कर्ण पर्व — कर्ण र अर्जुनको द्वन्द्व-युद्ध
खण्ड 6 — कर्ण, शल्य, सौप्तिक र स्त्री पर्व · अध्याय 89
संस्कृत
1संजय उवाच तौ शङ्खभेरीनिनदे समृद्धे समीयतुः श्वेतहतौ नराग्रयौ। वैकर्तनः सूतपुत्रोऽर्जुनश्च दुर्मत्रिते तव पुत्रस्य राजन्॥
2यथा गजौ हैमवतौ प्रभिन्नौ प्रवृद्धदन्ताविव वासितार्थे। तथा समाजग्मतुरुग्रवी? दनंजयश्चाधिरथिश्च वीरौ॥
3बलाहकेनेव महाबलाहको यद्दच्छया वा गिरिणा यथा गिरिः। तथा धनुातलनेमिनिस्वनैः समीयतुस्ताविषुवर्षवर्षिणौ॥
4प्रवृद्धश्रृङ्गमवीरुदेषधी प्रवृद्धनानाविधनिर्झरौकसौ। यथाचलौ वा चलितौ महाबलौ तथा महास्त्रैरितरेतरं हतः॥
5स संनिपातस्तु तयोर्महानभूत् सुरेशवैरोचनयोर्यथा पुरा। शरैर्विनुन्नाङ्गनियन्तृवाहयोः सुदुःसहोऽन्यैः कटुशोणिततोदकः॥
6प्रभूतपद्मोत्पलमत्स्यतच्छपौ महाह्रदौ पक्षिगणैरिवावृतौ। सुसंनिकृष्टवनिलोद्धतौ यथा तथा रथौ तौ ध्वजिनौ समीयतुः॥
7बुभौ महेन्द्रप्रतिमौ महारथौ। महेन्द्र वृत्राविव सम्प्रजघ्नतुः॥
8सनागपत्यश्वरथे उभे बले विचित्रवर्माभरणाम्बरायुधे। चकम्पतुस्मयनीयरूपे वियद्गताश्चार्जुनकर्णसंयगु॥
9भुजाः सवस्त्रगुलयः समुच्छ्रिताः ससिंहनादैह्रतैर्दिद्दक्षुभिः। यदर्जुनो मत्त इव द्विपो द्विपं समभ्ययादाधिरथिं जिघांसया॥
10उदक्रोशन् सोमकास्तत्र पार्थ पुरःसराश्चर्जुन भिन्धि कर्णम्। छिन्धस्य मूर्धानमलं चिरेण श्रद्धां च राज्याद् धृतराष्ट्रसूनोः॥
11तथास्माकं बहवस्तत्र योधाः कर्ण तथा याहि याहीत्यवोचन। जार्जुनं कर्ण शरैः सुतीक्ष्णैः पुनर्वनं यान्तु चिराय पार्थाः॥
12ततः कर्णः प्रथमं तत्र पार्थ महेषुभिर्दशभिः प्रत्यविध्यत्। तं चार्जुनः प्रत्यविद्धयच्छिताग्रैः कक्षान्तरै दशभिः सम्प्रहस्य॥
13स्ततक्षतुः सूतपुत्रोऽर्जुनश्च। परस्परं तौ बिभिदुर्विमर्दे सुभीममभ्यापततुश्च हृष्टौ॥
14ततोऽर्जुनः प्रासृजदुग्रधन्वा भुजाबुभौ गाण्डिवं चानुमृज्य। नाराजनालीकवराहकर्णान् क्षुरांस्तथा साञ्जलिकार्धचन्द्रान्॥
15ते सर्वतः समकीर्यन्त राजन् पार्थेषवः कर्णरथं विशन्तः। अवाङ्मुखा पक्षिगणा दिनान्ते विशन्ति केतार्थमिवाशु वृक्षम्॥
16यानर्जुनः सभृकुटीकटाक्षं कर्णाय राजन्नसृजन्जितारिः। तान् सायकैर्यसते सूतपुत्रः क्षिप्तान् क्षिप्तान् पाण्डवस्याशु संघान्॥
17ततोऽस्त्रमाग्नेयममित्र साधनं मुमोच कर्णाय महेन्द्रसूनुः। भूम्यन्तरिक्षे च दिशोऽर्कमार्ग प्रावृत्य देहोऽस्य बभूव दीप्तः॥
18योधाश्च सर्वे ज्वलिताम्बरा भृशं प्रदुद्रुवुस्तत्र विदग्धवस्त्राः शब्दश्च घोरोऽतिबभूव तत्र यथा वने वेणुवनस्य दह्यतः॥
19तद् वीक्ष्य कर्णो ज्वलनास्त्रमुद्यतं स वारुणं तत्प्रशमार्थमाहवे। समुत्सृजन् सूतसुतः प्रतापवान् स तेन वह्निं शमयाम्बभूव॥
20बलाहकौघश्च दिशस्तरस्वी चकार सर्वास्तिमिरेण संवृताः। ततो धरित्रीधरतुल्यरोधसः समन्ततो वै परिवार्य वारिणा॥
21तैश्चातिवेगात् स तथाविधोऽपि नीतः शमं वाहिरतिप्रचण्डः। बलाहकैरेव दिगन्तराणि व्याप्तानि सर्वाणि यथा नभश्च॥
22तथा च सर्वास्तिमिरेण वै दिशो मेधैर्वृता न प्रदृश्येत किंचित्। अथापोवाह्याभ्रसंघान समस्तान् वायव्यास्त्रेणापततः स कर्णात्॥ ततोऽप्यस्त्रं दयितं देवराज्ञाः प्रादुश्चक्रे वज्रमतिप्रभावम्। गाण्डीवं ज्यां विशिखांश्चानुमन्त्र्य धनंजयः शत्रुभिरप्रधृष्यः॥
23ततः क्षुरप्राञ्जलिकार्धचन्द्रा नालीकनाराचवराहकर्णाः। गाण्डीवः प्रादुरासन् सुतीक्ष्णाः सहस्रशो वज्रसमानवेगाः॥
24ते कर्णमासाद्य महाप्रभावाः सुतेजना गापत्राः सुवेगाः। गात्रेषु सर्वेषु हयेषु चापि शरासने युगचक्रे ध्वजे च॥ स्ता_त्रसका भूमिमिवोरगास्ते। शराचिताङ्गो रुधिरागात्रः कर्णस्तदा रोषविवृत्तनेत्रः॥
25दृढज्यमानाभ्य समुद्रघोषं प्रादुश्चक्ते भार्गवास्त्रं महात्मा। श्छित्त्वा कर्णः पाण्डवस्येषुसंघान्॥ तस्यास्त्रमस्त्रेण निहत्य सोऽथ जघान संख्ये रथनागपत्तीन्। अमृष्यमाणश्च महेन्द्रकर्मा महारणे भार्गवास्त्रप्रतापात्॥
26पञ्चालानां प्रवरांश्चापि योधान् क्रोधाविष्टः सूतपुत्रस्तरस्वी। बाणैर्विर्याधाहवे सुप्रमुक्तैः शिलाशितै रुकमपुङ्खैः प्रसह्य॥
27तत्पञ्चाला: सोमकाश्चापि राजन् कर्णेनाजौ पीडयामानाः शरौघैः। क्रोधाविष्टा विव्यधुस्तं समन्तात् तीक्ष्णैर्बाणैः सूतपुत्रं समेताः॥
28तान् सूतपुत्रो निजधान बाणैः पञ्चालानां रथनागाश्वसंघान्। पर्दयद् बाणगणैः प्रसह्य विद्ध्वा हर्षात् सङ्गरे सूतपुत्रः॥
29ते भिन्नदेहा व्यसरो निपेतुः कर्णेषुभिर्भूमितले स्वनन्तः। क्रुद्धेन सिंहेन यथेभयूथा महावने भीमबलेन तद्वत्॥
30पञ्चालानां प्रवरान् संनिहत्य प्रसह्य योधानखिलानदीनः। ततः स राजन् विरराज कर्णो यथाम्बरे भास्कर उग्ररश्मिः॥
31कर्णस्य मत्वा तु जयं त्वदीयाः परां मुदं सिंहनादांश्च चक्रुः। सर्वे ह्यमन्यन्त भृशाहतौ च कर्णेन कृष्णाविति कौरवेन्द्र॥
32तत् तादृशं प्रेक्ष्य महारथस्य कर्णस्य वीर्यं च परैरसह्यम। दृष्ट्वा च कर्णेन धनंजयस्य तथाऽऽजिमध्ये निहतं तदस्त्रम्॥ ततस्त्वमर्षी क्रोधसंदीप्तनेत्रो वातात्मजः पाणिना पाणिमाछेत्। ममर्षितो निःश्वसज्जातमन्युः॥
33कथं न पापोऽयमपेतधर्मः सूतात्मजः समरेऽद्य प्रसह्य। पञ्चालानां योधमुख्याननेकान् निजनिवांस्तव जिष्णो समक्षम्॥
34पूर्व देवैरजितं कालकेयैः साक्षात् स्थाणोर्बाहुसंस्पर्शमेत्य। नथेषुभिर्दशभिः प्रागविद्धयत्॥
35नाश्चर्यमेतत् प्रतिभाति मेऽद्या कृष्णापरिक्लेशमनुस्मर त्वं यथाब्रवीत षण्ढतिलान् स्म वाचः॥ रूक्षाः सुतीक्ष्णाश्च हि पापबुद्धिः सूतात्मजोऽयं गतभूर्दुरात्मा। संस्यमृत्य कर्ण तदिहाद्य पापं जह्यासु कर्ण युधि स्वायसाचिना॥
36कस्मादुपेक्षा कुरुषे किरीटित्रुपेक्षितुं नायमिहाद्य कालः। सिं ददत् खाण्डवे पावकाय॥ तया धृत्या सूतपुत्रं जहि त्वमहं चैनं गदया पोथयिष्ये।
37अथाब्रवीद वासुदेवोऽपि पार्थं दृष्ट्वा रथेषून प्रतिहन्यमानान्॥ अमीमृदत् सर्वपातेऽद्य कर्णो ह्यस्त्रैरस्त्रं किमिदं भो किरीटिन्। स वीर किं मुह्यसि नावधत्से नदन्त्येते कुरवः सम्प्रहृष्टाः॥
38कर्ण पुरस्कृत्य विदुर्हि सर्वे तवासस्त्रमस्त्रैर्विनिपात्यमानम्। यया धृत्या निहतं तामसास्त्रं युगे युगे राक्षसाश्चापि घोराः॥ दम्भोद्भवाश्चासुराश्चाहवेषु तया धृत्या जहि कर्णं त्वमद्य।
39अनेन चास्य क्षुरनेमिनाद्य संछिन्धि मूर्धानमरेः प्रसा॥ मया विसृष्टेन सुदर्शनेन वज्रेण शक्रो नमुचेरिवारेः।
40किरातारूपी भगवान् सुधृत्या त्वया महात्मा परितोषितोऽभूत्॥ तां त्वां पुनर्वीर धृतिं गृहीत्वा सहानुबन्धं जहि सूतपुत्रम्।
41ततो महीं सागरमेखलां त्वं सपत्तनां ग्रामवतीं समृद्धाम्॥ प्रयच्छ राज्ञे निहतारिसंघां यशश्च पार्थातुलमाप्नुहि त्वम्।
42स एवमुक्तोऽतिबलो महात्मा चकार बुद्धिं हि वधाय सौतेः॥ स चोदितो भीमजनार्दनाभ्यां स्मृत्वा तथाऽऽत्मानमवेक्ष्य सर्वम्। इहात्मनश्चागमने विदित्वा प्रयोजनं केशवमित्युवाच॥
43प्रादुष्करोम्येष महास्त्रमुग्रं शिवाय लोकस्य वधाय सौतेः। तन्मेऽनुजानातु भवान् सुराश्च ब्रह्मा भवो वेदविदश्च सर्वे॥
44इत्युच्य देवं स तु सव्यसाची नमस्कृत्वा ब्रह्मणे सोऽमितात्मा। तदुत्तमं ब्राह्ममसह्यमस्त्रं प्रादुश्चक्रे मनसा यद् विधेयम्॥
45तदस्य हत्वा विरराज कर्णो मुक्त्वा शरान् मेघ इवाम्बुधाराः। समीक्ष्य कर्णेन किरीटिनस्तु तथाऽऽजिमध्ये निहतं तदस्त्रम्॥ ततोऽमर्षी बलवान् क्रोधदीप्तो भीमोऽब्रवीदर्जुनं सत्यसंधम्।
46ब्राह्म विधेयं परमं जनास्तत्॥ निति स्मोक्तोऽयोजयत् सव्यसाची। ततो दिशः प्रदिशश्चापि सर्वाः समावृणोत् सायकैर्भूरितेजाः॥ दिवाकरांशुप्रतिमै लद्भिः।
47सृष्टास्तु बाणा भरतर्षभेण शतं शतानीव सुवर्णपुङ्खाः॥ प्राच्छादयन् कर्णरथं क्षणेन युगान्तवयर्ककरप्रकाशाः।
