अध्याय 98

शल्य पर्व — धृतराष्ट्रको विलाप

देखाउनुहोस्:
दृश्य:
dhritarashtra
श्लोक 1
संस्कृत

वैशम्पायन उवाच विसृष्टास्वथ नारीषु धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः। विललाप महाराज दुःखाद् दुःखान्तरं गतः॥

अङ्ग्रेजी

Vaishampayana said After the ladies had been sent away, Dhritarashtra, the son of Ambika, sunk into grief greater than that which had afflicted him before, began, O monarch, to bewail.

हिन्दी

वैशम्पायन ने कहा — हे महाराज! स्त्रियों के विदा हो जाने के पश्चात् अम्बिकापुत्र धृतराष्ट्र पहले से भी अधिक गहरे शोक में डूबकर विलाप करने लगे।

नेपाली

वैशम्पायनले भने — हे महाराज! स्त्रीहरू विदा भएपछि अम्बिकापुत्र धृतराष्ट्र पहिलेभन्दा पनि गहिरो शोकमा डुबेर विलाप गर्न थाले।

श्लोक 2
संस्कृत

सधूममिव निःश्वस्य करौ धुन्वन् पुनः पुनः। विचिन्त्य च महाराज वचनं चेदमब्रवीत्॥

अङ्ग्रेजी

Exhaling smoky breaths and repeatedly shaking his arms and reflecting a little, O monarch, he said these words.

हिन्दी

हे महाराज! धुएँ के समान तप्त साँसें छोड़ते हुए, बार-बार अपनी भुजाएँ हिलाते हुए तथा कुछ क्षण विचार करके उन्होंने ये वचन कहे।

नेपाली

हे महाराज! धुवाँजस्तै तातो सास फेर्दै, पटकपटक आफ्ना पाखुरा हल्लाउँदै तथा केही क्षण विचार गरेर उनले यी वचन भने।

dhritarashtra
श्लोक 3 धृतराष्ट्र उवाच · धृतराष्ट्र सोध्छन्
संस्कृत

धृतराष्ट्र उवाच अहो बत महद् दुःखं यदहं पाण्डवान् रणे। क्षेमिणश्चाव्ययांश्चैव त्वत्त: सूत शृणोमि वै॥

अङ्ग्रेजी

Dhritarashtra said Alas, O Suta, painful is the news that I hear from you viz., that the Pandavas are all safe and have suffered no loss in battle!

हिन्दी

धृतराष्ट्र ने कहा — हाय सूत! तुमसे जो समाचार मैं सुन रहा हूँ वह अत्यन्त पीड़ादायक है — कि पाण्डव सब सुरक्षित हैं और युद्ध में उन्हें कोई हानि नहीं हुई!

नेपाली

धृतराष्ट्रले भने — हाय सूत! तिमीबाट जुन समाचार म सुन्दै छु त्यो अत्यन्त पीडादायी छ — कि पाण्डवहरू सबै सुरक्षित छन् र युद्धमा तिनीहरूलाई कुनै हानि भएको छैन!

श्लोक 4
संस्कृत

वज्रसारमयं नूनं हृदयं सुदृढं मम। यच्छुत्वा निहतान् पुत्रान् दीर्यते न सहस्रधा॥

अङ्ग्रेजी

Forsooth, my hard heart is made of the essence of thunder since it breaks not upon hearing of the fall of my sons!

हिन्दी

निश्चय ही मेरा कठोर हृदय वज्र के सार से बना है, क्योंकि अपने पुत्रों के विनाश का समाचार सुनकर भी वह फटता नहीं!

नेपाली

निश्चय नै मेरो कठोर हृदय वज्रको सारबाट बनेको छ, किनभने आफ्ना पुत्रहरूको विनाशको समाचार सुनेर पनि त्यो फुट्दैन!

sanjaya
श्लोक 5
संस्कृत

चिन्तयित्वा वयस्तेषां बालक्रीडां च संजय। हतान् पुत्रानशेषेण दीर्यते मे भृशं मनः॥

अङ्ग्रेजी

Thinking of their ages, O Sanjaya and of their sports in childhood and learning today that all of them have died, my heart seems to break into pieces!

हिन्दी

हे सञ्जय! उनकी आयु का विचार करके तथा बचपन की उनकी क्रीड़ाओं का स्मरण करके, और आज यह जानकर कि वे सब मर चुके हैं — मेरा हृदय टुकड़े-टुकड़े हुआ जा रहा है!

नेपाली

हे सञ्जय! तिनीहरूको उमेरको विचार गरेर तथा बाल्यकालका तिनीहरूका क्रीडा सम्झेर, र आज यो थाहा पाएर कि तिनीहरू सबै मरिसकेका छन् — मेरो हृदय टुक्राटुक्रा हुँदै छ!

श्लोक 6
संस्कृत

अनेत्रत्वाद् यदेतेषां न मे रूपनिदर्शनम्। पुत्रस्नेहकृता प्रीतिर्नित्यमेतेषु धारिता॥

अङ्ग्रेजी

Although owing to my blindness I never saw their forms, still I cherished a great love for them on account of the affection one feels for his children.

हिन्दी

यद्यपि अन्धेपन के कारण मैंने कभी उनके रूप नहीं देखे, तथापि अपनी सन्तान के प्रति जो स्नेह होता है, उसी के कारण मैं उनसे अत्यधिक प्रेम करता था।

नेपाली

यद्यपि अन्धोपनका कारण मैले कहिल्यै तिनीहरूको रूप देखिनँ, तथापि आफ्ना सन्तानप्रति जुन स्नेह हुन्छ, त्यसैका कारण म तिनीहरूलाई अत्यधिक माया गर्दथेँ।

श्लोक 7
संस्कृत

बालभावमतिक्रम्य यौवनस्थांश्च तानहम्। मध्यप्राप्तांस्तथा श्रुत्वा हृष्ट आसं तदानघ॥

अङ्ग्रेजी

Hearing that they had passed out of childhood and entered the period of youth and then of early manhood, I became highly glad, Osinless one.

हिन्दी

हे निष्पाप! यह सुनकर कि वे बचपन पार करके यौवन में और फिर पूर्ण पुरुषत्व में प्रवेश कर चुके हैं, मैं अत्यन्त हर्षित हुआ था।

नेपाली

हे निष्पाप! तिनीहरू बाल्यकाल पार गरेर यौवनमा र त्यसपछि पूर्ण पुरुषत्वमा प्रवेश गरिसकेका छन् भन्ने सुनेर म अत्यन्त हर्षित भएको थिएँ।

श्लोक 8
संस्कृत

तानद्य निहतान् श्रुत्वा हतैश्वर्यान् हतौजसः। न लभेयं क्वचिच्छान्तिं पुत्राधिभिरभिप्लुतः॥

अङ्ग्रेजी

Hearing today that they have been killed and divested of prosperity and energy, I do not enjoy peace of mind, being overwhelmed with grief on account of the calamity that has befallen them.

