शल्य पर्व — धृतराष्ट्रको विलाप
खण्ड 6 — कर्ण, शल्य, सौप्तिक र स्त्री पर्व · अध्याय 98
संस्कृत
1वैशम्पायन उवाच विसृष्टास्वथ नारीषु धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः। विललाप महाराज दुःखाद् दुःखान्तरं गतः॥
2सधूममिव निःश्वस्य करौ धुन्वन् पुनः पुनः। विचिन्त्य च महाराज वचनं चेदमब्रवीत्॥
3धृतराष्ट्र उवाच अहो बत महद् दुःखं यदहं पाण्डवान् रणे। क्षेमिणश्चाव्ययांश्चैव त्वत्त: सूत शृणोमि वै॥
4वज्रसारमयं नूनं हृदयं सुदृढं मम। यच्छुत्वा निहतान् पुत्रान् दीर्यते न सहस्रधा॥
5चिन्तयित्वा वयस्तेषां बालक्रीडां च संजय। हतान् पुत्रानशेषेण दीर्यते मे भृशं मनः॥
6अनेत्रत्वाद् यदेतेषां न मे रूपनिदर्शनम्। पुत्रस्नेहकृता प्रीतिर्नित्यमेतेषु धारिता॥
7बालभावमतिक्रम्य यौवनस्थांश्च तानहम्। मध्यप्राप्तांस्तथा श्रुत्वा हृष्ट आसं तदानघ॥
8तानद्य निहतान् श्रुत्वा हतैश्वर्यान् हतौजसः। न लभेयं क्वचिच्छान्तिं पुत्राधिभिरभिप्लुतः॥
9एह्येहि पुत्र राजेन्द्र ममानाथस्य साम्प्रतम्। त्वया हीनो महाबाहो का नु यास्याम्यहं गतिम्॥
10कथं त्वं पृथिवीपालांस्त्यक्त्वा तात समागतान्। शेषे विनिहतो भूमौ प्राकृतः कुनृपो यथा।॥
11गतिर्भूत्वा महाराज ज्ञातीनां सुहृदां तथा। अन्धं वृद्धं च मां वीर विहाय क्क नु यास्यसि॥
12सा कृपा सा च ते प्रीतिः क्क सा राजन् सुमानिता। कथं विनिहतः पार्थैः संयुगेष्वपराजितः॥
13को नु मामुत्थितं वीर तात तातेति वक्ष्यति। महाराजेति सततं लोकनाथेति तासकृत्॥ परिष्वज्य च मां कण्ठे स्नेहेन किन्नलोचनः। अनुशाधीति कौरव्य तत् साधु वद मे वचः॥
14ननु नामाहमश्रौषं वचनं तव पुत्रका भूयसी मम पृथ्वीयं यथा पार्थस्य नो तथा॥
15भगदत्तः कृपः शल्य आवन्त्योऽथ जयद्रथः। भूरिश्रवाः सोमदत्तो महाराजश्च बाह्निकः॥ अश्वत्थामा च भोजश्च मागधश्च महाबलः। बृहद्वलश्च क्राथश्च शकुनिश्चापि सौबलः॥ म्लेच्छश्च शतसाहस्राः शकाश्च: यवनैःसह। सुदक्षिणश्च काम्बोजस्त्रिगलाधिपतिस्तथा॥ भीष्मः पितामहश्चैव भारद्वाजोऽथ गौतमः। श्रुतायुश्चायुतायुश्च शतायुश्चापि वीर्यवान्॥ जलसन्धोऽथार्थ्यशृङ्गी राक्षसश्चाप्यलायुधः। अलम्बुषो महाबाहुः सुबाहुश्च महारथः॥ एते चान्ये च बहवो राजानो राजसत्तम। मदर्थमुद्यताः सर्वे प्राणांस्त्यक्त्वा धनानि च।२१।।
16तेषां मध्ये स्थितो युद्धे भ्रातृभिः परिवारितः। योधयिष्याम्यहं पार्थान् पञ्चालांश्चैव सर्वशः॥ चेदींश्च नृपशार्दूल द्रौपदेयांश्च संयुगे। सात्यकिं कुन्तिभोजं च राक्षसं च घटोत्कचम्॥
17एकोऽप्येषां महाराज समर्थः संनिवारणे। समरे पाण्डवेयानां संक्रुद्धो ह्यभिधावताम्॥
18किं पुनः सहिता वीराः कृतवैराश्च पाण्डवैः। अथवा सर्व एवैते पाण्डवस्यानुयायिभिः॥
19योत्स्यन्ते सह राजेन्द्र हनिष्यन्ति च तान् मृघे। कर्ण एको मया सार्धं निहनिष्यति पाण्डवान्॥
20ततो नृपतयो वीराः स्थास्यन्ति मम शासने। यश्च तेषां पणेता वै वासुदेवो महाबलः ॥ न स संनह्यते राजनिति मामब्रवीद् वचः। तस्याथ वदतः सूत बहुशो मम संनिधौ।॥
21शक्तितो हुनुपस्यामि निहतान् पाण्डवान् रणे। तेषां मध्ये स्थिता यत्र हन्यन्ते मम पुत्रकाः॥
22व्यायच्छमानाः समरे किमन्यद् भागधेयतः। भीष्मश्च निहतो यत्र लोकनाथः प्रतापबान्॥
23शिखण्डिनं समासाद्य मृगेन्द्र इव जम्बुकम्। द्रोणश्च ब्राह्मणो यत्र सर्वशस्त्रास्त्रपारगः॥
24निहतः पाण्डवैः संख्ये किमन्यद् भागधेयतः। कर्णश्च निहतं संख्ये दिव्यास्त्रज्ञो महाबलः॥
25भूरिश्रवा हतो यत्र सोमदत्तश्च संयुगे। बाह्निकश्च महाराजः किमन्यद् भागधेयतः॥
26भगदत्तो हतो यत्र गजयुद्धविशारदः। जयद्रथश्च निहतः किमन्यद् भादधेयतः॥ सुदक्षिणो हतो यत्र जलसन्धश्च पौरवः। श्रुतायुश्चायुतायुश्च किमन्यद् भागधेयतः॥
27महाबलस्तथा पाण्डयः सर्वशस्त्रभृतां वरः। निहतः पाण्डवैः संख्ये किमन्यद् भागधेयतः॥ बृहद्वलो हतो यत्र मागधश्च महाबलः। उग्रायुधश्च विक्रान्तः प्रतिमानं धनुष्मताम्॥ आवन्त्यो निहतो यत्र त्रैगर्तश्च जनाधिपः। संशप्तकाश्च निहताः किमन्यद् भागधेयतः॥