48ततश्च शूलानि परश्वधानि चक्राणि नाराचशतानि चैव॥ स्ततो ह्यहन्यन्त समन्ततोऽपि।
49छिन्नं शिरः कस्यचिदाजिमध्ये पतात् योधस्य परस्य कायात्॥ वन्यः प्रणष्टः पतितं विलोक्य। अन्यस्य सासिनिपपात कृत्तो योधस्य बाहुः करिहस्ततुल्यः॥
50अन्यस्त सव्यः सह वर्मणा च क्षुरप्रकृत्तः पतितो धरण्याम्। एवं समस्तानपि योधमुख्यान् विध्वंसयामास किरीटमाली॥ ौर्योधनं सैन्यमशेषमेव। वैकर्तनेनापि तथाऽऽजिमध्ये सहस्रशो बाणगणा विसृष्टाः॥
51ते घोषिणः पाण्डवमभ्युपेयुः पर्जन्यमुक्ता इव वारिधाराः। ततः स कृष्णं च किरीटिनं च वृकोदरं चाप्रतिमप्रभावः॥ त्रिभिस्त्रिभिर्भीमबलो निहत्य ननाद घोरं महता स्वेण।
52स कर्णबाणाभिहतः किरीटी भीमं तथा प्रेक्ष्य जनार्दनं च॥ अमृष्यमाण पुनरेव पार्थः शरान् दशाष्टौ च समुद्वबर्ह।
53स केतुमेकेन शरेण विद्ध्वा शल्यं चतुभिस्त्रिभिरेव कर्णम्॥ ततः स मुक्तैर्दशभिर्जघान सभापति काजच्नवर्मनद्धम्।
54विवाजिसूतो विधनुर्विकेतुः॥ हतो रथाग्रादपतत् स रुग्णः परश्वधैः शाल इवावकृत्तः।
55पुनश्च कर्णं त्रिभिरष्टभिश्च द्वाभ्यां चतुर्भिर्दशभिश्च विद्ध्वा॥ चतुःशतान् द्विरदान् सायुधान् वै हत्वा रथानष्टशताञ्जघान्।
56नष्टौ सहस्राणि च पत्तिवीरान्॥ मदृश्यमञ्जोगतिभिः प्रचक्रे।
57अथाक्रोशन् कुरवो वध्यमाना धनंजयेनाधिरथिं समन्तान्॥ मुञ्चाभिविद्धयर्जुनमाशु कर्ण बाणैः पुरा हन्ति कुरून् समग्रान्।
58स चोदितः सर्वयत्नेन को मुमोच बाणान् सुबहून भीक्ष्णम्॥ मर्मच्छिदः शोणितपासुदिग्धाः।
59तावुत्तमौ सर्वधनुर्धराणां महाबलो सर्वसपत्नसाहौ॥ मन्योन्यमप्यस्त्रविदौ महास्त्रैः। ते
60मन्त्रौष्टीभिर्निरुजौ विशल्यः॥ युधिष्ठिरस्तत्र सुवर्णवर्मा।
61तथोफ्यातं युधि धर्मराज दृष्ट्वा मुदा सर्वभूतान्यन्दन्॥ राहोर्विमुक्तं विमलं समग्रं चन्द्रं यथैवाभ्युदितं तथैव।
62दृष्ट्वा तु मुख्यावथ युध्यमानौ दिद्दक्षवः शूरवरावरिघ्नौ॥ कर्ण च पार्थ च विलोकयन्तः खस्था महीस्थाश्च जनावतस्थुः।
63स कार्मुकज्यातलसंनिपातः सुमुक्तबाणस्तुमुलो बभूव॥ र्धनंजयस्याधिस्थेश्च तत्र।
64ततो धनुा सहसातिकृष्टा सुघोषमच्छिद्यत पाण्डवस्य॥ तस्मिन क्षणे पाण्डवं सूतपुत्रः समाचिनोत् क्षुद्रकाणां शतेन।
65निर्मुक्तसर्पप्रतिमैरभीक्ष्णं तैलप्रधौतैः खगपत्रवाजैः॥ मनन्तरं फाल्गुनमष्टभिश्च।
66पूषात्मजो मर्मसु निर्बिभेद मरुत्सुतं चायुतशः शराग्रयैः॥ कृष्णं च पार्थ च तथा ध्वजं च पार्थानुजान् सोमकान् पातयंश्च।
67प्राच्छादयंस्ते विशिखैः प्रुशक्तैर्जीमूतसंघा नभसीव सूर्यम्॥ आगच्छतस्तान् विशिखैरनेकैर्व्यष्टम्भयत् सूतपुत्रः कृतास्त्रः।
68तैरस्तमस्त्रं विनिहत्य सर्वं जघान तेषां रथवाजिनागान्॥ नभ्यर्दयन्मार्गणैः सूतपुत्रः।
69ते भिन्नदेहा व्यसवो निपेतुः कर्णेषुभिर्भूमितले स्वनन्तः॥ सिंहेन क्रुद्धेन यथा श्वयूथ्या महाबला भीमबलेन तद्वत्।
70पुनश्च पाञ्चालवरास्तथान्ये तदन्तरे कर्णधनंजयाभ्याम्॥ प्रस्कन्दन्तो बलिना साधुमुक्तैः कर्णेन बाणैर्निहताः प्रसा।
71स्तलान् निजघ्नुः सिंहनादांश्च नेदुः॥ सर्वे ह्यमन्यन्त वशे कृतौ तौ कर्णेन कृष्णाविति ते विम।
72ततो धनुामवनाम्य शीघ्रं शरानस्तानाधिरथेर्विधम्य॥ सुसंरब्धः कर्णशरक्षताङ्गो रणे पार्थः कौरवान् प्रत्यगृह्णात्। चक्रे॥
73ज्यां चानुमृज्याभ्यहनत् तलत्रे बाणान्धकारं सहसा च ८३॥ कर्ण च शल्यं च कुरूंश्च सर्वान् बाणैरविध्यत् प्रसभं किरीटी।
74न पक्षिणो बभ्रमुरन्तरिक्षे तदा महास्त्रेण कृतेऽन्धकारे॥ रुवाह दिव्यः सुरभिस्तदानीम्।
75शल्यं च पार्थो दशभिः पृषत्कै भृशं तनुत्रे प्रहसन्नविध्यत्॥ ततः कर्णं द्वादशभिः सुमुक्तैर्विद्ध्वा पुनः सप्तभिरभ्यविद्ध्यत्।
76दृढाहत: पत्रिभिरुग्रवैगैः॥ विभिन्नगात्रः क्षतजोक्षिताङ्गः कर्णो बभौ रुद्र इवाततेषुः। प्रकीडमानोऽथ श्मशानमध्ये रौद्रे मुहूर्ते रुधिरागात्रः॥
77ततस्त्रिभिस्तं त्रिदशाधिपोपमं शरैर्बिभेदाधिरर्थिर्धनंजयम्। शरांश्च पञ्च ज्वलितानिवोरगान् प्रवेशयामास जिघांसयाच्युतम्॥
78ते वर्म भित्वा पुरुषोत्तमस्य सुवर्णचित्रा न्यपतन् सुमुक्ताः। वेगेन गामाविविशुः सुवेगाः स्नात्वा च कर्णाभिमुखाः प्रतीयुः॥
79स्त्रिधा त्रिधैकैकमथोचकर्त। धनंजयास्त्रैर्यपतन् पृथिव्यां महाहयस्तक्षकपुत्रपक्षाः॥
80ततः प्रजज्वाल किरीटमाली क्रोधेन कक्षं प्रदहन्निवाग्निः। थथा विनुन्नाङ्गमवेक्ष्य कृष्णं सर्वेषुभिः कर्णभुजप्रसृष्टैः॥
81स कर्णमाकर्णविकृष्टसृष्टैः शरैः शरीरान्तकरैवलद्भिः। मर्मस्वरिध्यत् स चचाल दुःखाद् दैवादवातिष्ठत धैर्यबुद्धिः॥
82ततः शरौघैः प्रदिशो दिशश्च रवेः प्रभा कर्णरथश्च राजन्। अदृश्यमासीत् कुपिते धनंजये तुषारनीहारवृत्तं यथा नभः॥
83स चक्ररथानथ पादरक्षान् पुरःसरान् पृष्ठगोपांश्च सर्वान्। दुर्योधनेनानुमतानरिघ्नः समुद्यतान् स रथान् सारभूतान्॥ द्विसाहस्त्रान् समरे सव्यसाची कुरुप्रवीरानृषभः कुरूणाम्। क्षणेन सर्वान् सरथाश्वसूतान् निनाय राजन् क्षयमेकवीरः॥
84ततोऽपलायन्त विहाय कर्णं तवात्मजाः कुरवो येऽवशिष्टाः। हतानपाकीर्य शरतांश्च लालप्यमानांस्तनयान् पितॄश्च॥
85स सर्वतः प्रेक्ष्य दिशो विशून्या भयावदीणैः कुरुभिर्विहीनः। न विव्यथे भारत तत्र कर्णः प्रहृष्ट एवार्जुनमभ्यधावत्॥
86न विव्यथे भारत तत्र कर्णः प्रहृष्ट एवार्जुनमभ्यधावत्॥
अङ्ग्रेजी
1Sanjaya said When the blare of conchs and sound of bugles became very high in the battle-field, those two, Suta's son Vaikartana and Arjuna mounted on white horses, closed each other, O king, on account of the vile policy of your son.
2Those two dreadful heroes Dhananjaya and Adhiratha's son encountered each other like two Himalayan elephants with full-grown tusks, madly fighting for a she-elephant.
3Those two warriors, with bows twanging loudly and sending forth hosts of shafts and the palms of their hands also producing great sounds when shooting them and their carwheels making rattling, encountered each other like the collision of two heavy masses of clouds or two mountains.
4Those two great warriors fell upon and struck one one another with many powerful weapons resembling two mountains of towering height having many trees, herbs and creepers upon them and inhabited by various animals, rushing against each other.
5The fight between those two great warriors became so terrible that it resembled the war between the king of heaven and the son of Virvahana in the days of old, it was impossible for other persons to bear up in such a fight and a river of blood flowed there, ghastly to look at; the limbs of both the warriors were badly cut in many places as also their drivers and horses.
6Those two cars, fitted with broad banners, when nearing each other, looked like two large lakes full of fishes and tortoises and many kinds of lotuses floating on it waters which was gently moved by the wind and resounding with the sweet voices of diverse kinds of birds.
7Both of them, mighty as the God Indra, assailed one another with weapons powerful as Indra's thunder and fought also like Indra himself and (Asura) Vritra.
8Both are armies abounding in cars, horses, elephants, foot adorned with fine mail, vestments and weapons as also those that were in the skies (the gods) were all struck with terror in seeing that extraordinary fight between Karna and Arjuna.