हिन्दी

आज यह सुनकर कि वे मारे जा चुके हैं और अपने ऐश्वर्य तथा तेज से रहित हो चुके हैं, उन पर आ पड़ी इस विपत्ति के शोक से अभिभूत होकर मुझे मन की शान्ति नहीं मिलती।

नेपाली

आज तिनीहरू मारिइसकेका छन् र आफ्नो ऐश्वर्य तथा तेजबाट रहित भइसकेका छन् भन्ने सुनेर, तिनीहरूमाथि आइपरेको यस विपत्तिको शोकले अभिभूत भई मलाई मनको शान्ति मिल्दैन।

श्लोक 9
संस्कृत

एह्येहि पुत्र राजेन्द्र ममानाथस्य साम्प्रतम्। त्वया हीनो महाबाहो का नु यास्याम्यहं गतिम्॥

अङ्ग्रेजी

Come, come, O king of kings, to me that am without a lord now! Deprived of you, O mighty-armed one, what will be my condition?

हिन्दी

हे राजाधिराज! आओ, आओ — मेरे पास आओ, जो अब अनाथ हो गया हूँ! हे महाबाहु! तुमसे रहित होकर मेरी क्या दशा होगी?

नेपाली

हे राजाधिराज! आऊ, आऊ — मकहाँ आऊ, जो अब अनाथ भएको छु! हे महाबाहु! तिमीबाट रहित भई मेरो के अवस्था होला?

श्लोक 10
संस्कृत

कथं त्वं पृथिवीपालांस्त्यक्त्वा तात समागतान्। शेषे विनिहतो भूमौ प्राकृतः कुनृपो यथा।॥

अङ्ग्रेजी

Why, O sire, leaving all the assembled kings do you lie on the nacked ground, deprived of life, like an ordinary and wretched king?

हिन्दी

हे पुत्र! एकत्र हुए समस्त राजाओं को छोड़कर तुम किसी साधारण और दीन राजा के समान प्राणहीन होकर नंगी भूमि पर क्यों पड़े हो?

नेपाली

हे पुत्र! भेला भएका सम्पूर्ण राजाहरूलाई छाडेर तिमी कुनै साधारण र दीन राजाजस्तै प्राणहीन भई नाङ्गो भूमिमा किन ढलेका छौ?

श्लोक 11
संस्कृत

गतिर्भूत्वा महाराज ज्ञातीनां सुहृदां तथा। अन्धं वृद्धं च मां वीर विहाय क्क नु यास्यसि॥

अङ्ग्रेजी

Having been, O monarch, the refuge of kinsmen and friends, where do you go now, O hero, leaving me that am blind and old?

हिन्दी

हे महाराज! तुम तो अपने बन्धुजनों और मित्रों के आश्रय थे; हे वीर! अब मुझ अन्धे और वृद्ध को छोड़कर तुम कहाँ जा रहे हो?

नेपाली

हे महाराज! तिमी त आफ्ना बन्धुजन र मित्रहरूको आश्रय थियौ; हे वीर! अब मलाई अन्धो र वृद्धलाई छाडेर तिमी कहाँ गइरहेका छौ?

arjuna
श्लोक 12
संस्कृत

सा कृपा सा च ते प्रीतिः क्क सा राजन् सुमानिता। कथं विनिहतः पार्थैः संयुगेष्वपराजितः॥

अङ्ग्रेजी

Where now, O king, is that pity of yours, that love and that respectfulness? Invincible you were in battle, how, alas, have you been killed by the Parthas?

हिन्दी

हे राजन्! अब तुम्हारी वह करुणा, वह स्नेह और वह आदरभाव कहाँ है? तुम युद्ध में अजेय थे — हाय, फिर पृथापुत्रों ने तुम्हारा वध कैसे कर डाला?

नेपाली

हे राजन्! अब तिम्रो त्यो करुणा, त्यो स्नेह र त्यो आदरभाव कहाँ छ? तिमी युद्धमा अजेय थियौ — हाय, अनि पृथापुत्रहरूले तिम्रो वध कसरी गरिदिए?

श्लोक 13
संस्कृत

को नु मामुत्थितं वीर तात तातेति वक्ष्यति। महाराजेति सततं लोकनाथेति तासकृत्॥ परिष्वज्य च मां कण्ठे स्नेहेन किन्नलोचनः। अनुशाधीति कौरव्य तत् साधु वद मे वचः॥

अङ्ग्रेजी

Who will now, after I will get up from bed at the proper hour, repeatedly address me in such loving and respectful words as-O father, O father-O great king-O Lord of the world!-and affectionately clasping my neck with tearful eyes, will ask for my orders, saying-Command me, you of Kuru's race!-address me, O son, in that sweet language once inore!

हिन्दी

अब उचित समय पर शय्या से उठने पर मुझसे कौन बार-बार ऐसे स्नेहपूर्ण और आदरभरे वचन कहेगा — "हे पिता! हे पिता! हे महाराज! हे जगत्पति!" — और आँखों में आँसू भरकर स्नेह से मेरा गला लगाकर मुझसे आज्ञा माँगेगा — "हे कुरुवंशी! मुझे आज्ञा दीजिए!" हे पुत्र! मुझसे एक बार फिर उसी मधुर वाणी में बोलो!

नेपाली

अब उचित समयमा शय्याबाट उठ्दा मलाई कसले पटकपटक यस्ता स्नेहपूर्ण र आदरभरी वचन भन्नेछ — "हे पिता! हे पिता! हे महाराज! हे जगत्पति!" — र आँखामा आँसु भरेर स्नेहले मेरो घाँटीमा अङ्गालो हालेर मबाट आज्ञा माग्नेछ — "हे कुरुवंशी! मलाई आज्ञा दिनुहोस्!" हे पुत्र! मलाई एक पटक फेरि त्यही मधुर वाणीमा बोल!

श्लोक 14
संस्कृत

ननु नामाहमश्रौषं वचनं तव पुत्रका भूयसी मम पृथ्वीयं यथा पार्थस्य नो तथा॥

अङ्ग्रेजी

O dear child, I heard even these words from your lips, viz.-This wide Earth is cqually ours with Pritha's son!

हिन्दी

हे प्रिय पुत्र! मैंने तुम्हारे मुख से ये वचन भी सुने थे — "यह विशाल पृथ्वी पृथापुत्रों के समान ही हमारी भी है!"

