अनुशासनिक पर्व — हीन वर्णका व्यक्तिलाई उपदेश दिँदा पाप लाग्छ कि लाग्दैन; एक ब्राह्मण र एक शूद्रको कथा
खण्ड 9 — अनुशासनदेखि स्वर्गारोहण पर्वसम्म · अध्याय 10
संस्कृत
1युधिष्ठिर उवाच मित्रसौहार्दयोगेन उपदेशं करोति यः। जात्याऽधरस्य राजर्षेर्दोषस्तस्य भवेन्न वा॥
2एतदिच्छामि तत्त्वेन व्याख्यातुं वै पितामह। सूक्ष्मा गतिर्हि धर्मस्य यत्र मुह्यन्ति मानवाः॥
3भीष्म उवाच अत्र ते वर्तयिष्यामि शृणु राजन् यथाक्रमम्। ऋषीणां वदतां पूर्वं श्रुतमासीत् यथा पुरा॥
4उपदेशो न कर्तव्यो जातिहीनस्य कस्यचित्। उपदेशे महान् दोष उपाध्यायस्य भाष्यते॥
5निदर्शनमिदं राजन् शृणु मे भरतर्षभ। दुरुक्तवचने राजन् यथापूर्वं युधिष्ठिर॥
6ब्रह्माश्रमपदे वृत्तं पाश्र्वं हिमवतः शुभे। तत्राश्रमपदं पुण्यं नानावृक्षगणायुतम्॥
7नानागुल्मलताकीर्णं मृगद्विजनिषेवितम्। सिद्धचारणसंयुक्तं रम्यं पुष्पितकाननम्॥
8व्रतिभिर्बहुभिः कीर्णं तापसैरुपसेवितम्। ब्राह्मणैश्च महाभागैः सूर्यज्वलनसंनिभैः॥
9नियमव्रतसम्पन्नैः समाकीर्णं तपस्विभिः। दीक्षितैर्भरतश्रेष्ठ यताहारैः कृतात्मभिः॥
10तपोध्ययनघोषैश्च नादितं भरतर्षभ। वालखिल्यैश्च बहुभिर्यतिभिश्च निषेवितम्॥
11तत्र कश्चित् समुत्साहं कृत्वा शूद्रो दयान्वितः। आगतो ह्याश्रमपदं पूजितश्च तपस्विभिः॥
12तांस्तु दृष्ट्वा मुनिगणान् देवकल्पान् महौजसः। विविधां वहतो दीक्षां सम्प्राहष्यत भारत॥
13अथास्य बुद्धिरभवत् तपस्ये भरतर्षभ। ततोऽब्रवीत् कुलपतिं पादौ संगृह्य भारत॥ भवत्प्रसादादिच्छामि धर्म वक्तुं द्विजर्षभ। तन्मां त्वं भगवन् वक्तुं प्रव्राजयितुमर्हसि॥
14वर्णावरोऽहं भगवन् शूद्रो जात्यास्मि सत्तम। शुश्रूषां कर्तुमिच्छामि प्रपन्नाय प्रसीद मे॥
15कुलपतिरुवाच न शक्यमिह शूद्रेण लिङ्गमाश्रित्य वर्तितुम्। आस्यतां यदि ते बुद्धिः शुश्रूषानिरतो भव॥ शुश्रूषया पराँल्लोकानवाप्स्यसि न संशयः॥
16भीष्म उवाच एवमुक्तस्तु मुनिना स शूद्रोऽचिन्तयन्नृप। कथमत्र मया कार्यं श्रद्धा धर्मपरा च मे॥
17विज्ञातमेवं भवतु करिष्ये प्रियमात्मनः। गत्वाऽऽश्रमपदाद् दूरमुटजं कृतवास्तु सः॥
18तत्र वेदी च भूमिं च देवतायतनानि च। निवेश्य भरतश्रेष्ठ नियमस्थोऽभवन्मुनिः॥
19अभिषेकांश्च नियमान् देवतायतनेषु च। बलिं च कृत्वा हत्वा च देवतां चाप्यपूजयत्॥
20संकल्पनियमोपेतः फलाहारो जितेन्द्रियः। नित्यं संनिहिताभिस्तु ओषधीभिः फलैस्तथा॥ अतिथीन् पूजयामास यथावत् समुपागतान्। एवं हि सुमहान् कालो व्यत्यकामत तस्य वै॥
21अथास्य मुनिरागच्छत् संगत्या वै तमाश्रमम्। सम्पूज्य स्वागतेनर्षि विधिवत् समतोषयत्॥
22अनुकूला: कथाः कृत्वा यथागतमपृच्छता ऋषिः परमतेजस्वी धर्मात्मा संशितव्रतः॥
23एवं सुबहुशस्तस्य शूद्रस्य भरतर्षभ। सोऽगच्छदाश्रममृषिः शूद्रं द्रष्टुं नरर्षभ॥
24अथ तं तापसं शूद्रः सोऽब्रवीद् भरतर्षभ। पितृकार्यं करिष्यामि तत्र मेऽनुग्रहं कुरु॥
25बाढमित्येव तं विप्र उवाच भरतर्षभ। शुचिर्भूत्वा स शूद्रस्तु तस्यर्षेः पाद्यमानयत्॥ अथ दर्भाश्च वन्यांश्च ओषधीर्भरतर्षभ। पवित्रमासनं चैव वृषी च समुपानयत्॥
26अथ दक्षिणमावृत्य वृषी चरमशैर्षिकीम्। कृतामन्यायतो दृष्ट्वा तं शूद्रमृषिरब्रवीत्॥ कुरुष्वैतां पूर्वशीर्षां भवांश्चोदङ्मुखः शुचिः। स च तत् कृतवान् शूद्रः सर्वं यदृषिरब्रवीत्॥
27यथोपदिष्टं मेधावी दर्भा_दि यथातथम्। हव्यकव्यविधिं कृत्स्नमुक्तं तेन तपस्विना॥ ऋषिणा पितृकार्यं च स च धर्मपथे स्थितः। पितृकार्यं कृते चापि विसृष्टः स जगाम ह॥ अथ दीर्घस्य कालस्य स तप्यन् शूद्रतापसः। वने पञ्चत्वमगमत् सुकृतेन च तेन वै॥ अजायत महाराजवंशे स च महाद्युतिः। तथैव स ऋषिस्तात कालधर्ममवाप ह॥
28पुरोहितकुले विप्र आजातो भरतर्षभ। एवं तौ तत्र सम्भूतावुभौ शूद्रमुनी तदा॥
29क्रमेण वर्धितौ चापि विद्यासु कुशलावुभौ॥ अथर्ववेदे वेदे च बभूवर्षिः सुनिष्ठितः।
30कल्पप्रयोगे चोत्पन्ने ज्योतिषे च परं गतः॥ सांख्ये चैव परा प्रीतिस्तस्य चैवं व्यवर्धत।
31पितर्युपरते चापि कृतशौचस्तु पार्थिव॥ अभिषिक्तः प्रकृतिभी राजपुत्रः स पार्थिवः।
32अभिषिक्तेन स ऋषिरभिषिक्तः पुरोहितः॥ स तं पुरोधाय सुखमवसद् भरतर्षभ।
33राज्यं शशास धर्मेण प्रजाश्च परिपालयन्॥ पुण्याहवाचने नित्यं धर्मकार्येषु चासकृत्। उत्स्मयन् प्राहसच्चापि दृष्ट्वा राजा पुरोहितम्॥ एवं स बहुशो राजन् पुरोधसमुपाहसत्।
34लक्षयित्वा पुरोधास्तु बहुशस्तं नराधिपम्॥ उत्स्मयन्तं च सततं दृष्ट्वासौ मन्युमाविशत्।
35अथ शून्ये पुरोधास्तु सह राज्ञा समागतः॥ कथाभिरनुकूलाभी राजानं चाभ्यरोचयत्।
36ततोऽब्रवीन्नरेन्द्रं स पुरोधा भरतर्षभ॥ वरमिच्छाम्यहं त्वेकं दत्तं महाद्युते॥
37राजोवाच वराणां ते शतं दद्यां किं बतैकं द्विजोत्तम। स्नेहाच्च बहुमानाच्च नास्त्यदेयं हि मे तव॥
38पुरोहित उवाच एकं वै वरमिच्छामि यदि तुष्टोऽसि पार्थिव। प्रतिजानीहि तावत् त्वं सत्यं यद् वद नानृतम्॥
39भीष्म उवाच बाढमित्येव तं राजा प्रत्युवाच युधिष्ठिर। यदि ज्ञास्यामि वक्ष्यामि अजानन् न तु संवदे॥
40पुरोहित उवाच पुण्याहवाचने नित्यं धर्मकृत्येषु चासकृत्। शान्तिहोमेषु च सदा किं त्वं हससि वीक्ष्य माम्॥५०
41सव्रीडं वै भवति हि मनो मे हसता त्वया। कामया शापितो राजन् नान्यथा वक्तुमर्हसि॥
42सुव्यक्तं कारणं ह्यत्र न ते हास्यमकारणम्। कौतूहलं मे सुभृशं तत्त्वेन कथयस्व मे॥
43राजोवाच एवमुक्ते त्वया विप्र यदवाच्यं भवेदपि। अवश्यमेव वक्तव्यं शृणुष्वैकमना द्विज॥
44पूर्वदेहे यथा वृत्तं तन्निबोध द्विजोत्तमा जाति स्मराम्यहं ब्रह्मन्नवधानेन मे शृणु॥
45शूद्रोऽहमभवं पूर्वं तापसो भृशसंयुतः। ऋषिरुग्रतपास्त्वं च तदाभूद् द्विजसत्तम॥
46प्रीयता हि तदा ब्रह्मन् ममानुग्रहबुद्धिना। पितृकार्यं त्वया पूर्वमुपदेशः कृतोऽनघ॥
47बृस्यां दर्भेषु हव्ये च कव्ये च मुनिसत्तम। एतेन कर्मदोषेण पुरोधास्त्वमजायथाः॥
48अहं राजा च विप्रेन्द्र पश्य कालस्य पर्ययम्। मत्कृतस्योपदेशस्य त्वयावाऽऽप्तमिदं फलम्॥
49एतस्मात् कारणाद् ब्रह्मन् प्रहसे त्वां द्विजोत्तम। न त्वां परिभवन् ब्रह्मन् प्रहसामि गुरुभवान्॥
50विपर्ययेण मे मन्युस्तेन संतप्यते मनः। जातिं स्मराम्यहं तुभ्यमतस्त्वां प्रहसामि वै॥
51एवं तवोग्रं हि तप उपदेशेन नाशितम्। पुरोहितत्वमुत्सृज्य यतस्व त्वं पुनर्भवे॥
52इतस्त्वमधमामन्यां मा योनि प्राप्स्यसे द्विजा गृह्यतां द्रविणं विप्र पूतात्मा भव सत्तम॥
53भीष्म उवाच ततो विसृष्टो राज्ञा तु विग्रो दानान्यनेकशः। ब्राह्मणेभ्यो ददौ वित्तं भूमि ग्रामांश्च सर्वशः॥
54कृच्छ्राणि चीर्वा च ततो यथोक्तानि द्विजोत्तमैः। तीर्थानि चापि गत्वा वै दानानि विविधानि च॥
55दत्वा गाश्चैव विप्रेभ्यः पूतात्माऽभवदात्मवान्। तमेव चाश्रमं गत्वा चचार विपुलं तपः॥
56ततः सिद्धिं परां प्राप्तो ब्राह्मणो राजसत्तम। सम्मतश्चाभवत् तेषामाश्रमे तन्निवासिनाम्॥
57एवं प्राप्तो महत्कृच्छ्रमृषिः सन्नृपसत्तम। ब्राह्मणेन न वक्तव्यं तस्माद् वर्णावरे जने॥
