मानिस मयूरको रूपमा जन्म लिन्छ।
99रातो वस्त्रको टुक्रा चोर्नाले मानिस जीवजीवक जातिको पक्षीको रूपमा जन्म लिन्छ। हे राजन्, यस लोकमा लेपन (जस्तै चन्दनको लेप) र सुगन्ध चोर्नाले लोभी पुरुष छुचुन्द्रोको रूपमा जन्म लिन्छ। छुचुन्द्रोको रूप धारण गरेर उसले त्यसमा पन्ध्र वर्ष बाँच्नुपर्दछ।
100यस्तो कष्टबाट उसको पाप क्षीण भएपछि ऊ मनुष्यरूप पुनः प्राप्त गर्दछ। दूध चोर्नाले मानिस बकुल्ला हुन्छ।
101हे राजन्, जुन पुरुषले बुद्धिको मोहले तेल चोर्दछ, ऊ यो शरीर त्यागेर तेलमै जीवन बिताउने (तैलपायिका नामक) प्राणीको रूपमा जन्म लिन्छ।
102जुन अधमले आफू राम्ररी शस्त्र धारण गरेर कुनै निःशस्त्र पुरुषलाई धनको लोभले अथवा शत्रुताको भावले मार्दछ, उसले आफ्नो मानव शरीर त्यागेर गधाको रूपमा जन्म लिनुपर्दछ।
103गधाको त्यो रूप धारण गरेर उसले दुई वर्ष बाँच्नुपर्दछ र त्यसपछि ऊ शस्त्रले मारिन्छ। गधाको शरीर त्यागेर उसले अर्को जन्ममा यस्तो मृगको रूपमा जन्म लिनुपर्दछ जो सधैँ (मारिने भयले) व्याकुल रहन्छ।
104मृगको रूपमा जन्म लिएको एक वर्ष बितेपछि ऊ शस्त्रले मारिन्छ। यसरी मृगको रूप त्यागेर ऊ फेरि माछाको रूपमा जन्म लिन्छ र चौथो महिनाको समाप्तिमा जालमा तानिएका कारण मर्दछ। त्यसपछि उसले हिंस्रक पशुको रूपमा जन्म लिनुपर्दछ। त्यस रूपमा उसले दस वर्ष बाँच्नुपर्दछ र त्यसपछि ऊ पक्षीको रूपमा जन्म लिन्छ, जुन रूपमा उसले पाँच वर्ष बाँच्नुपर्दछ।
105कालबाट उत्पन्न परिवर्तनले प्रेरित भई ऊ फेरि त्यो रूप त्याग्दछ, र उसको पाप क्षीण भएपछि ऊ मनुष्यरूप पुनः प्राप्त गर्दछ।
106जुन अल्पबुद्धि पुरुषले स्त्रीको वध गर्दछ, उसले यमका लोकमा जानुपर्दछ र नाना प्रकारका पीडा तथा दुःख भोग्नुपर्दछ। त्यसपछि उसले पूरै एक्काइस रूपान्तरबाट गुज्रनुपर्दछ।
107हे राजन्, त्यसपछि उसले नीच कीराको रूपमा जन्म लिनुपर्दछ। बीस वर्ष कीराको रूपमा बाँचेर ऊ मनुष्यरूप पुनः प्राप्त गर्दछ।
108अन्न चोर्नाले मानिसले मौरीको रूपमा जन्म लिनुपर्दछ। अन्य मौरीहरूसँग अनेक महिना बाँचेपछि उसको पाप क्षीण हुन्छ र ऊ मनुष्यरूप पुनः प्राप्त गर्दछ। धान चोर्नाले मानिस बिरालो हुन्छ।
109जुन पुरुषले तिलका रोटीमा मिसिएको अन्न चोर्दछ, ऊ अर्को जन्ममा मुसाको रूपमा जन्म लिन्छ — चोरिएको परिमाणको बढी वा थोरैअनुसार ठूलो अथवा सानो।
110ऊ प्रतिदिन मानिसहरूलाई टोक्दछ र त्यसैले पापी हुन्छ तथा नाना प्रकारका पुनर्जन्मको चक्रबाट गुज्रन्छ। जुन मूर्ख पुरुषले घिउ चोर्दछ, उसले जलकुखुराको रूपमा जन्म लिनुपर्दछ।
111जुन दुष्ट पुरुषले माछा चोर्दछ, उसले कागको रूपमा जन्म लिनुपर्दछ। नुन चोर्नाले मानिसले नक्कल गर्ने सुगाको रूपमा जन्म लिनुपर्दछ।
112जुन पुरुषले धरौटीको सम्पत्ति हडप्दछ, उसको आयु घट्दछ र मरेपछि उसले माछाहरूमा जन्म लिनुपर्दछ।
113केही काल माछाको रूपमा बाँचेर ऊ मर्दछ र मनुष्यरूप पुनः प्राप्त गर्दछ। तर मनुष्यरूप पुनः प्राप्त गर्दा पनि ऊ अल्पायु हुन्छ।
114हे भारत, वस्तुतः पाप गरेर मानिसले मनुष्यता र वनस्पतिको बीचको योनिमा जन्म लिनुपर्दछ। जुन मानिसहरूले आफ्नै मनलाई आफ्नो मार्गदर्शक बनाउँछन्, तिनीहरूले धर्मका सिद्धान्त जान्दैनन्।
115जुन पुरुषहरूले नाना प्रकारका पाप कर्म गर्दछन् र त्यसपछि निरन्तर व्रत र धर्माचरणले तिनको प्रायश्चित्त गर्न चाहन्छन्, तिनीहरूले सुख पनि भोग्दछन् र दुःख पनि सहन्छन् तथा हृदयको महान् चिन्तामा बाँच्दछन्।
116जुन पापी पुरुषहरू लोभ र मोहको वशमा पर्दछन्, तिनीहरू निश्चय नै म्लेच्छका रूपमा जन्म लिन्छन्, जसको सङ्ग गर्न योग्य हुँदैन।
117यसको विपरीत जुन पुरुषहरू जीवनभर पापबाट विरत रहन्छन्, तिनीहरू सबै प्रकारका रोगबाट मुक्त, रूपको सौन्दर्यले सम्पन्न र धनले युक्त हुन्छन्।
118स्त्रीहरूले पनि जब यसरी आचरण गर्दछन्, तब तिनीहरूले यस्तै प्रकारका जन्म प्राप्त गर्दछन्। वस्तुतः तिनीहरूले मैले बताएका प्राणीहरूका भाले योनिमा जन्म लिनुपर्दछ।
119मैले तिमीलाई अरूको सम्पत्ति हडप्ने सम्पूर्ण दोष बताइदिएँ। हे निष्पाप, मैले यो विषय तिमीलाई अत्यन्त सङ्क्षेपमा बताएको छु।
120हे भारत, कुनै अन्य प्रसङ्गमा तिमीले यी दोषका विषयमा फेरि सुन्नेछौ। हे राजन्, यो सबै मैले पूर्वकालमा स्वयं ब्रह्माबाट सुनेको थिएँ, र जब उहाँले दिव्य ऋषिहरूको बीचमा यसको वर्णन गर्नुभयो, तब मैले यसका विषयमा विधिपूर्वक सबै कुरा सोधेको थिएँ। तिमीले जे-जे मलाई सोध्यौ, त्यो सबै मैले तिमीलाई सत्यतापूर्वक र विस्तारपूर्वक बताइदिएँ। हे राजन्, यो सबै सुनेर तिमी सधैँ धर्ममा आफ्नो मन लगाऊ।