नेपाली

हे प्रिय पुत्र! मैले तिम्रो मुखबाट यी वचन पनि सुनेको थिएँ — "यो विशाल पृथ्वी पृथापुत्रहरूको जत्तिकै हाम्रो पनि हो!"

shakuni shalya bhishma kripa jayadratha
श्लोक 15
संस्कृत

भगदत्तः कृपः शल्य आवन्त्योऽथ जयद्रथः। भूरिश्रवाः सोमदत्तो महाराजश्च बाह्निकः॥ अश्वत्थामा च भोजश्च मागधश्च महाबलः। बृहद्वलश्च क्राथश्च शकुनिश्चापि सौबलः॥ म्लेच्छश्च शतसाहस्राः शकाश्च: यवनैःसह। सुदक्षिणश्च काम्बोजस्त्रिगलाधिपतिस्तथा॥ भीष्मः पितामहश्चैव भारद्वाजोऽथ गौतमः। श्रुतायुश्चायुतायुश्च शतायुश्चापि वीर्यवान्॥ जलसन्धोऽथार्थ्यशृङ्गी राक्षसश्चाप्यलायुधः। अलम्बुषो महाबाहुः सुबाहुश्च महारथः॥ एते चान्ये च बहवो राजानो राजसत्तम। मदर्थमुद्यताः सर्वे प्राणांस्त्यक्त्वा धनानि च।२१।।

अङ्ग्रेजी

Bhagadatta and Kripa and Shalya and the two princes of Avanti and Jayadratha and Bhurishravas and Cala and Somadatta and Valhika and Ashvatthaman and the chief of the Bhojas and the mighty princes of Magadha and Vrihadvala and the ruler of the Kasis and Shakuni, the son son of Subala and many thousands of Mlechchhas and Shakas and Yavanas and Sudakshina the ruler of the Kambojas and the king of the Trigartas and the grandsire Bhishma and Bharadvaja's son and Gotama's son and Shrutayusha and Ayutayusha and Shatayusha of great power and Jalasandha and Rishyashringa's son and the Rakshasa Alayudha and the mighty-arined Alambusha and the great car-warrior Suvahu-these and many other kings, O best of monarchs, have taken up arms on my behalf and are ready to throw away their very lives in great battle!

हिन्दी

"भगदत्त, कृप, शल्य, अवन्ती के दोनों राजकुमार, जयद्रथ, भूरिश्रवा, शल, सोमदत्त, बाह्लीक, अश्वत्थामा, भोजराज, मगध के महाबली राजकुमार, बृहद्बल, काशिराज, सुबलपुत्र शकुनि, सहस्रों म्लेच्छ, शक और यवन, काम्बोजराज सुदक्षिण, त्रिगर्तराज, पितामह भीष्म, भरद्वाजपुत्र (द्रोण), गौतमपुत्र (कृप), श्रुतायु, आयुतायु, महाबली शतायु, जलसन्ध, ऋष्यशृंग का पुत्र, राक्षस अलायुध, महाबाहु अलम्बुष और महारथी सुबाहु — हे राजाओं में श्रेष्ठ! ये तथा अन्य अनेक राजा मेरे लिए शस्त्र उठा चुके हैं और महासमर में अपने प्राण तक न्योछावर करने को तत्पर हैं!"

नेपाली

"भगदत्त, कृप, शल्य, अवन्तीका दुवै राजकुमार, जयद्रथ, भूरिश्रवा, शल, सोमदत्त, बाह्लीक, अश्वत्थामा, भोजराज, मगधका महाबली राजकुमार, बृहद्बल, काशिराज, सुबलपुत्र शकुनि, हजारौँ म्लेच्छ, शक र यवन, काम्बोजराज सुदक्षिण, त्रिगर्तराज, पितामह भीष्म, भरद्वाजपुत्र (द्रोण), गौतमपुत्र (कृप), श्रुतायु, आयुतायु, महाबली शतायु, जलसन्ध, ऋष्यशृङ्गका पुत्र, राक्षस अलायुध, महाबाहु अलम्बुष र महारथी सुबाहु — हे राजाहरूमा श्रेष्ठ! यी तथा अन्य अनेक राजाहरूले मेरा लागि शस्त्र उठाइसकेका छन् र महासमरमा आफ्नो प्राणसमेत न्योछावर गर्न तत्पर छन्!"

arjuna draupadi ghatotkacha satyaki kuntibhoja
श्लोक 16
संस्कृत

तेषां मध्ये स्थितो युद्धे भ्रातृभिः परिवारितः। योधयिष्याम्यहं पार्थान् पञ्चालांश्चैव सर्वशः॥ चेदींश्च नृपशार्दूल द्रौपदेयांश्च संयुगे। सात्यकिं कुन्तिभोजं च राक्षसं च घटोत्कचम्॥

अङ्ग्रेजी

Stationed on the field amidst these and encircled by my brothers, I will fight against all the Parthas and the Panchalas and the Chedis, O foremost to kings and the son of Draupadi and Satyaki and Kuntibhoja and the Rakshasa Ghatotkacha.

हिन्दी

"हे राजाओं में श्रेष्ठ! इनके बीच रणभूमि में स्थित होकर तथा अपने भाइयों से घिरकर मैं समस्त पृथापुत्रों, पांचालों, चेदियों, द्रौपदी के पुत्रों, सात्यकि, कुन्तिभोज तथा राक्षस घटोत्कच से युद्ध करूँगा!"

नेपाली

"हे राजाहरूमा श्रेष्ठ! यिनका बीच रणभूमिमा रहेर तथा आफ्ना भाइहरूले घेरिएर म सम्पूर्ण पृथापुत्र, पाञ्चाल, चेदि, द्रौपदीका पुत्रहरू, सात्यकि, कुन्तिभोज तथा राक्षस घटोत्कचसँग युद्ध गर्नेछु!"

श्लोक 17
संस्कृत

एकोऽप्येषां महाराज समर्थः संनिवारणे। समरे पाण्डवेयानां संक्रुद्धो ह्यभिधावताम्॥

अङ्ग्रेजी

Even one amongst these, O king, worked up with anger, is able to resist in battle the Pandavas rushing towards him!

हिन्दी

"हे राजन्! इनमें से एक भी वीर क्रोध से भरकर अपनी ओर बढ़ते पाण्डवों को युद्ध में रोकने में समर्थ है!"

नेपाली

"हे राजन्! यीमध्ये एउटै वीर पनि क्रोधले भरिएर आफूतर्फ बढ्दै गरेका पाण्डवहरूलाई युद्धमा रोक्न समर्थ छ!"

श्लोक 18
संस्कृत

किं पुनः सहिता वीराः कृतवैराश्च पाण्डवैः। अथवा सर्व एवैते पाण्डवस्यानुयायिभिः॥

अङ्ग्रेजी

What need I say then of all these heroes, every one of whom has wrongs to avenge on the Pandavas, when united together? All these, O monarch, will fight with the followers of the Pandavas and will kill them in battle.

हिन्दी

"फिर इन समस्त वीरों की तो बात ही क्या, जिनमें से प्रत्येक को पाण्डवों से कोई-न-कोई बदला लेना है, और जब वे सब एक साथ मिल जाएँ! हे महाराज! ये सब पाण्डवों के अनुयायियों से युद्ध करेंगे और उन्हें रणभूमि में मार डालेंगे।"

नेपाली

"अनि यी सम्पूर्ण वीरहरूको त कुरै के, जसमध्ये प्रत्येकले पाण्डवहरूसँग कुनै न कुनै बदला लिनु छ, र जब तिनीहरू सबै एकसाथ मिल्नेछन्! हे महाराज! यी सबैले पाण्डवहरूका अनुयायीहरूसँग युद्ध गर्नेछन् र तिनीहरूलाई रणभूमिमा मारिदिनेछन्।"

karna
श्लोक 19
संस्कृत

योत्स्यन्ते सह राजेन्द्र हनिष्यन्ति च तान् मृघे। कर्ण एको मया सार्धं निहनिष्यति पाण्डवान्॥

अङ्ग्रेजी

Karna alone, with myself, will kill the Pandavas. All the heroic kings will then live under my control.

