अनुशासनिक पर्व — निर्धनहरूका लागि यज्ञ-तुल्य विधान
खण्ड 9 — अनुशासनदेखि स्वर्गारोहण पर्वसम्म · अध्याय 106
संस्कृत
1युधिष्ठिर उवाच सर्वेषामेव वर्णानां म्लेच्छानां च पितामह। उपवासे मतिरियं कारणं च न विद्यते॥
2ब्रह्मक्षत्रेण नियमाश्चर्तव्या इति नः श्रुतम्। उपवासे कथं तेषां कृत्यमस्ति पितामह॥
3नियमांश्चोपवासांश्च सर्वेषा ब्रूहि पार्थिव। आप्नोति कां गतिं तात उपवासपरायणः॥
4उपवासः परं पुण्यमुपवासः परायणम्। उपोष्येह नरश्रेष्ठ किं फलं प्रतिपद्यते॥
5अधर्मान्मुच्यते केन धर्ममाप्नोति वा कथम्। स्वर्गे पुण्यं च लभते कथं भरतसत्तम॥
6उपोष्य चापि किं तेन प्रदेय स्यानराधिप। धर्मेण च सुखार्थोल्लभेद् येन ब्रबीहि तम्॥
7वैशम्पायन उवाच एवं ब्रुवाणं कौन्तेयं धर्मज्ञं धर्मतत्त्ववित्। धर्मपुत्रमिदं वाक्यं भीष्मः शान्तनवोऽब्रवीत्॥
8भीष्म उवाच इदं खलु मया राजन् श्रुतमासीत् पुरातनम्। उपवासविधौ श्रेष्ठा गुणा ये भरतर्षभ॥
9ऋषिमङ्गिरसं पूर्वं पृष्टवानस्मि भारत। यथा मां त्वं तथैवाहं पृष्टवांस्तं तपोधनम्॥
10प्रश्चमतं मया पृष्टो भगवानग्निसम्भवः। उपवासविधिं पुण्यमाचष्ट भरतर्षभ।॥
11अङ्गिरा उवाच ब्रह्मक्षत्रे त्रिरात्रं तु विहितं कुरुनन्दन। द्विस्त्रिरात्रमथैकाहं निर्दिष्टं पुरुषर्षभ॥
12वैश्याः शूद्राश्च यन्मोहादुपवासं प्रचक्रिरे। त्रिरात्रं या द्विरात्रं वा तयोर्तुष्टिर्न विद्यते॥
13चतुर्थभक्तक्षपणं वैश्ये शूद्रे विधीयते। त्रिरात्रं न तु धर्मज्ञैर्विहितं धर्मदर्शिभिः॥
14पञ्चम्यां वापि षष्ठ्यां च पौर्णमास्यां च भारत। उपोष्य एकभक्तेन नियतात्मा जितेन्द्रियः॥ क्षमावान् रूपसम्पन्नः श्रुतवांश्चैव जायते। नानपत्यो भवेत् प्राज्ञो दरिद्रो वा कदाचन॥
15यजिष्णुः पञ्चमी षष्ठी कुले भोजयते द्विजान्। अष्टमीमथ कौरव्य कृष्णपक्षे चतुर्दशीम्॥ उपोष्य व्याधिरहितो वीर्यवानभिजायते। मार्गशीर्षं तु यो मासमेकभक्तेन संक्षिपेत्॥ भोजयेच्च द्विजाशक्त्या स मुच्येद् व्याधिकिल्बिशैः। सर्वकल्याणसम्पूर्ण: सर्वोषधिसमन्वितः॥
16उपोष्य व्याधिरहितो वीर्यवानभिजायते। कृषिभागी बहुधनो बहुधान्यश्च जायते॥
17पौषमासं तु कौन्तेय भक्तेनैकेन यः क्षिपेत्। सुभगो दर्शनीयश्च यशोभागी च जायते॥
18माघं तु नियतो मासमेकभक्तेन यः क्षिपेत्। श्रीमत्कुले ज्ञातिमध्ये स महत्त्वं प्रपद्यते॥
19भगदैवतमासं तु एकभक्तेन यः क्षिपेत्। स्त्रीषु वल्लभतां याति वश्याश्चास्य भवन्ति ताः।।२२
20चैत्रं तु नियतो मासमेकभक्तेन यः क्षिपेत्। सुवर्णमणिमुक्ताढ्ये कुले महति जायते॥
21निस्तरेदेकभक्तेन वैशाख यो जितेन्द्रियः। नरो वा यदि वा नारी ज्ञातीनां श्रेष्ठतां व्रजेत्॥
22ज्येष्ठामूलं तु यो मासमेकभक्तेन संक्षिपेत्। ऐश्वर्यमतुलं श्रेष्ठं पुमान् स्त्री वा प्रपद्यते॥
23आषाढमेकभक्तेन स्थित्वा मासमतन्द्रितः। बहुधान्यो बहुधनो बहुपुत्रश्च जायते॥
24श्रावणं नियतो मासमेकभक्तेन यः क्षिपेत्। यत्र तत्राभिषेकेण युज्यते ज्ञातिवर्धनः॥
25प्रौष्ठपदं तु यो मासमेकाहारो भवेन्नरः। गवाढ्यं स्फीतमचलमैश्वर्यं प्रतिपद्यते॥
26तथैवाश्वयुजं मासमेकभक्तेन यः क्षिपेत्। मृजावन् वाहनाढ्यश्च बहुपुत्रश्च जायते॥
27कार्तिकं तु नरो मासं यः कुर्यादेकभोजनम्। शूरश्च बहुभार्यश्च कीर्तिमांश्चैव जायते॥
28इति मासा नरव्याघ्र क्षिपतां परिकीर्तिताः। तिथीनां नियमा ये तु शृणु तानपि पार्थिव॥
29पक्षे पक्षे गते यस्तु भक्तमश्नशति भारत। गवाढ्यो बहुपुत्रश्च बहुभार्यः स जायते॥
30मासि मासि त्रिरात्राणि कृत्वा वर्षाणि द्वादश। गणाधिपत्यं प्राप्नोति निःसपत्नमनाविलम्॥
31एते तु नियमाः सर्वे कर्तव्या: शरदो दश। द्वे चान्ये भरतश्रेष्ठ प्रवृत्तिमनुवर्तता॥
32यस्तु प्रातस्तथा सायं भुजानो नान्तरा पिबेत्। अहिंसानिरतो नित्यं जुह्वानो जातवेदसम्॥ षभिः स वषैर्नृपते सिध्यते नात्र संशयः। अग्निष्टोमस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः॥
33अधिवासे सोऽप्सरसां नृत्यगीतविनादिते। रमते स्त्रीसहस्राढ्ये सुकृती विरजो नरः॥
34तप्तकाञ्चनवर्णाभं विमानमधिरोहति।
35पूर्णे वर्षसहस्रं च ब्रह्मलोके महीयते॥ तत्क्षयादिह चागम्य माहाम्यं प्रतिपद्यते। यस्तु संवत्सरं पूर्णमेकाहारो भवेन्नरः॥ अतिरात्रस्य यज्ञस्य स फलं समुपाश्नुते। दशवर्षसहस्राणि स्वर्गे च स महीयते॥
36तत्क्षयादिह चागम्य माहात्म्यं प्रतिपद्यते। यस्तु संवत्सरं पूर्णं चतुर्थं भक्तमश्नुते॥ अहिंसानिरतो नित्यं सत्यवाग् विजितेन्द्रियः। वाजपेयस्य यज्ञस्य स फलं समुपाश्नुते॥
37दशवर्षसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते। षष्ठे काले तु कौन्तेय नरः संवत्सरं क्षिपन्॥ अश्वमेधस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः। चक्रवाकप्रयुक्तेन विमानेन स गच्छति॥
38यत्वारिंशत् सहस्राणि वर्षाणां दिवि मोदते। अष्टमेन तु भक्तेन जीवन् संवत्सरं नृप॥ गवामयस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः। हंससारसयुक्तेन विमानेन स गच्छति॥
39पञ्चाशतं सहस्राणि वर्षाणां दिवि मोदते। पक्षे पक्षे गते राजन् योऽश्नीयाद् वर्षमेव तु॥ षण्मासानशनं तस्य भगवानङ्गिराऽब्रवीत्। षष्टिवर्षसहस्राणि दिवमावसते च सः॥
40वीणानां वल्लकीनां च वेणूनां च विशाम्पते। सुघोषैर्मधुरैः शब्दैः सुप्तः स प्रतिबोध्यते॥
41संवत्सरमिहैकं तु मासि मासि पिबेदपः। फलं विश्वजितस्तात प्राप्नोति स नरो नृप॥
42सिंहव्याघ्रप्रयुक्तेन विमानेन स गच्छति। सप्ततिं व सहस्राणि वर्षाणां दिवि मोदते॥
43मासादूर्ध्वं नरव्याघ्र नोपवासो विधीयते। विधि त्वनशनस्याहुः पार्थ धर्मविदो जनाः॥
44अनार्तो व्याधिरहितो गच्छेदनशनं तु यः। पदे पदे यज्ञफलं स प्राप्नोति न संशयः॥
45दिवं हंसप्रयुक्तेन विमानेन स गच्छति। शतं वर्षसहस्राणां मोदते स दिवि प्रभो॥