58(वर्जयेददुपदेशं च सदैव ब्राह्मणो नृप। उपदेशं हि कुर्वाणो द्विजः कृच्छ्रमवाप्नुयात्।। नेषितव्यं सदा वाचा द्विजेन नृपसत्तम। न च प्रव्यक्तव्यमिह किञ्चिद् वर्णावरे जने॥)
59ब्राह्मणा: क्षत्रिया वैश्यास्त्रयो वर्णा द्विजातयः। एतेषु कथयन् राजन् ब्राह्मणो न प्रदुष्यति॥
60तस्मात् सद्भिर्न वक्तव्यं कस्यचित् किंचिदग्रतः। सूक्ष्मा गतिर्हि धर्मस्य दुर्जेया ह्यकृतात्मभिः॥
61तस्मान्मौनेन मुनयो दीक्षां कुर्वन्ति चादृताः। दुरुक्तस्य भयाद् नाभाषन्ते च किंचन॥
62धार्मिका गुणसम्पन्नाः सत्यार्जवसमन्विताः। दुरुक्तवाचाभिहितैः प्राप्नुवन्तीह दुष्कृतम्॥
63उपदेशो न कर्तव्यः कदाचिदपि कस्यचित्। उपदेशाद्धि तत् पापं ब्राह्मण: समवाप्नुयात्॥
64विमृश्य तस्मात् प्राज्ञेन वक्तव्यं धर्ममिच्छता। सत्यानृतेन हि कृत उपदेशो हिनस्ति हि॥
65वक्तव्यमिह पृष्टेन विनिश्चित्य विनिश्चयम्। स चोपदेशः कर्तव्यो येन धर्ममवाप्नुयात्॥
66एतत् ते सर्वमाख्यातमुपदेशकृते मया। महान् केशो हि भवति तस्मान्नोपदिशेदिह॥
अङ्ग्रेजी
1Yudhishthira said I wish to know, O royal sage, whether any sin is committed by one who from interested or disinterested friendship delivers instructions to a person of a low order of birth.
2O grandfather, I wish to hear this explained to me in full. The course of duty is highly subtile. Men are often seen to be stupefied about that course.
3Bhishma said About it, o king, I shall recite to you, in due order, what I heard certain Rishis say in days of yore.
4Instruction should not be given to one who belongs to a low or degraded caste. It is said that the preceptor who delivers instruction to such a person commits great sin.
5Listen to me, O chief of Bharatas, as I recite to you, O Yudhishthira, this incident which took place in days of yore, o king, of the evil consequences of imparting of instruction to a lowborn person fallen into distress.
6The incident which I shall describe, took place in the hermitage of certain twice born sages which stood on the auspicious breast of Himavat. There, on the breast of that king of mountains, was a sacred asylum adorned with trees of various kinds.
7Overgrown also with various species of crecpers and plants, it was the resort of many animals and birds. Inhabited by Siddhas and Charanas also, it was highly delightful on account of the woods that flowered there at every scason.
8Many Brahmacharins lived there, and many herimits. Many Brahmanas lived there, who were highly blessed and who resembled the sun or the fire in energy and effulgence.
9Ascetics of various kinds, observant of various restraints and vows, as also others, O king of the Bharatas, who had gone through initiatory rites and were frugal in fare and possessed of purified souls, lived there.
10Large numbers of Valikhilyas and inany who observed the vow of Sanyasa also, used to live there. On account of all this, the hermitage resounded with the recitation of the Vedas and the sacred Mantras uttered by its dwellers.
11Once upon a time a Shudra endued with mercy for all creatures, ventured to come into that herinitage. Arrived at that retreat, he was duiy honoured by all the ascetics.
12Seeing those ascetics of diverse classes who were endued with great energy, that resembled the gods, and who were observing diverse kinds of initiation, O Bharata, the Shudra became highly pleased at heart.
13Seeing everything, ( chief of Bharata's race, the Shudra felt inclined to devote himself to the practice of penances. Touching the feet of the head of the order, O Bharata, he said to hiin. Through your favour, O foremost of twice born persons, I wish to learn the duties of religion. You should, o illustrious one, describe to me those duties and introduce me into a life of Renunciation.
14I am certainly inferior in colour, O illustrious one, for I am by caste a Shudra, O best of men! I wish to wait upon and serve you here. Be pleased with me who humbly seek your shelter.
15The Kulapati said It is impossible that a Shudra should live here following the life of Renunciation. If it pleases you, you may stay here and serve us. Forsooth, by such service you shall acquire many regions of great happiness.
16Bhishma said Thus addressed by the ascetic, the Shudra began to think in his mind, o king How should I now act? I have great reverence for those religious duties which lead to merit.
17Let this, however, be settled, that I shall do what would be for my behoof. Proceeding to a spot that was distant from that hermitage, he inade a hut of the twigs and leaves of trees.
18Erecting also a sacrificial platform and making a little room for his sleep, and some platforms for the use of the gods, he began, O chief of the Bharatas, to lead a life governed by rigid observances and vows and to practise penances, abstaining entirely from speech.
19He began to perform ablutions thrice a day, observe other vows, make sacrifices to the gods, pour libations on the sacrificial fire, and adore and worship the gods in this way.
20Governing all carnal desires, living sparingly upon fruits and roots, governing all his senses, he daily welcomed and entertained all that came to his hermitage as guests, offering them herbs and fruits which grew in abundance around. In this way he passed a very long time in that hermitage of his.
21One day an ascetic came to that Shudra's asylum for making his acquaintance. The Sudra welcomed and adored the Rishi with due rites, and pleased him highly.
22Possessed of great energy, and a righteous soul, that Rishi of rigid vows conversed with his host on many agreeable subjects and informed him of the place whence he had come.
23In this way, O chief of the Bharatas, that Rishi, O best of men, came into the hermitage of the Shudra in numerable times for seeing him.
24On one of these occasions the Shudra, O king, addressing the Rishi, said I wish to perform the rites that are ordained for the Pitris. Do you show me kindness in this matter.