28अलम्बुषो महाशूरो राक्षसश्चाप्यलायुधः। आर्थ्यशृङ्गिश्च निहत: किमन्यद् भागधेयतः॥
29नारायणा हता यत्र गोपाला युद्धदुर्मदाः। म्लेच्छाश्च बहुसाहस्रा: किमन्यद् भागधेयतः॥
30शकुनिः सौबलो यत्र कैतव्यश्च महाबलः। निहत: सबलो वीरः किमन्यद् भागधेयतः॥
31एते चान्ये च बहवः कृतास्त्रा युद्धदुर्मदाः। राजानो राजपुत्राश्च शूराः परिघबाहवः॥ निहता बहवो यत्र किमन्यद् भागधेयतः। यत्र शूरा महेष्वासाः कृतास्त्रा युद्धदुर्मदाः॥ बहवो निहता: सूत महेन्द्रसमविक्रमाः। नानादेशसमावृत्ताः क्षत्रिया यत्र संजय॥
32निहताः समरे सर्वे किमन्यद् भागधेयतः। पुत्राश्च मे विनिहताः पौत्राश्चैव महाबलाः॥ वयस्या भ्रातरश्चैव किमन्यद् भागधेयतः। भागधेयसमायुक्तो ध्रुवमुत्पद्यते नरः॥
33यस्तु भाग्यसमायुक्तः स शुभं प्राप्नुयान्नरः। अहं वियुक्तस्तैर्भाग्यैः पुत्रैश्चैवेह संजय॥ कथमद्य भविष्यामि वृद्धः शत्रुवशं गतः। नान्यदत्र परं मन्ये वनवासादृते प्रभो॥ सोऽहं वनं गमिष्यामि निर्बधुओतिसंक्षये।
34न हि मेऽन्यद् भवेच्छेयो वनाभ्युपगमादृते॥ इमामवस्थां प्राप्तस्य लूनपक्षस्य संजय।
35दुर्योधनो हतो यत्र शल्यश्च निहतो युधि॥ दुःशासनो विविंशश्च विकर्णश्च महाबलः। कथं हि भीमसेनस्य श्रोष्येऽहं शब्दमुत्तमम्॥ एकेन समरे येन हतं पुत्रशतं मम।
36असकृद्वदतस्तस्य दुर्योधनवधेन च॥ दुःखशोकाभिसंतप्तो न श्रोष्ये परुषा गिरः।
37वैशम्पायन उवाच एवं वृद्धश्च संतप्तः पार्थिवो हतबान्धवः॥ मुहुर्मुहुर्मुह्यमानः पुत्रादिभिरभिप्लुतः।
38विलप्य सुचिरं कालं धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः॥ दीर्घमुष्णं स निःश्वस्य चिन्तयित्वा पराभवम्।
39दुःखेन महता राजन् संतप्तो भरतर्षभः॥ पुनर्गावल्गणिं सूतं पर्यपृच्छद् यथातथम्।
40धृतराष्ट्र उवाच भीष्मद्रौणौ हतौ श्रुत्वा सूतपुत्रं च घातितम्॥ सेनापति प्रणेतारं किमकुर्वत मामकाः।
41यं यं सेनाप्रणेतारं युधि कुर्वन्ति मामकाः॥ अचिरेणैव कालेन तं तं निघ्नन्ति पाण्डवाः।
42रणमूर्ध्नि हतो भीष्मः पश्यतां वः किरीटिना॥ एवमेव हतो द्रोणः सर्वेषामेव पश्यताम्।
43एवमेव हतः कर्णः सूतपुत्रः प्रतापवान्॥ स राजकानां सर्वेषां पश्यतां वः किरीटिना।
44पूर्वमेवाहमुक्तो वै विदुरेण महात्मना॥ दुर्योधनापराधेन प्रजेयं विनशिष्यति।
45केचिन्न सम्यक् पश्यन्ति मूढाः सम्यगवेक्ष्य च। तदिदं मम मूढस्य तथाभूतं वचः स्म तत्॥
46यदब्रवीत् स धर्मात्मा विदुरो दीर्घदर्शिवान्। तत्तथा समनुप्राप्तं वचनं सत्यवादिनः॥
47दैवोपहतचित्तेन यन्मया न कृतं पुरा। अनयस्य फलं तस्य ब्रूहि गावल्गणे पुनः॥
48को वा मुखमनीकानामासीत् कर्णे निपातिते। अर्जुनं वासुदेवं च को वा प्रत्युद्ययौ रथी॥
49केऽरक्षन् दक्षिणं चक्रं मद्रराजस्य संयुगे। वामं च योद्धुकामस्य के वा वीरस्य पृष्ठतः॥
50कथं च वः समेतानां मद्रराजो महारथः। निहतः पाण्डवैः संख्ये पुत्रो वा मम संजय॥
51ब्रूहि सर्वं यथातत्त्वं भरतानां महाक्षयम्। यथा च निहतः संख्ये पुत्रो दुर्योधनो मम॥
52पञ्चालानां यथा सर्वे निहताः सपदानुगाः। धृष्टद्युम्नः शिखण्डी च द्रौपद्याः पञ्च चात्मजाः॥
53पाण्डवाश्च यथा मुक्तास्तथोभौ माधवौ युधि। कृपश्च कृतवर्मा च भारद्वाजस्य चात्मजः॥
54यद् यथा यादृशं चैव युद्धं वृत्तं च साम्प्रतम्। अखिलं श्रोतुमिच्छामि कुशलो ह्यसि संजय॥
अङ्ग्रेजी
1Vaishampayana said After the ladies had been sent away, Dhritarashtra, the son of Ambika, sunk into grief greater than that which had afflicted him before, began, O monarch, to bewail.
2Exhaling smoky breaths and repeatedly shaking his arms and reflecting a little, O monarch, he said these words.
3Dhritarashtra said Alas, O Suta, painful is the news that I hear from you viz., that the Pandavas are all safe and have suffered no loss in battle!
4Forsooth, my hard heart is made of the essence of thunder since it breaks not upon hearing of the fall of my sons!