46शतं चाप्सरस: कन्या रमयन्त्यपि तं नरम्। आर्तो वा व्याधितो वापि गच्छेदनशनं तु यः॥
47शतं वर्षसहस्राणां मोदते स दिवि प्रभो। काञ्चीनूपुरशब्देन सुप्तश्चैव प्रबोध्यते॥
48सहस्रहंसयुक्तेन विमानेन तु गच्छति। स गत्वा स्त्रीशताकीर्णं रमते भरतर्षभ॥
49क्षीणस्याप्यायनं दृष्टं क्षतस्य क्षतरोहणम्। व्याधितस्यौषधग्रामः क्रुद्धस्य च प्रसादनम्॥ दुःखितस्यार्थमानाभ्यां दुःखानां प्रतिषेधनम्। न चैते स्वर्गकामस्य रोचन्ते सुखमेधसः॥
50अतः स कामसंयुक्त विमाने हेमसंनिभे। रमते स्त्रीशतकीर्णं पुरुषोऽलंकृतः शुचिः॥
51स्वस्थः सफलसंकल्प: सुखी विगतकल्मषः। अनश्चन् देहमुत्सृज्य फलं प्राप्नोति मानवः॥
52बालसूर्यप्रतीकाशे विमाने हेमवर्चसि। वैदूर्यमुक्ताखचिते वीणामुरजनादिते॥ पताकादीपिकाकीर्णं दिव्यकघण्टानिनादिते। स्त्रीसहस्रानुचरिते स नरः सुखमेधते॥
53यावन्ति रोमकूपाणि तस्य गात्रेषु पाण्डव। तावन्त्येव सहस्राणि वर्षाणां दिवि मोदते॥
54नास्ति वेदात् परं शास्त्रं नास्ति मातृसमो गुरुः। न धर्मात् परमो लाभस्तपो नानशनात् परम्॥
55ब्राह्मणेभ्यः परं नास्ति पावनं दिवि चेह च। उपवासैस्तथा तुल्यं तपःकर्म न विद्यते॥
56उपोष्य विधिवद् देवास्त्रिदिवै प्रतिपेदिरे। ऋषयश्च परां सिद्धिमुपवासैरवाप्नुवन्॥
57दिव्यवर्षसहस्राणि विश्वामित्रेण धीमता। क्षान्तमेकेन भक्तेन तेन विप्रत्वमागतः॥
58च्यवनो जमदग्निश्च वसिष्ठो गौतमो भृगुः। सर्व एव दिवं प्राप्ताः क्षमावन्तो महर्षयः॥
59इदमङ्गिरसा पूर्वं महर्षिभ्यः प्रदर्शितम्। यः प्रदर्शयते नित्यं न स दुःखमवाप्नुते॥
60इमं तु कौन्तेय यथाक्रमं विधि प्रवर्तितं ह्यङ्गिरसा महर्षिणा। पठेच्च यो वै शृणुयाच्च नित्यदा न विद्यते तस्य नरस्य किल्बिषम्॥
61र्न चास्य दोषैरभिभूयते मनः। वियोनिजानां च विजानते रुतं ध्रुवां च कीर्तिं लभते नरोत्तमः॥
अङ्ग्रेजी
1Yudhishthira said O grandfather, all the orders of men, including the very Mlechchhas, are naturally disposed to observe fasts. We, however, do not know the reason thereof.
2We have heard that only Brahmanas and Kshatriyas should observe the vow of fasts. How, O grandfather, are the other castes to be taken as acquiring any merit by the observance of fasts?
3How have vows and fasts come to be observed by persons of all castes, O king? What is that end which one devoted to the observance of fasts, acquires?
4It has been said that fasts are greatly meritorious and that fasts are a great refuge. O king, what is the fruit that is acquired in this world by the man who observes fasts?
5By what means is one purged of his sins? By what means does one acquire virtue. By what means, O best of the Bharatas, does one succeed in acquiring Heaven and merit.
6After having observed a fast, what should one give away, O king? O tell me, what those duties are by which one may succeed in acquiring objects leading to happiness.
7Vaishampayana said Kunti's son begotten by the deity of Dharma, who was conversant with every duty and who said so to him, Shantanu's son, Bhishma, who knew every duty, answered in the following words.
8Bhishma said Formerly, O king, I heard of these high merits O chief of Bharata's race, as belonging to the observance of fasts according to the ordinance.
9I had, O Bharata, asked the Rishi Angirasa of great ascetic merit, the very same questions which you have asked me today.
10Accosted by me thus, the illustrious Rishi, who originated from the sacrificial fire, answered me even thus about the observance of fasts according to the ordinance.
11Angirasa said Fasts for three nights together, ordained for Brahmanas and Kshatriyas, O delighter of the Kurus. Indeed, O king, a fast for one night, for two nights, and for three nights may be observed by them.
12Fast for one night is ordained for Vaishyas and Shudras. If they observe fasts for two or three nights by mistake, such fasts never bring on their advancement.
13Fasts for two nights have been ordained for Vaishyas and Shudras (on certain special occasions). Fasts for three nights, however, have not been ordained for them by persons knowing duties.
14The wise man who, with his senses and soul under restraint, O Bharata, fasts, by abstaining from one of the two meals, on the fifth and the sixth days of the moon as also on the day of the full moon, becomes gifted with forgiveness and personal beauty and knowledge of scriptures. Such a person never becomes childless and poor.
15He who celebrates sacrifices for worshipping the deities on the fifth and the sixth days of the moon, becomes superior to all the members of his family and succeeds in feeding a large number of Brahmanas. He who observes fasts on the eighth and the fourteenth days of the dark fortnight, becomes freed from diseases and possessed of great energy. The man who abstains from one meal every day throughout the month called Margashirsha, should, with respect and devotion, feed a number of Brahmanas. By so doing he becomes freed from all his sins. Such a man becomes gifted with prosperity, and all sorts of grain become his.