25Very well the Brahmana said in reply to him, O king. Then, purifying himself by a bath, the Shudra brought water for the Rishi to wash his feet, and he also brought some Kusha grass, and wild herbs and fruits, and a sacred seat. and the seat called Vrishi.
26The Vrishi, however, was placed by the Shudra towards the south, with its head turned to the west. Seeing this and knowing that it was against the ordinance, the Rishi addressed the Shudra, saying Place the Vrishni with its head turned towards the East and having purified yourself, do you sit with your face turned towards the north.The Shudra did everything as the Rishi directed.
27Endued with great intelligence, and practising righteousness, the Shudra received every direction, about the Sraddha, as laid down in the ordinance, from that Rishi gifted with penances, marking the manner of spreading the Kusha grass, and placing the Arghyas, and as regards the rites to be observed in the matter of the libations to be poured and the food to be offered. After the rites in honour of the Pitris had been finished, the Rishi, was sent away the Shudra, whercupon he returned to his own abode. After a long time, the whole of which he passed practising such penances and vows, the Shudra ascetic died in the those woods. On account of I the merit he acquired by those practices, the Shudra, in his next life, was born in the family of a great king, and in time became possessed of great splendour. The twiceborn Rishi also, when the time came, paid his debt to Nature.
28In his next life, O chief of Bharata's race, he was born in the family of a priest. Thus those two, viz., that Shudra who had passed a life of penances and that twiceborn Rishi who had out of kindness given the former some instructions in the matter of the rites performed in honour of the Pitris, became reborn, the one as the son of a royal race and the other as the member of a priestly family.
29Both of them began to grow and both gained great knowledge in the usual branches of study. The Brahmana became well versed in the Vedas as also in the Atharvans.
30The reborn Rishi gained great perfection in all sacrifices ordained in the Sutras, of the Vedanga which deals with religious rites and observances, astrology and astronomy. He took great pleasure in the Sankhya philosophy too.
31Meanwhile, the reborn Shudra who had become a prince, when his father the king died, performed his last rites; and after he had purified himself by performing all the obsequial rites, he was installed by the subjects of his father as their king on his paternal throne.
32But soon after his own installation as king, he installed the rebora Rishi as his priest. Having made the Brahmana his priest, the king began to pass his days happily.
33He ruled his kingdom piously and protected and maintained all his subject. Every day, however, the king, seeing his priest on the occasion of receiving benedictions from him as also of the performance of religious and other sacred rites, smiled or laughed loudly. In this way, O king, the reborn Shudra who had become a king, laughed at seeing his priest on numberless occasions.
34The priest, marking that the king always smiled or laughed whenever he happened to look at him, became angry.
35On one occasion he met the king in a place where there was nobody present. He pleased the king by agreeable conversation.
36Taking advantage of that moment, О chief of Bharata's race, the priest addressed the king, saying you of great splendour, I pray you to grant me a single boon.
37The king said Of boons, O best of twiceborn persons, I am ready to grant you a hundred, what do you say then of one only? From the affection I have for you and the reverence in which I hold you, there is nothing that I cannot give you.
38The priest said I wish to have only one boon, if, O king, you have been pleased with me. Promise that you would tell me the truth, instead of any untruth.
39Bhishma said Thus addressed by the priest, O Yudhishthira, the king said to himSo be it! If I know what you would ask me, I shall certainly tell you truly. If, on the other hand, I do not know it, I shall not say anything.
40The priest said Every day, on occasions of receiving benedictions from me, when, again, I am engaged in the performance of religious rites, on your behalf, on occasions also of the Homa and other rites of propitiation, why do you laugh upon seeing me?
41Seeing you laugh at me on all occasions, my mind shrinks with shame, I have made you promise, O king, that you would answer me truly. You should not tell an untruth.
42There must be some grave reason for your conduct. Your laughter cannot be causeless. I have great curiosity to know the reason. Do you speak truly to me.
43The king said While you have thus accosted me, o twiceborn one, I am bound to enlighten you even if the matter be one that should not be given out to you! I must tell you the truth. Do you listen to me with rapt attention, O twiceborn one.
44Listen, O foremost of twiceborn persons, to me as I give out to you what took place (to us) in our pristine births. I remember that birth. Do you listen to me with concentrated mind.
45In my former life I was a Shudra engaged in the practice of severe penances. You, O best of twiceborn persons, were a Rishi of austere penances.
46O sinless one, pleased with me, and moved by the desire of doing me good, you, O Brahmana, were pleased to give me certain instruction about the rites I performed in honour of my departed manes.
47You instructed me about the manner of spreading the Vrishi and the Kusha blades and of offering libations and meat and other food, O foremost of ascetics. On account of this transgression of yours you are born as a priest.
48I have taken birth as a king, O foremost of Brahinanas. See the changes that Time encompasses. You have reaped this fruit on account of your having instructed me.
49It is for this reason, O Brahmana, that I smile at seeing you, O foremost of twiceborn persons. I do not certainly laugh at you from desire of disregarding you. You are my preceptor.
50I am really very sorry at this change of condition. My heart burns at the thought. I remember our former births, hence do I laugh at seeing you.
51Your austere penances were all destroyed by the instructions you gave me. Removing your present office of priest, do you try to regain a superior birth.
52Do you exert so that you may not obtain in your next life a birth meaner than your present one. Take as much riches as you wish, O learned Brahmana, and purify your soul, O best of men.
53Bhishma continued Dismissed by the king, the Brahmana made many gifts, to persons of his own order, of riches and land and villages.
54He observed many rigid and severe vows as laid down by the foremost of Brahmanas. He sojourned to many sacred waters and made many gifts to Brahmanas in those places.
55Making gifts of kine to persons of the twiceborn order, his soul became purified and he succeeded in gaining a knowledge of it. Going to that very asylum where he had lived in his former birth, he practised very severe penances.
56As the result of all this, O foremost of kings, that Brahmana gained the highest success. He became an object of respect with all the ascetics who lived in that asylum.
57In this way, O best of kings, that twice born Rishi fell into great distress. The Brahmana should, therefore, never give instructions to Shudras.
58Hence, O king, the Brahmana should avoid delivering instructions to such as are lowborn, for it was by giving instructions to a lowborn person a Brahmana came to grief. O best of kings, the Brahmana should never desire to acquire instruction from, or impart instruction to, a person who belongs to the lowest order.
59Brahmanas and Kshatriyas and Vaishyas, these three orders, are considered as twice born. By delivering instruction to these, a Brahmana does not commit any sin.
60They, therefore, who are good, should never discourse on any subject, for giving any instruction, before persons of the inferior caste. The course of morality is highly subtle and incapable of being understood by persons of uncleansed soul.
61It is for this reason that ascetics adopt the vow of silence, and, honoured by all, pass through initiation without speaking a single word, For fear of saying what is incorrect or what may offend, ascetics never utter a single word.
62Even men who are righteous and endued with every accomplishment, and truth and simplicity of conduct, have been known to commit great sin on account of words spoken improperly.
63Instruction should never be given on anything to any person. If on account of the instructions given, the instructed cominit any sin, that sin attaches to the Brahmana who gave the instruction.
64The wise man, therefore, who wishes to acquire merit, should always act with wisdom. That instruction which is given in exchange for money always sullies the instructor.
65Requested by others, one should say only what is correct after determining it with the help of reflection. One should give instruction in such a way that one may, by giving it, acquire merit.
66I have thus told you everything about instructions very often persons become plunged into great afflictions on account of giving instruction. Hence it is proper that one should abstain from giving instruction to others.