9When Arjuna precipitated himself upon the son of Adhiratha like one furious elephant rushing against another with the intention of killing him, others out of excitement and joy uttered lion-like roars and raised their cloths shaking them fingers.
10The Somakas called loudly to Partha, “Go haste and slay Karna and by that put an end to the hope of Dhritarashtra's son for empire."
11In the same way many of our warriors went to Karna and said "Kill Arjuna with your sharp arrows and let the sons of Pritha go again to the wilderness for good."
12Then Karna struck Arjuna with the powerful arrows and Arjuna also shot sharp arrows with great force against Karna's chest in return.
13Thinking to take advantage of each other's weak points with buoyant spirits they repeatedly attacked each other with great fierceness and hacked and wounded one another with may good winged arrows, in that terrible fight.
14The fierce warrior Arjuna then rubbed his bow-string with his arm and sent hosts of cloth yard shafts and arrows called Nalikas i.e. shafts headed with boar's ears and razors and Angalikas i.e. half moon-shaped arrows.
15As at night-fall the birds for the purpose of resting during the night enter a tree, so O monarch, Partha's arrows after entering Karna's car with bent heads spread on all sides.
16But O King, all those arrows and the successive ones, shot by Arjuna, that contracted brow, were all destroyed by Karna by his own shafts.
17The son of Indra (Arjuna) then sent against Karna such a brilliant and fiery weapon that it lighted up the whole world. The skies, the ten sides and also his own body and covered the very course of the sun with its brilliancy and was capable of killing all enemies.
18The dresses of warriors caught fire and they fled making great noise like that which is heard when a bamboo forest catches fire.
19The Suta's son, the brave Karna, seeing now that fiery weapon was burning everything, shot the Varuna weapon and extinguished the fire.
20Huge masses of clouds instantly covered the sides with darkness; they resembled big mountains and poured heavy showers upon the earth.
21The earth and the skies were covered by the clouds and that awful conflagration was ! extinguished in no time.
22All the sides being covered by those clouds became very dark and nothing could be seen, but Arjuna with the vary weapons dispersed those clouds. Then the invisible Dhananjaya, inspiring the Gandiva, its string and the shafts with mantras, invoked a favourite weapon of the king of Heaven and powerful like his thunder.
23Then many sharp arrows namely the Anjalikas, i.e. razor-headed shafts and crescent like and Nalikas and cloth-yard arrows and those adorned with the boar's ears all very powerful and sharp, came out in numbers from the Gandiva with force.
24Those powerful and sharp arrows, adorned with feathers like vulture quickly piercing the body, car, horses, earth and wheels of Karna, entered into the earth even as the snakes enter when afraid of Garuda; and thus being struck on all sides and bathed in blood Karna in anger rolled his eyes.
25Then bending the strong stringed bow, the twang of which resembled the deep roar of the sea, he invoked the Bhargava weapon and cutoff all the shots coming out of the mouth of the Indra weapon (shot by Arjuna). He thus cut-off the weapons of his enemy, many of the cars, elephants and foot soldiers of the Pandava army by virtue of the Bhargava weapon, himself not being able to bear the prowess of Arjuna in that battle.
26That best of men, Suta's son of great energy, smiling at the two Krishnas, struck the chief men among the Panchalas with aimed arrows.
27O monarch, the Panchalas and the Somakas being thus attacked by Karna, fired up with anger and conjointly began to strike Suta's son with arrows from all sides.
28Then Suta's son cut-off with his own arrows the shots of the Panchalas and distressed the cars, elephants and horses of the Panchalas.
29Like powerful elephants when killed by a mighty and angry lion, they fell down dead on the earth with loud noise being struck by those shafts of Karna.
30Having thus slain the choicest warriors of the Panchalas, those strong and brave and proud warriors, Karna, O King, when shooting his shafts resembled a mass of clouds when pouring down showers.
31Then, O Head of the Kuru race, your warriors, thinking that Karna had gained the day and brought the two Krishnas under subjection, began to clap and gave vent to lionlike roars.
32They saw the power of the great hero Karna, overpower the enemies and his weapon to baffle all those of Dhananjaya in that fight. The son of Wind God, the wrathful Bhimasena, with eyes kindling with rage, pressed his own hands and drawing heavy breaths and greatly excited addressed Arjuna, of never-failing aim.
33How is it that this most irreligious scoundrel could slay so many good Panchala warriors before your very face.
34The very gods and Kalakeyas were not able to vanquish you before this; why, you fought with Sthanu himself hand to hand. O diademadorned Arjuna, how is it that Suta's son has been able to pierce your with ten long arrows that are used by car warriors.
35I wonder how Suta's son has been able to penetrate the arrows shot by you, O Savyasachin; remember the distasteful, sharp and cutting jokes, this bold and wretched Suta's son uttered towards us and called us sesamum seeds not having anything within them and think over the sorrows of Krishna and soon put an end to the life of this scoundrel in today's battle, for you should not be any more careless about killing this Karna.
36Do you remember how you hàve conquered all creatures and have satisfied the hunger of Agni in the Khandava and with that patience i.e. (resembling yourself) kill Suta's son. I will also knock him down with my mace.
37Then Vasudeva seeing that Partha's shafts were being frustrated by Kama, addressed him (Arjuna)-How is this O Kiritin, that your weapons are being baffled by Karna. O brave warrior, why are you looking like one confounded. Don't you see the Kauravas, behind Karna, are all uttering loud shouts of joy.
38Beholding your weapons made useless by those of Karna. This day kill Karna with the same energy that you have shown Yuga after Yuga in killing persons possessed of dark weapons and fierce Rakshasas and the boonproud Asuras in battle.
39Concentrating all your might cut-off the head of your enemy with this Sudarshana of razor-like keen edge which I am giving to you, like Cakra who cut-off the head of Namuchi, his enemy with thunder.
40You have even satisfied the great god Mahadeva (in battle) when he was disguised as a hunter; recovering the same patience, O hero, kill this son of Suta and his followers.
41By that you will restore to this king Yudhishthira the sea-belted earth with its towns, villages and wealth and remove all his enemies from the face of the Earth and by that you will gain great fame.
42Thus roused by Bhima and Janardana Partha,. of great prowess, internally remembered himself and for what he had come to the world and addressed Keshava and said-
43Now I will invoke a powerful and terrible weapon for the benefit of the world and slaughter of Suta's son; let me have your permission as also of Brahma's and Bhava's as well of all persons who have acquired the Brahmajnana.
44Addressing these words of Keshava Savyaschain, of unfathomable soul, bowing to Brahma, then brought forth into action that unbearable and choice weapon called, Brahma which could only be used after great : concentration of the mind.
45But thwarting that weapon Karna looked handsome like the raining clouds and went on sending showers of shafts. In that fight seeing that weapon of Kiritin waisted by Karna the powerful and wrathful Bhimasena, firing up with anger, thus addressed Arjuna of never failing aimननु त्वाहुर्वेदितारं महास्त्रं
46"O Savyasachin, you are master of the noble Brahma weapon, the great means of destroying enemies. Do you, O Savyasachin, shoot the same sort of weapon again and again.” And thus being asked by his brother, The arrows, coming out of the Savyasachin Gandiva, resembled terrible snakes or the sun's rays shoot another like the one he used before and by that the energetic Partha covered all the cardinal and subsidiary points of ten compass.
47O Bharata race, they were brilliant as the Yuga fire or the sun's rays ten thousand arrows in not time covered Karna's car.
48From that celestial weapons came forth hundreds of long darts, battle-axes and cloth yard shafts of fearful shape and killed many warriors.
49In that battle-field of the opposite party by cutting off their heads. One fell to the ground out of fear seeing another fall; the third's arm, powerful and large as an elephant trunk, was cut down with the sword still held in clasp.
50The left arm, of a fourth with the shield grasped being severed by razor-headed shaft, fell to the ground and thus Partha, who was adorned with crown and garlands, killed and wounded all the best warriors of Duryodhana's army by his awful and dreadful arrows; Vaikartana (Karna) also sped in return thousands of arrows in that fight.
51Those arrows came down upon the son of Pandu with hissing noise like a downpour of rain from the clouds. Then Karna of great prowess having struck Bhimsena, Janardana and Arjuna of crowned head, with three shafts which gave vent to loud and fearful roars.
52Then the diadem-adorned (Arjuna) beholding Bhimsena and Janardana thus struck and himself being also pierced lost all patience and again shot eighteen shafts.
53Piercing Susena with one, Shalya with four and Karna with three, he with the other ten slew Sabhapati (a Kanrada prince) who was cased in a golden armour.
54That prince fell down dead from the front of his car, bereft of his head, arms, his steeds and banner like a Shala tree hewed down with the axe.
55Again striking Karna with three, eight, twelve, four and ten shafts he put four hundred armed elephants and eight hundred carwarriors to death.
56He also killed one thousand horses with their riders and eight thousand powerful infantry with his fleet arrows. So covered Karna, his car, horses, driver and standard that they all became invisible.
57Then the Kauravas being thus distressed by Dananjay began to call loudly the son of Adhiratha from all sides and said-"Do you display your weapons and slay this son of Pandu or he will with his shafts put on end to the whole Kuru army."
58Thus requested, Karna began to try his utmost and sent hosts of blood thirsty arrows that were capable of piercing the very core of the heart and thereby killed many of the Pandavas and Panchalas.
59In this way those two choicest of archers, the two most powerful warriors who could face and bear against all enemies and who were masters of all sorts of weapons, fearful to look at, went on striking each other and others that were fighting against them with their mighty weapons.
60After the broken blades have been drawn out of his body and his wounds healed by mantras and herbs prescribed by best surgeons who were friendly to him King Yudhisthira, cased in armour of gold, came to the spot to see the fight between Karna and Arjuna.
61Like the brilliant full moon coming out of Rahu's grasp all the creatures were greatly delighted to see the virtuous king Yudhishthira in the battle-field.
62All the gods in heaven and persons of the earth, checking the animals they were riding upon, waited calmly to see the issue of the fight between those great heroes, Karna and Partha, who were the choicest of warriors and scorchers of enemies.
63O monarch, both Dhananjaya and Adhiratha's son went on striking each other with well-aimed shafts which made a great whizzing noise; and also the sounds made by the bows, bowstrings and the palms of the hands of those two brave warriors rose very loud.
64At last that string of the bow of the son of Pandu being drawn with great might suddenly snapped with a great noise; in the meantime the son of Suta struck Partha with hundred small arrows adorned with feathers.
65Then with sixty sharp arrows that were like snakes set at liberty from sloughs and were slippery as if they were dipped in oil, he pierced Vasudeva. Then again pierced Arjuna with eight arrows.
66Karna, the son of sun god attacked fiercely on sensitive parts of Bhimasena's body by a volley of ten thousand arrows he shot an Bhimasena. He simultaneously, made an effort to kill Sri Krishna, Arjuna, his brothers and Somakas with cut-off the flag fixed on their chariot.
67As in the sky the sun is covered by the clouds, so they, coming forward, shrouded Karna with their shafts but the son of Suta, 'well versed in the use of weapons, worsted the approaching warriors and covered them by his own shafts.
68O monarch! Suta's son thus killed all their horses, cars and elephants and distressed many of their best warriors by his own shafts.
69As a whole pack of powerful dogs is destroyed by an angry lion of great prowess so those warriors fell down dead on earth with loud noise, their bodies pierced by the arrows of the mighty Karna.
70During this cessation of fight between Karna and Dhananjaya, many of the strong and great Panchala warriors became deprived of their lives by the well directed shafts of Karna; and others began to fly.
71Then your troops, believing that Karna has brought Krishna and Arjuna under subjection, thought the great victory to theirs and loudly clapped their hands and gave vent to roars like that of a lion.
72Then Partha, though badly mangled by many arrows, became filled with rage and bending his bowstring soO11 cut-off the shafts of the son of Adhiratha and again attached the Kauravas in the battle.