5Thinking of their ages, O Sanjaya and of their sports in childhood and learning today that all of them have died, my heart seems to break into pieces!
6Although owing to my blindness I never saw their forms, still I cherished a great love for them on account of the affection one feels for his children.
7Hearing that they had passed out of childhood and entered the period of youth and then of early manhood, I became highly glad, Osinless one.
8Hearing today that they have been killed and divested of prosperity and energy, I do not enjoy peace of mind, being overwhelmed with grief on account of the calamity that has befallen them.
9Come, come, O king of kings, to me that am without a lord now! Deprived of you, O mighty-armed one, what will be my condition?
10Why, O sire, leaving all the assembled kings do you lie on the nacked ground, deprived of life, like an ordinary and wretched king?
11Having been, O monarch, the refuge of kinsmen and friends, where do you go now, O hero, leaving me that am blind and old?
12Where now, O king, is that pity of yours, that love and that respectfulness? Invincible you were in battle, how, alas, have you been killed by the Parthas?
13Who will now, after I will get up from bed at the proper hour, repeatedly address me in such loving and respectful words as-O father, O father-O great king-O Lord of the world!-and affectionately clasping my neck with tearful eyes, will ask for my orders, saying-Command me, you of Kuru's race!-address me, O son, in that sweet language once inore!
14O dear child, I heard even these words from your lips, viz.-This wide Earth is cqually ours with Pritha's son!
15Bhagadatta and Kripa and Shalya and the two princes of Avanti and Jayadratha and Bhurishravas and Cala and Somadatta and Valhika and Ashvatthaman and the chief of the Bhojas and the mighty princes of Magadha and Vrihadvala and the ruler of the Kasis and Shakuni, the son son of Subala and many thousands of Mlechchhas and Shakas and Yavanas and Sudakshina the ruler of the Kambojas and the king of the Trigartas and the grandsire Bhishma and Bharadvaja's son and Gotama's son and Shrutayusha and Ayutayusha and Shatayusha of great power and Jalasandha and Rishyashringa's son and the Rakshasa Alayudha and the mighty-arined Alambusha and the great car-warrior Suvahu-these and many other kings, O best of monarchs, have taken up arms on my behalf and are ready to throw away their very lives in great battle!
16Stationed on the field amidst these and encircled by my brothers, I will fight against all the Parthas and the Panchalas and the Chedis, O foremost to kings and the son of Draupadi and Satyaki and Kuntibhoja and the Rakshasa Ghatotkacha.
17Even one amongst these, O king, worked up with anger, is able to resist in battle the Pandavas rushing towards him!
18What need I say then of all these heroes, every one of whom has wrongs to avenge on the Pandavas, when united together? All these, O monarch, will fight with the followers of the Pandavas and will kill them in battle.
19Karna alone, with myself, will kill the Pandavas. All the heroic kings will then live under my control.
20Their leader, the mighty Vasudeva, will not, he has told me, take up arms for them, O king. In this way, O Suta, did Duryodhana often use to speak to me. Hearing what he said, I believed that the Pandavas would be killed in battle.
21While, my sons, stationed in the midst of those heroes and fighting vigorously in battle, have all been slain, what can it be but Destiny?
22When that lord of the world, viz., the valiant Bhishma, having encountered Shikhandin, died like a lion, killed by a jackal, what can it be but Destiny?
23When the Brahmana Drona, the master of all offensive and defensive, weapons has been killed by the Pandavas in battle, what can it be but Destiny?
24When Bhurishravas has been slain in battle, as also Somadatta and king Valhika, what can it be else Destiny?
25When Bhagadatta, an expert in fighting from the back of elephants, has been killed and when Jayadratha has been slain, what can it be but Fate?
26When Sudakshina has been slain and Jalasandha of Puru's race, as also Shrutayusha and Ayutayusha, what can it be but Destiny?
27When Brihadvala has been slain and the powerful king of the Magadhas and the brave Ugrayudha, that model of all bowmen when the two princes of Avanti viz., Vinda and Avinda have been slain, and the king also of thc Trigartas, as also the numerous Samshaptakas, what can it be but Destiny?
28When king Alambusha and the Rakshasa Alayudha and Rishyashringa's on have been slain, what can it be but Destiny.
29When the Narayanas have been slain as also the Gopalas, ever invincible in battle and many thousands of Mlecchas, who can it be but Destiny.
30When Shakuni the son of Subala and the powerful Uluka, called the gamester's son, at the head of his forces, have been slain, what can it be but Destiny?
31When numerous great heroes, well-read in all sorts of offensive and defensive weapons and gifted with prowess equal to that of Indra himself, have been slain, ( Suta, when Kshatriyas coming from different kingdoms, O Sanjaya, have all been slain in battle, what can it be but Destiny?
32My mighty, sons and grandsons have been slain, as also my friends and brothers, what can it be but Destiny? Truly man takes his birth, subject to Destiny.
33A fortunate man always meets with good. I am bereft of good fortune and therefore, am deprived of my children, O Sanjaya. Old as I am, how shall I now submit to the sway of enemies? I do not think anything else but exile into the woods is good for me, O lord. Shorn of relatives and kinsmen as I am, I will go into the woods.
34Nothing else save an exile into the woods can be better for me who am fallen into this plight and who am shorn of my sons, O Sanjaya.
35When Duryodhana has been slain, Shalya also has been slain in battle, when Dusshasana and Vivingsha and the mighty Vikarna have been slain, how shall I be able to bear the shouts of that Bhimasena who has alone killed a hundred sons of inine in battle?
36He will frequently speak of the slaughter of Duryodhana in my ears. Burning with grief and sorrow, I shall not be able to withstand his cruel words!"
37Vaishampayana said Even thus that king burning with grief and deprived of relatives and kinsmen, repeatedly swooned, overwhelmed with grief consequent on the death of his sons.
38Having wept for a long time, Dhritarashtra, the son of Ambika, sighted heavily thinking of his defeat.
39Overwhelined with sorrow and burning with grief, that best of Bharata's race once more enquired of his charioteer Sanjaya, the son of Gavalgana, the details of the battle.
40Dhritarashtra said After Bhishma and Drona had been slain and the Suta's son also overthrown, whom did my warriors make their general?
41The Pandavas are slaying quickly every one whom my warriors make their general in battle.