हिन्दी
1युधिष्ठिर ने कहा — हे राजर्षि, मैं जानना चाहता हूँ कि जो पुरुष स्वार्थवश अथवा निःस्वार्थ मैत्री से किसी नीच जाति में उत्पन्न व्यक्ति को उपदेश देता है, उसे कोई पाप लगता है या नहीं।
2हे पितामह, मैं यह पूर्ण रूप से समझाया हुआ सुनना चाहता हूँ। धर्म की गति अत्यन्त सूक्ष्म है। मनुष्य प्रायः उस गति के विषय में मोहित देखे जाते हैं।
3भीष्म ने कहा — हे राजन्, इस विषय में मैं तुम्हें क्रमशः वह सुनाऊँगा जो मैंने प्राचीन काल में कुछ ऋषियों से सुना था।
4नीच अथवा पतित जाति के व्यक्ति को उपदेश नहीं देना चाहिए। कहा जाता है कि जो आचार्य ऐसे व्यक्ति को उपदेश देता है, वह महान् पाप करता है।
5हे भरतश्रेष्ठ, हे युधिष्ठिर, हे राजन्, मुझसे सुनो — मैं तुम्हें वह घटना सुनाता हूँ जो प्राचीन काल में घटी थी, और जो विपत्ति में पड़े नीचकुल के व्यक्ति को उपदेश देने के दुष्परिणामों को दिखाती है।
6जो घटना मैं वर्णन करूँगा, वह कुछ द्विज ऋषियों के उस आश्रम में घटी थी जो हिमवान् के मंगलमय वक्षःस्थल पर स्थित था। वहाँ, उस पर्वतराज के वक्ष पर, नाना प्रकार के वृक्षों से सुशोभित एक पवित्र आश्रम था।
7विविध जाति की लताओं और वनस्पतियों से भी आच्छादित वह आश्रम अनेक पशुओं और पक्षियों का आश्रयस्थल था। सिद्धों और चारणों से भी बसा हुआ वह आश्रम उन वनों के कारण अत्यन्त रमणीय था जो वहाँ प्रत्येक ऋतु में पुष्पित होते थे।
8वहाँ अनेक ब्रह्मचारी रहते थे और अनेक तपस्वी। वहाँ अनेक ब्राह्मण रहते थे जो परम भाग्यशाली थे और जो तेज तथा कान्ति में सूर्य अथवा अग्नि के समान थे।
9हे भरतवंश के राजन्, वहाँ विविध प्रकार के तपस्वी रहते थे जो नाना नियमों और व्रतों का पालन करते थे, तथा अन्य ऐसे भी जो दीक्षा-संस्कार से गुजर चुके थे, मिताहारी थे और शुद्ध आत्मा वाले थे।
10वहाँ बड़ी संख्या में वालखिल्य और अनेक संन्यासव्रत का पालन करने वाले भी रहा करते थे। इन सबके कारण वह आश्रम अपने निवासियों द्वारा उच्चारित वेदों और पवित्र मन्त्रों के पाठ से गूँजता रहता था।
11एक बार समस्त प्राणियों के प्रति दया से युक्त एक शूद्र उस आश्रम में आने का साहस कर बैठा। उस आश्रम में पहुँचने पर समस्त तपस्वियों ने उसका यथोचित सत्कार किया।
12हे भरतवंशी, महातेजस्वी, देवताओं के समान और विविध प्रकार की दीक्षाओं का पालन करने वाले उन नाना वर्ग के तपस्वियों को देखकर वह शूद्र हृदय में अत्यन्त प्रसन्न हुआ।
13हे भरतवंश के अग्रणी, यह सब देखकर उस शूद्र के मन में तपस्या में लगने की इच्छा जागी। हे भरतवंशी, आश्रम के प्रधान के चरण स्पर्श करके उसने उनसे कहा — हे द्विजश्रेष्ठ, आपकी कृपा से मैं धर्म के कर्तव्य सीखना चाहता हूँ। हे यशस्वी, आप मुझे वे कर्तव्य बताइए और मुझे संन्यास के जीवन में दीक्षित कीजिए।
14हे यशस्वी, मैं निश्चय ही वर्ण में हीन हूँ, क्योंकि हे नरश्रेष्ठ, मैं जाति से शूद्र हूँ! मैं यहाँ आपकी परिचर्या और सेवा करना चाहता हूँ। जो विनम्रतापूर्वक आपकी शरण चाहता है, उस मुझ पर प्रसन्न हूजिए।
15कुलपति ने कहा — यह असम्भव है कि कोई शूद्र यहाँ संन्यास का जीवन बिताते हुए रहे। यदि तुम्हें रुचे, तो तुम यहाँ रहकर हमारी सेवा कर सकते हो। निश्चय ही, ऐसी सेवा से तुम महान् सुख के अनेक लोक प्राप्त करोगे।
16भीष्म ने कहा — हे राजन्, तपस्वी के इस प्रकार कहने पर वह शूद्र मन में विचार करने लगा — अब मैं क्या करूँ? पुण्य की ओर ले जाने वाले उन धर्मकर्मों के प्रति मेरे मन में महान् श्रद्धा है।
17किन्तु यह निश्चय हो जाए कि मैं वही करूँगा जो मेरे हित में होगा। उस आश्रम से दूर एक स्थान पर जाकर उसने वृक्षों की टहनियों और पत्तों की एक कुटी बनाई।
18एक यज्ञवेदी भी बनाकर, अपने सोने के लिए एक छोटी कोठरी और देवताओं के लिए कुछ वेदिकाएँ बनाकर, हे भरतश्रेष्ठ, वह कठोर नियमों और व्रतों से शासित जीवन बिताने तथा वाणी से पूर्णतया विरत रहकर तपस्या करने लगा।
19वह दिन में तीन बार स्नान करने, अन्य व्रतों का पालन करने, देवताओं के लिए यज्ञ करने, यज्ञाग्नि में आहुतियाँ डालने, तथा इस प्रकार देवताओं का पूजन और आराधन करने लगा।
20समस्त विषय-वासनाओं को वश में करके, फल और मूल पर अल्प आहार से जीवित रहते हुए, अपनी समस्त इन्द्रियों को वश में करके, वह प्रतिदिन उन सबका स्वागत और सत्कार करता जो अतिथि के रूप में उसके आश्रम में आते, और उन्हें आस-पास प्रचुरता से उगने वाली जड़ी-बूटियाँ तथा फल अर्पित करता। इस प्रकार उसने अपने उस आश्रम में बहुत लम्बा समय बिताया।
21एक दिन एक तपस्वी उस शूद्र के आश्रम में उससे परिचय करने आया। शूद्र ने विधिपूर्वक उस ऋषि का स्वागत और पूजन किया, तथा उन्हें अत्यन्त प्रसन्न किया।
22महातेजस्वी और धर्मात्मा वे कठोर व्रतधारी ऋषि अपने आतिथेय से अनेक सुखद विषयों पर वार्तालाप करते रहे और उसे उस स्थान की जानकारी दी जहाँ से वे आए थे।
23हे भरतश्रेष्ठ, इस प्रकार, हे नरश्रेष्ठ, वे ऋषि उस शूद्र से मिलने के लिए उसके आश्रम में असंख्य बार आए।
24इन्हीं अवसरों में से एक पर, हे राजन्, उस शूद्र ने ऋषि को सम्बोधित करके कहा — मैं पितरों के लिए विहित कर्म करना चाहता हूँ। इस विषय में आप मुझ पर कृपा कीजिए।
25हे राजन्, "बहुत अच्छा" — ब्राह्मण ने उसे उत्तर दिया। तब स्नान से स्वयं को शुद्ध करके शूद्र ऋषि के चरण धोने के लिए जल लाया, और वह कुश घास, वन्य जड़ी-बूटियाँ और फल, तथा एक पवित्र आसन और वृषी नामक आसन भी लाया।
26किन्तु वृषी को उस शूद्र ने दक्षिण की ओर, उसका सिरा पश्चिम की ओर घुमाकर रखा। यह देखकर और यह जानकर कि यह विधि के विरुद्ध है, ऋषि ने शूद्र को सम्बोधित करते हुए कहा — वृषी को उसका सिरा पूर्व की ओर करके रखो, और स्वयं को शुद्ध करके उत्तर की ओर मुख करके बैठो। शूद्र ने वैसा ही सब कुछ किया जैसा ऋषि ने बताया।