16He becomes gifted with energy. In fact, such a person reaps profuse harvest from his fields, acquires great riches and much corn.
17That man, O son of Kunti, who passes the whole month of Pausha abstaining every day from one of two meals, becomes a gainer of good fortune and pleasant features and great fame.
18He who passes the whole month of Magha, abstaining every day from one of the two mcals, is born in a high family and attains to a position of eminence among his kinsmen.
19He who passes the whole month of Bhagadaivata, confining himself every day to only one meal, becomes a favourite with women who, indeed, readily acknowledge his sway.
20He who passes the whole of the month of Chaitra, taking every day one meal only, is born in high family and becomes rich in gold, gems, and pearls.
21The person, whether male or female, who passes the month of Baishakha, taking himself or herself every day one meal, and keeping his or her senses under restraint, succeeds in attaining to a position of eminence among kinsmen.
22The person who passes the month of Jaishthya taking himself every day one meal, succeeds in acquiring a position of eminence and great riches. If a woman, she reaps the same reward.
23He who passes the month of Ashada, taking himself one meal a day and with senses steadily concentrated upon his duties, becomes possessed of much corn, great riches and large progeny.
24He who passes the month of Sravana, taking himself one meal a day receives the honors of Abhisheka wherever he may happen to live, and attains to a position of eminence among kinsmen whom he supports.
25That man who takes himself only one meal a day for the whole month of Proshthapada, becomes possessed of great riches.
26The man who passes the month of Ashvin, taking himself one meal a day, becomes pure in soul and body, possessed of many animals and vehicles and large progeny.
27He who passes the month of Kartika, taking himself one meal every day, becomes possessed of heroism, many wives and great fame.
28I have now told you, O king, what the fruits are that are obtained by men by observing fasts for the two and ten months in detail. Listen now, O king, to me as I tell you what the rules are about the lunar days.
29The man who, abstaining from it every day, takes rice at the termination of every fortnight becomes possessed of a great many kine, a large progeny, and a long life.
30He whọ observes fasts for three nights every month and acts thus for two and ten years, acquires a position of eminence among his kinsmen and friends, without a rival to contest his claim and without any anxiety caused by any one trying to rise to the same height.
31These rules which I speak of, O chief of Bharata's race, should be observed for twelve years. Be disposed to do it.
32That man who eats once in the forenoon and once after evening and abstains from drinking at the interval, and who shows mercy towards all creatures, and pours libations of clarified butter on his sacred fire every day, acquires success, O king, in six years. There is no doubt in this. Such a man acquires the merit of the Agnishtoma sacrifice.
33Gifted with merit and freed from every sort of stain, he acquires the region of the Apsaras which echo with the sound of songs and dance, and passes his days in the company of a thousand highly beautiful ladies.
34He rides on a car of the colour of melted gold and receives great honours in the region of Brahma.
35After the exhaustion of that merit, such a person returns to Earth and acquires elevated position. That man who passes one whole year, taking himself every day only one meal, acquires the merit of the Atiratra sacrifice. He ascends to Heaven after death and receives great honours there.
36Upon the termination of that merit he returns to the Earth and acquires a position of eminence. He who passes one whole year fasting for three days in succession and taking food on every fourth day, and abstaining from injury from every sort, adhering to truthfulness of speech, and keeping his senses under control, acquires the merit of the Vajapeya sacrifice.
37Such a person ascends to Heaven after death and receives great honours there. That man, O son of Kunti, who passes a whole year observing fasts for five days and taking food on only the sixth day, gains the merit of Horse sacrifice. The chariot he rides, is drawn by Chakravakas.
38Such a man enjoys every kind of happiness in Heaven for full forty thousand years. He who passes a whole year observing fasts for seven days and taking food on only every eighth day, gains the merit of the Gavamaya sacrifice. The chariot he rides, is drawn by swans and cranes.
39Such a person enjoys all kinds of happiness in Heaven for fifty thousand years. He who passes a whole year, o king, taking food only at intervals of a fortnight, gains the merit of a continuous fast for six months. This has been said by the illustrious Angirasa himself. Such a man Lives in Heaven for sixty thousand years.
40He is roused every morning from his bed by the sweet notes of Vinas and Vallakis and flutes, O king.
41He who passes a whole year, drinking only a little water at the termination of every month, acquires, O king, the merit of the Vishvajit sacrifice.
42Such a man rides a chariot drawn by lions and tigers. He lives in Heaven for seventy thousand years in the enjoyment of every sort of happiness.
43No fast for more than a month, O king, has been ordained. Even this, O son of Pritha, is the ordinance about fasts that has been declared by sages conversant with duties.
44That man who, unafflicted by discase and free from every malady, observes a fast, indeed acquires, at every step the merits of Sacrifices.
45Such a man ascends to Heaven on a car drawn by swans. Gifted with power, he enjoys every sort of happiness in Heaven for a hundred years.
46A hundred Apsaras of the most beautiful features, wait upon, and sport with him.
47He is roused from his bed every morning by the sound of the Kanchis and the Nupuras of those ladies.
48Such a person rides on a car drawn by a thousand swans. Living, again, in a region teeming with hundreds of the most beautiful ladies, he passes his time in great joy.
49The person who seeks Heaven, does not want strength when he becomes weak, or the cure of wounds when he is wounded, or the administration of medicine when he is ill, or soothings, by others when he is angry, or the mitigation, by the expenditure of money, of sorrows caused by poverty.
50Leaving this world, where he suffers all sorts of privations, he proceeds to Heaven and rides on cars bedecked with gold, his body adorned with all sorts of ornaments. There in the midst of hundreds of beautiful ladies, he enjoys all sorts of pleasure and happiness, cleansed of every sin.
51Indeed, abstaining from food and enjoyments in this world, he renounces this body and ascends to Heaven as the fruit of his penances, There purged of all his sins, he enjoys health and happiness and all his wishes become crowned with success.
52Such a person rides on a celestials car of golden colour, effulgent like the morning sun, set with pearls and lapis lazuli, resounding with the music of Vinas and Murajas, adorned with banners and lamps, and echoing with the sounds of celestial bells.
53Such a person enjoys all sorts of happiness in Heaven for as many years as there are pores in his body.
54There is no Shastra superior to the Veda. There is no person more worthy of respect than the mother. There is no acquisition superior to that of virtue, and no penance superior to fast.
55There is nothing, more sacred, in Heaven or Earth, than Brahmanas. Similarly there is no penance that is superior to the observance of fasts.
56It was by fasts that the celestials have succeeded in becoming dwellers of Heaven. It is by fasts that the Rishis have acquired high success.
57Vishvamitra passed a thousand celestial years, taking one meal a day, and as the consequence thereof acquired the status of a Brahmana.
58Chyavana, Jamadagni, Vasishtha, Gautama and Bhriguall these great Rishis gifted with the virtue of forgivenesshave attained to Heaven through the observance of fasts.
59Forinerly Angirasa declared so to the great Rishis. The man who teaches another the merit of fasts, has never to suffer any sort of misery.
60The ordinances about fasts, in their due order, O son of Kunti, have originated from the great Rishi Angirasa. The man who daily reads these ordinances or hears them read, becomes freed from all sins.
61Not only is such a person freed from every calamity, but his mind rises above all sorts of shortcomings. Such a person succeeds in understanding the sounds of all creatures other than human, and acquiring eternal fame, becomes the foremost of men.