42Bhishma was slain at the van of battle by the diadem-decked Arjuna in your presence. Even thus was Drona slain before you all.
43Even thus was the Suta's son, the valiant Karna, slain by Arjuna in the presence of all the kings.
44Long before, the high-souled Vidura had told me that through the fault of Duryodhana, the people of the Earth would be rooted out.
45There are some fools that do not see things even though they cașt their eyes on them. Those words of Vidura have proved true in my case.
46What the pious Vidura, conversant with the attributes of everything, then said, had proved true, for the words he uttered were nothing but the truth.
47Afflicted by fate, I did not then act according to those words. The fruits of that evil course have now appeared. Describe them to me, O son of Gavalgana, once more.
48Who became the head of our army after Karna's fall? Who was that car-warrior who proceeded against Arjuna and Vasudeva?
49Who were they that protected the right wheel of the ruler of the Madras in battle? Who protected the left wheel of that hero when he went to battle? Who also protected his rear?
50How, when all of you were together, could the mighty king of the Madras, as also my son, be slain, O Sanjaya, by the Pandavas?
51Describe particularly the great destruction of the Bharatas. Tell me how my son Duryodhana fell in battle!
52Tell me how all the Panchalas with their followers and Dhrishtadyumna and Shiklandhin and the five sons of Draupadi, were killed.
53Tell me how the (five) Pandavas and the two Satvatas (viz., Krishna and Satyaki) and Kripa and Kritavarman and Drona's son, have escaped with life.
54I desire to hear everything about the battle and its nature. You are a skillful narrator. O Sanjaya, tell the everything!'
हिन्दी
1वैशम्पायन ने कहा — हे महाराज! स्त्रियों के विदा हो जाने के पश्चात् अम्बिकापुत्र धृतराष्ट्र पहले से भी अधिक गहरे शोक में डूबकर विलाप करने लगे।
2हे महाराज! धुएँ के समान तप्त साँसें छोड़ते हुए, बार-बार अपनी भुजाएँ हिलाते हुए तथा कुछ क्षण विचार करके उन्होंने ये वचन कहे।
3धृतराष्ट्र ने कहा — हाय सूत! तुमसे जो समाचार मैं सुन रहा हूँ वह अत्यन्त पीड़ादायक है — कि पाण्डव सब सुरक्षित हैं और युद्ध में उन्हें कोई हानि नहीं हुई!
4निश्चय ही मेरा कठोर हृदय वज्र के सार से बना है, क्योंकि अपने पुत्रों के विनाश का समाचार सुनकर भी वह फटता नहीं!
5हे सञ्जय! उनकी आयु का विचार करके तथा बचपन की उनकी क्रीड़ाओं का स्मरण करके, और आज यह जानकर कि वे सब मर चुके हैं — मेरा हृदय टुकड़े-टुकड़े हुआ जा रहा है!
6यद्यपि अन्धेपन के कारण मैंने कभी उनके रूप नहीं देखे, तथापि अपनी सन्तान के प्रति जो स्नेह होता है, उसी के कारण मैं उनसे अत्यधिक प्रेम करता था।
7हे निष्पाप! यह सुनकर कि वे बचपन पार करके यौवन में और फिर पूर्ण पुरुषत्व में प्रवेश कर चुके हैं, मैं अत्यन्त हर्षित हुआ था।
8आज यह सुनकर कि वे मारे जा चुके हैं और अपने ऐश्वर्य तथा तेज से रहित हो चुके हैं, उन पर आ पड़ी इस विपत्ति के शोक से अभिभूत होकर मुझे मन की शान्ति नहीं मिलती।
9हे राजाधिराज! आओ, आओ — मेरे पास आओ, जो अब अनाथ हो गया हूँ! हे महाबाहु! तुमसे रहित होकर मेरी क्या दशा होगी?
10हे पुत्र! एकत्र हुए समस्त राजाओं को छोड़कर तुम किसी साधारण और दीन राजा के समान प्राणहीन होकर नंगी भूमि पर क्यों पड़े हो?
11हे महाराज! तुम तो अपने बन्धुजनों और मित्रों के आश्रय थे; हे वीर! अब मुझ अन्धे और वृद्ध को छोड़कर तुम कहाँ जा रहे हो?
12हे राजन्! अब तुम्हारी वह करुणा, वह स्नेह और वह आदरभाव कहाँ है? तुम युद्ध में अजेय थे — हाय, फिर पृथापुत्रों ने तुम्हारा वध कैसे कर डाला?
13अब उचित समय पर शय्या से उठने पर मुझसे कौन बार-बार ऐसे स्नेहपूर्ण और आदरभरे वचन कहेगा — "हे पिता! हे पिता! हे महाराज! हे जगत्पति!" — और आँखों में आँसू भरकर स्नेह से मेरा गला लगाकर मुझसे आज्ञा माँगेगा — "हे कुरुवंशी! मुझे आज्ञा दीजिए!" हे पुत्र! मुझसे एक बार फिर उसी मधुर वाणी में बोलो!
14हे प्रिय पुत्र! मैंने तुम्हारे मुख से ये वचन भी सुने थे — "यह विशाल पृथ्वी पृथापुत्रों के समान ही हमारी भी है!"
15"भगदत्त, कृप, शल्य, अवन्ती के दोनों राजकुमार, जयद्रथ, भूरिश्रवा, शल, सोमदत्त, बाह्लीक, अश्वत्थामा, भोजराज, मगध के महाबली राजकुमार, बृहद्बल, काशिराज, सुबलपुत्र शकुनि, सहस्रों म्लेच्छ, शक और यवन, काम्बोजराज सुदक्षिण, त्रिगर्तराज, पितामह भीष्म, भरद्वाजपुत्र (द्रोण), गौतमपुत्र (कृप), श्रुतायु, आयुतायु, महाबली शतायु, जलसन्ध, ऋष्यशृंग का पुत्र, राक्षस अलायुध, महाबाहु अलम्बुष और महारथी सुबाहु — हे राजाओं में श्रेष्ठ! ये तथा अन्य अनेक राजा मेरे लिए शस्त्र उठा चुके हैं और महासमर में अपने प्राण तक न्योछावर करने को तत्पर हैं!"
16"हे राजाओं में श्रेष्ठ! इनके बीच रणभूमि में स्थित होकर तथा अपने भाइयों से घिरकर मैं समस्त पृथापुत्रों, पांचालों, चेदियों, द्रौपदी के पुत्रों, सात्यकि, कुन्तिभोज तथा राक्षस घटोत्कच से युद्ध करूँगा!"