27महान् बुद्धि से सम्पन्न और धर्म का आचरण करने वाले उस शूद्र ने तपस्या से सम्पन्न उन ऋषि से श्राद्ध के विषय में विधि में निर्दिष्ट प्रत्येक निर्देश ग्रहण किया — कुश घास बिछाने की रीति, अर्घ्य रखने की रीति, तथा दी जाने वाली आहुतियों और अर्पित किए जाने वाले अन्न के विषय में पालनीय कर्मों को ध्यान से देखते हुए। पितरों के सम्मान में कर्म समाप्त हो जाने पर शूद्र ने ऋषि को विदा किया, जिसके पश्चात् वे अपने निवास को लौट गए। लम्बे समय के पश्चात्, जिसे उसने पूरा-का-पूरा ऐसी ही तपस्या और व्रतों के पालन में बिताया, वह शूद्र तपस्वी उन्हीं वनों में मर गया। उन साधनाओं से अर्जित पुण्य के कारण वह शूद्र अपने अगले जन्म में एक महान् राजा के कुल में उत्पन्न हुआ और समय पाकर महान् वैभव से सम्पन्न हुआ। वे द्विज ऋषि भी, समय आने पर, प्रकृति का ऋण चुका गए।
28हे भरतवंश के अग्रणी, अपने अगले जन्म में वे एक पुरोहित के कुल में उत्पन्न हुए। इस प्रकार वे दोनों — अर्थात् वह शूद्र जिसने तपस्या का जीवन बिताया था, और वे द्विज ऋषि जिन्होंने दया से उसे पितरों के सम्मान में किए जाने वाले कर्मों के विषय में कुछ उपदेश दिए थे — पुनः जन्मे: एक राजवंश के पुत्र के रूप में और दूसरा पुरोहित-कुल के सदस्य के रूप में।
29वे दोनों बढ़ने लगे और दोनों ने अध्ययन की सामान्य शाखाओं में महान् ज्ञान प्राप्त किया। वह ब्राह्मण वेदों में तथा अथर्ववेद में भी सुनिपुण हुआ।
30पुनर्जन्म प्राप्त उन ऋषि ने वेदांग के उन सूत्रों में विहित समस्त यज्ञों में, जो धार्मिक कर्मों और अनुष्ठानों, ज्योतिष तथा खगोलविद्या से सम्बन्ध रखते हैं, महान् प्रवीणता प्राप्त की। सांख्य दर्शन में भी उसे बड़ा आनन्द आता था।
31इस बीच, वह पुनर्जन्म प्राप्त शूद्र जो राजकुमार बना था, अपने पिता राजा की मृत्यु होने पर उनके अन्तिम संस्कार किए; और समस्त और्ध्वदैहिक कर्म करके स्वयं को शुद्ध कर लेने पर उसे उसके पिता की प्रजा ने पैतृक सिंहासन पर अपना राजा अभिषिक्त किया।
32किन्तु राजा के रूप में अपने अभिषेक के तुरन्त पश्चात् उसने उन पुनर्जन्म प्राप्त ऋषि को अपना पुरोहित नियुक्त किया। उस ब्राह्मण को अपना पुरोहित बनाकर राजा सुखपूर्वक अपने दिन बिताने लगा।
33उसने धर्मपूर्वक अपने राज्य पर शासन किया और अपनी समस्त प्रजा की रक्षा तथा पालन किया। किन्तु प्रतिदिन राजा, अपने पुरोहित से आशीर्वाद ग्रहण करने के अवसर पर तथा धार्मिक और अन्य पवित्र कर्मों के अनुष्ठान के अवसर पर, उन्हें देखकर मुस्कराता अथवा जोर से हँस पड़ता। हे राजन्, इस प्रकार वह पुनर्जन्म प्राप्त शूद्र, जो राजा बन गया था, असंख्य अवसरों पर अपने पुरोहित को देखकर हँसा।
34पुरोहित ने यह लक्ष्य करके कि जब भी उनकी दृष्टि उन पर पड़ती है, राजा सदा मुस्कराता अथवा हँसता है, क्रुद्ध हो गए।
35एक अवसर पर वे राजा से ऐसे स्थान पर मिले जहाँ और कोई उपस्थित नहीं था। उन्होंने सुखद वार्तालाप से राजा को प्रसन्न किया।
36हे भरतवंश के अग्रणी, उसी क्षण का लाभ उठाकर पुरोहित ने राजा को सम्बोधित करते हुए कहा — हे महातेजस्वी, मैं आपसे एक वर माँगता हूँ।
37राजा ने कहा — हे द्विजश्रेष्ठ, वरों की बात है तो मैं आपको सौ वर देने को तैयार हूँ; फिर एक की तो बात ही क्या? आपके प्रति मेरे स्नेह और आपके प्रति मेरे आदर के कारण ऐसा कुछ नहीं जो मैं आपको न दे सकूँ।
38पुरोहित ने कहा — हे राजन्, यदि आप मुझसे प्रसन्न हुए हैं तो मैं केवल एक ही वर चाहता हूँ। प्रतिज्ञा कीजिए कि आप मुझसे कोई असत्य न कहकर सत्य ही कहेंगे।
39भीष्म ने कहा — हे युधिष्ठिर, पुरोहित के इस प्रकार कहने पर राजा ने उनसे कहा — ऐसा ही हो! यदि आप जो पूछेंगे वह मैं जानता हूँगा, तो मैं अवश्य सत्य कहूँगा। और यदि नहीं जानता, तो कुछ नहीं कहूँगा।
40पुरोहित ने कहा — प्रतिदिन, मुझसे आशीर्वाद ग्रहण करने के अवसरों पर, तथा जब मैं आपके निमित्त धार्मिक कर्मों के अनुष्ठान में लगा रहता हूँ, और होम तथा अन्य शान्ति-कर्मों के अवसरों पर भी — आप मुझे देखकर क्यों हँसते हैं?
41आपको प्रत्येक अवसर पर मुझ पर हँसते देखकर मेरा मन लज्जा से सिकुड़ जाता है। हे राजन्, मैंने आपसे प्रतिज्ञा करा ली है कि आप मुझे सत्य ही उत्तर देंगे। आपको असत्य नहीं कहना चाहिए।
42आपके इस आचरण का कोई गम्भीर कारण अवश्य होगा। आपकी हँसी निष्कारण नहीं हो सकती। मुझे उसका कारण जानने की बड़ी उत्सुकता है। आप मुझसे सत्य कहिए।
43राजा ने कहा — हे द्विज, जब आपने मुझसे इस प्रकार कहा है, तो मैं आपको प्रबुद्ध करने के लिए बाध्य हूँ — भले ही यह वह बात हो जो आपको न बताई जानी चाहिए! मुझे सत्य कहना ही होगा। हे द्विज, आप एकाग्र चित्त से मेरी बात सुनिए।
44हे द्विजश्रेष्ठ, मुझसे सुनिए, जब मैं आपको बताता हूँ कि हमारे पूर्वजन्मों में (हम दोनों के साथ) क्या हुआ था। मुझे वह जन्म स्मरण है। आप एकाग्र मन से सुनिए।
45अपने पूर्वजन्म में मैं कठोर तपस्या में लगा हुआ एक शूद्र था। हे द्विजश्रेष्ठ, आप उग्र तपस्या वाले एक ऋषि थे।
46हे निष्पाप, मुझसे प्रसन्न होकर और मेरा हित करने की इच्छा से प्रेरित होकर, हे ब्राह्मण, आपने मुझे उन कर्मों के विषय में कुछ उपदेश देने की कृपा की जो मैं अपने दिवंगत पितरों के सम्मान में करता था।
47हे तपस्वियों में अग्रगण्य, आपने मुझे वृषी और कुश के तिनके बिछाने की तथा आहुतियाँ, मांस और अन्य अन्न अर्पित करने की रीति सिखाई। अपने उसी अपराध के कारण आप पुरोहित के रूप में जन्मे हैं।
48हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, मैंने राजा के रूप में जन्म लिया है। देखिए, काल कैसे-कैसे परिवर्तन ले आता है। मुझे उपदेश देने के कारण आपने यह फल पाया है।
49हे ब्राह्मण, इसी कारण से, हे द्विजश्रेष्ठ, मैं आपको देखकर मुस्कराता हूँ। मैं निश्चय ही आपका अनादर करने की इच्छा से आप पर नहीं हँसता। आप मेरे गुरु हैं।
50अवस्था के इस परिवर्तन पर मुझे वास्तव में बहुत दुःख है। इस विचार से मेरा हृदय जलता है। मुझे हमारे पूर्वजन्म स्मरण हैं, इसीलिए मैं आपको देखकर हँसता हूँ।
51आपकी उग्र तपस्या मुझे दिए गए उपदेशों से नष्ट हो गई। पुरोहित का अपना यह वर्तमान पद त्यागकर आप श्रेष्ठ जन्म पुनः प्राप्त करने का प्रयत्न कीजिए।
52आप ऐसा प्रयत्न कीजिए कि आपको अगले जन्म में इस वर्तमान जन्म से हीन जन्म न मिले। हे विद्वान् ब्राह्मण, जितना धन चाहिए ले लीजिए, और हे नरश्रेष्ठ, अपनी आत्मा को शुद्ध कीजिए।