73Then the diadem-adorned Arjuna, pressing his bowstring with the palm or his hand, covered the world with darkness by innumerable shafts and also struck Karna, Shalya and other Kaurava warriors with them.
74By those arrows of great swiftness the sky became so dark that even the birds could not take their flights, and gentle and sweet-scented wind began to blow, as if sent by the Heavenly father.
75Them, smiling, Partha shot with great force ten shafts against Shalya's armour and struck Karna first with twelve and then with another seven arrows.
76Karna, being thus mangled by winged shafts of great impetuosity from Partha's bow, his limbs pierced and blood streaming down his body, resembled the bloody Rudra sporting son in the midst of a crematorium at the time of destruction.
77Then the of Adhiratha struck Dhananjaya, who was looking like the king of Heaven (Indra) with three arrows and shot five other burning shafts like snakes for the purpose of killing Krishna.
78Those well-directed and mighty shafts, winged with gold, after piercing the armour of that noblest of human beings, entered the earth and having bathed (in the water of Bhogavati) again return towards Karna.
79Dhananjaya then with ten well-aimed and flat edged shafts, cut each of them into three pieces and thus those five great snakes (friends of the Asvasena the son of Taksha) fell to the earth.
80Then seeing the body of Krishna pained by those snakes in the forms of shafts from Karna's hands, Arjuna, who was adorned with crown and garland, burnt with anger like fire kindled with very grass.
81He, then drawing the string to his ears, shot many burning and deadly arrows thereby striking Karna in all his vital points, but Karna of great patience, though, he felt very painful, kept his face summoning all his courage.
82O monarch, Dhananjaya, becoming angry, by his arrows covered all the sides of Karna's car; even the rays of the sun became invisible and the sky looked hazy as in a frosty day.
83O monarch, Savyasachin, the greatest of warriors and foremost of the Kuru race, in that fight soon destroyed two thousand great Kuru warriors who were protecting the wings and car wheels of Karna and formed his van and rear guards, with all elephants, cars and horses; they were the select portion of Duryodhana's car warriors and were fighting bravely under his orders.
84Then the remnants of the Kaurava army with your sons fled on all directions leaving Karna and even the wounded father and son fled leaving each other in the field.
85But the great warrior Karna, O King, seeing himself abandoned on all sides and left alone, was not at all afraid but pushed on against Arjuna with a brave heart and with energy.
86But the great warrior Karna, O King, seeing himself abandoned on all sides and left alone, was not at all afraid but pushed on against Arjuna with a brave heart and with energy.
हिन्दी
1सञ्जय ने कहा — जब रणभूमि में शंखों का घोष और तुरहियों का शब्द अत्यन्त उच्च हो उठा, तब हे राजन्, आपके पुत्र की कुत्सित नीति के कारण वे दोनों — सूतपुत्र वैकर्तन तथा श्वेत अश्वों पर आरूढ़ अर्जुन — एक-दूसरे से जा भिड़े।
2वे दोनों भयंकर वीर — धनञ्जय और अधिरथपुत्र — उसी प्रकार परस्पर भिड़ गए जैसे पूर्ण विकसित दाँतों वाले दो हिमालयी हाथी किसी हथिनी के लिए उन्मत्त होकर लड़ते हैं।
3उन दोनों योद्धाओं के धनुष प्रचण्ड टंकार कर रहे थे और बाणों के समूह छोड़ रहे थे, बाण छोड़ते समय उनकी हथेलियाँ भी महान् शब्द उत्पन्न कर रही थीं और उनके रथों के पहिए खड़खड़ा रहे थे; वे दो विशाल मेघपुञ्जों अथवा दो पर्वतों के टकराव के समान एक-दूसरे से जा भिड़े।
4वे दोनों महारथी अनेक प्रबल अस्त्रों से एक-दूसरे पर टूट पड़े और प्रहार करने लगे — मानो अनेक वृक्षों, ओषधियों और लताओं से युक्त तथा विविध पशुओं से बसे हुए दो गगनचुम्बी पर्वत परस्पर टकरा रहे हों।
5उन दोनों महारथियों का युद्ध इतना भयंकर हो उठा कि वह प्राचीन काल में देवराज और विरोचन के पुत्र (बलि) के बीच हुए युद्ध के समान जान पड़ने लगा; ऐसे युद्ध में अन्य किसी के लिए टिक पाना असम्भव था, और वहाँ रक्त की एक नदी बह चली, जिसे देखना भी भयावह था; दोनों योद्धाओं के तथा उनके सारथियों और अश्वों के अंग अनेक स्थानों पर बुरी तरह कट गए थे।
6चौड़ी ध्वजाओं से सुसज्जित वे दोनों रथ एक-दूसरे के निकट आते समय उन दो विशाल सरोवरों के समान दिखाई देते थे जो मछलियों और कछुओं से भरे हों, जिनके जल पर अनेक प्रकार के कमल तैरते हों, जो वायु से मन्द-मन्द हिलते हों और विविध पक्षियों के मधुर स्वरों से गूँजते हों।
7देवराज इन्द्र के समान पराक्रमी वे दोनों इन्द्र के वज्र के समान प्रबल अस्त्रों से एक-दूसरे पर प्रहार करते रहे और साक्षात् इन्द्र तथा वृत्रासुर के समान युद्ध करते रहे।
8उत्तम कवचों, वस्त्रों और अस्त्रों से सुसज्जित रथों, अश्वों, हाथियों तथा पैदल सैनिकों से भरी दोनों सेनाएँ, तथा आकाश में स्थित देवगण भी, कर्ण और अर्जुन का वह अद्भुत युद्ध देखकर आतंकित हो उठे।
9जब अर्जुन एक मदमत्त हाथी के दूसरे पर टूट पड़ने के समान अधिरथपुत्र का वध करने के अभिप्राय से उन पर झपटे, तब अन्य जन उत्तेजना और हर्ष से सिंह के समान गर्जना करने लगे तथा अपने वस्त्र उठाकर उँगलियों से फहराने लगे।
10सोमकगण उच्च स्वर में पार्थ को पुकारने लगे — "शीघ्र जाओ और कर्ण का वध करो, और इस प्रकार धृतराष्ट्रपुत्र की साम्राज्य की आशा का अन्त कर दो।"
11इसी प्रकार हमारे अनेक योद्धा कर्ण के पास जाकर कहने लगे — "अपने तीक्ष्ण बाणों से अर्जुन का वध कीजिए और पृथा के पुत्रों को सदा के लिए फिर वन में भेज दीजिए।"
12तब कर्ण ने प्रबल बाणों से अर्जुन पर प्रहार किया और अर्जुन ने भी बदले में बड़े वेग से कर्ण के वक्षस्थल पर तीक्ष्ण बाण छोड़े।
13एक-दूसरे के दुर्बल स्थानों का लाभ उठाने की सोचते हुए उन दोनों ने उत्साहपूर्ण मन से बार-बार परम उग्रता के साथ एक-दूसरे पर आक्रमण किया और उस भयंकर युद्ध में अनेक उत्तम पंखयुक्त बाणों से एक-दूसरे को काटा तथा घायल किया।
14तत्पश्चात् उग्र योद्धा अर्जुन ने अपनी भुजा से धनुष की डोरी रगड़ी और कंकपत्र वाले बाणों, नालीक नामक बाणों — अर्थात् जिनके फल शूकर के कान के आकार के होते हैं — क्षुरप्रों तथा अञ्जलिक अर्थात् अर्धचन्द्राकार बाणों के समूह छोड़े।
15जिस प्रकार सन्ध्या होते ही पक्षी रात्रि-विश्राम के लिए किसी वृक्ष में प्रवेश करते हैं, उसी प्रकार हे महाराज, पार्थ के बाण कर्ण के रथ में प्रवेश करके अपने फलों को झुकाए हुए चारों ओर फैल गए।
16किन्तु हे राजन्, भौंहें चढ़ाए हुए अर्जुन द्वारा छोड़े गए वे तथा उनके बाद के समस्त बाण कर्ण ने अपने बाणों से नष्ट कर दिए।
17तब इन्द्रपुत्र (अर्जुन) ने कर्ण के विरुद्ध ऐसा देदीप्यमान और अग्निमय अस्त्र छोड़ा जिसने समस्त संसार को, आकाश को, दसों दिशाओं को तथा स्वयं उनके शरीर को भी प्रकाशित कर दिया; उसकी दीप्ति ने सूर्य के मार्ग को भी आच्छादित कर लिया और वह समस्त शत्रुओं का संहार करने में समर्थ था।
18योद्धाओं के वस्त्रों में आग लग गई और वे बाँस के वन में आग लगने पर सुनाई देने वाले शब्द के समान महान् कोलाहल करते हुए भाग खड़े हुए।
19अब उस अग्निमय अस्त्र को सब कुछ जलाते देख वीर सूतपुत्र कर्ण ने वारुण अस्त्र छोड़ा और उस अग्नि को बुझा दिया।
20तत्क्षण ही मेघों की विशाल राशियों ने समस्त दिशाओं को अन्धकार से ढक दिया; वे विशाल पर्वतों के समान जान पड़ती थीं और उन्होंने पृथ्वी पर मूसलाधार वर्षा की।
21पृथ्वी और आकाश मेघों से आच्छादित हो गए और वह भयावह अग्निकाण्ड क्षण भर में ही शान्त हो गया।
22उन मेघों से समस्त दिशाएँ ढक जाने पर घोर अन्धकार छा गया और कुछ भी दिखाई न दिया, किन्तु अर्जुन ने वायु अस्त्र से उन मेघों को छिन्न-भिन्न कर दिया। तत्पश्चात् अदृश्य धनञ्जय ने गाण्डीव, उसकी डोरी तथा बाणों को मन्त्रों से अभिमन्त्रित करके स्वर्गाधिपति के उस प्रिय अस्त्र का आवाहन किया जो उनके वज्र के समान प्रबल था।
23तब अनेक तीक्ष्ण बाण — अर्थात् अञ्जलिक तथा क्षुरप्र, अर्धचन्द्राकार, नालीक, कंकपत्र वाले और शूकर के कान के आकार के फलवाले बाण, जो सब अत्यन्त प्रबल और तीक्ष्ण थे — बड़े वेग से गाण्डीव से असंख्य संख्या में निकलने लगे।
24गिद्ध के पंखों से सुशोभित वे प्रबल और तीक्ष्ण बाण कर्ण के शरीर, रथ, अश्वों, पृथ्वी और पहियों को शीघ्रता से बींधते हुए उसी प्रकार पृथ्वी में समा गए जैसे गरुड़ से भयभीत सर्प बिलों में घुस जाते हैं; और इस प्रकार चारों ओर से आहत तथा रक्त से नहाए हुए कर्ण ने क्रोध से अपने नेत्र घुमाए।
25तब समुद्र की गम्भीर गर्जना के समान टंकार करने वाले अपने सुदृढ़ प्रत्यंचा वाले धनुष को झुकाकर उन्होंने भार्गव अस्त्र का आवाहन किया और (अर्जुन द्वारा छोड़े गए) इन्द्र-अस्त्र के मुख से निकलने वाले समस्त बाणों को काट डाला। इस प्रकार भार्गव अस्त्र के प्रभाव से उन्होंने अपने शत्रु के अस्त्रों को तथा पाण्डव सेना के अनेक रथों, हाथियों और पैदल सैनिकों को भी काट डाला — यद्यपि वे स्वयं उस युद्ध में अर्जुन का पराक्रम सहन नहीं कर पा रहे थे।
26पुरुषश्रेष्ठ, महातेजस्वी सूतपुत्र ने दोनों कृष्णों को देखकर मुस्कराते हुए साधे हुए बाणों से पांचालों के प्रमुख पुरुषों पर प्रहार किया।
27हे महाराज! कर्ण के इस प्रकार आक्रमण करने पर पांचाल और सोमक क्रोध से जल उठे और मिलकर चारों ओर से सूतपुत्र पर बाणों का प्रहार करने लगे।
28तब सूतपुत्र ने अपने बाणों से पांचालों के बाणों को काट डाला और पांचालों के रथों, हाथियों तथा अश्वों को व्यथित कर दिया।
29जिस प्रकार क्रुद्ध और महाबली सिंह द्वारा मारे जाने पर विशाल हाथी गिर पड़ते हैं, उसी प्रकार कर्ण के उन बाणों से आहत होकर वे महान् कोलाहल के साथ मरकर पृथ्वी पर गिर पड़े।
30हे राजन्! इस प्रकार पांचालों के श्रेष्ठ, बलवान्, वीर और अभिमानी योद्धाओं का संहार करते हुए कर्ण बाण छोड़ते समय वर्षा बरसाते मेघपुञ्ज के समान जान पड़ते थे।
31तब हे कुरुकुलशिरोमणि! आपके योद्धा यह समझकर कि कर्ण ने दिन जीत लिया और दोनों कृष्णों को वश में कर लिया, तालियाँ बजाने लगे और सिंह के समान गर्जना करने लगे।
32उन्होंने देखा कि महावीर कर्ण का पराक्रम शत्रुओं को अभिभूत कर रहा है और उनका अस्त्र उस युद्ध में धनञ्जय के समस्त अस्त्रों को विफल कर रहा है। तब क्रोध से जिनके नेत्र दहक रहे थे, उन वायुपुत्र क्रुद्ध भीमसेन ने अपने हाथ मलते हुए, गहरी साँसें भरते हुए और अत्यन्त उत्तेजित होकर अचूक लक्ष्यवेधी अर्जुन को सम्बोधित किया —
33"यह कैसे हुआ कि यह परम अधर्मी दुष्ट तुम्हारी आँखों के सामने ही इतने श्रेष्ठ पांचाल योद्धाओं का वध कर सका?