17"हे राजन्! इनमें से एक भी वीर क्रोध से भरकर अपनी ओर बढ़ते पाण्डवों को युद्ध में रोकने में समर्थ है!"
18"फिर इन समस्त वीरों की तो बात ही क्या, जिनमें से प्रत्येक को पाण्डवों से कोई-न-कोई बदला लेना है, और जब वे सब एक साथ मिल जाएँ! हे महाराज! ये सब पाण्डवों के अनुयायियों से युद्ध करेंगे और उन्हें रणभूमि में मार डालेंगे।"
19"अकेले कर्ण ही मेरे साथ मिलकर पाण्डवों का वध कर देंगे। तब समस्त वीर राजा मेरे अधीन रहकर जीवन बिताएँगे।"
20"हे राजन्! उनके नेता महाबली वासुदेव ने मुझसे कह दिया है कि वे उनके लिए शस्त्र नहीं उठाएँगे।" — हे सूत! दुर्योधन प्रायः मुझसे इसी प्रकार कहा करता था। उसकी बातें सुनकर मैं यह विश्वास कर बैठा था कि पाण्डव युद्ध में मारे जाएँगे।
21जब उन वीरों के बीच स्थित होकर तथा युद्ध में प्रचण्ड पराक्रम दिखाकर भी मेरे पुत्र सब मारे गए, तो इसे भाग्य के अतिरिक्त और क्या कहा जाए?
22जब जगत्पति पराक्रमी भीष्म शिखण्डी से भिड़कर सियार के हाथों मारे गए सिंह के समान मृत्यु को प्राप्त हुए, तो इसे भाग्य के अतिरिक्त और क्या कहा जाए?
23जब समस्त आक्रामक और रक्षात्मक अस्त्रों के आचार्य ब्राह्मण द्रोण युद्ध में पाण्डवों के हाथों मारे गए, तो इसे भाग्य के अतिरिक्त और क्या कहा जाए?
24जब भूरिश्रवा युद्ध में मारे गए, तथा सोमदत्त और राजा बाह्लीक भी, तो इसे भाग्य के अतिरिक्त और क्या कहा जाए?
25जब गजयुद्ध में निपुण भगदत्त मारे गए और जब जयद्रथ का वध हुआ, तो इसे भाग्य के अतिरिक्त और क्या कहा जाए?
26जब सुदक्षिण मारे गए और पुरुवंशी जलसन्ध, तथा श्रुतायु और आयुतायु भी, तो इसे भाग्य के अतिरिक्त और क्या कहा जाए?
27जब बृहद्बल मारे गए और मगध के महाबली राजा तथा समस्त धनुर्धरों के आदर्श वीर उग्रायुध भी; जब अवन्ती के दोनों राजकुमार विन्द और अनुविन्द मारे गए, तथा त्रिगर्तराज और असंख्य संशप्तक भी — तो इसे भाग्य के अतिरिक्त और क्या कहा जाए?
28जब राजा अलम्बुष, राक्षस अलायुध तथा ऋष्यशृंग का पुत्र मारे गए, तो इसे भाग्य के अतिरिक्त और क्या कहा जाए?
29जब नारायण-सेना मारी गई, तथा युद्ध में सदा अजेय रहने वाले गोपाल और सहस्रों म्लेच्छ भी, तो इसे भाग्य के अतिरिक्त और क्या कहा जाए?
30जब सुबलपुत्र शकुनि तथा जुआरी का पुत्र कहलाने वाला महाबली उलूक अपनी सेना के आगे रहते हुए मारे गए, तो इसे भाग्य के अतिरिक्त और क्या कहा जाए?
31हे सूत! जब सब प्रकार के आक्रामक और रक्षात्मक अस्त्रों में निष्णात तथा स्वयं इन्द्र के समान पराक्रम से सम्पन्न असंख्य महावीर मारे जा चुके हैं; हे सञ्जय, जब भिन्न-भिन्न राज्यों से आए क्षत्रिय सब युद्ध में मारे जा चुके हैं — तो इसे भाग्य के अतिरिक्त और क्या कहा जाए?
32मेरे महाबली पुत्र और पौत्र मारे जा चुके हैं, तथा मेरे मित्र और भाई भी — इसे भाग्य के अतिरिक्त और क्या कहा जाए? सचमुच मनुष्य भाग्य के अधीन होकर ही जन्म लेता है।
33भाग्यवान् पुरुष को सदा कल्याण ही प्राप्त होता है। हे सञ्जय! मैं सौभाग्य से रहित हूँ और इसीलिए अपनी सन्तानों से वंचित हो गया हूँ। इस वृद्धावस्था में अब मैं शत्रुओं के अधीन कैसे रहूँ? हे प्रभो! मुझे वनगमन के अतिरिक्त और कुछ भी हितकर नहीं जान पड़ता। बन्धु-बान्धवों से रहित होकर अब मैं वन को ही चला जाऊँगा।
34हे सञ्जय! इस दशा में पड़े हुए तथा अपने पुत्रों से वंचित मेरे लिए वनगमन के अतिरिक्त और कुछ भी श्रेयस्कर नहीं हो सकता।
35जब दुर्योधन मारा जा चुका है, शल्य भी युद्ध में मारे जा चुके हैं, जब दुःशासन, विविंश और महाबली विकर्ण भी मारे जा चुके हैं — तब मैं उस भीमसेन के हर्षनाद कैसे सह सकूँगा, जिसने अकेले ही मेरे सौ पुत्रों का युद्ध में वध किया है?
36वह बार-बार मेरे कानों में दुर्योधन के वध की चर्चा करेगा। शोक और दुःख से जलते हुए मैं उसके क्रूर वचन सह नहीं सकूँगा!
37वैशम्पायन ने कहा — इस प्रकार शोक से जलते हुए तथा बन्धु-बान्धवों से रहित वे राजा अपने पुत्रों की मृत्यु के शोक से अभिभूत होकर बार-बार मूर्च्छित होते रहे।
38दीर्घकाल तक रोने के पश्चात् अम्बिकापुत्र धृतराष्ट्र अपनी पराजय का विचार करते हुए गहरी साँसें भरने लगे।
39शोक से अभिभूत तथा दुःख से जलते हुए उन भरतश्रेष्ठ ने पुनः अपने सारथि गवल्गणपुत्र सञ्जय से युद्ध का विस्तृत वृत्तान्त पूछा।
40धृतराष्ट्र ने कहा — भीष्म और द्रोण के मारे जाने तथा सूतपुत्र के भी गिर जाने के पश्चात् मेरे योद्धाओं ने किसे अपना सेनापति बनाया?