53भीष्म ने आगे कहा — राजा द्वारा विदा किए जाने पर उस ब्राह्मण ने अपने ही वर्ण के लोगों को धन, भूमि और गाँवों के अनेक दान किए।
54उन्होंने ब्राह्मणश्रेष्ठों द्वारा निर्दिष्ट अनेक कठोर और उग्र व्रतों का पालन किया। वे अनेक पवित्र तीर्थों में गए और उन स्थानों पर ब्राह्मणों को अनेक दान दिए।
55द्विज वर्ण के लोगों को गोदान करते-करते उनकी आत्मा शुद्ध हो गई और वे उसका ज्ञान प्राप्त करने में सफल हुए। उसी आश्रम में जाकर, जहाँ वे अपने पूर्वजन्म में रहे थे, उन्होंने अत्यन्त उग्र तपस्या की।
56हे राजश्रेष्ठ, इस सबके फलस्वरूप उस ब्राह्मण ने सर्वोच्च सिद्धि प्राप्त की। वे उस आश्रम में रहने वाले समस्त तपस्वियों के आदर के पात्र बन गए।
57इस प्रकार, हे राजश्रेष्ठ, वे द्विज ऋषि महान् संकट में पड़े। इसलिए ब्राह्मण को कभी शूद्रों को उपदेश नहीं देना चाहिए।
58अतः हे राजन्, ब्राह्मण को नीचकुल में उत्पन्न लोगों को उपदेश देने से बचना चाहिए; क्योंकि नीचकुल के व्यक्ति को उपदेश देने से ही एक ब्राह्मण दुःख में पड़ा। हे राजश्रेष्ठ, ब्राह्मण को कभी निम्नतम वर्ण के व्यक्ति से उपदेश ग्रहण करने अथवा उसे उपदेश देने की इच्छा नहीं करनी चाहिए।
59ब्राह्मण, क्षत्रिय और वैश्य — ये तीनों वर्ण द्विज माने जाते हैं। इन्हें उपदेश देने से ब्राह्मण को कोई पाप नहीं लगता।
60इसलिए जो सज्जन हैं उन्हें कभी हीन जाति के लोगों के सामने कोई उपदेश देने के लिए किसी विषय पर प्रवचन नहीं करना चाहिए। धर्म की गति अत्यन्त सूक्ष्म है और अशुद्ध आत्मा वालों के द्वारा समझी जाने योग्य नहीं है।
61इसी कारण तपस्वी मौनव्रत ग्रहण करते हैं, और सबसे सम्मानित होकर बिना एक भी शब्द बोले दीक्षा से गुजरते हैं। कुछ अनुचित अथवा किसी को ठेस पहुँचाने वाला कह देने के भय से तपस्वी एक शब्द भी नहीं बोलते।
62वे मनुष्य भी जो धर्मात्मा हैं और समस्त गुणों, सत्य तथा आचरण की सरलता से सम्पन्न हैं, अनुचित रूप से बोले गए शब्दों के कारण महान् पाप कर बैठे — ऐसा सुना गया है।
63किसी को किसी भी विषय पर उपदेश नहीं देना चाहिए। यदि दिए गए उपदेशों के कारण उपदेश पाने वाला कोई पाप करता है, तो वह पाप उस ब्राह्मण को लगता है जिसने उपदेश दिया।
64इसलिए जो बुद्धिमान् पुण्य अर्जित करना चाहता है, उसे सदा विवेक से कार्य करना चाहिए। जो उपदेश धन के बदले दिया जाता है, वह उपदेशक को सदा कलुषित करता है।
65दूसरों के द्वारा पूछे जाने पर मनुष्य को केवल वही कहना चाहिए जो विचार की सहायता से निश्चय करने पर उचित हो। उपदेश इस प्रकार देना चाहिए कि उसे देकर मनुष्य पुण्य अर्जित करे।
66इस प्रकार मैंने तुम्हें उपदेश के विषय में सब कुछ बता दिया। बहुधा मनुष्य उपदेश देने के कारण महान् क्लेशों में डूब जाते हैं। इसलिए यही उचित है कि मनुष्य दूसरों को उपदेश देने से विरत रहे।
नेपाली
1युधिष्ठिरले भने — हे राजर्षि, म जान्न चाहन्छु कि जुन पुरुषले स्वार्थवश अथवा निःस्वार्थ मैत्रीले कुनै नीच जातिमा उत्पन्न व्यक्तिलाई उपदेश दिन्छ, उसलाई कुनै पाप लाग्छ कि लाग्दैन।
2हे पितामह, म यो पूर्ण रूपमा बुझाइएको सुन्न चाहन्छु। धर्मको गति अत्यन्त सूक्ष्म छ। मानिसहरू प्रायः त्यस गतिको विषयमा मोहित देखिन्छन्।
3भीष्मले भने — हे राजन्, यस विषयमा म तिमीलाई क्रमशः त्यो सुनाउनेछु जो मैले प्राचीन कालमा केही ऋषिहरूबाट सुनेको थिएँ।
4नीच अथवा पतित जातिको व्यक्तिलाई उपदेश दिनुहुँदैन। भनिन्छ कि जुन आचार्यले त्यस्तो व्यक्तिलाई उपदेश दिन्छ, उसले महान् पाप गर्दछ।
5हे भरतश्रेष्ठ, हे युधिष्ठिर, हे राजन्, मबाट सुन — म तिमीलाई त्यो घटना सुनाउँछु जो प्राचीन कालमा घटेको थियो, र जसले विपत्तिमा परेको नीचकुलको व्यक्तिलाई उपदेश दिनुका दुष्परिणाम देखाउँछ।
6जुन घटना म वर्णन गर्नेछु, त्यो केही द्विज ऋषिहरूको त्यस आश्रममा घटेको थियो जो हिमवान्को मङ्गलमय वक्षःस्थलमा अवस्थित थियो। त्यहाँ, त्यस पर्वतराजको छातीमा, नाना प्रकारका रूखले सुशोभित एउटा पवित्र आश्रम थियो।
7विविध जातिका लहरा र वनस्पतिले पनि ढाकिएको त्यो आश्रम अनेक पशु र पक्षीको आश्रयस्थल थियो। सिद्ध र चारणहरूले पनि बसोबास गरेको त्यो आश्रम ती वनका कारण अत्यन्त रमणीय थियो जो त्यहाँ हरेक ऋतुमा फुल्दथे।
8त्यहाँ अनेक ब्रह्मचारी बस्दथे र अनेक तपस्वी। त्यहाँ अनेक ब्राह्मण बस्दथे जो परम भाग्यशाली थिए र जो तेज तथा कान्तिमा सूर्य अथवा अग्निसमान थिए।
9हे भरतवंशका राजन्, त्यहाँ विविध प्रकारका तपस्वी बस्दथे जसले नाना नियम र व्रतको पालन गर्दथे, तथा अरू यस्ता पनि जो दीक्षा-संस्कारबाट गुज्रिसकेका थिए, मिताहारी थिए र शुद्ध आत्मा भएका थिए।
10त्यहाँ ठूलो सङ्ख्यामा वालखिल्य र अनेक सन्न्यासव्रतको पालन गर्नेहरू पनि बस्ने गर्दथे। यी सबैका कारण त्यो आश्रम आफ्ना बासिन्दाहरूले उच्चारण गरेका वेद र पवित्र मन्त्रको पाठले गुन्जिरहन्थ्यो।
11एक पटक सम्पूर्ण प्राणीप्रति दयाले युक्त एक शूद्रले त्यस आश्रममा आउने साहस गर्यो। त्यस आश्रममा पुगेपछि सम्पूर्ण तपस्वीहरूले उसको यथोचित सत्कार गरे।
12हे भरतवंशी, महातेजस्वी, देवतासमान र विविध प्रकारका दीक्षाको पालन गर्ने ती नाना वर्गका तपस्वीहरूलाई देखेर त्यो शूद्र हृदयमा अत्यन्त प्रसन्न भयो।
13हे भरतवंशका अग्रणी, यो सबै देखेर त्यस शूद्रको मनमा तपस्यामा लाग्ने इच्छा जाग्यो। हे भरतवंशी, आश्रमका प्रधानका चरण स्पर्श गरेर उसले उनलाई भन्यो — हे द्विजश्रेष्ठ, तपाईंको कृपाले म धर्मका कर्तव्य सिक्न चाहन्छु। हे यशस्वी, तपाईंले मलाई ती कर्तव्य बताउनुहोस् र मलाई सन्न्यासको जीवनमा दीक्षित गर्नुहोस्।
14हे यशस्वी, म निश्चय नै वर्णमा हीन छु, किनभने हे नरश्रेष्ठ, म जातिले शूद्र हुँ! म यहाँ तपाईंको परिचर्या र सेवा गर्न चाहन्छु। जसले विनम्रतापूर्वक तपाईंको शरण खोज्दछ, त्यस ममाथि प्रसन्न हुनुहोस्।
15कुलपतिले भने — यो असम्भव छ कि कुनै शूद्र यहाँ सन्न्यासको जीवन बिताउँदै बसोस्। यदि तिमीलाई मन पर्दछ भने, तिमी यहाँ बसेर हाम्रो सेवा गर्न सक्दछौ। निश्चय नै, त्यस्तो सेवाले तिमीले महान् सुखका अनेक लोक प्राप्त गर्नेछौ।
16भीष्मले भने — हे राजन्, तपस्वीले यसरी भनेपछि त्यो शूद्र मनमा विचार गर्न थाल्यो — अब म के गरूँ? पुण्यतर्फ लैजाने ती धर्मकर्मप्रति मेरो मनमा महान् श्रद्धा छ।