हिन्दी

"अकेले कर्ण ही मेरे साथ मिलकर पाण्डवों का वध कर देंगे। तब समस्त वीर राजा मेरे अधीन रहकर जीवन बिताएँगे।"

नेपाली

"एक्लो कर्णले नै मसँग मिलेर पाण्डवहरूको वध गरिदिनेछन्। तब सम्पूर्ण वीर राजाहरू मेरो अधीनमा रहेर जीवन बिताउनेछन्।"

krishna duryodhana
श्लोक 20
संस्कृत

ततो नृपतयो वीराः स्थास्यन्ति मम शासने। यश्च तेषां पणेता वै वासुदेवो महाबलः ॥ न स संनह्यते राजनिति मामब्रवीद् वचः। तस्याथ वदतः सूत बहुशो मम संनिधौ।॥

अङ्ग्रेजी

Their leader, the mighty Vasudeva, will not, he has told me, take up arms for them, O king. In this way, O Suta, did Duryodhana often use to speak to me. Hearing what he said, I believed that the Pandavas would be killed in battle.

हिन्दी

"हे राजन्! उनके नेता महाबली वासुदेव ने मुझसे कह दिया है कि वे उनके लिए शस्त्र नहीं उठाएँगे।" — हे सूत! दुर्योधन प्रायः मुझसे इसी प्रकार कहा करता था। उसकी बातें सुनकर मैं यह विश्वास कर बैठा था कि पाण्डव युद्ध में मारे जाएँगे।

नेपाली

"हे राजन्! तिनीहरूका नेता महाबली वासुदेवले मलाई भनिसक्नुभएको छ कि उहाँले तिनीहरूका लागि शस्त्र उठाउनुहुनेछैन।" — हे सूत! दुर्योधन प्रायः मलाई यसै भन्ने गर्दथे। उसका कुरा सुनेर मैले यो विश्वास गरेको थिएँ कि पाण्डवहरू युद्धमा मारिनेछन्।

श्लोक 21
संस्कृत

शक्तितो हुनुपस्यामि निहतान् पाण्डवान् रणे। तेषां मध्ये स्थिता यत्र हन्यन्ते मम पुत्रकाः॥

अङ्ग्रेजी

While, my sons, stationed in the midst of those heroes and fighting vigorously in battle, have all been slain, what can it be but Destiny?

हिन्दी

जब उन वीरों के बीच स्थित होकर तथा युद्ध में प्रचण्ड पराक्रम दिखाकर भी मेरे पुत्र सब मारे गए, तो इसे भाग्य के अतिरिक्त और क्या कहा जाए?

नेपाली

जब ती वीरहरूको बीचमा रहेर तथा युद्धमा प्रचण्ड पराक्रम देखाएर पनि मेरा पुत्रहरू सबै मारिए, भने यसलाई भाग्यबाहेक अरू के भनौँ?

bhishma shikhandi
श्लोक 22
संस्कृत

व्यायच्छमानाः समरे किमन्यद् भागधेयतः। भीष्मश्च निहतो यत्र लोकनाथः प्रतापबान्॥

अङ्ग्रेजी

When that lord of the world, viz., the valiant Bhishma, having encountered Shikhandin, died like a lion, killed by a jackal, what can it be but Destiny?

हिन्दी

जब जगत्पति पराक्रमी भीष्म शिखण्डी से भिड़कर सियार के हाथों मारे गए सिंह के समान मृत्यु को प्राप्त हुए, तो इसे भाग्य के अतिरिक्त और क्या कहा जाए?

नेपाली

जब जगत्पति पराक्रमी भीष्म शिखण्डीसँग भिडेर स्यालका हातबाट मारिएको सिंहजस्तै मृत्युलाई प्राप्त भए, भने यसलाई भाग्यबाहेक अरू के भनौँ?

drona
श्लोक 23
संस्कृत

शिखण्डिनं समासाद्य मृगेन्द्र इव जम्बुकम्। द्रोणश्च ब्राह्मणो यत्र सर्वशस्त्रास्त्रपारगः॥

अङ्ग्रेजी

When the Brahmana Drona, the master of all offensive and defensive, weapons has been killed by the Pandavas in battle, what can it be but Destiny?

हिन्दी

जब समस्त आक्रामक और रक्षात्मक अस्त्रों के आचार्य ब्राह्मण द्रोण युद्ध में पाण्डवों के हाथों मारे गए, तो इसे भाग्य के अतिरिक्त और क्या कहा जाए?

नेपाली

जब सम्पूर्ण आक्रामक र रक्षात्मक अस्त्रका आचार्य ब्राह्मण द्रोण युद्धमा पाण्डवहरूका हातबाट मारिए, भने यसलाई भाग्यबाहेक अरू के भनौँ?

श्लोक 24
संस्कृत

निहतः पाण्डवैः संख्ये किमन्यद् भागधेयतः। कर्णश्च निहतं संख्ये दिव्यास्त्रज्ञो महाबलः॥

अङ्ग्रेजी

When Bhurishravas has been slain in battle, as also Somadatta and king Valhika, what can it be else Destiny?

हिन्दी

जब भूरिश्रवा युद्ध में मारे गए, तथा सोमदत्त और राजा बाह्लीक भी, तो इसे भाग्य के अतिरिक्त और क्या कहा जाए?

नेपाली

जब भूरिश्रवा युद्धमा मारिए, तथा सोमदत्त र राजा बाह्लीक पनि, भने यसलाई भाग्यबाहेक अरू के भनौँ?

jayadratha
श्लोक 25
संस्कृत

भूरिश्रवा हतो यत्र सोमदत्तश्च संयुगे। बाह्निकश्च महाराजः किमन्यद् भागधेयतः॥

अङ्ग्रेजी

When Bhagadatta, an expert in fighting from the back of elephants, has been killed and when Jayadratha has been slain, what can it be but Fate?

हिन्दी

जब गजयुद्ध में निपुण भगदत्त मारे गए और जब जयद्रथ का वध हुआ, तो इसे भाग्य के अतिरिक्त और क्या कहा जाए?

नेपाली

जब गजयुद्धमा निपुण भगदत्त मारिए र जब जयद्रथको वध भयो, भने यसलाई भाग्यबाहेक अरू के भनौँ?

श्लोक 26
संस्कृत

भगदत्तो हतो यत्र गजयुद्धविशारदः। जयद्रथश्च निहतः किमन्यद् भादधेयतः॥ सुदक्षिणो हतो यत्र जलसन्धश्च पौरवः। श्रुतायुश्चायुतायुश्च किमन्यद् भागधेयतः॥

अङ्ग्रेजी

When Sudakshina has been slain and Jalasandha of Puru's race, as also Shrutayusha and Ayutayusha, what can it be but Destiny?