34इससे पूर्व तो देवता और कालकेय भी तुम्हें परास्त नहीं कर सके थे; क्यों, तुमने तो स्वयं स्थाणु (महादेव) से भी हाथोंहाथ युद्ध किया था। हे किरीटधारी अर्जुन! फिर यह कैसे हुआ कि सूतपुत्र तुम्हें महारथियों के प्रयोग में आने वाले दस लम्बे बाणों से बींध सका?
35हे सव्यसाची! मुझे आश्चर्य है कि सूतपुत्र तुम्हारे छोड़े हुए बाणों को कैसे भेद सका। स्मरण करो उन कटु, तीखे और चुभने वाले परिहासों को, जो इस ढीठ तथा नीच सूतपुत्र ने हमारे विषय में किए थे और हमें भीतर से खोखले तिलों के समान कहा था; कृष्णा (द्रौपदी) के दुःखों का विचार करो और आज के युद्ध में शीघ्र ही इस दुष्ट के जीवन का अन्त कर दो, क्योंकि अब इस कर्ण के वध के विषय में तुम्हें और असावधान नहीं रहना चाहिए।
36स्मरण करो कि तुमने किस प्रकार समस्त प्राणियों को जीता था और खाण्डव में अग्नि की क्षुधा तृप्त की थी — उसी धैर्य के साथ, अर्थात् अपने ही अनुरूप, सूतपुत्र का वध करो। मैं भी अपनी गदा से उसे मार गिराऊँगा।"
37तब पार्थ के बाणों को कर्ण द्वारा विफल किया जाता देख वासुदेव ने उन्हें (अर्जुन को) सम्बोधित करके कहा — "हे किरीटी! यह क्या है कि तुम्हारे अस्त्र कर्ण के द्वारा विफल किए जा रहे हैं? हे वीर योद्धा! तुम मोहित पुरुष के समान क्यों दिखाई दे रहे हो? क्या तुम नहीं देखते कि कर्ण के पीछे खड़े कौरव हर्ष के मारे उच्च स्वर में सिंहनाद कर रहे हैं?
38तुम अपने अस्त्रों को कर्ण के अस्त्रों से व्यर्थ होते देख रहे हो। आज उसी तेज के साथ कर्ण का वध करो जो तेज तुमने युग-युग में अन्धकारमय अस्त्रों के धारकों, भयंकर राक्षसों तथा वरदान के अभिमानी असुरों का युद्ध में संहार करते समय दिखाया है।
39अपनी समस्त शक्ति एकाग्र करके इस क्षुरप्र के समान तीक्ष्ण धार वाले सुदर्शन से, जो मैं तुम्हें दे रहा हूँ, अपने शत्रु का सिर उसी प्रकार काट डालो जिस प्रकार शक्र ने वज्र से अपने शत्रु नमुचि का सिर काटा था।
40तुमने तो युद्ध में उन महादेव को भी सन्तुष्ट किया था जब वे व्याध के वेश में थे; हे वीर! उसी धैर्य को पुनः प्राप्त करके इस सूतपुत्र तथा उसके अनुयायियों का वध करो।
41इससे तुम राजा युधिष्ठिर को नगरों, ग्रामों और धन-सम्पदा सहित यह समुद्रमेखला पृथ्वी लौटा दोगे तथा उनके समस्त शत्रुओं को पृथ्वी के तल से हटा दोगे, और इससे तुम्हें महान् यश प्राप्त होगा।"
42भीम और जनार्दन के द्वारा इस प्रकार उद्बोधित होकर महापराक्रमी पार्थ ने अपने भीतर स्वयं को तथा इस लिए स्मरण किया कि वे संसार में किस प्रयोजन से आए हैं, और केशव को सम्बोधित करके कहा —
43"अब मैं संसार के हित के लिए तथा सूतपुत्र के वध के लिए एक प्रबल और भयंकर अस्त्र का आवाहन करूँगा; इसके लिए मुझे आपकी तथा ब्रह्मा और भव (शिव) की, एवं ब्रह्मज्ञान प्राप्त समस्त पुरुषों की अनुमति मिले।"
44केशव से ये वचन कहकर अगाध आत्मा वाले सव्यसाची ने ब्रह्मा को प्रणाम किया और तब उस दुःसह तथा श्रेष्ठ अस्त्र को प्रयोग में लाए जो ब्रह्मास्त्र कहलाता है और जिसका प्रयोग चित्त की महान् एकाग्रता के पश्चात् ही किया जा सकता है।
45किन्तु उस अस्त्र को विफल करते हुए कर्ण वर्षा करते मेघ के समान सुन्दर दिखाई देते रहे और बाणों की वर्षा करते रहे। उस युद्ध में किरीटी के उस अस्त्र को कर्ण द्वारा व्यर्थ होते देख महाबली और क्रुद्ध भीमसेन क्रोध से जल उठे और उन्होंने अचूक लक्ष्यवेधी अर्जुन को इस प्रकार सम्बोधित किया —
46"हे सव्यसाची! तुम शत्रुओं के संहार के महान् साधन उस श्रेष्ठ ब्रह्मास्त्र के ज्ञाता हो। हे सव्यसाची! उसी प्रकार का अस्त्र बार-बार छोड़ो।" अपने भाई के इस प्रकार कहने पर तेजस्वी पार्थ ने पहले के समान ही एक और अस्त्र छोड़ा, और सव्यसाची के गाण्डीव से निकलने वाले वे बाण भयंकर सर्पों अथवा सूर्य की किरणों के समान जान पड़ते थे; उनसे उन्होंने दसों दिशाओं और विदिशाओं को आच्छादित कर दिया।
47हे भरतवंशी! वे बाण युगान्त की अग्नि अथवा सूर्य की किरणों के समान देदीप्यमान थे, और दस सहस्र बाणों ने क्षण भर में ही कर्ण के रथ को ढक दिया।
48उस दिव्यास्त्र से सैकड़ों लम्बे भाले, फरसे तथा भयावह आकृति वाले कंकपत्र बाण निकले और उन्होंने अनेक योद्धाओं का वध कर डाला।
49उस रणभूमि में उन्होंने शत्रुपक्ष के योद्धाओं के सिर काट डाले। एक को गिरते देखकर दूसरा भय से ही धराशायी हो गया; तीसरे की हाथी की सूँड़ के समान बलिष्ठ और विशाल भुजा तलवार सहित कट गिरी, जिसमें तलवार अब भी जकड़ी हुई थी।
50चौथे की बाईं भुजा ढाल सहित क्षुरप्र बाण से कट जाने पर भूमि पर गिर पड़ी; और इस प्रकार किरीट तथा मालाओं से सुशोभित पार्थ ने अपने भयावह और भयंकर बाणों से दुर्योधन की सेना के समस्त श्रेष्ठ योद्धाओं का वध किया तथा उन्हें घायल किया; वैकर्तन (कर्ण) ने भी उस युद्ध में बदले में सहस्रों बाण छोड़े।
51वे बाण मेघों से बरसती वर्षा के समान सनसनाते हुए पाण्डुपुत्र पर आ गिरे। तब महापराक्रमी कर्ण ने तीन बाणों से भीमसेन, जनार्दन तथा किरीटधारी अर्जुन पर प्रहार किया और उच्च तथा भयंकर स्वर में गर्जना की।
52तब भीमसेन और जनार्दन को इस प्रकार आहत देखकर तथा स्वयं भी बिंधे जाने पर किरीटधारी अर्जुन का समस्त धैर्य जाता रहा और उन्होंने पुनः अठारह बाण छोड़े।
53एक बाण से सुषेण को, चार से शल्य को और तीन से कर्ण को बींधकर शेष दस बाणों से उन्होंने स्वर्ण के कवच से आवृत राजकुमार सभापति का वध कर डाला।
54वह राजकुमार अपने सिर, भुजाओं, अश्वों तथा ध्वजा से रहित होकर कुल्हाड़ी से काटे गए साल वृक्ष के समान अपने रथ के अग्रभाग से मरकर गिर पड़ा।
55पुनः कर्ण को तीन, आठ, बारह, चार और दस बाणों से बींधकर उन्होंने चार सौ सुसज्जित हाथियों तथा आठ सौ महारथियों को मृत्यु के मुख में पहुँचा दिया।
56उन्होंने अपने वेगवान् बाणों से एक सहस्र अश्वों को उनके सवारों सहित तथा आठ सहस्र बलवान् पैदल सैनिकों का भी वध किया। उन्होंने कर्ण को, उनके रथ, अश्वों, सारथि तथा ध्वजा को इस प्रकार आच्छादित कर दिया कि वे सब अदृश्य हो गए।
57तब धनञ्जय से इस प्रकार व्यथित होकर कौरव चारों ओर से अधिरथपुत्र को उच्च स्वर में पुकारने लगे और बोले — "आप अपने अस्त्रों का प्रयोग कीजिए और इस पाण्डुपुत्र का वध कीजिए, अन्यथा यह अपने बाणों से समस्त कुरुसेना का अन्त कर देगा।"
58इस प्रकार अनुरोध किए जाने पर कर्ण ने अपना पूरा पराक्रम दिखाना आरम्भ किया और ऐसे रक्तपिपासु बाणों के समूह छोड़े जो हृदय के मर्म तक को बींध डालने में समर्थ थे, और उनसे अनेक पाण्डवों तथा पांचालों का वध किया।
59इस प्रकार वे दोनों श्रेष्ठ धनुर्धर, वे दोनों महाबली योद्धा — जो समस्त शत्रुओं का सामना करने तथा उनका वेग सहने में समर्थ थे, जो सब प्रकार के अस्त्रों के ज्ञाता थे और जिनकी ओर देखना भी भयावह था — अपने प्रबल अस्त्रों से एक-दूसरे पर तथा अपने विरुद्ध लड़ने वाले अन्य योद्धाओं पर भी प्रहार करते रहे।
60अपने शरीर से टूटे हुए बाणफल निकलवा लेने तथा अपने हितैषी श्रेष्ठ वैद्यों द्वारा बताए गए मन्त्रों और ओषधियों से घाव भर जाने के पश्चात् स्वर्ण के कवच से आवृत राजा युधिष्ठिर कर्ण और अर्जुन का युद्ध देखने के लिए उस स्थान पर आ पहुँचे।