हिन्दी
1युधिष्ठिर ने कहा — हे पितामह, म्लेच्छों सहित मनुष्यों के समस्त वर्ग स्वभाव से ही उपवास करने की ओर प्रवृत्त हैं। किन्तु हम उसका कारण नहीं जानते।
2हमने सुना है कि केवल ब्राह्मण और क्षत्रिय ही उपवास का व्रत करें। हे पितामह, तब अन्य वर्ण उपवास के आचरण से कोई पुण्य प्राप्त करते हैं, ऐसा कैसे माना जाए?
3हे राजन्, व्रत और उपवास समस्त वर्णों के व्यक्तियों द्वारा किस प्रकार आचरित होने लगे? उपवास के आचरण में निरत मनुष्य किस गति को प्राप्त करता है?
4कहा गया है कि उपवास महान् पुण्यदायक हैं और उपवास महान् आश्रय हैं। हे राजन्, उपवास करने वाले पुरुष को इस लोक में कौन-सा फल प्राप्त होता है?
5किन उपायों से मनुष्य अपने पापों से शुद्ध होता है? किन उपायों से वह धर्म प्राप्त करता है? हे भरतश्रेष्ठ, किन उपायों से वह स्वर्ग और पुण्य प्राप्त करने में सफल होता है?
6हे राजन्, उपवास कर लेने के पश्चात् मनुष्य को क्या दान करना चाहिए? मुझे बताइए, वे कौन-से कर्तव्य हैं जिनसे मनुष्य सुख की ओर ले जाने वाली वस्तुएँ प्राप्त कर सके।
7वैशम्पायन ने कहा — धर्म देवता से उत्पन्न कुन्तीपुत्र, जो प्रत्येक कर्तव्य के ज्ञाता थे, उनसे ऐसा कहे जाने पर समस्त धर्मों के ज्ञाता शान्तनुपुत्र भीष्म ने इन शब्दों में उत्तर दिया।
8भीष्म ने कहा — हे राजन्, पूर्वकाल में मैंने विधिपूर्वक किए गए उपवासों के ये महान् पुण्य सुने थे, हे भरतवंश के प्रमुख।
9हे भारत, महान् तपस्वी ऋषि अङ्गिरा से मैंने वही प्रश्न पूछे थे जो आज तुमने मुझसे पूछे हैं।
10मेरे द्वारा इस प्रकार सम्बोधित किए जाने पर यज्ञाग्नि से उत्पन्न उन यशस्वी ऋषि ने विधिपूर्वक उपवास के विषय में मुझसे इस प्रकार कहा।
11अङ्गिरा ने कहा — हे कुरुनन्दन, ब्राह्मणों और क्षत्रियों के लिए तीन रात्रि तक के उपवास विहित हैं। हे राजन्, वे एक रात्रि, दो रात्रि तथा तीन रात्रि का उपवास कर सकते हैं।
12वैश्यों और शूद्रों के लिए एक रात्रि का उपवास विहित है। यदि वे भूल से दो या तीन रात्रि के उपवास करें, तो वे उपवास कभी उनकी उन्नति नहीं करते।
13वैश्यों और शूद्रों के लिए (कुछ विशेष अवसरों पर) दो रात्रि के उपवास विहित हैं। किन्तु धर्मज्ञ पुरुषों ने उनके लिए तीन रात्रि के उपवास विहित नहीं किए।
14हे भारत, जो बुद्धिमान् पुरुष अपनी इन्द्रियों और मन को संयत रखकर, चन्द्रमा की पञ्चमी और षष्ठी तिथि को तथा पूर्णिमा के दिन दो में से एक भोजन त्यागकर उपवास करता है, वह क्षमा, रूप-सौन्दर्य और शास्त्रज्ञान से सम्पन्न होता है। ऐसा पुरुष कभी सन्तानहीन और दरिद्र नहीं होता।
15जो चन्द्रमा की पञ्चमी और षष्ठी तिथि को देवताओं की पूजा के लिए यज्ञ करता है, वह अपने कुल के समस्त सदस्यों से श्रेष्ठ होता है और बहुसंख्यक ब्राह्मणों को भोजन कराने में समर्थ होता है। जो कृष्णपक्ष की अष्टमी और चतुर्दशी को उपवास करता है, वह रोगों से मुक्त और महान् तेजस्वी होता है। जो मार्गशीर्ष नामक मास भर प्रतिदिन एक भोजन त्यागता है, उसे आदर और भक्ति से अनेक ब्राह्मणों को भोजन कराना चाहिए। ऐसा करने से वह अपने समस्त पापों से मुक्त हो जाता है। ऐसा पुरुष समृद्धि से सम्पन्न होता है और सब प्रकार के धान्य उसे प्राप्त होते हैं।
16वह तेज से सम्पन्न होता है। वस्तुतः ऐसा पुरुष अपने खेतों से प्रचुर फसल काटता है और महान् धन तथा बहुत अन्न प्राप्त करता है।
17हे कुन्तीपुत्र, जो पुरुष पूरा पौष मास प्रतिदिन दो में से एक भोजन त्यागकर बिताता है, वह सौभाग्य, मनोहर रूप और महान् यश का भागी होता है।
18जो पूरा माघ मास प्रतिदिन दो में से एक भोजन त्यागकर बिताता है, वह उच्च कुल में जन्म लेता है और अपने बन्धुजनों में प्रमुख स्थान प्राप्त करता है।
19जो पूरा भगदैवत (फाल्गुन) मास प्रतिदिन केवल एक ही भोजन तक सीमित रहकर बिताता है, वह स्त्रियों का प्रिय होता है, जो सचमुच सहज ही उसका अधिकार स्वीकार कर लेती हैं।
20जो पूरा चैत्र मास प्रतिदिन केवल एक भोजन लेकर बिताता है, वह उच्च कुल में जन्म लेता है और स्वर्ण, मणि तथा मोतियों से सम्पन्न होता है।
21जो व्यक्ति, चाहे पुरुष हो या स्त्री, वैशाख मास प्रतिदिन एक ही भोजन लेकर तथा अपनी इन्द्रियों को संयत रखकर बिताता है, वह अपने बन्धुजनों में प्रमुख स्थान प्राप्त करने में सफल होता है।
22जो व्यक्ति ज्येष्ठ मास प्रतिदिन एक ही भोजन लेकर बिताता है, वह प्रमुख स्थान तथा महान् धन प्राप्त करने में सफल होता है। यदि स्त्री ऐसा करे, तो वह भी वही फल पाती है।
23जो आषाढ़ मास प्रतिदिन एक ही भोजन लेकर तथा अपनी इन्द्रियों को अपने कर्तव्यों में स्थिरतापूर्वक लगाकर बिताता है, वह बहुत अन्न, महान् धन और बड़ी सन्तति से सम्पन्न होता है।
24जो श्रावण मास प्रतिदिन एक ही भोजन लेकर बिताता है, वह जहाँ भी रहे वहाँ अभिषेक का सम्मान पाता है, और जिन बन्धुजनों का वह भरण करता है उनमें प्रमुख स्थान प्राप्त करता है।