17तर यो निश्चय होस् कि म त्यही गर्नेछु जो मेरो हितमा हुनेछ। त्यस आश्रमबाट टाढा एउटा स्थानमा गएर उसले रूखका हाँगा र पातको एउटा कुटी बनायो।
18एउटा यज्ञवेदी पनि बनाएर, आफू सुत्नका लागि एउटा सानो कोठरी र देवताहरूका लागि केही वेदिका बनाएर, हे भरतश्रेष्ठ, ऊ कठोर नियम र व्रतले शासित जीवन बिताउन तथा वाणीबाट पूर्णतया विरत रही तपस्या गर्न थाल्यो।
19ऊ दिनमा तीन पटक स्नान गर्न, अन्य व्रतको पालन गर्न, देवताहरूका लागि यज्ञ गर्न, यज्ञाग्निमा आहुति हाल्न, तथा यसरी देवताहरूको पूजन र आराधन गर्न थाल्यो।
20सम्पूर्ण विषय-वासनालाई वशमा पारेर, फल र कन्दमूलको अल्प आहारमा बाँच्दै, आफ्ना सम्पूर्ण इन्द्रियलाई वशमा पारेर, ऊ प्रतिदिन ती सबैको स्वागत र सत्कार गर्दथ्यो जो अतिथिका रूपमा उसको आश्रममा आउँथे, र तिनलाई वरिपरि प्रशस्त उम्रने जडीबुटी तथा फल अर्पण गर्दथ्यो। यसरी उसले आफ्नो त्यस आश्रममा धेरै लामो समय बितायो।
21एक दिन एक तपस्वी त्यस शूद्रको आश्रममा उससँग परिचय गर्न आए। शूद्रले विधिपूर्वक ती ऋषिको स्वागत र पूजन गर्यो, तथा उनलाई अत्यन्त प्रसन्न पार्यो।
22महातेजस्वी र धर्मात्मा ती कठोर व्रतधारी ऋषिले आफ्नो आतिथेयसँग अनेक सुखद विषयमा वार्तालाप गरे र उसलाई त्यस स्थानको जानकारी दिए जहाँबाट उनी आएका थिए।
23हे भरतश्रेष्ठ, यसरी, हे नरश्रेष्ठ, ती ऋषि त्यस शूद्रलाई भेट्नका लागि उसको आश्रममा असङ्ख्य पटक आए।
24यिनै अवसरमध्ये एउटामा, हे राजन्, त्यस शूद्रले ऋषिलाई सम्बोधन गरेर भन्यो — म पितृहरूका लागि विहित कर्म गर्न चाहन्छु। यस विषयमा तपाईंले ममाथि कृपा गर्नुहोस्।
25हे राजन्, "धेरै राम्रो" — ब्राह्मणले उसलाई उत्तर दिए। तब स्नानले आफूलाई शुद्ध पारेर शूद्रले ऋषिका चरण धुनका लागि जल ल्यायो, र उसले कुश घाँस, वन्य जडीबुटी र फल, तथा एउटा पवित्र आसन र वृषी नामक आसन पनि ल्यायो।
26तर वृषीलाई त्यस शूद्रले दक्षिणतर्फ, त्यसको टुप्पो पश्चिमतर्फ फर्काएर राख्यो। यो देखेर र यो जानेर कि यो विधिविरुद्ध छ, ऋषिले शूद्रलाई सम्बोधन गर्दै भने — वृषीलाई त्यसको टुप्पो पूर्वतर्फ पारेर राख, र आफूलाई शुद्ध पारेर उत्तरतर्फ मुख फर्काएर बस्। शूद्रले ऋषिले भनेजस्तै सबै गर्यो।
27महान् बुद्धिले सम्पन्न र धर्मको आचरण गर्ने त्यस शूद्रले तपस्याले सम्पन्न ती ऋषिबाट श्राद्धको विषयमा विधिमा निर्दिष्ट प्रत्येक निर्देश ग्रहण गर्यो — कुश घाँस ओछ्याउने रीति, अर्घ्य राख्ने रीति, तथा दिइने आहुति र अर्पण गरिने अन्नको विषयमा पालनीय कर्महरूलाई ध्यानपूर्वक हेर्दै। पितृहरूको सम्मानमा कर्म सकिएपछि शूद्रले ऋषिलाई विदा गर्यो, जसपछि उनी आफ्नो निवासमा फर्के। लामो समयपछि, जुन उसले पूरै यस्तै तपस्या र व्रतको पालनमा बितायो, त्यो शूद्र तपस्वी तिनै वनमा मर्यो। ती साधनाबाट आर्जित पुण्यका कारण त्यो शूद्र आफ्नो अर्को जन्ममा एक महान् राजाको कुलमा उत्पन्न भयो र समय पाएर महान् वैभवले सम्पन्न भयो। ती द्विज ऋषिले पनि, समय आएपछि, प्रकृतिको ऋण चुकाए।
28हे भरतवंशका अग्रणी, आफ्नो अर्को जन्ममा उनी एक पुरोहितको कुलमा उत्पन्न भए। यसरी ती दुवै — अर्थात् त्यो शूद्र जसले तपस्याको जीवन बिताएको थियो, र ती द्विज ऋषि जसले दयाले उसलाई पितृहरूको सम्मानमा गरिने कर्मको विषयमा केही उपदेश दिएका थिए — पुनः जन्मे: एक राजवंशका पुत्रका रूपमा र अर्को पुरोहित-कुलका सदस्यका रूपमा।
29ती दुवै बढ्न थाले र दुवैले अध्ययनका सामान्य शाखाहरूमा महान् ज्ञान प्राप्त गरे। त्यो ब्राह्मण वेदहरूमा तथा अथर्ववेदमा पनि सुनिपुण भयो।
30पुनर्जन्म प्राप्त ती ऋषिले वेदाङ्गका ती सूत्रमा विहित सम्पूर्ण यज्ञमा, जो धार्मिक कर्म र अनुष्ठान, ज्योतिष तथा खगोलविद्यासँग सम्बन्धित छन्, महान् प्रवीणता प्राप्त गरे। साङ्ख्य दर्शनमा पनि उसलाई ठूलो आनन्द आउँथ्यो।
31यसै बीच, त्यो पुनर्जन्म प्राप्त शूद्र जो राजकुमार बनेको थियो, आफ्ना पिता राजाको मृत्यु भएपछि उनका अन्तिम संस्कार गर्यो; र सम्पूर्ण और्ध्वदैहिक कर्म गरेर आफूलाई शुद्ध पारेपछि उसलाई उसका पिताका प्रजाले पैतृक सिंहासनमा आफ्नो राजा अभिषिक्त गरे।
32तर राजाका रूपमा आफ्नो अभिषेकको तुरुन्तै पछि उसले ती पुनर्जन्म प्राप्त ऋषिलाई आफ्नो पुरोहित नियुक्त गर्यो। त्यस ब्राह्मणलाई आफ्नो पुरोहित बनाएर राजाले सुखपूर्वक आफ्ना दिन बिताउन थाल्यो।
33उसले धर्मपूर्वक आफ्नो राज्यमा शासन गर्यो र आफ्नो सम्पूर्ण प्रजाको रक्षा तथा पालन गर्यो। तर प्रतिदिन राजाले, आफ्ना पुरोहितबाट आशीर्वाद ग्रहण गर्ने अवसरमा तथा धार्मिक र अन्य पवित्र कर्मका अनुष्ठानका अवसरमा, उनलाई देखेर मुस्कुराउँथ्यो अथवा ठूलो स्वरले हाँस्दथ्यो। हे राजन्, यसरी त्यो पुनर्जन्म प्राप्त शूद्र, जो राजा बनेको थियो, असङ्ख्य अवसरमा आफ्ना पुरोहितलाई देखेर हाँस्यो।
34पुरोहितले यो देखेर कि जहिले पनि उसको दृष्टि उनीमाथि पर्दछ, राजा सधैँ मुस्कुराउँछ अथवा हाँस्छ, क्रुद्ध भए।
35एक अवसरमा उनी राजासँग यस्तो स्थानमा भेटे जहाँ अरू कोही उपस्थित थिएन। उनले सुखद वार्तालापले राजालाई प्रसन्न पारे।
36हे भरतवंशका अग्रणी, त्यसै क्षणको लाभ उठाएर पुरोहितले राजालाई सम्बोधन गर्दै भने — हे महातेजस्वी, म तपाईंसँग एउटा वर माग्दछु।
37राजाले भन्यो — हे द्विजश्रेष्ठ, वरको कुरा हो भने म तपाईंलाई सय वर दिन तयार छु; फेरि एउटाको त कुरै के? तपाईंप्रतिको मेरो स्नेह र तपाईंप्रतिको मेरो आदरका कारण त्यस्तो केही छैन जो म तपाईंलाई दिन नसकूँ।
38पुरोहितले भने — हे राजन्, यदि तपाईं मबाट प्रसन्न हुनुभएको छ भने म केवल एउटै वर चाहन्छु। प्रतिज्ञा गर्नुहोस् कि तपाईंले मलाई कुनै असत्य नभनी सत्य नै भन्नुहुनेछ।
39भीष्मले भने — हे युधिष्ठिर, पुरोहितले यसरी भनेपछि राजाले उनलाई भन्यो — त्यस्तै होस्! यदि तपाईंले सोध्नुहुने कुरा म जान्दछु भने, म अवश्य सत्य भन्नेछु। र यदि जान्दिनँ भने, केही भन्नेछैनँ।
40पुरोहितले भने — प्रतिदिन, मबाट आशीर्वाद ग्रहण गर्ने अवसरमा, तथा जब म तपाईंका निम्ति धार्मिक कर्मका अनुष्ठानमा लागिरहेको हुन्छु, र होम तथा अन्य शान्ति-कर्मका अवसरमा पनि — तपाईं मलाई देखेर किन हाँस्नुहुन्छ?