41मेरे योद्धा युद्ध में जिसे भी अपना सेनापति बनाते हैं, पाण्डव उसी का शीघ्र वध कर डालते हैं।
42भीष्म तुम सबके सामने ही युद्ध के अग्रभाग में किरीटधारी अर्जुन के हाथों मारे गए। इसी प्रकार द्रोण भी तुम सबके सामने ही मारे गए।
43इसी प्रकार सूतपुत्र पराक्रमी कर्ण भी समस्त राजाओं के सामने ही अर्जुन के हाथों मारे गए।
44बहुत पहले ही महात्मा विदुर ने मुझसे कह दिया था कि दुर्योधन के दोष के कारण पृथ्वी के लोग जड़ से उखाड़ दिए जाएँगे।
45कुछ मूर्ख ऐसे होते हैं जो वस्तुओं पर दृष्टि डालकर भी उन्हें नहीं देखते। विदुर के वे वचन मेरे विषय में सत्य सिद्ध हुए।
46प्रत्येक वस्तु के गुणों के ज्ञाता धर्मात्मा विदुर ने उस समय जो कहा था, वह सत्य सिद्ध हुआ, क्योंकि उन्होंने जो वचन कहे वे सत्य के अतिरिक्त कुछ भी नहीं थे।
47भाग्य से पीड़ित होकर मैंने उस समय उन वचनों के अनुसार आचरण नहीं किया। उस दुष्ट मार्ग के फल अब प्रकट हो चुके हैं। हे गवल्गणपुत्र! उनका वर्णन मुझे एक बार फिर सुनाओ।
48कर्ण के गिरने के पश्चात् हमारी सेना का प्रमुख कौन बना? वह कौन महारथी था जो अर्जुन और वासुदेव के विरुद्ध बढ़ा?
49युद्ध में मद्रराज के रथ के दाहिने पहिए की रक्षा किन्होंने की? युद्ध में जाते समय उन वीर के बाएँ पहिए की रक्षा किसने की? और उनके पृष्ठभाग की रक्षा किसने की?
50हे सञ्जय! जब तुम सब एक साथ थे, तब महाबली मद्रराज तथा मेरे पुत्र का वध पाण्डवों के हाथों कैसे हो सका?
51भरतवंशियों के उस महाविनाश का विस्तार से वर्णन करो। मुझे बताओ कि मेरा पुत्र दुर्योधन युद्ध में कैसे मारा गया!
52मुझे बताओ कि अपने अनुयायियों सहित समस्त पांचाल, धृष्टद्युम्न, शिखण्डी तथा द्रौपदी के पाँचों पुत्र कैसे मारे गए।
53मुझे बताओ कि पाँचों पाण्डव, दोनों सात्वत (अर्थात् कृष्ण और सात्यकि), कृप, कृतवर्मा तथा द्रोणपुत्र प्राणों सहित कैसे बच निकले।
54मैं उस युद्ध और उसके स्वरूप के विषय में सब कुछ सुनना चाहता हूँ। तुम कुशल वक्ता हो। हे सञ्जय! मुझे सब कुछ कह सुनाओ!
नेपाली
1वैशम्पायनले भने — हे महाराज! स्त्रीहरू विदा भएपछि अम्बिकापुत्र धृतराष्ट्र पहिलेभन्दा पनि गहिरो शोकमा डुबेर विलाप गर्न थाले।
2हे महाराज! धुवाँजस्तै तातो सास फेर्दै, पटकपटक आफ्ना पाखुरा हल्लाउँदै तथा केही क्षण विचार गरेर उनले यी वचन भने।
3धृतराष्ट्रले भने — हाय सूत! तिमीबाट जुन समाचार म सुन्दै छु त्यो अत्यन्त पीडादायी छ — कि पाण्डवहरू सबै सुरक्षित छन् र युद्धमा तिनीहरूलाई कुनै हानि भएको छैन!
4निश्चय नै मेरो कठोर हृदय वज्रको सारबाट बनेको छ, किनभने आफ्ना पुत्रहरूको विनाशको समाचार सुनेर पनि त्यो फुट्दैन!
5हे सञ्जय! तिनीहरूको उमेरको विचार गरेर तथा बाल्यकालका तिनीहरूका क्रीडा सम्झेर, र आज यो थाहा पाएर कि तिनीहरू सबै मरिसकेका छन् — मेरो हृदय टुक्राटुक्रा हुँदै छ!
6यद्यपि अन्धोपनका कारण मैले कहिल्यै तिनीहरूको रूप देखिनँ, तथापि आफ्ना सन्तानप्रति जुन स्नेह हुन्छ, त्यसैका कारण म तिनीहरूलाई अत्यधिक माया गर्दथेँ।
7हे निष्पाप! तिनीहरू बाल्यकाल पार गरेर यौवनमा र त्यसपछि पूर्ण पुरुषत्वमा प्रवेश गरिसकेका छन् भन्ने सुनेर म अत्यन्त हर्षित भएको थिएँ।
8आज तिनीहरू मारिइसकेका छन् र आफ्नो ऐश्वर्य तथा तेजबाट रहित भइसकेका छन् भन्ने सुनेर, तिनीहरूमाथि आइपरेको यस विपत्तिको शोकले अभिभूत भई मलाई मनको शान्ति मिल्दैन।
9हे राजाधिराज! आऊ, आऊ — मकहाँ आऊ, जो अब अनाथ भएको छु! हे महाबाहु! तिमीबाट रहित भई मेरो के अवस्था होला?
10हे पुत्र! भेला भएका सम्पूर्ण राजाहरूलाई छाडेर तिमी कुनै साधारण र दीन राजाजस्तै प्राणहीन भई नाङ्गो भूमिमा किन ढलेका छौ?
11हे महाराज! तिमी त आफ्ना बन्धुजन र मित्रहरूको आश्रय थियौ; हे वीर! अब मलाई अन्धो र वृद्धलाई छाडेर तिमी कहाँ गइरहेका छौ?