हिन्दी

जब सुदक्षिण मारे गए और पुरुवंशी जलसन्ध, तथा श्रुतायु और आयुतायु भी, तो इसे भाग्य के अतिरिक्त और क्या कहा जाए?

नेपाली

जब सुदक्षिण मारिए र पुरुवंशी जलसन्ध, तथा श्रुतायु र आयुतायु पनि, भने यसलाई भाग्यबाहेक अरू के भनौँ?

श्लोक 27
संस्कृत

महाबलस्तथा पाण्डयः सर्वशस्त्रभृतां वरः। निहतः पाण्डवैः संख्ये किमन्यद् भागधेयतः॥ बृहद्वलो हतो यत्र मागधश्च महाबलः। उग्रायुधश्च विक्रान्तः प्रतिमानं धनुष्मताम्॥ आवन्त्यो निहतो यत्र त्रैगर्तश्च जनाधिपः। संशप्तकाश्च निहताः किमन्यद् भागधेयतः॥

अङ्ग्रेजी

When Brihadvala has been slain and the powerful king of the Magadhas and the brave Ugrayudha, that model of all bowmen when the two princes of Avanti viz., Vinda and Avinda have been slain, and the king also of thc Trigartas, as also the numerous Samshaptakas, what can it be but Destiny?

हिन्दी

जब बृहद्बल मारे गए और मगध के महाबली राजा तथा समस्त धनुर्धरों के आदर्श वीर उग्रायुध भी; जब अवन्ती के दोनों राजकुमार विन्द और अनुविन्द मारे गए, तथा त्रिगर्तराज और असंख्य संशप्तक भी — तो इसे भाग्य के अतिरिक्त और क्या कहा जाए?

नेपाली

जब बृहद्बल मारिए र मगधका महाबली राजा तथा सम्पूर्ण धनुर्धरका आदर्श वीर उग्रायुध पनि; जब अवन्तीका दुवै राजकुमार विन्द र अनुविन्द मारिए, तथा त्रिगर्तराज र असङ्ख्य संशप्तक पनि — भने यसलाई भाग्यबाहेक अरू के भनौँ?

श्लोक 28
संस्कृत

अलम्बुषो महाशूरो राक्षसश्चाप्यलायुधः। आर्थ्यशृङ्गिश्च निहत: किमन्यद् भागधेयतः॥

अङ्ग्रेजी

When king Alambusha and the Rakshasa Alayudha and Rishyashringa's on have been slain, what can it be but Destiny.

हिन्दी

जब राजा अलम्बुष, राक्षस अलायुध तथा ऋष्यशृंग का पुत्र मारे गए, तो इसे भाग्य के अतिरिक्त और क्या कहा जाए?

नेपाली

जब राजा अलम्बुष, राक्षस अलायुध तथा ऋष्यशृङ्गका पुत्र मारिए, भने यसलाई भाग्यबाहेक अरू के भनौँ?

श्लोक 29
संस्कृत

नारायणा हता यत्र गोपाला युद्धदुर्मदाः। म्लेच्छाश्च बहुसाहस्रा: किमन्यद् भागधेयतः॥

अङ्ग्रेजी

When the Narayanas have been slain as also the Gopalas, ever invincible in battle and many thousands of Mlecchas, who can it be but Destiny.

हिन्दी

जब नारायण-सेना मारी गई, तथा युद्ध में सदा अजेय रहने वाले गोपाल और सहस्रों म्लेच्छ भी, तो इसे भाग्य के अतिरिक्त और क्या कहा जाए?

नेपाली

जब नारायण-सेना मारियो, तथा युद्धमा सधैँ अजेय रहने गोपाल र हजारौँ म्लेच्छहरू पनि, भने यसलाई भाग्यबाहेक अरू के भनौँ?

shakuni
श्लोक 30
संस्कृत

शकुनिः सौबलो यत्र कैतव्यश्च महाबलः। निहत: सबलो वीरः किमन्यद् भागधेयतः॥

अङ्ग्रेजी

When Shakuni the son of Subala and the powerful Uluka, called the gamester's son, at the head of his forces, have been slain, what can it be but Destiny?

हिन्दी

जब सुबलपुत्र शकुनि तथा जुआरी का पुत्र कहलाने वाला महाबली उलूक अपनी सेना के आगे रहते हुए मारे गए, तो इसे भाग्य के अतिरिक्त और क्या कहा जाए?

नेपाली

जब सुबलपुत्र शकुनि तथा जुवाडेको छोरा भनिने महाबली उलूक आफ्नो सेनाको अगाडि रहँदा मारिए, भने यसलाई भाग्यबाहेक अरू के भनौँ?

sanjaya indra
श्लोक 31
संस्कृत

एते चान्ये च बहवः कृतास्त्रा युद्धदुर्मदाः। राजानो राजपुत्राश्च शूराः परिघबाहवः॥ निहता बहवो यत्र किमन्यद् भागधेयतः। यत्र शूरा महेष्वासाः कृतास्त्रा युद्धदुर्मदाः॥ बहवो निहता: सूत महेन्द्रसमविक्रमाः। नानादेशसमावृत्ताः क्षत्रिया यत्र संजय॥

अङ्ग्रेजी

When numerous great heroes, well-read in all sorts of offensive and defensive weapons and gifted with prowess equal to that of Indra himself, have been slain, ( Suta, when Kshatriyas coming from different kingdoms, O Sanjaya, have all been slain in battle, what can it be but Destiny?

हिन्दी

हे सूत! जब सब प्रकार के आक्रामक और रक्षात्मक अस्त्रों में निष्णात तथा स्वयं इन्द्र के समान पराक्रम से सम्पन्न असंख्य महावीर मारे जा चुके हैं; हे सञ्जय, जब भिन्न-भिन्न राज्यों से आए क्षत्रिय सब युद्ध में मारे जा चुके हैं — तो इसे भाग्य के अतिरिक्त और क्या कहा जाए?

नेपाली

हे सूत! जब सबै प्रकारका आक्रामक र रक्षात्मक अस्त्रमा निष्णात तथा स्वयं इन्द्रजस्तै पराक्रमले सम्पन्न असङ्ख्य महावीरहरू मारिइसकेका छन्; हे सञ्जय, जब भिन्नभिन्न राज्यबाट आएका क्षत्रियहरू सबै युद्धमा मारिइसकेका छन् — भने यसलाई भाग्यबाहेक अरू के भनौँ?

श्लोक 32
संस्कृत

निहताः समरे सर्वे किमन्यद् भागधेयतः। पुत्राश्च मे विनिहताः पौत्राश्चैव महाबलाः॥ वयस्या भ्रातरश्चैव किमन्यद् भागधेयतः। भागधेयसमायुक्तो ध्रुवमुत्पद्यते नरः॥

अङ्ग्रेजी

My mighty, sons and grandsons have been slain, as also my friends and brothers, what can it be but Destiny? Truly man takes his birth, subject to Destiny.