61राहु की पकड़ से मुक्त हुए देदीप्यमान पूर्णचन्द्र के समान धर्मात्मा राजा युधिष्ठिर को रणभूमि में देखकर समस्त प्राणी अत्यन्त हर्षित हुए।
62स्वर्ग के समस्त देवता तथा पृथ्वी के जन अपने-अपने वाहनों को रोककर शान्तिपूर्वक उन महावीरों — योद्धाओं में श्रेष्ठ तथा शत्रुसंतापक कर्ण और पार्थ — के युद्ध का परिणाम देखने की प्रतीक्षा करने लगे।
63हे महाराज! धनञ्जय और अधिरथपुत्र — दोनों प्रचण्ड सनसनाहट करने वाले सधे हुए बाणों से एक-दूसरे पर प्रहार करते रहे; और उन दोनों वीर योद्धाओं के धनुषों, प्रत्यंचाओं तथा हथेलियों से उत्पन्न शब्द भी अत्यन्त उच्च स्वर में गूँजते रहे।
64अन्ततः पाण्डुपुत्र के धनुष की वह प्रत्यंचा महान् बल से खींचे जाने पर सहसा प्रचण्ड शब्द के साथ टूट गई; उसी बीच सूतपुत्र ने पंखों से सुशोभित सौ छोटे बाणों से पार्थ पर प्रहार किया।
65तत्पश्चात् उन्होंने ऐसे साठ तीक्ष्ण बाणों से वासुदेव को बींधा जो केंचुल से मुक्त हुए सर्पों के समान थे और मानो तेल में डुबोए गए हों — इतने चिकने थे। फिर उन्होंने आठ बाणों से पुनः अर्जुन को बींधा।
66सूर्यपुत्र कर्ण ने भीमसेन पर दस सहस्र बाणों की वर्षा करके उनके शरीर के मर्मस्थलों पर प्रचण्ड प्रहार किया। साथ ही उन्होंने श्रीकृष्ण, अर्जुन, उनके भाइयों तथा सोमकों का वध करने का प्रयत्न किया और उनके रथों पर लगी ध्वजाएँ काट गिराईं।
67जिस प्रकार आकाश में सूर्य मेघों से ढक जाता है, उसी प्रकार वे आगे बढ़कर अपने बाणों से कर्ण को ढकने लगे; किन्तु अस्त्रविद्या में निपुण सूतपुत्र ने आगे बढ़ते उन योद्धाओं को परास्त कर दिया और अपने बाणों से उन्हें ही आच्छादित कर दिया।
68हे महाराज! इस प्रकार सूतपुत्र ने उनके समस्त अश्वों, रथों और हाथियों का वध कर डाला तथा अपने बाणों से उनके अनेक श्रेष्ठ योद्धाओं को व्यथित कर दिया।
69जिस प्रकार महापराक्रमी क्रुद्ध सिंह द्वारा बलवान् कुत्तों का पूरा झुण्ड नष्ट कर दिया जाता है, उसी प्रकार महाबली कर्ण के बाणों से शरीर बिंध जाने पर वे योद्धा महान् कोलाहल करते हुए मरकर पृथ्वी पर गिर पड़े।
70कर्ण और धनञ्जय के युद्ध के इस विराम-काल में कर्ण के सधे हुए बाणों से अनेक बलवान् और महान् पांचाल योद्धा प्राणों से हाथ धो बैठे; और शेष भागने लगे।
71तब आपकी सेना ने यह मानकर कि कर्ण ने कृष्ण और अर्जुन को वश में कर लिया है, महान् विजय अपनी ही समझी और उच्च स्वर में तालियाँ बजाकर सिंह के समान गर्जना की।
72तब अनेक बाणों से बुरी तरह क्षत-विक्षत होने पर भी पार्थ क्रोध से भर उठे और अपनी प्रत्यंचा को झुकाकर उन्होंने शीघ्र ही अधिरथपुत्र के बाण काट डाले तथा उस युद्ध में पुनः कौरवों पर आक्रमण किया।
73तत्पश्चात् किरीटधारी अर्जुन ने अपनी हथेली से प्रत्यंचा को दबाकर असंख्य बाणों से समस्त संसार को अन्धकार से ढक दिया और उन्हीं बाणों से कर्ण, शल्य तथा अन्य कौरव योद्धाओं पर भी प्रहार किया।
74अत्यन्त वेगवान् उन बाणों से आकाश इतना अन्धकारमय हो गया कि पक्षी भी उड़ान न भर सके, और तब मानो स्वर्ग के पिता द्वारा भेजी गई हो — ऐसी मन्द तथा सुगन्धित वायु बहने लगी।
75तब मुस्कराते हुए पार्थ ने बड़े वेग से शल्य के कवच पर दस बाण छोड़े और कर्ण को पहले बारह तथा फिर सात अन्य बाणों से बींधा।
76पार्थ के धनुष से छूटे उन अत्यन्त वेगवान् पंखयुक्त बाणों से इस प्रकार क्षत-विक्षत, अंग-प्रत्यंग बिंधे हुए तथा शरीर से रक्त की धारा बहाते हुए कर्ण प्रलयकाल में श्मशान के मध्य क्रीड़ा करते रुधिरमय रुद्र के समान जान पड़ते थे।
77तब अधिरथपुत्र ने देवराज इन्द्र के समान दिखाई देते धनञ्जय पर तीन बाणों से प्रहार किया और कृष्ण का वध करने के अभिप्राय से सर्पों के समान पाँच अन्य जलते हुए बाण छोड़े।
78स्वर्णपंखों से युक्त वे सधे हुए और प्रबल बाण उन मनुष्यश्रेष्ठ का कवच बींधकर पृथ्वी में समा गए और (भोगवती के जल में) स्नान करके पुनः कर्ण की ओर लौट आए।
79तब धनञ्जय ने दस सधे हुए तथा चौड़ी धार वाले बाणों से उनमें से प्रत्येक के तीन-तीन टुकड़े कर डाले, और इस प्रकार वे पाँचों महासर्प (तक्षकपुत्र अश्वसेन के मित्र) पृथ्वी पर गिर पड़े।
80तब कर्ण के हाथों छोड़े गए बाणरूपी उन सर्पों से कृष्ण के शरीर को पीड़ित देखकर किरीट और माला से सुशोभित अर्जुन सूखी घास से प्रज्वलित अग्नि के समान क्रोध से जल उठे।
81तत्पश्चात् उन्होंने प्रत्यंचा को कानों तक खींचकर अनेक जलते हुए घातक बाण छोड़े और कर्ण के समस्त मर्मस्थलों पर प्रहार किया; किन्तु परम धैर्यवान् कर्ण ने अत्यन्त पीड़ा होते हुए भी अपना समस्त साहस बटोरकर अपने मुख के भाव अविचल रखे।
82हे महाराज! क्रुद्ध होकर धनञ्जय ने अपने बाणों से कर्ण के रथ की समस्त दिशाएँ आच्छादित कर दीं; सूर्य की किरणें तक अदृश्य हो गईं और आकाश तुषारपूर्ण दिन के समान धुँधला दिखाई देने लगा।
83हे महाराज! योद्धाओं में श्रेष्ठ तथा कुरुकुल के अग्रणी सव्यसाची ने उस युद्ध में शीघ्र ही उन दो सहस्र महान् कुरु योद्धाओं का, अपने समस्त हाथियों, रथों और अश्वों सहित, संहार कर डाला जो कर्ण के पार्श्वों तथा रथ के पहियों की रक्षा कर रहे थे और उनकी अग्रिम एवं पृष्ठ पंक्ति बने हुए थे; वे दुर्योधन के महारथियों में से चुने हुए योद्धा थे और उसी की आज्ञा में वीरतापूर्वक लड़ रहे थे।
84तब आपके पुत्रों सहित कौरव सेना के बचे हुए योद्धा कर्ण को छोड़कर चारों दिशाओं में भाग निकले, और घायल पिता तथा पुत्र तक एक-दूसरे को रणभूमि में छोड़कर भाग खड़े हुए।
85किन्तु हे राजन्, स्वयं को चारों ओर से त्यागा हुआ तथा अकेला छोड़ दिया गया देखकर भी महावीर कर्ण तनिक भी भयभीत नहीं हुए, अपितु वीर हृदय और उत्साह के साथ अर्जुन पर आगे बढ़ते ही रहे।
86किन्तु हे राजन्, स्वयं को चारों ओर से त्यागा हुआ तथा अकेला छोड़ दिया गया देखकर भी महावीर कर्ण तनिक भी भयभीत नहीं हुए, अपितु वीर हृदय और उत्साह के साथ अर्जुन पर आगे बढ़ते ही रहे।
नेपाली
1सञ्जयले भने — जब रणभूमिमा शङ्खको घोष र तुरहीको शब्द अत्यन्त उच्च भयो, तब हे राजन्, तपाईंका पुत्रको कुत्सित नीतिका कारण ती दुवै — सूतपुत्र वैकर्तन तथा श्वेत अश्वमा आरूढ अर्जुन — एकअर्कासँग जाइभिडे।
2ती दुवै भयङ्कर वीर — धनञ्जय र अधिरथपुत्र — त्यसरी नै परस्पर भिडे जसरी पूर्ण विकसित दाँत भएका दुई हिमाली हात्ती कुनै हात्तिनीका लागि उन्मत्त भई लड्छन्।
3ती दुवै योद्धाका धनुष प्रचण्ड टङ्कार गरिरहेका थिए र बाणहरूको समूह छाडिरहेका थिए, बाण छाड्दा तिनीहरूका हत्केलाले पनि महान् शब्द उत्पन्न गरिरहेका थिए र तिनीहरूका रथका पाङ्ग्रा खडखडाइरहेका थिए; तिनीहरू दुई विशाल मेघपुञ्ज अथवा दुई पर्वतको ठक्करजस्तै एकअर्कासँग जाइभिडे।
4ती दुवै महारथी अनेक प्रबल अस्त्रले एकअर्कामाथि जाइलागे र प्रहार गर्न थाले — मानौँ अनेक वृक्ष, औषधि र लताले युक्त तथा विविध पशुहरूले बसोबास गरेका दुई गगनचुम्बी पर्वत परस्पर ठोक्किँदै छन्।
5ती दुवै महारथीको युद्ध यति भयङ्कर भयो कि त्यो प्राचीन कालमा देवराज र विरोचनका पुत्र (बलि)बीच भएको युद्धजस्तै देखिन थाल्यो; त्यस्तो युद्धमा अरू कसैका लागि टिक्न असम्भव थियो, र त्यहाँ रगतको एउटा नदी बग्यो, जो हेर्नसमेत भयावह थियो; दुवै योद्धाका तथा तिनीहरूका सारथि र अश्वहरूका अङ्ग अनेक ठाउँमा बुरी गरी काटिएका थिए।