25जो पुरुष पूरे प्रौष्ठपद (भाद्रपद) मास प्रतिदिन केवल एक ही भोजन लेता है, वह महान् धन से सम्पन्न होता है।
26जो आश्विन मास प्रतिदिन एक ही भोजन लेकर बिताता है, वह मन और शरीर से पवित्र होता है तथा अनेक पशुओं, वाहनों और बड़ी सन्तति से सम्पन्न होता है।
27जो कार्तिक मास प्रतिदिन एक ही भोजन लेकर बिताता है, वह शौर्य, अनेक पत्नियों और महान् यश से सम्पन्न होता है।
28हे राजन्, अब मैंने तुम्हें विस्तार से बता दिया कि बारह मासों के उपवासों से मनुष्यों को कौन-से फल प्राप्त होते हैं। हे राजन्, अब सुनो, मैं तुम्हें तिथियों के विषय में नियम बताता हूँ।
29जो प्रतिदिन भोजन से विरत रहकर प्रत्येक पक्ष के अन्त में अन्न ग्रहण करता है, वह बहुत गौओं, बड़ी सन्तति और दीर्घ आयु से सम्पन्न होता है।
30जो प्रत्येक मास तीन रात्रि का उपवास करता है और बारह वर्ष तक ऐसा करता है, वह अपने बन्धुजनों और मित्रों में ऐसा प्रमुख स्थान प्राप्त करता है जिसका कोई प्रतिद्वन्द्वी दावा नहीं करता और जिसके कारण किसी के उसी ऊँचाई तक उठने के प्रयत्न से उत्पन्न चिन्ता नहीं होती।
31हे भरतवंश के प्रमुख, जिन नियमों की मैं बात करता हूँ, वे बारह वर्ष तक आचरित होने चाहिए। तुम इन्हें करने को उद्यत रहो।
32जो पुरुष एक बार पूर्वाह्न में और एक बार सन्ध्या के पश्चात् भोजन करता है और बीच के समय में पान से विरत रहता है, जो समस्त प्राणियों पर दया करता है, और प्रतिदिन अपनी अग्नि में घृत की आहुतियाँ देता है, हे राजन्, वह छह वर्ष में सिद्धि प्राप्त करता है। इसमें सन्देह नहीं। ऐसा पुरुष अग्निष्टोम यज्ञ का पुण्य प्राप्त करता है।
33पुण्य से सम्पन्न और सब प्रकार के मल से मुक्त होकर वह अप्सराओं का वह लोक प्राप्त करता है जो गीत और नृत्य के स्वरों से गूँजता रहता है, और सहस्र परम सुन्दरी रमणियों के साथ अपने दिन बिताता है।
34वह पिघले स्वर्ण के वर्ण वाले रथ पर चढ़ता है और ब्रह्मलोक में महान् सम्मान प्राप्त करता है।
35उस पुण्य के क्षीण होने पर ऐसा पुरुष पृथ्वी पर लौटता है और उच्च स्थान प्राप्त करता है। जो पुरुष पूरा एक वर्ष प्रतिदिन केवल एक ही भोजन लेकर बिताता है, वह अतिरात्र यज्ञ का पुण्य प्राप्त करता है। मृत्यु के पश्चात् वह स्वर्ग को जाता है और वहाँ महान् सम्मान पाता है।
36उस पुण्य के समाप्त होने पर वह पृथ्वी पर लौटता है और प्रमुख स्थान प्राप्त करता है। जो पूरा एक वर्ष लगातार तीन दिन उपवास करके चौथे दिन भोजन लेता है, तथा सब प्रकार की हिंसा से विरत रहता है, सत्यवचन का पालन करता है और अपनी इन्द्रियों को वश में रखता है, वह वाजपेय यज्ञ का पुण्य प्राप्त करता है।
37ऐसा पुरुष मृत्यु के पश्चात् स्वर्ग को जाता है और वहाँ महान् सम्मान पाता है। हे कुन्तीपुत्र, जो पुरुष पूरा एक वर्ष पाँच दिन उपवास करके केवल छठे दिन भोजन लेते हुए बिताता है, वह अश्वमेध यज्ञ का पुण्य प्राप्त करता है। जिस रथ पर वह चढ़ता है, वह चक्रवाकों द्वारा खींचा जाता है।
38ऐसा पुरुष पूरे चालीस सहस्र वर्ष तक स्वर्ग में सब प्रकार का सुख भोगता है। जो पूरा एक वर्ष सात दिन उपवास करके केवल आठवें दिन भोजन लेते हुए बिताता है, वह गवामयन यज्ञ का पुण्य प्राप्त करता है। जिस रथ पर वह चढ़ता है, वह हंसों और सारसों द्वारा खींचा जाता है।
39ऐसा पुरुष पचास सहस्र वर्ष तक स्वर्ग में सब प्रकार का सुख भोगता है। हे राजन्, जो पूरा एक वर्ष केवल पक्ष के अन्तराल पर भोजन लेते हुए बिताता है, वह छह मास के निरन्तर उपवास का पुण्य प्राप्त करता है। यह स्वयं यशस्वी अङ्गिरा ने कहा है। ऐसा पुरुष साठ सहस्र वर्ष तक स्वर्ग में रहता है।
40हे राजन्, वह प्रत्येक प्रातःकाल वीणा, वल्लकी और वंशी के मधुर स्वरों से अपनी शय्या से जगाया जाता है।
41हे राजन्, जो पूरा एक वर्ष प्रत्येक मास के अन्त में केवल थोड़ा जल पीकर बिताता है, वह विश्वजित् यज्ञ का पुण्य प्राप्त करता है।
42ऐसा पुरुष सिंहों और व्याघ्रों द्वारा खींचे जाने वाले रथ पर चढ़ता है। वह सत्तर सहस्र वर्ष तक सब प्रकार के सुख भोगते हुए स्वर्ग में रहता है।
43हे राजन्, एक मास से अधिक का उपवास विहित नहीं है। हे पृथापुत्र, धर्मज्ञ मुनियों द्वारा उपवासों के विषय में घोषित विधि यही है।
44जो पुरुष रोग से पीड़ित न होकर और प्रत्येक व्याधि से मुक्त रहकर उपवास करता है, वह सचमुच पग-पग पर यज्ञों का पुण्य प्राप्त करता है।
45ऐसा पुरुष हंसों द्वारा खींचे जाने वाले रथ पर चढ़कर स्वर्ग जाता है। शक्ति से सम्पन्न होकर वह सौ वर्ष तक स्वर्ग में सब प्रकार का सुख भोगता है।
46परम सुन्दर रूप वाली सौ अप्सराएँ उसकी सेवा करती हैं और उसके साथ क्रीड़ा करती हैं।
47वह प्रत्येक प्रातःकाल उन रमणियों की करधनियों और नूपुरों की ध्वनि से अपनी शय्या से जगाया जाता है।