हिन्दी

मेरे महाबली पुत्र और पौत्र मारे जा चुके हैं, तथा मेरे मित्र और भाई भी — इसे भाग्य के अतिरिक्त और क्या कहा जाए? सचमुच मनुष्य भाग्य के अधीन होकर ही जन्म लेता है।

नेपाली

मेरा महाबली पुत्र र नाति मारिइसकेका छन्, तथा मेरा मित्र र भाइहरू पनि — यसलाई भाग्यबाहेक अरू के भनौँ? साँच्चै मानिस भाग्यको अधीनमा रहेरै जन्म लिन्छ।

sanjaya
श्लोक 33
संस्कृत

यस्तु भाग्यसमायुक्तः स शुभं प्राप्नुयान्नरः। अहं वियुक्तस्तैर्भाग्यैः पुत्रैश्चैवेह संजय॥ कथमद्य भविष्यामि वृद्धः शत्रुवशं गतः। नान्यदत्र परं मन्ये वनवासादृते प्रभो॥ सोऽहं वनं गमिष्यामि निर्बधुओतिसंक्षये।

अङ्ग्रेजी

A fortunate man always meets with good. I am bereft of good fortune and therefore, am deprived of my children, O Sanjaya. Old as I am, how shall I now submit to the sway of enemies? I do not think anything else but exile into the woods is good for me, O lord. Shorn of relatives and kinsmen as I am, I will go into the woods.

हिन्दी

भाग्यवान् पुरुष को सदा कल्याण ही प्राप्त होता है। हे सञ्जय! मैं सौभाग्य से रहित हूँ और इसीलिए अपनी सन्तानों से वंचित हो गया हूँ। इस वृद्धावस्था में अब मैं शत्रुओं के अधीन कैसे रहूँ? हे प्रभो! मुझे वनगमन के अतिरिक्त और कुछ भी हितकर नहीं जान पड़ता। बन्धु-बान्धवों से रहित होकर अब मैं वन को ही चला जाऊँगा।

नेपाली

भाग्यवान् पुरुषले सधैँ कल्याण नै प्राप्त गर्दछ। हे सञ्जय! म सौभाग्यबाट रहित छु र त्यसैले आफ्ना सन्तानबाट वञ्चित भएको छु। यस वृद्धावस्थामा अब म शत्रुहरूको अधीनमा कसरी रहूँ? हे प्रभो! मलाई वनगमनबाहेक अरू केही पनि हितकर लाग्दैन। बन्धुबान्धवबाट रहित भई अब म वनमै जानेछु।

sanjaya
श्लोक 34
संस्कृत

न हि मेऽन्यद् भवेच्छेयो वनाभ्युपगमादृते॥ इमामवस्थां प्राप्तस्य लूनपक्षस्य संजय।

अङ्ग्रेजी

Nothing else save an exile into the woods can be better for me who am fallen into this plight and who am shorn of my sons, O Sanjaya.

हिन्दी

हे सञ्जय! इस दशा में पड़े हुए तथा अपने पुत्रों से वंचित मेरे लिए वनगमन के अतिरिक्त और कुछ भी श्रेयस्कर नहीं हो सकता।

नेपाली

हे सञ्जय! यस अवस्थामा परेको तथा आफ्ना पुत्रहरूबाट वञ्चित मेरा लागि वनगमनबाहेक अरू केही पनि श्रेयस्कर हुन सक्दैन।

shalya duryodhana vikarna
श्लोक 35
संस्कृत

दुर्योधनो हतो यत्र शल्यश्च निहतो युधि॥ दुःशासनो विविंशश्च विकर्णश्च महाबलः। कथं हि भीमसेनस्य श्रोष्येऽहं शब्दमुत्तमम्॥ एकेन समरे येन हतं पुत्रशतं मम।

अङ्ग्रेजी

When Duryodhana has been slain, Shalya also has been slain in battle, when Dusshasana and Vivingsha and the mighty Vikarna have been slain, how shall I be able to bear the shouts of that Bhimasena who has alone killed a hundred sons of inine in battle?

हिन्दी

जब दुर्योधन मारा जा चुका है, शल्य भी युद्ध में मारे जा चुके हैं, जब दुःशासन, विविंश और महाबली विकर्ण भी मारे जा चुके हैं — तब मैं उस भीमसेन के हर्षनाद कैसे सह सकूँगा, जिसने अकेले ही मेरे सौ पुत्रों का युद्ध में वध किया है?

नेपाली

जब दुर्योधन मारिइसकेको छ, शल्य पनि युद्धमा मारिइसकेका छन्, जब दुःशासन, विविंश र महाबली विकर्ण पनि मारिइसकेका छन् — तब म त्यस भीमसेनको हर्षनाद कसरी सहन सक्नेछु, जसले एक्लै मेरा सय पुत्रको युद्धमा वध गरेको छ?

duryodhana
श्लोक 36
संस्कृत

असकृद्वदतस्तस्य दुर्योधनवधेन च॥ दुःखशोकाभिसंतप्तो न श्रोष्ये परुषा गिरः।

अङ्ग्रेजी

He will frequently speak of the slaughter of Duryodhana in my ears. Burning with grief and sorrow, I shall not be able to withstand his cruel words!"

हिन्दी

वह बार-बार मेरे कानों में दुर्योधन के वध की चर्चा करेगा। शोक और दुःख से जलते हुए मैं उसके क्रूर वचन सह नहीं सकूँगा!

नेपाली

उसले पटकपटक मेरा कानमा दुर्योधनको वधको चर्चा गर्नेछ। शोक र दुःखले जल्दै म उसका क्रूर वचन सहन सक्नेछैनँ!

श्लोक 37
संस्कृत

वैशम्पायन उवाच एवं वृद्धश्च संतप्तः पार्थिवो हतबान्धवः॥ मुहुर्मुहुर्मुह्यमानः पुत्रादिभिरभिप्लुतः।

अङ्ग्रेजी

Vaishampayana said Even thus that king burning with grief and deprived of relatives and kinsmen, repeatedly swooned, overwhelmed with grief consequent on the death of his sons.

हिन्दी

वैशम्पायन ने कहा — इस प्रकार शोक से जलते हुए तथा बन्धु-बान्धवों से रहित वे राजा अपने पुत्रों की मृत्यु के शोक से अभिभूत होकर बार-बार मूर्च्छित होते रहे।

नेपाली

वैशम्पायनले भने — यसरी शोकले जल्दै तथा बन्धुबान्धवबाट रहित ती राजा आफ्ना पुत्रहरूको मृत्युको शोकले अभिभूत भई पटकपटक मूर्च्छित हुँदै रहे।

dhritarashtra
श्लोक 38
संस्कृत

विलप्य सुचिरं कालं धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः॥ दीर्घमुष्णं स निःश्वस्य चिन्तयित्वा पराभवम्।

अङ्ग्रेजी

Having wept for a long time, Dhritarashtra, the son of Ambika, sighted heavily thinking of his defeat.