41तपाईंलाई हरेक अवसरमा ममाथि हाँसेको देखेर मेरो मन लाजले खुम्चिन्छ। हे राजन्, मैले तपाईंसँग प्रतिज्ञा गराइसकेको छु कि तपाईंले मलाई सत्य नै उत्तर दिनुहुनेछ। तपाईंले असत्य भन्नुहुँदैन।
42तपाईंको यस आचरणको कुनै गम्भीर कारण अवश्य होला। तपाईंको हाँसो निष्कारण हुन सक्दैन। मलाई त्यसको कारण जान्ने ठूलो उत्सुकता छ। तपाईंले मलाई सत्य भन्नुहोस्।
43राजाले भन्यो — हे द्विज, जब तपाईंले मलाई यसरी भन्नुभयो, तब म तपाईंलाई प्रबुद्ध पार्न बाध्य छु — चाहे यो त्यस्तो कुरा किन नहोस् जो तपाईंलाई नबताइनुपर्ने हो! मैले सत्य भन्नै पर्नेछ। हे द्विज, तपाईं एकाग्र चित्तले मेरो कुरा सुन्नुहोस्।
44हे द्विजश्रेष्ठ, मबाट सुन्नुहोस्, जब म तपाईंलाई बताउँछु कि हाम्रा पूर्वजन्महरूमा (हामी दुवैसँग) के भएको थियो। मलाई त्यो जन्म सम्झना छ। तपाईं एकाग्र मनले सुन्नुहोस्।
45आफ्नो पूर्वजन्ममा म कठोर तपस्यामा लागेको एक शूद्र थिएँ। हे द्विजश्रेष्ठ, तपाईं उग्र तपस्या भएका एक ऋषि हुनुहुन्थ्यो।
46हे निष्पाप, मबाट प्रसन्न भई र मेरो हित गर्ने इच्छाले प्रेरित भई, हे ब्राह्मण, तपाईंले मलाई ती कर्मको विषयमा केही उपदेश दिने कृपा गर्नुभयो जो म आफ्ना दिवङ्गत पितृहरूको सम्मानमा गर्दथेँ।
47हे तपस्वीहरूमा अग्रगण्य, तपाईंले मलाई वृषी र कुशका तिनका ओछ्याउने तथा आहुति, मासु र अन्य अन्न अर्पण गर्ने रीति सिकाउनुभयो। आफ्नो त्यही अपराधका कारण तपाईं पुरोहितका रूपमा जन्मनुभएको छ।
48हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, मैले राजाका रूपमा जन्म लिएको छु। हेर्नुहोस्, कालले कस्ता-कस्ता परिवर्तन ल्याउँछ। मलाई उपदेश दिएका कारण तपाईंले यो फल पाउनुभएको छ।
49हे ब्राह्मण, यसै कारणले, हे द्विजश्रेष्ठ, म तपाईंलाई देखेर मुस्कुराउँछु। म निश्चय नै तपाईंको अनादर गर्ने इच्छाले तपाईंमाथि हाँस्दिनँ। तपाईं मेरा गुरु हुनुहुन्छ।
50अवस्थाको यस परिवर्तनमा मलाई वास्तवमै धेरै दुःख छ। यस विचारले मेरो हृदय जल्दछ। मलाई हाम्रा पूर्वजन्म सम्झना छन्, त्यसैले म तपाईंलाई देखेर हाँस्दछु।
51तपाईंको उग्र तपस्या मलाई दिइएका उपदेशले नष्ट भयो। पुरोहितको आफ्नो यो वर्तमान पद त्यागेर तपाईं श्रेष्ठ जन्म पुनः प्राप्त गर्ने प्रयत्न गर्नुहोस्।
52तपाईं यस्तो प्रयत्न गर्नुहोस् कि तपाईंलाई अर्को जन्ममा यस वर्तमान जन्मभन्दा हीन जन्म नमिलोस्। हे विद्वान् ब्राह्मण, जति धन चाहिन्छ लिनुहोस्, र हे नरश्रेष्ठ, आफ्नो आत्मालाई शुद्ध पार्नुहोस्।
53भीष्मले अगाडि भने — राजाद्वारा विदा गरिएपछि त्यस ब्राह्मणले आफ्नै वर्णका मानिसहरूलाई धन, भूमि र गाउँका अनेक दान गरे।
54उनले ब्राह्मणश्रेष्ठहरूद्वारा निर्दिष्ट अनेक कठोर र उग्र व्रतको पालन गरे। उनी अनेक पवित्र तीर्थमा गए र ती स्थानमा ब्राह्मणहरूलाई अनेक दान दिए।
55द्विज वर्णका मानिसहरूलाई गोदान गर्दागर्दै उनको आत्मा शुद्ध भयो र उनी त्यसको ज्ञान प्राप्त गर्न सफल भए। त्यसै आश्रममा गएर, जहाँ उनी आफ्नो पूर्वजन्ममा बसेका थिए, उनले अत्यन्त उग्र तपस्या गरे।
56हे राजश्रेष्ठ, यी सबैको फलस्वरूप त्यस ब्राह्मणले सर्वोच्च सिद्धि प्राप्त गरे। उनी त्यस आश्रममा बस्ने सम्पूर्ण तपस्वीहरूको आदरका पात्र बने।
57यसरी, हे राजश्रेष्ठ, ती द्विज ऋषि महान् सङ्कटमा परे। त्यसैले ब्राह्मणले कहिल्यै शूद्रहरूलाई उपदेश दिनुहुँदैन।
58अतः हे राजन्, ब्राह्मणले नीचकुलमा उत्पन्न मानिसहरूलाई उपदेश दिनबाट जोगिनुपर्छ; किनभने नीचकुलको व्यक्तिलाई उपदेश दिएरै एक ब्राह्मण दुःखमा परे। हे राजश्रेष्ठ, ब्राह्मणले कहिल्यै निम्नतम वर्णको व्यक्तिबाट उपदेश ग्रहण गर्ने अथवा उसलाई उपदेश दिने इच्छा गर्नुहुँदैन।
59ब्राह्मण, क्षत्रिय र वैश्य — यी तीनै वर्ण द्विज मानिन्छन्। यिनलाई उपदेश दिँदा ब्राह्मणलाई कुनै पाप लाग्दैन।
60त्यसैले जो सज्जन छन् तिनले कहिल्यै हीन जातिका मानिसहरूको अगाडि कुनै उपदेश दिनका लागि कुनै विषयमा प्रवचन गर्नुहुँदैन। धर्मको गति अत्यन्त सूक्ष्म छ र अशुद्ध आत्मा भएकाहरूद्वारा बुझ्न सकिने खालको छैन।
61यसै कारण तपस्वीहरूले मौनव्रत ग्रहण गर्दछन्, र सबैबाट सम्मानित भई एउटै शब्द नबोली दीक्षाबाट गुज्रन्छन्। केही अनुचित अथवा कसैलाई चोट पुर्याउने कुरा भनिहाल्ने डरले तपस्वीहरूले एक शब्द पनि बोल्दैनन्।
62ती मानिस पनि जो धर्मात्मा छन् र सम्पूर्ण गुण, सत्य तथा आचरणको सरलताले सम्पन्न छन्, अनुचित रूपमा बोलिएका शब्दका कारण महान् पाप गरेका छन् — यस्तो सुनिएको छ।
63कसैलाई कुनै पनि विषयमा उपदेश दिनुहुँदैन। यदि दिइएका उपदेशका कारण उपदेश पाउनेले कुनै पाप गर्दछ भने, त्यो पाप त्यस ब्राह्मणलाई लाग्दछ जसले उपदेश दियो।
64त्यसैले जुन बुद्धिमान्ले पुण्य आर्जन गर्न चाहन्छ, उसले सधैँ विवेकले कार्य गर्नुपर्छ। जुन उपदेश धनको साटो दिइन्छ, त्यसले उपदेशकलाई सधैँ कलुषित पार्दछ।
65अरूले सोध्दा मानिसले केवल त्यही भन्नुपर्छ जो विचारको सहायताले निश्चय गरेपछि उचित होस्। उपदेश यसरी दिनुपर्छ कि त्यो दिएर मानिसले पुण्य आर्जन गरोस्।
66यसरी मैले तिमीलाई उपदेशको विषयमा सबै कुरा बताएँ। धेरैजसो मानिसहरू उपदेश दिएका कारण महान् क्लेशमा डुब्दछन्। त्यसैले यही उचित छ कि मानिस अरूलाई उपदेश दिनबाट विरत रहोस्।