48ऐसा पुरुष सहस्र हंसों द्वारा खींचे जाने वाले रथ पर चढ़ता है। फिर सैकड़ों परम सुन्दरी रमणियों से भरे लोक में रहता हुआ वह अपना समय महान् आनन्द में बिताता है।
49जो पुरुष स्वर्ग की कामना करता है, उसे दुर्बल होने पर बल की, घायल होने पर घावों की चिकित्सा की, रोगी होने पर औषध के सेवन की, क्रुद्ध होने पर दूसरों के द्वारा शान्त किए जाने की, अथवा दरिद्रता से उत्पन्न शोकों को धन व्यय करके दूर करने की आवश्यकता नहीं रहती।
50जहाँ वह सब प्रकार के अभाव सहता है, उस इस लोक को छोड़कर वह स्वर्ग को जाता है और स्वर्ण से जड़े रथों पर चढ़ता है, उसका शरीर सब प्रकार के आभूषणों से सज्जित रहता है। वहाँ सैकड़ों सुन्दरी रमणियों के मध्य, समस्त पापों से शुद्ध होकर वह सब प्रकार का भोग और सुख भोगता है।
51वस्तुतः इस लोक में अन्न और भोगों से विरत रहकर वह इस शरीर को त्यागता है और अपने तप के फलस्वरूप स्वर्ग को जाता है। वहाँ समस्त पापों से शुद्ध होकर वह आरोग्य और सुख भोगता है और उसकी समस्त कामनाएँ सफल होती हैं।
52ऐसा पुरुष स्वर्ण वर्ण के, प्रातःकालीन सूर्य के समान देदीप्यमान, मोतियों और वैदूर्य से जड़े, वीणा और मुरजों के संगीत से गूँजते, ध्वजाओं और दीपों से सुशोभित तथा दिव्य घण्टों की ध्वनि से प्रतिध्वनित दिव्य रथ पर चढ़ता है।
53ऐसा पुरुष अपने शरीर में जितने रोमकूप हैं, उतने वर्षों तक स्वर्ग में सब प्रकार का सुख भोगता है।
54वेद से श्रेष्ठ कोई शास्त्र नहीं। माता से अधिक आदरणीय कोई नहीं। धर्म से श्रेष्ठ कोई लाभ नहीं, और उपवास से श्रेष्ठ कोई तप नहीं।
55स्वर्ग में अथवा पृथ्वी पर ब्राह्मणों से अधिक पवित्र कुछ नहीं। इसी प्रकार उपवास के आचरण से श्रेष्ठ कोई तप नहीं।
56उपवासों से ही देवता स्वर्ग के निवासी बनने में सफल हुए। उपवासों से ही ऋषियों ने महान् सिद्धि प्राप्त की।
57विश्वामित्र ने सहस्र दिव्य वर्ष प्रतिदिन एक ही भोजन लेकर बिताए, और उसके फलस्वरूप ब्राह्मणत्व प्राप्त किया।
58च्यवन, जमदग्नि, वसिष्ठ, गौतम और भृगु — क्षमा के गुण से सम्पन्न ये सभी महान् ऋषि उपवासों के आचरण से ही स्वर्ग को प्राप्त हुए।
59पूर्वकाल में अङ्गिरा ने महान् ऋषियों से ऐसा कहा था। जो पुरुष दूसरे को उपवासों का पुण्य सिखाता है, उसे कभी किसी प्रकार का दुःख नहीं भोगना पड़ता।
60हे कुन्तीपुत्र, उपवासों के विषय में ये विधियाँ, अपने क्रम से, महान् ऋषि अङ्गिरा से ही उत्पन्न हुई हैं। जो पुरुष प्रतिदिन इन विधियों को पढ़ता है अथवा पढ़ी हुई सुनता है, वह समस्त पापों से मुक्त हो जाता है।
61ऐसा पुरुष न केवल प्रत्येक विपत्ति से मुक्त होता है, अपितु उसका मन सब प्रकार की न्यूनताओं से ऊपर उठ जाता है। ऐसा पुरुष मनुष्येतर समस्त प्राणियों की वाणी समझने में समर्थ होता है, और अक्षय यश प्राप्त करके पुरुषों में श्रेष्ठ हो जाता है।
नेपाली
1युधिष्ठिरले भने — हे पितामह, म्लेच्छहरूसहित मानिसका सम्पूर्ण वर्ग स्वभावैले उपवास गर्नतिर प्रवृत्त छन्। तर हामी त्यसको कारण जान्दैनौँ।
2हामीले सुनेका छौँ कि केवल ब्राह्मण र क्षत्रियले मात्र उपवासको व्रत गरून्। हे पितामह, तब अन्य वर्णले उपवासको आचरणबाट कुनै पुण्य प्राप्त गर्छन् भन्ने कसरी मानियोस्?
3हे राजन्, व्रत र उपवास सम्पूर्ण वर्णका व्यक्तिहरूद्वारा कसरी आचरण गरिन थाले? उपवासको आचरणमा निरत मानिसले कुन गति प्राप्त गर्दछ?
4भनिएको छ कि उपवास महान् पुण्यदायी हुन् र उपवास महान् आश्रय हुन्। हे राजन्, उपवास गर्ने पुरुषले यस लोकमा कुन फल प्राप्त गर्दछ?
5कुन उपायद्वारा मानिस आफ्ना पापबाट शुद्ध हुन्छ? कुन उपायद्वारा उसले धर्म प्राप्त गर्दछ? हे भरतश्रेष्ठ, कुन उपायद्वारा उसले स्वर्ग र पुण्य प्राप्त गर्न सफल हुन्छ?
6हे राजन्, उपवास गरिसकेपछि मानिसले के दान गर्नुपर्छ? मलाई भन्नुहोस्, ती कुन कर्तव्य हुन् जसद्वारा मानिसले सुखतर्फ लैजाने वस्तुहरू प्राप्त गर्न सकोस्।
7वैशम्पायनले भने — धर्म देवताबाट उत्पन्न कुन्तीपुत्र, जो प्रत्येक कर्तव्यका ज्ञाता थिए, उनले यसो भनेपछि सम्पूर्ण धर्मका ज्ञाता शान्तनुपुत्र भीष्मले यी शब्दमा उत्तर दिए।
8भीष्मले भने — हे राजन्, पूर्वकालमा मैले विधिपूर्वक गरिएका उपवासका यी महान् पुण्य सुनेको थिएँ, हे भरतवंशका प्रमुख।
9हे भारत, महान् तपस्वी ऋषि अङ्गिरालाई मैले तिनै प्रश्न सोधेको थिएँ जो आज तिमीले मलाई सोध्यौ।
10मैले यसरी सम्बोधन गरेपछि यज्ञाग्निबाट उत्पन्न ती यशस्वी ऋषिले विधिपूर्वकको उपवासका विषयमा मलाई यसरी भने।
11अङ्गिराले भने — हे कुरुनन्दन, ब्राह्मण र क्षत्रियका लागि तीन रातसम्मको उपवास विहित छ। हे राजन्, तिनीहरूले एक रात, दुई रात तथा तीन रातको उपवास गर्न सक्छन्।
12वैश्य र शूद्रका लागि एक रातको उपवास विहित छ। यदि तिनीहरूले भुलले दुई वा तीन रातको उपवास गरे भने, ती उपवासले कहिल्यै तिनीहरूको उन्नति गर्दैनन्।