हिन्दी

दीर्घकाल तक रोने के पश्चात् अम्बिकापुत्र धृतराष्ट्र अपनी पराजय का विचार करते हुए गहरी साँसें भरने लगे।

नेपाली

दीर्घकालसम्म रोएपछि अम्बिकापुत्र धृतराष्ट्र आफ्नो पराजयको विचार गर्दै गहिरो सास फेर्न थाले।

sanjaya
श्लोक 39
संस्कृत

दुःखेन महता राजन् संतप्तो भरतर्षभः॥ पुनर्गावल्गणिं सूतं पर्यपृच्छद् यथातथम्।

अङ्ग्रेजी

Overwhelined with sorrow and burning with grief, that best of Bharata's race once more enquired of his charioteer Sanjaya, the son of Gavalgana, the details of the battle.

हिन्दी

शोक से अभिभूत तथा दुःख से जलते हुए उन भरतश्रेष्ठ ने पुनः अपने सारथि गवल्गणपुत्र सञ्जय से युद्ध का विस्तृत वृत्तान्त पूछा।

नेपाली

शोकले अभिभूत तथा दुःखले जल्दै ती भरतश्रेष्ठले पुनः आफ्ना सारथि गवल्गणपुत्र सञ्जयसँग युद्धको विस्तृत वृत्तान्त सोधे।

dhritarashtra bhishma drona
श्लोक 40 धृतराष्ट्र उवाच · धृतराष्ट्र सोध्छन्
संस्कृत

धृतराष्ट्र उवाच भीष्मद्रौणौ हतौ श्रुत्वा सूतपुत्रं च घातितम्॥ सेनापति प्रणेतारं किमकुर्वत मामकाः।

अङ्ग्रेजी

Dhritarashtra said After Bhishma and Drona had been slain and the Suta's son also overthrown, whom did my warriors make their general?

हिन्दी

धृतराष्ट्र ने कहा — भीष्म और द्रोण के मारे जाने तथा सूतपुत्र के भी गिर जाने के पश्चात् मेरे योद्धाओं ने किसे अपना सेनापति बनाया?

नेपाली

धृतराष्ट्रले भने — भीष्म र द्रोण मारिएपछि तथा सूतपुत्र पनि ढलेपछि मेरा योद्धाहरूले कसलाई आफ्नो सेनापति बनाए?

श्लोक 41
संस्कृत

यं यं सेनाप्रणेतारं युधि कुर्वन्ति मामकाः॥ अचिरेणैव कालेन तं तं निघ्नन्ति पाण्डवाः।

अङ्ग्रेजी

The Pandavas are slaying quickly every one whom my warriors make their general in battle.

हिन्दी

मेरे योद्धा युद्ध में जिसे भी अपना सेनापति बनाते हैं, पाण्डव उसी का शीघ्र वध कर डालते हैं।

नेपाली

मेरा योद्धाहरूले युद्धमा जसलाई पनि आफ्नो सेनापति बनाउँछन्, पाण्डवहरूले उसैको छिट्टै वध गरिदिन्छन्।

arjuna bhishma drona
श्लोक 42
संस्कृत

रणमूर्ध्नि हतो भीष्मः पश्यतां वः किरीटिना॥ एवमेव हतो द्रोणः सर्वेषामेव पश्यताम्।

अङ्ग्रेजी

Bhishma was slain at the van of battle by the diadem-decked Arjuna in your presence. Even thus was Drona slain before you all.

हिन्दी

भीष्म तुम सबके सामने ही युद्ध के अग्रभाग में किरीटधारी अर्जुन के हाथों मारे गए। इसी प्रकार द्रोण भी तुम सबके सामने ही मारे गए।

नेपाली

भीष्म तिमीहरू सबैकै सामु युद्धको अग्रभागमा किरीटधारी अर्जुनका हातबाट मारिए। त्यसै गरी द्रोण पनि तिमीहरू सबैकै सामु मारिए।

arjuna karna
श्लोक 43
संस्कृत

एवमेव हतः कर्णः सूतपुत्रः प्रतापवान्॥ स राजकानां सर्वेषां पश्यतां वः किरीटिना।

अङ्ग्रेजी

Even thus was the Suta's son, the valiant Karna, slain by Arjuna in the presence of all the kings.

हिन्दी

इसी प्रकार सूतपुत्र पराक्रमी कर्ण भी समस्त राजाओं के सामने ही अर्जुन के हाथों मारे गए।

नेपाली

त्यसै गरी सूतपुत्र पराक्रमी कर्ण पनि सम्पूर्ण राजाहरूकै सामु अर्जुनका हातबाट मारिए।

vidura duryodhana
श्लोक 44
संस्कृत

पूर्वमेवाहमुक्तो वै विदुरेण महात्मना॥ दुर्योधनापराधेन प्रजेयं विनशिष्यति।

अङ्ग्रेजी

Long before, the high-souled Vidura had told me that through the fault of Duryodhana, the people of the Earth would be rooted out.

हिन्दी

बहुत पहले ही महात्मा विदुर ने मुझसे कह दिया था कि दुर्योधन के दोष के कारण पृथ्वी के लोग जड़ से उखाड़ दिए जाएँगे।

नेपाली

धेरै पहिले नै महात्मा विदुरले मलाई भनिसकेका थिए कि दुर्योधनको दोषका कारण पृथ्वीका मानिसहरू जरैदेखि उखेलिनेछन्।

vidura
श्लोक 45
संस्कृत

केचिन्न सम्यक् पश्यन्ति मूढाः सम्यगवेक्ष्य च। तदिदं मम मूढस्य तथाभूतं वचः स्म तत्॥

अङ्ग्रेजी

There are some fools that do not see things even though they cașt their eyes on them. Those words of Vidura have proved true in my case.

हिन्दी

कुछ मूर्ख ऐसे होते हैं जो वस्तुओं पर दृष्टि डालकर भी उन्हें नहीं देखते। विदुर के वे वचन मेरे विषय में सत्य सिद्ध हुए।

नेपाली

केही मूर्खहरू यस्ता हुन्छन् जसले वस्तुहरूमाथि दृष्टि हालेर पनि तिनलाई देख्दैनन्। विदुरका ती वचन मेरा विषयमा सत्य सिद्ध भए।

vidura
श्लोक 46
संस्कृत

यदब्रवीत् स धर्मात्मा विदुरो दीर्घदर्शिवान्। तत्तथा समनुप्राप्तं वचनं सत्यवादिनः॥

अङ्ग्रेजी

What the pious Vidura, conversant with the attributes of everything, then said, had proved true, for the words he uttered were nothing but the truth.

हिन्दी

प्रत्येक वस्तु के गुणों के ज्ञाता धर्मात्मा विदुर ने उस समय जो कहा था, वह सत्य सिद्ध हुआ, क्योंकि उन्होंने जो वचन कहे वे सत्य के अतिरिक्त कुछ भी नहीं थे।

नेपाली

प्रत्येक वस्तुका गुणका ज्ञाता धर्मात्मा विदुरले त्यस बेला जे भनेका थिए, त्यो सत्य सिद्ध भयो, किनभने उनले भनेका वचन सत्यबाहेक अरू केही थिएनन्।

श्लोक 47
संस्कृत

दैवोपहतचित्तेन यन्मया न कृतं पुरा। अनयस्य फलं तस्य ब्रूहि गावल्गणे पुनः॥

अङ्ग्रेजी

Afflicted by fate, I did not then act according to those words. The fruits of that evil course have now appeared. Describe them to me, O son of Gavalgana, once more.