6चौडा ध्वजाले सुसज्जित ती दुवै रथ एकअर्काको नजिक आउँदा ती दुई विशाल सरोवरजस्तै देखिन्थे जो माछा र कछुवाले भरिएका होऊन्, जसको जलमा अनेक प्रकारका कमल तैरिरहेका होऊन्, जो वायुले मन्दमन्द हल्लिरहेका होऊन् र विविध पक्षीका मधुर स्वरले गुन्जिरहेका होऊन्।
7देवराज इन्द्रजस्तै पराक्रमी ती दुवैले इन्द्रको वज्रजस्तै प्रबल अस्त्रले एकअर्कामाथि प्रहार गरिरहे र साक्षात् इन्द्र तथा वृत्रासुरजस्तै युद्ध गरिरहे।
8उत्तम कवच, वस्त्र र अस्त्रले सुसज्जित रथ, अश्व, हात्ती तथा पैदल सिपाहीले भरिएका दुवै सेना, तथा आकाशमा रहेका देवगण पनि, कर्ण र अर्जुनको त्यो अद्भुत युद्ध देखेर आतङ्कित भए।
9जब अर्जुन एउटा मदमत्त हात्ती अर्कामाथि जाइलागेझैँ अधिरथपुत्रको वध गर्ने अभिप्रायले उनीमाथि झम्टिए, तब अरूहरू उत्तेजना र हर्षले सिंहझैँ गर्जन थाले तथा आफ्ना वस्त्र उठाएर औँलाले फरफराउन थाले।
10सोमकहरू ठूलो स्वरमा पार्थलाई पुकार्न थाले — "छिटो जाऊ र कर्णको वध गर, र यसरी धृतराष्ट्रपुत्रको साम्राज्यको आशाको अन्त्य गरिदेऊ।"
11त्यसै गरी हाम्रा अनेक योद्धा कर्णकहाँ गएर भन्न थाले — "आफ्ना तीक्ष्ण बाणले अर्जुनको वध गर्नुहोस् र पृथाका पुत्रहरूलाई सधैँका लागि फेरि वनमा पठाइदिनुहोस्।"
12तब कर्णले प्रबल बाणले अर्जुनमाथि प्रहार गरे र अर्जुनले पनि बदलामा ठूलो वेगले कर्णको छातीमा तीक्ष्ण बाण छाडे।
13एकअर्काका दुर्बल स्थानको लाभ उठाउने सोच्दै ती दुवैले उत्साहपूर्ण मनले पटकपटक परम उग्रताका साथ एकअर्कामाथि आक्रमण गरे र त्यस भयङ्कर युद्धमा अनेक उत्तम पखेटायुक्त बाणले एकअर्कालाई काटे तथा घाइते बनाए।
14त्यसपछि उग्र योद्धा अर्जुनले आफ्नो पाखुराले धनुषको ताँदो रगडे र कङ्कपत्र भएका बाण, नालीक नामक बाण — अर्थात् जसका फल सुँगुरको कानको आकारका हुन्छन् — क्षुरप्र तथा अञ्जलिक अर्थात् अर्धचन्द्राकार बाणहरूको समूह छाडे।
15जसरी साँझ पर्नासाथ पक्षीहरू रातको विश्रामका लागि कुनै रूखमा प्रवेश गर्छन्, त्यसरी नै हे महाराज, पार्थका बाणहरू कर्णको रथमा प्रवेश गरेर आफ्ना फल निहुराएर चारैतिर फैलिए।
16तर हे राजन्, आँखीभौँ चढाएका अर्जुनले छाडेका ती तथा तिनीपछिका सम्पूर्ण बाण कर्णले आफ्ना बाणले नष्ट पारिदिए।
17तब इन्द्रपुत्र (अर्जुन)ले कर्णविरुद्ध यस्तो देदीप्यमान र अग्निमय अस्त्र छाडे जसले सम्पूर्ण संसार, आकाश, दसै दिशा तथा स्वयं उनको शरीर पनि प्रकाशित पारिदियो; त्यसको दीप्तिले सूर्यको मार्ग पनि ढाकिदियो र त्यो सम्पूर्ण शत्रुहरूको संहार गर्न समर्थ थियो।
18योद्धाहरूका वस्त्रमा आगो लाग्यो र तिनीहरू बाँसको वनमा आगो लाग्दा सुनिने शब्दजस्तै महान् कोलाहल गर्दै भागे।
19अब त्यस अग्निमय अस्त्रले सबै कुरा जलाइरहेको देखेर वीर सूतपुत्र कर्णले वारुण अस्त्र छाडे र त्यो अग्नि निभाइदिए।
20तत्क्षणै मेघहरूका विशाल राशिले सम्पूर्ण दिशा अन्धकारले ढाकिदिए; ती विशाल पर्वतजस्तै देखिन्थे र तिनले पृथ्वीमा मुसलधारे वर्षा गरे।
21पृथ्वी र आकाश मेघले ढाकिए र त्यो भयावह अग्निकाण्ड क्षणभरमै शान्त भयो।
22ती मेघले सम्पूर्ण दिशा ढाकिएपछि घोर अन्धकार छायो र केही पनि देखिएन, तर अर्जुनले वायु अस्त्रले ती मेघहरू छिन्नभिन्न पारिदिए। त्यसपछि अदृश्य धनञ्जयले गाण्डीव, त्यसको ताँदो तथा बाणहरूलाई मन्त्रले अभिमन्त्रित गरेर स्वर्गाधिपतिको त्यस प्रिय अस्त्रको आवाहन गरे जो उनको वज्रजस्तै प्रबल थियो।
23तब अनेक तीक्ष्ण बाण — अर्थात् अञ्जलिक तथा क्षुरप्र, अर्धचन्द्राकार, नालीक, कङ्कपत्र भएका र सुँगुरको कानको आकारका फल भएका बाणहरू, जो सबै अत्यन्त प्रबल र तीक्ष्ण थिए — ठूलो वेगले गाण्डीवबाट असङ्ख्य सङ्ख्यामा निस्कन थाले।
24गिद्धका पखेटाले सुशोभित ती प्रबल र तीक्ष्ण बाणहरू कर्णको शरीर, रथ, अश्व, पृथ्वी र पाङ्ग्राहरूलाई छिटो नै बिझाउँदै त्यसरी नै पृथ्वीमा समाहित भए जसरी गरुडसँग भयभीत सर्पहरू दुलोमा पस्छन्; र यसरी चारैतिरबाट आहत तथा रगतले नुहाएका कर्णले क्रोधले आफ्ना नेत्र घुमाए।
25तब समुद्रको गम्भीर गर्जनजस्तै टङ्कार गर्ने आफ्नो सुदृढ ताँदो भएको धनुष निहुराएर उनले भार्गव अस्त्रको आवाहन गरे र (अर्जुनले छाडेको) इन्द्र-अस्त्रको मुखबाट निस्कने सम्पूर्ण बाण काटिदिए। यसरी भार्गव अस्त्रको प्रभावले उनले आफ्ना शत्रुका अस्त्रहरू तथा पाण्डव सेनाका अनेक रथ, हात्ती र पैदल सिपाहीहरू पनि काटिदिए — यद्यपि उनी स्वयं त्यस युद्धमा अर्जुनको पराक्रम सहन सकिरहेका थिएनन्।
26पुरुषश्रेष्ठ, महातेजस्वी सूतपुत्रले दुवै कृष्णलाई हेरेर मुस्कुराउँदै साँधिएका बाणले पाञ्चालहरूका प्रमुख पुरुषहरूमाथि प्रहार गरे।
27हे महाराज! कर्णले यसरी आक्रमण गरेपछि पाञ्चाल र सोमकहरू क्रोधले जलिउठे र मिलेर चारैतिरबाट सूतपुत्रमाथि बाणले प्रहार गर्न थाले।
28तब सूतपुत्रले आफ्ना बाणले पाञ्चालहरूका बाण काटिदिए र पाञ्चालहरूका रथ, हात्ती तथा अश्वहरूलाई व्यथित पारिदिए।
29जसरी क्रुद्ध र महाबली सिंहद्वारा मारिँदा विशाल हात्तीहरू ढल्छन्, त्यसरी नै कर्णका ती बाणले आहत भई तिनीहरू महान् कोलाहलका साथ मरेर पृथ्वीमा ढले।
30हे राजन्! यसरी पाञ्चालहरूका श्रेष्ठ, बलवान्, वीर र अभिमानी योद्धाहरूको संहार गर्दै कर्ण बाण छाड्दा वर्षा बर्साउने मेघपुञ्जजस्तै देखिन्थे।
31तब हे कुरुकुलशिरोमणि! तपाईंका योद्धाहरू कर्णले दिन जितिसके र दुवै कृष्णलाई वशमा पारिसके भन्ने ठानेर ताली बजाउन थाले र सिंहझैँ गर्जन थाले।
32तिनीहरूले देखे कि महावीर कर्णको पराक्रमले शत्रुहरूलाई अभिभूत पारिरहेको छ र उनको अस्त्रले त्यस युद्धमा धनञ्जयका सम्पूर्ण अस्त्र विफल पारिरहेको छ। तब क्रोधले जसका नेत्र दन्किरहेका थिए, ती वायुपुत्र क्रुद्ध भीमसेनले आफ्ना हात मिच्दै, गहिरो सास फेर्दै र अत्यन्त उत्तेजित भई अचूक लक्ष्यवेधी अर्जुनलाई सम्बोधन गरे —
33"यो कसरी भयो कि यो परम अधर्मी दुष्टले तिम्रै आँखाअगाडि यति धेरै श्रेष्ठ पाञ्चाल योद्धाहरूको वध गर्न सक्यो?
34यसभन्दा पहिले त देवता र कालकेयहरूले पनि तिमीलाई परास्त गर्न सकेका थिएनन्; किन, तिमीले त स्वयं स्थाणु (महादेव)सँग पनि हातहातै युद्ध गरेका थियौ। हे किरीटधारी अर्जुन! अनि यो कसरी भयो कि सूतपुत्रले तिमीलाई महारथीहरूले प्रयोग गर्ने दस लामा बाणले बिझाउन सक्यो?
35हे सव्यसाची! मलाई आश्चर्य छ कि सूतपुत्रले तिमीले छाडेका बाण कसरी भेद्न सक्यो। सम्झ ती कटु, तीखा र बिझाउने परिहास, जो यस ढीठ तथा नीच सूतपुत्रले हाम्रा विषयमा गरेको थियो र हामीलाई भित्रबाट खोक्रा तिलजस्तै भनेको थियो; कृष्णा (द्रौपदी)का दुःखको विचार गर र आजकै युद्धमा छिट्टै यस दुष्टको जीवनको अन्त्य गरिदेऊ, किनभने अब यस कर्णको वधका विषयमा तिमीले अझ असावधान रहनुहुँदैन।
36सम्झ कि तिमीले कसरी सम्पूर्ण प्राणीहरूलाई जितेका थियौ र खाण्डवमा अग्निको भोक तृप्त पारेका थियौ — त्यही धैर्यका साथ, अर्थात् आफ्नै अनुरूप, सूतपुत्रको वध गर। म पनि आफ्नो गदाले उसलाई मारेर ढालिदिनेछु।"
37तब पार्थका बाण कर्णद्वारा विफल पारिँदै गरेको देखेर वासुदेवले उनलाई (अर्जुनलाई) सम्बोधन गर्दै भने — "हे किरीटी! यो के हो कि तिम्रा अस्त्र कर्णद्वारा विफल पारिँदै छन्? हे वीर योद्धा! तिमी मोहित पुरुषजस्तै किन देखिँदै छौ? के तिमी देख्दैनौ कि कर्णको पछाडि उभिएका कौरवहरू हर्षले ठूलो स्वरमा सिंहनाद गरिरहेका छन्?