13वैश्य र शूद्रका लागि (केही विशेष अवसरमा) दुई रातको उपवास विहित छ। तर धर्मज्ञ पुरुषहरूले तिनीहरूका लागि तीन रातको उपवास विहित गरेका छैनन्।
14हे भारत, जुन बुद्धिमान् पुरुषले आफ्ना इन्द्रिय र मन संयत राखेर, चन्द्रमाको पञ्चमी र षष्ठी तिथिमा तथा पूर्णिमाको दिन दुईमध्ये एक भोजन त्यागेर उपवास गर्दछ, ऊ क्षमा, रूप-सौन्दर्य र शास्त्रज्ञानले सम्पन्न हुन्छ। यस्तो पुरुष कहिल्यै सन्तानहीन र दरिद्र हुँदैन।
15जसले चन्द्रमाको पञ्चमी र षष्ठी तिथिमा देवताहरूको पूजाका लागि यज्ञ गर्दछ, ऊ आफ्नो कुलका सम्पूर्ण सदस्यभन्दा श्रेष्ठ हुन्छ र धेरै सङ्ख्यामा ब्राह्मणहरूलाई भोजन गराउन समर्थ हुन्छ। जसले कृष्णपक्षको अष्टमी र चतुर्दशीमा उपवास गर्दछ, ऊ रोगबाट मुक्त र महान् तेजस्वी हुन्छ। जसले मार्गशीर्ष नामक महिनाभरि प्रतिदिन एक भोजन त्याग्दछ, उसले आदर र भक्तिले अनेक ब्राह्मणलाई भोजन गराउनुपर्छ। यसो गरेबाट ऊ आफ्ना सम्पूर्ण पापबाट मुक्त हुन्छ। यस्तो पुरुष समृद्धिले सम्पन्न हुन्छ र सबै प्रकारका अन्न उसलाई प्राप्त हुन्छन्।
16ऊ तेजले सम्पन्न हुन्छ। वस्तुतः यस्तो पुरुषले आफ्ना खेतबाट प्रचुर बाली काट्छ र महान् धन तथा धेरै अन्न प्राप्त गर्दछ।
17हे कुन्तीपुत्र, जुन पुरुषले पूरै पौष महिना प्रतिदिन दुईमध्ये एक भोजन त्यागेर बिताउँछ, ऊ सौभाग्य, मनोहर रूप र महान् यशको भागी हुन्छ।
18जसले पूरै माघ महिना प्रतिदिन दुईमध्ये एक भोजन त्यागेर बिताउँछ, ऊ उच्च कुलमा जन्म लिन्छ र आफ्ना बन्धुहरूमा प्रमुख स्थान प्राप्त गर्दछ।
19जसले पूरै भगदैवत (फागुन) महिना प्रतिदिन केवल एक मात्र भोजनमा सीमित रहेर बिताउँछ, ऊ स्त्रीहरूको प्रिय हुन्छ, जसले साँच्चै सहजै उसको अधिकार स्वीकार गर्दछन्।
20जसले पूरै चैत महिना प्रतिदिन केवल एक भोजन लिएर बिताउँछ, ऊ उच्च कुलमा जन्म लिन्छ र सुन, मणि तथा मोतीले सम्पन्न हुन्छ।
21जुन व्यक्तिले, चाहे पुरुष होस् वा स्त्री, वैशाख महिना प्रतिदिन एक मात्र भोजन लिएर तथा आफ्ना इन्द्रिय संयत राखेर बिताउँछ, ऊ आफ्ना बन्धुहरूमा प्रमुख स्थान प्राप्त गर्न सफल हुन्छ।
22जुन व्यक्तिले जेठ महिना प्रतिदिन एक मात्र भोजन लिएर बिताउँछ, ऊ प्रमुख स्थान तथा महान् धन प्राप्त गर्न सफल हुन्छ। यदि स्त्रीले यसो गरिन् भने, उनले पनि त्यही फल पाउँछिन्।
23जसले असार महिना प्रतिदिन एक मात्र भोजन लिएर तथा आफ्ना इन्द्रिय आफ्ना कर्तव्यमा स्थिरतापूर्वक लगाएर बिताउँछ, ऊ धेरै अन्न, महान् धन र ठूलो सन्ततिले सम्पन्न हुन्छ।
24जसले साउन महिना प्रतिदिन एक मात्र भोजन लिएर बिताउँछ, ऊ जहाँ बसे पनि त्यहाँ अभिषेकको सम्मान पाउँछ, र जुन बन्धुहरूको ऊ भरणपोषण गर्दछ तिनमा प्रमुख स्थान प्राप्त गर्दछ।
25जुन पुरुषले पूरै प्रौष्ठपद (भदौ) महिना प्रतिदिन केवल एक मात्र भोजन लिन्छ, ऊ महान् धनले सम्पन्न हुन्छ।
26जसले असोज महिना प्रतिदिन एक मात्र भोजन लिएर बिताउँछ, ऊ मन र शरीरले पवित्र हुन्छ तथा अनेक पशु, वाहन र ठूलो सन्ततिले सम्पन्न हुन्छ।
27जसले कात्तिक महिना प्रतिदिन एक मात्र भोजन लिएर बिताउँछ, ऊ शौर्य, अनेक पत्नी र महान् यशले सम्पन्न हुन्छ।
28हे राजन्, अब मैले तिमीलाई विस्तारपूर्वक भनिसकेँ कि बाह्र महिनाका उपवासबाट मानिसहरूले कुन फल प्राप्त गर्दछन्। हे राजन्, अब सुन, म तिमीलाई तिथिका विषयमा नियम भन्दछु।
29जसले प्रतिदिन भोजनबाट विरत रहेर प्रत्येक पक्षको अन्त्यमा अन्न ग्रहण गर्दछ, ऊ धेरै गाई, ठूलो सन्तति र दीर्घ आयुले सम्पन्न हुन्छ।
30जसले प्रत्येक महिना तीन रातको उपवास गर्दछ र बाह्र वर्षसम्म यसो गर्दछ, ऊ आफ्ना बन्धु र मित्रहरूमा यस्तो प्रमुख स्थान प्राप्त गर्दछ जसमा कुनै प्रतिद्वन्द्वीले दाबी गर्दैन र जसका कारण कसैले त्यही उचाइसम्म उठ्न खोजेको चिन्ता हुँदैन।
31हे भरतवंशका प्रमुख, जुन नियमको म कुरा गर्दछु, ती बाह्र वर्षसम्म आचरण गरिनुपर्छ। तिमी यी गर्न उद्यत रहू।
32जुन पुरुषले एक पटक पूर्वाह्नमा र एक पटक सन्ध्यापछि भोजन गर्दछ र बीचको समयमा पानबाट विरत रहन्छ, जसले सम्पूर्ण प्राणीमाथि दया गर्दछ, र प्रतिदिन आफ्नो अग्निमा घिउका आहुति दिन्छ, हे राजन्, उसले छ वर्षमा सिद्धि प्राप्त गर्दछ। यसमा सन्देह छैन। यस्तो पुरुषले अग्निष्टोम यज्ञको पुण्य प्राप्त गर्दछ।
33पुण्यले सम्पन्न र सबै प्रकारको मलबाट मुक्त भएर उसले अप्सराहरूको त्यो लोक प्राप्त गर्दछ जो गीत र नृत्यका स्वरले गुञ्जिरहन्छ, र हजार परम सुन्दरी रमणीहरूसँग आफ्ना दिन बिताउँछ।
34ऊ पग्लेको सुनको वर्ण भएको रथमा चढ्छ र ब्रह्मलोकमा महान् सम्मान प्राप्त गर्दछ।
35त्यो पुण्य क्षीण भएपछि यस्तो पुरुष पृथ्वीमा फर्कन्छ र उच्च स्थान प्राप्त गर्दछ। जुन पुरुषले पूरै एक वर्ष प्रतिदिन केवल एक मात्र भोजन लिएर बिताउँछ, उसले अतिरात्र यज्ञको पुण्य प्राप्त गर्दछ। मृत्युपछि ऊ स्वर्ग जान्छ र त्यहाँ महान् सम्मान पाउँछ।