12हे राजन्! अब तिम्रो त्यो करुणा, त्यो स्नेह र त्यो आदरभाव कहाँ छ? तिमी युद्धमा अजेय थियौ — हाय, अनि पृथापुत्रहरूले तिम्रो वध कसरी गरिदिए?
13अब उचित समयमा शय्याबाट उठ्दा मलाई कसले पटकपटक यस्ता स्नेहपूर्ण र आदरभरी वचन भन्नेछ — "हे पिता! हे पिता! हे महाराज! हे जगत्पति!" — र आँखामा आँसु भरेर स्नेहले मेरो घाँटीमा अङ्गालो हालेर मबाट आज्ञा माग्नेछ — "हे कुरुवंशी! मलाई आज्ञा दिनुहोस्!" हे पुत्र! मलाई एक पटक फेरि त्यही मधुर वाणीमा बोल!
14हे प्रिय पुत्र! मैले तिम्रो मुखबाट यी वचन पनि सुनेको थिएँ — "यो विशाल पृथ्वी पृथापुत्रहरूको जत्तिकै हाम्रो पनि हो!"
15"भगदत्त, कृप, शल्य, अवन्तीका दुवै राजकुमार, जयद्रथ, भूरिश्रवा, शल, सोमदत्त, बाह्लीक, अश्वत्थामा, भोजराज, मगधका महाबली राजकुमार, बृहद्बल, काशिराज, सुबलपुत्र शकुनि, हजारौँ म्लेच्छ, शक र यवन, काम्बोजराज सुदक्षिण, त्रिगर्तराज, पितामह भीष्म, भरद्वाजपुत्र (द्रोण), गौतमपुत्र (कृप), श्रुतायु, आयुतायु, महाबली शतायु, जलसन्ध, ऋष्यशृङ्गका पुत्र, राक्षस अलायुध, महाबाहु अलम्बुष र महारथी सुबाहु — हे राजाहरूमा श्रेष्ठ! यी तथा अन्य अनेक राजाहरूले मेरा लागि शस्त्र उठाइसकेका छन् र महासमरमा आफ्नो प्राणसमेत न्योछावर गर्न तत्पर छन्!"
16"हे राजाहरूमा श्रेष्ठ! यिनका बीच रणभूमिमा रहेर तथा आफ्ना भाइहरूले घेरिएर म सम्पूर्ण पृथापुत्र, पाञ्चाल, चेदि, द्रौपदीका पुत्रहरू, सात्यकि, कुन्तिभोज तथा राक्षस घटोत्कचसँग युद्ध गर्नेछु!"
17"हे राजन्! यीमध्ये एउटै वीर पनि क्रोधले भरिएर आफूतर्फ बढ्दै गरेका पाण्डवहरूलाई युद्धमा रोक्न समर्थ छ!"
18"अनि यी सम्पूर्ण वीरहरूको त कुरै के, जसमध्ये प्रत्येकले पाण्डवहरूसँग कुनै न कुनै बदला लिनु छ, र जब तिनीहरू सबै एकसाथ मिल्नेछन्! हे महाराज! यी सबैले पाण्डवहरूका अनुयायीहरूसँग युद्ध गर्नेछन् र तिनीहरूलाई रणभूमिमा मारिदिनेछन्।"
19"एक्लो कर्णले नै मसँग मिलेर पाण्डवहरूको वध गरिदिनेछन्। तब सम्पूर्ण वीर राजाहरू मेरो अधीनमा रहेर जीवन बिताउनेछन्।"
20"हे राजन्! तिनीहरूका नेता महाबली वासुदेवले मलाई भनिसक्नुभएको छ कि उहाँले तिनीहरूका लागि शस्त्र उठाउनुहुनेछैन।" — हे सूत! दुर्योधन प्रायः मलाई यसै भन्ने गर्दथे। उसका कुरा सुनेर मैले यो विश्वास गरेको थिएँ कि पाण्डवहरू युद्धमा मारिनेछन्।
21जब ती वीरहरूको बीचमा रहेर तथा युद्धमा प्रचण्ड पराक्रम देखाएर पनि मेरा पुत्रहरू सबै मारिए, भने यसलाई भाग्यबाहेक अरू के भनौँ?
22जब जगत्पति पराक्रमी भीष्म शिखण्डीसँग भिडेर स्यालका हातबाट मारिएको सिंहजस्तै मृत्युलाई प्राप्त भए, भने यसलाई भाग्यबाहेक अरू के भनौँ?
23जब सम्पूर्ण आक्रामक र रक्षात्मक अस्त्रका आचार्य ब्राह्मण द्रोण युद्धमा पाण्डवहरूका हातबाट मारिए, भने यसलाई भाग्यबाहेक अरू के भनौँ?
24जब भूरिश्रवा युद्धमा मारिए, तथा सोमदत्त र राजा बाह्लीक पनि, भने यसलाई भाग्यबाहेक अरू के भनौँ?
25जब गजयुद्धमा निपुण भगदत्त मारिए र जब जयद्रथको वध भयो, भने यसलाई भाग्यबाहेक अरू के भनौँ?
26जब सुदक्षिण मारिए र पुरुवंशी जलसन्ध, तथा श्रुतायु र आयुतायु पनि, भने यसलाई भाग्यबाहेक अरू के भनौँ?
27जब बृहद्बल मारिए र मगधका महाबली राजा तथा सम्पूर्ण धनुर्धरका आदर्श वीर उग्रायुध पनि; जब अवन्तीका दुवै राजकुमार विन्द र अनुविन्द मारिए, तथा त्रिगर्तराज र असङ्ख्य संशप्तक पनि — भने यसलाई भाग्यबाहेक अरू के भनौँ?
28जब राजा अलम्बुष, राक्षस अलायुध तथा ऋष्यशृङ्गका पुत्र मारिए, भने यसलाई भाग्यबाहेक अरू के भनौँ?
29जब नारायण-सेना मारियो, तथा युद्धमा सधैँ अजेय रहने गोपाल र हजारौँ म्लेच्छहरू पनि, भने यसलाई भाग्यबाहेक अरू के भनौँ?
30जब सुबलपुत्र शकुनि तथा जुवाडेको छोरा भनिने महाबली उलूक आफ्नो सेनाको अगाडि रहँदा मारिए, भने यसलाई भाग्यबाहेक अरू के भनौँ?