हिन्दी

भाग्य से पीड़ित होकर मैंने उस समय उन वचनों के अनुसार आचरण नहीं किया। उस दुष्ट मार्ग के फल अब प्रकट हो चुके हैं। हे गवल्गणपुत्र! उनका वर्णन मुझे एक बार फिर सुनाओ।

नेपाली

भाग्यले पीडित भई मैले त्यस बेला ती वचनअनुसार आचरण गरिनँ। त्यस दुष्ट मार्गका फल अब प्रकट भइसकेका छन्। हे गवल्गणपुत्र! तिनको वर्णन मलाई एक पटक फेरि सुनाऊ।

krishna arjuna karna
श्लोक 48
संस्कृत

को वा मुखमनीकानामासीत् कर्णे निपातिते। अर्जुनं वासुदेवं च को वा प्रत्युद्ययौ रथी॥

अङ्ग्रेजी

Who became the head of our army after Karna's fall? Who was that car-warrior who proceeded against Arjuna and Vasudeva?

हिन्दी

कर्ण के गिरने के पश्चात् हमारी सेना का प्रमुख कौन बना? वह कौन महारथी था जो अर्जुन और वासुदेव के विरुद्ध बढ़ा?

नेपाली

कर्ण ढलेपछि हाम्रो सेनाको प्रमुख को बन्यो? त्यो कुन महारथी थियो जो अर्जुन र वासुदेवविरुद्ध बढ्यो?

श्लोक 49
संस्कृत

केऽरक्षन् दक्षिणं चक्रं मद्रराजस्य संयुगे। वामं च योद्धुकामस्य के वा वीरस्य पृष्ठतः॥

अङ्ग्रेजी

Who were they that protected the right wheel of the ruler of the Madras in battle? Who protected the left wheel of that hero when he went to battle? Who also protected his rear?

हिन्दी

युद्ध में मद्रराज के रथ के दाहिने पहिए की रक्षा किन्होंने की? युद्ध में जाते समय उन वीर के बाएँ पहिए की रक्षा किसने की? और उनके पृष्ठभाग की रक्षा किसने की?

नेपाली

युद्धमा मद्रराजको रथको दाहिने पाङ्ग्राको रक्षा कसले गर्‍यो? युद्धमा जाँदा ती वीरको देब्रे पाङ्ग्राको रक्षा कसले गर्‍यो? र उनको पछाडिको भागको रक्षा कसले गर्‍यो?

sanjaya
श्लोक 50
संस्कृत

कथं च वः समेतानां मद्रराजो महारथः। निहतः पाण्डवैः संख्ये पुत्रो वा मम संजय॥

अङ्ग्रेजी

How, when all of you were together, could the mighty king of the Madras, as also my son, be slain, O Sanjaya, by the Pandavas?

हिन्दी

हे सञ्जय! जब तुम सब एक साथ थे, तब महाबली मद्रराज तथा मेरे पुत्र का वध पाण्डवों के हाथों कैसे हो सका?

नेपाली

हे सञ्जय! जब तिमीहरू सबै एकसाथ थियौ, तब महाबली मद्रराज तथा मेरा पुत्रको वध पाण्डवहरूका हातबाट कसरी हुन सक्यो?

duryodhana
श्लोक 51
संस्कृत

ब्रूहि सर्वं यथातत्त्वं भरतानां महाक्षयम्। यथा च निहतः संख्ये पुत्रो दुर्योधनो मम॥

अङ्ग्रेजी

Describe particularly the great destruction of the Bharatas. Tell me how my son Duryodhana fell in battle!

हिन्दी

भरतवंशियों के उस महाविनाश का विस्तार से वर्णन करो। मुझे बताओ कि मेरा पुत्र दुर्योधन युद्ध में कैसे मारा गया!

नेपाली

भरतवंशीहरूको त्यस महाविनाशको विस्तारपूर्वक वर्णन गर। मलाई भन कि मेरो पुत्र दुर्योधन युद्धमा कसरी मारियो!

draupadi dhrishtadyumna draupadeya
श्लोक 52
संस्कृत

पञ्चालानां यथा सर्वे निहताः सपदानुगाः। धृष्टद्युम्नः शिखण्डी च द्रौपद्याः पञ्च चात्मजाः॥

अङ्ग्रेजी

Tell me how all the Panchalas with their followers and Dhrishtadyumna and Shiklandhin and the five sons of Draupadi, were killed.

हिन्दी

मुझे बताओ कि अपने अनुयायियों सहित समस्त पांचाल, धृष्टद्युम्न, शिखण्डी तथा द्रौपदी के पाँचों पुत्र कैसे मारे गए।

नेपाली

मलाई भन कि आफ्ना अनुयायीहरूसहित सम्पूर्ण पाञ्चाल, धृष्टद्युम्न, शिखण्डी तथा द्रौपदीका पाँचै पुत्र कसरी मारिए।

krishna drona kripa satyaki
श्लोक 53
संस्कृत

पाण्डवाश्च यथा मुक्तास्तथोभौ माधवौ युधि। कृपश्च कृतवर्मा च भारद्वाजस्य चात्मजः॥

अङ्ग्रेजी

Tell me how the (five) Pandavas and the two Satvatas (viz., Krishna and Satyaki) and Kripa and Kritavarman and Drona's son, have escaped with life.

हिन्दी

मुझे बताओ कि पाँचों पाण्डव, दोनों सात्वत (अर्थात् कृष्ण और सात्यकि), कृप, कृतवर्मा तथा द्रोणपुत्र प्राणों सहित कैसे बच निकले।

नेपाली

मलाई भन कि पाँचै पाण्डव, दुवै सात्वत (अर्थात् कृष्ण र सात्यकि), कृप, कृतवर्मा तथा द्रोणपुत्र प्राणसहित कसरी उम्किए।

sanjaya
श्लोक 54
संस्कृत

यद् यथा यादृशं चैव युद्धं वृत्तं च साम्प्रतम्। अखिलं श्रोतुमिच्छामि कुशलो ह्यसि संजय॥

अङ्ग्रेजी

I desire to hear everything about the battle and its nature. You are a skillful narrator. O Sanjaya, tell the everything!'

हिन्दी

मैं उस युद्ध और उसके स्वरूप के विषय में सब कुछ सुनना चाहता हूँ। तुम कुशल वक्ता हो। हे सञ्जय! मुझे सब कुछ कह सुनाओ!

नेपाली

म त्यस युद्ध र त्यसको स्वरूपका विषयमा सबै कुरा सुन्न चाहन्छु। तिमी कुशल वक्ता हौ। हे सञ्जय! मलाई सबै कुरा भनिदेऊ!