36त्यो पुण्य समाप्त भएपछि ऊ पृथ्वीमा फर्कन्छ र प्रमुख स्थान प्राप्त गर्दछ। जसले पूरै एक वर्ष लगातार तीन दिन उपवास गरेर चौथो दिन भोजन लिन्छ, तथा सबै प्रकारको हिंसाबाट विरत रहन्छ, सत्यवचनको पालन गर्दछ र आफ्ना इन्द्रिय वशमा राख्छ, उसले वाजपेय यज्ञको पुण्य प्राप्त गर्दछ।
37यस्तो पुरुष मृत्युपछि स्वर्ग जान्छ र त्यहाँ महान् सम्मान पाउँछ। हे कुन्तीपुत्र, जुन पुरुषले पूरै एक वर्ष पाँच दिन उपवास गरेर केवल छैटौँ दिन भोजन लिँदै बिताउँछ, उसले अश्वमेध यज्ञको पुण्य प्राप्त गर्दछ। जुन रथमा ऊ चढ्छ, त्यो चक्रवाकहरूले तानिन्छ।
38यस्तो पुरुषले पूरै चालीस हजार वर्षसम्म स्वर्गमा सबै प्रकारको सुख भोग्छ। जसले पूरै एक वर्ष सात दिन उपवास गरेर केवल आठौँ दिन भोजन लिँदै बिताउँछ, उसले गवामयन यज्ञको पुण्य प्राप्त गर्दछ। जुन रथमा ऊ चढ्छ, त्यो हाँस र सारसहरूले तानिन्छ।
39यस्तो पुरुषले पचास हजार वर्षसम्म स्वर्गमा सबै प्रकारको सुख भोग्छ। हे राजन्, जसले पूरै एक वर्ष केवल पक्षको अन्तरालमा भोजन लिँदै बिताउँछ, उसले छ महिनाको निरन्तर उपवासको पुण्य प्राप्त गर्दछ। यो स्वयं यशस्वी अङ्गिराले भनेका हुन्। यस्तो पुरुष साठी हजार वर्षसम्म स्वर्गमा रहन्छ।
40हे राजन्, ऊ प्रत्येक बिहान वीणा, वल्लकी र बाँसुरीका मधुर स्वरले आफ्नो ओछ्यानबाट ब्युँझाइन्छ।
41हे राजन्, जसले पूरै एक वर्ष प्रत्येक महिनाको अन्त्यमा केवल थोरै जल पिएर बिताउँछ, उसले विश्वजित् यज्ञको पुण्य प्राप्त गर्दछ।
42यस्तो पुरुष सिंह र बाघहरूले तानिने रथमा चढ्छ। ऊ सत्तरी हजार वर्षसम्म सबै प्रकारका सुख भोग्दै स्वर्गमा रहन्छ।
43हे राजन्, एक महिनाभन्दा बढीको उपवास विहित छैन। हे पृथापुत्र, धर्मज्ञ मुनिहरूद्वारा उपवासका विषयमा घोषित विधि यही हो।
44जुन पुरुष रोगले पीडित नभई र प्रत्येक व्याधिबाट मुक्त रहेर उपवास गर्दछ, उसले साँच्चै पाइलैपिच्छे यज्ञहरूको पुण्य प्राप्त गर्दछ।
45यस्तो पुरुष हाँसहरूले तानिने रथमा चढेर स्वर्ग जान्छ। शक्तिले सम्पन्न भई ऊ सय वर्षसम्म स्वर्गमा सबै प्रकारको सुख भोग्छ।
46परम सुन्दर रूप भएका सय अप्सराले उसको सेवा गर्दछन् र उससँग क्रीडा गर्दछन्।
47ऊ प्रत्येक बिहान ती रमणीहरूका करधनी र नूपुरको ध्वनिले आफ्नो ओछ्यानबाट ब्युँझाइन्छ।
48यस्तो पुरुष हजार हाँसले तानिने रथमा चढ्छ। अनि सयौँ परम सुन्दरी रमणीले भरिएको लोकमा बस्दै ऊ आफ्नो समय महान् आनन्दमा बिताउँछ।
49जुन पुरुषले स्वर्गको कामना गर्दछ, उसलाई दुर्बल हुँदा बलको, घाइते हुँदा घाउको उपचारको, रोगी हुँदा औषधि सेवनको, क्रुद्ध हुँदा अरूद्वारा शान्त पारिनुको, अथवा दरिद्रताबाट उत्पन्न शोक धन खर्चेर हटाउनुको आवश्यकता रहँदैन।
50जहाँ ऊ सबै प्रकारका अभाव सहन्छ, त्यो यस लोकलाई छोडेर ऊ स्वर्ग जान्छ र सुनले जडिएका रथमा चढ्छ, उसको शरीर सबै प्रकारका आभूषणले सजिएको हुन्छ। त्यहाँ सयौँ सुन्दरी रमणीहरूको बीचमा, सम्पूर्ण पापबाट शुद्ध भई ऊ सबै प्रकारको भोग र सुख भोग्छ।
51वस्तुतः यस लोकमा अन्न र भोगबाट विरत रहेर ऊ यो शरीर त्याग्दछ र आफ्नो तपको फलस्वरूप स्वर्ग जान्छ। त्यहाँ सम्पूर्ण पापबाट शुद्ध भई ऊ आरोग्य र सुख भोग्छ र उसका सम्पूर्ण कामना सफल हुन्छन्।
52यस्तो पुरुष सुनको वर्णको, बिहानको सूर्यजस्तै देदीप्यमान, मोती र वैदूर्यले जडिएको, वीणा र मुरजको सङ्गीतले गुञ्जिने, ध्वजा र दीपले सुशोभित तथा दिव्य घण्टको ध्वनिले प्रतिध्वनित दिव्य रथमा चढ्छ।
53यस्तो पुरुषले आफ्नो शरीरमा जति रोमकूप छन्, त्यति वर्षसम्म स्वर्गमा सबै प्रकारको सुख भोग्छ।
54वेदभन्दा श्रेष्ठ कुनै शास्त्र छैन। आमाभन्दा बढी आदरणीय कोही छैन। धर्मभन्दा श्रेष्ठ कुनै लाभ छैन, र उपवासभन्दा श्रेष्ठ कुनै तप छैन।
55स्वर्गमा अथवा पृथ्वीमा ब्राह्मणहरूभन्दा बढी पवित्र केही छैन। त्यसै गरी उपवासको आचरणभन्दा श्रेष्ठ कुनै तप छैन।
56उपवासबाटै देवताहरू स्वर्गका निवासी बन्न सफल भए। उपवासबाटै ऋषिहरूले महान् सिद्धि प्राप्त गरे।
57विश्वामित्रले हजार दिव्य वर्ष प्रतिदिन एक मात्र भोजन लिएर बिताए, र त्यसको फलस्वरूप ब्राह्मणत्व प्राप्त गरे।
58च्यवन, जमदग्नि, वसिष्ठ, गौतम र भृगु — क्षमाको गुणले सम्पन्न यी सबै महान् ऋषि उपवासको आचरणबाटै स्वर्ग प्राप्त भए।
59पूर्वकालमा अङ्गिराले महान् ऋषिहरूलाई यसो भनेका थिए। जुन पुरुषले अर्कालाई उपवासको पुण्य सिकाउँछ, उसले कहिल्यै कुनै प्रकारको दुःख भोग्नुपर्दैन।
60हे कुन्तीपुत्र, उपवासका विषयमा यी विधि, आफ्नो क्रमअनुसार, महान् ऋषि अङ्गिराबाटै उत्पन्न भएका हुन्। जुन पुरुषले प्रतिदिन यी विधि पढ्छ अथवा पढेको सुन्छ, ऊ सम्पूर्ण पापबाट मुक्त हुन्छ।
61यस्तो पुरुष प्रत्येक विपत्तिबाट मुक्त हुनु मात्र होइन, अपितु उसको मन सबै प्रकारका न्यूनताभन्दा माथि उठ्छ। यस्तो पुरुष मानिसबाहेक सम्पूर्ण प्राणीका वाणी बुझ्न समर्थ हुन्छ, र अक्षय यश प्राप्त गरेर पुरुषहरूमा श्रेष्ठ हुन्छ।