31हे सूत! जब सबै प्रकारका आक्रामक र रक्षात्मक अस्त्रमा निष्णात तथा स्वयं इन्द्रजस्तै पराक्रमले सम्पन्न असङ्ख्य महावीरहरू मारिइसकेका छन्; हे सञ्जय, जब भिन्नभिन्न राज्यबाट आएका क्षत्रियहरू सबै युद्धमा मारिइसकेका छन् — भने यसलाई भाग्यबाहेक अरू के भनौँ?
32मेरा महाबली पुत्र र नाति मारिइसकेका छन्, तथा मेरा मित्र र भाइहरू पनि — यसलाई भाग्यबाहेक अरू के भनौँ? साँच्चै मानिस भाग्यको अधीनमा रहेरै जन्म लिन्छ।
33भाग्यवान् पुरुषले सधैँ कल्याण नै प्राप्त गर्दछ। हे सञ्जय! म सौभाग्यबाट रहित छु र त्यसैले आफ्ना सन्तानबाट वञ्चित भएको छु। यस वृद्धावस्थामा अब म शत्रुहरूको अधीनमा कसरी रहूँ? हे प्रभो! मलाई वनगमनबाहेक अरू केही पनि हितकर लाग्दैन। बन्धुबान्धवबाट रहित भई अब म वनमै जानेछु।
34हे सञ्जय! यस अवस्थामा परेको तथा आफ्ना पुत्रहरूबाट वञ्चित मेरा लागि वनगमनबाहेक अरू केही पनि श्रेयस्कर हुन सक्दैन।
35जब दुर्योधन मारिइसकेको छ, शल्य पनि युद्धमा मारिइसकेका छन्, जब दुःशासन, विविंश र महाबली विकर्ण पनि मारिइसकेका छन् — तब म त्यस भीमसेनको हर्षनाद कसरी सहन सक्नेछु, जसले एक्लै मेरा सय पुत्रको युद्धमा वध गरेको छ?
36उसले पटकपटक मेरा कानमा दुर्योधनको वधको चर्चा गर्नेछ। शोक र दुःखले जल्दै म उसका क्रूर वचन सहन सक्नेछैनँ!
37वैशम्पायनले भने — यसरी शोकले जल्दै तथा बन्धुबान्धवबाट रहित ती राजा आफ्ना पुत्रहरूको मृत्युको शोकले अभिभूत भई पटकपटक मूर्च्छित हुँदै रहे।
38दीर्घकालसम्म रोएपछि अम्बिकापुत्र धृतराष्ट्र आफ्नो पराजयको विचार गर्दै गहिरो सास फेर्न थाले।
39शोकले अभिभूत तथा दुःखले जल्दै ती भरतश्रेष्ठले पुनः आफ्ना सारथि गवल्गणपुत्र सञ्जयसँग युद्धको विस्तृत वृत्तान्त सोधे।
40धृतराष्ट्रले भने — भीष्म र द्रोण मारिएपछि तथा सूतपुत्र पनि ढलेपछि मेरा योद्धाहरूले कसलाई आफ्नो सेनापति बनाए?
41मेरा योद्धाहरूले युद्धमा जसलाई पनि आफ्नो सेनापति बनाउँछन्, पाण्डवहरूले उसैको छिट्टै वध गरिदिन्छन्।
42भीष्म तिमीहरू सबैकै सामु युद्धको अग्रभागमा किरीटधारी अर्जुनका हातबाट मारिए। त्यसै गरी द्रोण पनि तिमीहरू सबैकै सामु मारिए।
43त्यसै गरी सूतपुत्र पराक्रमी कर्ण पनि सम्पूर्ण राजाहरूकै सामु अर्जुनका हातबाट मारिए।
44धेरै पहिले नै महात्मा विदुरले मलाई भनिसकेका थिए कि दुर्योधनको दोषका कारण पृथ्वीका मानिसहरू जरैदेखि उखेलिनेछन्।
45केही मूर्खहरू यस्ता हुन्छन् जसले वस्तुहरूमाथि दृष्टि हालेर पनि तिनलाई देख्दैनन्। विदुरका ती वचन मेरा विषयमा सत्य सिद्ध भए।
46प्रत्येक वस्तुका गुणका ज्ञाता धर्मात्मा विदुरले त्यस बेला जे भनेका थिए, त्यो सत्य सिद्ध भयो, किनभने उनले भनेका वचन सत्यबाहेक अरू केही थिएनन्।
47भाग्यले पीडित भई मैले त्यस बेला ती वचनअनुसार आचरण गरिनँ। त्यस दुष्ट मार्गका फल अब प्रकट भइसकेका छन्। हे गवल्गणपुत्र! तिनको वर्णन मलाई एक पटक फेरि सुनाऊ।
48कर्ण ढलेपछि हाम्रो सेनाको प्रमुख को बन्यो? त्यो कुन महारथी थियो जो अर्जुन र वासुदेवविरुद्ध बढ्यो?
49युद्धमा मद्रराजको रथको दाहिने पाङ्ग्राको रक्षा कसले गर्यो? युद्धमा जाँदा ती वीरको देब्रे पाङ्ग्राको रक्षा कसले गर्यो? र उनको पछाडिको भागको रक्षा कसले गर्यो?
50हे सञ्जय! जब तिमीहरू सबै एकसाथ थियौ, तब महाबली मद्रराज तथा मेरा पुत्रको वध पाण्डवहरूका हातबाट कसरी हुन सक्यो?
51भरतवंशीहरूको त्यस महाविनाशको विस्तारपूर्वक वर्णन गर। मलाई भन कि मेरो पुत्र दुर्योधन युद्धमा कसरी मारियो!
52मलाई भन कि आफ्ना अनुयायीहरूसहित सम्पूर्ण पाञ्चाल, धृष्टद्युम्न, शिखण्डी तथा द्रौपदीका पाँचै पुत्र कसरी मारिए।
53मलाई भन कि पाँचै पाण्डव, दुवै सात्वत (अर्थात् कृष्ण र सात्यकि), कृप, कृतवर्मा तथा द्रोणपुत्र प्राणसहित कसरी उम्किए।
54म त्यस युद्ध र त्यसको स्वरूपका विषयमा सबै कुरा सुन्न चाहन्छु। तिमी कुशल वक्ता हौ। हे सञ्जय! मलाई सबै कुरा भनिदेऊ!