38तिमी आफ्ना अस्त्र कर्णका अस्त्रले व्यर्थ भइरहेको देख्दै छौ। आज त्यही तेजका साथ कर्णको वध गर जुन तेज तिमीले युगयुगमा अन्धकारमय अस्त्रका धारक, भयङ्कर राक्षस तथा वरदानका अभिमानी असुरहरूको युद्धमा संहार गर्दा देखाएका छौ।
39आफ्नो सम्पूर्ण शक्ति एकाग्र गरेर यस क्षुरप्रजस्तै तीक्ष्ण धार भएको सुदर्शनले, जो म तिमीलाई दिँदै छु, आफ्ना शत्रुको शिर त्यसरी नै काटिदेऊ जसरी शक्रले वज्रले आफ्ना शत्रु नमुचिको शिर काटेका थिए।
40तिमीले त युद्धमा ती महादेवलाई पनि सन्तुष्ट पारेका थियौ जब उहाँ व्याधको वेशमा हुनुहुन्थ्यो; हे वीर! त्यही धैर्य पुनः प्राप्त गरेर यस सूतपुत्र तथा उसका अनुयायीहरूको वध गर।
41यसबाट तिमीले राजा युधिष्ठिरलाई नगर, गाउँ र धनसम्पदासहित यो समुद्रमेखला पृथ्वी फर्काइदिनेछौ तथा उनका सम्पूर्ण शत्रुहरूलाई पृथ्वीको सतहबाट हटाइदिनेछौ, र यसबाट तिमीले महान् यश प्राप्त गर्नेछौ।"
42भीम र जनार्दनद्वारा यसरी उद्बोधित भई महापराक्रमी पार्थले आफ्नो भित्र आफैँलाई तथा आफू संसारमा कुन प्रयोजनले आएका हुन् भन्ने सम्झे, र केशवलाई सम्बोधन गर्दै भने —
43"अब म संसारको हितका लागि तथा सूतपुत्रको वधका लागि एउटा प्रबल र भयङ्कर अस्त्रको आवाहन गर्नेछु; यसका लागि मलाई तपाईंको तथा ब्रह्मा र भव (शिव)को, एवं ब्रह्मज्ञान प्राप्त सम्पूर्ण पुरुषहरूको अनुमति मिलोस्।"
44केशवलाई यी वचन भनेर अगाध आत्मा भएका सव्यसाचीले ब्रह्मालाई प्रणाम गरे र त्यसपछि त्यस दुःसह तथा श्रेष्ठ अस्त्रलाई प्रयोगमा ल्याए जो ब्रह्मास्त्र भनिन्छ र जसको प्रयोग चित्तको महान् एकाग्रतापछि मात्र गर्न सकिन्छ।
45तर त्यस अस्त्रलाई विफल पार्दै कर्ण वर्षा गर्ने मेघजस्तै सुन्दर देखिइरहे र बाणहरूको वर्षा गरिरहे। त्यस युद्धमा किरीटीको त्यो अस्त्र कर्णद्वारा व्यर्थ भइरहेको देखेर महाबली र क्रुद्ध भीमसेन क्रोधले जलिउठे र उनले अचूक लक्ष्यवेधी अर्जुनलाई यसरी सम्बोधन गरे —
46"हे सव्यसाची! तिमी शत्रुहरूको संहारका महान् साधन त्यस श्रेष्ठ ब्रह्मास्त्रका ज्ञाता हौ। हे सव्यसाची! त्यस्तै अस्त्र पटकपटक छाड।" आफ्ना भाइले यसरी भनेपछि तेजस्वी पार्थले पहिलेजस्तै अर्को अस्त्र छाडे, र सव्यसाचीको गाण्डीवबाट निस्कने ती बाणहरू भयङ्कर सर्प अथवा सूर्यका किरणजस्तै देखिन्थे; तिनीबाट उनले दसै दिशा र विदिशाहरू ढाकिदिए।
47हे भरतवंशी! ती बाण युगान्तको अग्नि अथवा सूर्यका किरणजस्तै देदीप्यमान थिए, र दस हजार बाणले क्षणभरमै कर्णको रथ ढाकिदिए।
48त्यस दिव्यास्त्रबाट सयौँ लामा भाला, बन्चरा तथा भयावह आकृति भएका कङ्कपत्र बाण निस्के र तिनले अनेक योद्धाहरूको वध गरिदिए।
49त्यस रणभूमिमा उनले शत्रुपक्षका योद्धाहरूका शिर काटिदिए। एउटालाई ढलेको देखेर अर्को भयले नै धरातलमा ढल्यो; तेस्रोको हात्तीको सुँडजस्तै बलिष्ठ र विशाल पाखुरा तरवारसहित काटिएर खस्यो, जसमा तरवार अझै जकडिएको थियो।
50चौथोको देब्रे पाखुरा ढालसहित क्षुरप्र बाणले काटिएपछि भूमिमा खस्यो; र यसरी किरीट तथा मालाले सुशोभित पार्थले आफ्ना भयावह र भयङ्कर बाणले दुर्योधनको सेनाका सम्पूर्ण श्रेष्ठ योद्धाहरूको वध गरे तथा तिनीहरूलाई घाइते बनाए; वैकर्तन (कर्ण)ले पनि त्यस युद्धमा बदलामा हजारौँ बाण छाडे।
51ती बाण मेघबाट बर्सने वर्षाजस्तै सनसनाउँदै पाण्डुपुत्रमाथि आइखसे। तब महापराक्रमी कर्णले तीन बाणले भीमसेन, जनार्दन तथा किरीटधारी अर्जुनमाथि प्रहार गरे र उच्च तथा भयङ्कर स्वरमा गर्जन गरे।
52तब भीमसेन र जनार्दनलाई यसरी घाइते देखेर तथा आफैँ पनि बिझिएपछि किरीटधारी अर्जुनको सम्पूर्ण धैर्य गयो र उनले पुनः अठार बाण छाडे।
53एउटा बाणले सुषेणलाई, चारले शल्यलाई र तीनले कर्णलाई हानेर बाँकी दस बाणले उनले स्वर्णको कवचले ढाकिएका राजकुमार सभापतिको वध गरिदिए।
54ती राजकुमार आफ्ना शिर, पाखुरा, अश्व तथा ध्वजाबाट रहित भई बन्चरोले काटिएको सालको रूखझैँ आफ्नो रथको अग्रभागबाट मरेर खसे।
55पुनः कर्णलाई तीन, आठ, बाह्र, चार र दस बाणले हानेर उनले चार सय सुसज्जित हात्ती तथा आठ सय महारथीलाई मृत्युको मुखमा पुर्याइदिए।
56उनले आफ्ना वेगवान् बाणले एक हजार अश्वहरूलाई तिनका सवारसहित तथा आठ हजार बलवान् पैदल सिपाहीहरूको पनि वध गरे। उनले कर्णलाई, उनको रथ, अश्व, सारथि तथा ध्वजालाई यसरी ढाकिदिए कि ती सबै अदृश्य भए।
57तब धनञ्जयबाट यसरी व्यथित भई कौरवहरू चारैतिरबाट अधिरथपुत्रलाई ठूलो स्वरमा पुकार्न थाले र भने — "तपाईं आफ्ना अस्त्रहरूको प्रयोग गर्नुहोस् र यस पाण्डुपुत्रको वध गर्नुहोस्, अन्यथा यसले आफ्ना बाणले सम्पूर्ण कुरुसेनाको अन्त्य गरिदिनेछ।"
58यसरी अनुरोध गरिएपछि कर्णले आफ्नो पूरा पराक्रम देखाउन थाले र यस्ता रगतपिपासु बाणहरूको समूह छाडे जो हृदयको मर्मसम्मै बिझाउन समर्थ थिए, र तिनीबाट अनेक पाण्डव तथा पाञ्चालहरूको वध गरे।
59यसरी ती दुवै श्रेष्ठ धनुर्धर, ती दुवै महाबली योद्धा — जो सम्पूर्ण शत्रुहरूको सामना गर्न तथा तिनको वेग सहन समर्थ थिए, जो सबै प्रकारका अस्त्रका ज्ञाता थिए र जसतर्फ हेर्नसमेत भयावह थियो — आफ्ना प्रबल अस्त्रले एकअर्कामाथि तथा आफूविरुद्ध लड्ने अन्य योद्धाहरूमाथि पनि प्रहार गर्दै रहे।
60आफ्नो शरीरबाट भाँचिएका बाणफल निकालेपछि तथा आफ्ना हितैषी श्रेष्ठ वैद्यहरूले बताएका मन्त्र र औषधिले घाउ निको भएपछि स्वर्णको कवचले ढाकिएका राजा युधिष्ठिर कर्ण र अर्जुनको युद्ध हेर्नका लागि त्यस स्थानमा आइपुगे।
61राहुको पकडबाट मुक्त भएको देदीप्यमान पूर्णचन्द्रजस्तै धर्मात्मा राजा युधिष्ठिरलाई रणभूमिमा देखेर सम्पूर्ण प्राणी अत्यन्त हर्षित भए।
62स्वर्गका सम्पूर्ण देवता तथा पृथ्वीका जनहरू आफ्ना-आफ्ना वाहन रोकेर शान्तिपूर्वक ती महावीर — योद्धाहरूमा श्रेष्ठ तथा शत्रुसन्तापक कर्ण र पार्थ — को युद्धको परिणाम हेर्न पर्खन थाले।
63हे महाराज! धनञ्जय र अधिरथपुत्र — दुवैले प्रचण्ड सनसनाहट गर्ने साँधिएका बाणले एकअर्कामाथि प्रहार गर्दै रहे; र ती दुवै वीर योद्धाका धनुष, ताँदो तथा हत्केलाबाट उत्पन्न शब्द पनि अत्यन्त उच्च स्वरमा गुन्जिँदै रहे।
64अन्ततः पाण्डुपुत्रको धनुषको त्यो ताँदो महान् बलले तानिँदा एक्कासि प्रचण्ड शब्दसहित चुँडियो; त्यसै बीच सूतपुत्रले पखेटाले सुशोभित सय साना बाणले पार्थमाथि प्रहार गरे।
65त्यसपछि उनले यस्ता साठी तीक्ष्ण बाणले वासुदेवलाई हाने जो काँचुली फुकालेका सर्पजस्तै थिए र मानौँ तेलमा चोपिएका होऊन् — यति चिप्ला थिए। त्यसपछि उनले आठ बाणले पुनः अर्जुनलाई हाने।
66सूर्यपुत्र कर्णले भीमसेनमाथि दस हजार बाणको वर्षा गरेर उनको शरीरका मर्मस्थलहरूमा प्रचण्ड प्रहार गरे। साथसाथै उनले श्रीकृष्ण, अर्जुन, उनका भाइहरू तथा सोमकहरूको वध गर्ने प्रयत्न गरे र तिनका रथमा गाडिएका ध्वजाहरू काटेर खसालिदिए।
67जसरी आकाशमा सूर्य मेघले ढाकिन्छ, त्यसरी नै तिनीहरू अघि बढेर आफ्ना बाणले कर्णलाई ढाक्न थाले; तर अस्त्रविद्यामा निपुण सूतपुत्रले अघि बढ्दै गरेका ती योद्धाहरूलाई परास्त पारिदिए र आफ्ना बाणले तिनीहरूलाई नै ढाकिदिए।
68हे महाराज! यसरी सूतपुत्रले तिनीहरूका सम्पूर्ण अश्व, रथ र हात्तीहरूको वध गरिदिए तथा आफ्ना बाणले तिनीहरूका अनेक श्रेष्ठ योद्धालाई व्यथित पारिदिए।
69जसरी महापराक्रमी क्रुद्ध सिंहद्वारा बलिया कुकुरहरूको पूरा बथान नष्ट पारिन्छ, त्यसरी नै महाबली कर्णका बाणले शरीर बिझेपछि ती योद्धाहरू महान् कोलाहल गर्दै मरेर पृथ्वीमा ढले।
70कर्ण र धनञ्जयको युद्धको यस विरामकालमा कर्णका साँधिएका बाणले अनेक बलवान् र महान् पाञ्चाल योद्धाहरूले प्राण गुमाए; र बाँकी भाग्न थाले।
71तब तपाईंको सेनाले कर्णले कृष्ण र अर्जुनलाई वशमा पारिसके भन्ने ठानेर महान् विजय आफ्नै ठान्यो र ठूलो स्वरमा ताली बजाएर सिंहझैँ गर्जन गर्यो।
72तब अनेक बाणले बुरी गरी क्षतविक्षत भए पनि पार्थ क्रोधले भरिए र आफ्नो ताँदो निहुराएर उनले छिट्टै अधिरथपुत्रका बाण काटिदिए तथा त्यस युद्धमा पुनः कौरवहरूमाथि आक्रमण गरे।
73त्यसपछि किरीटधारी अर्जुनले आफ्नो हत्केलाले ताँदो थिचेर असङ्ख्य बाणले सम्पूर्ण संसार अन्धकारले ढाकिदिए र तिनै बाणले कर्ण, शल्य तथा अन्य कौरव योद्धाहरूमाथि पनि प्रहार गरे।
74अत्यन्त वेगवान् ती बाणले आकाश यति अन्धकारमय भयो कि पक्षीहरूले पनि उडान भर्न सकेनन्, र तब मानौँ स्वर्गका पिताले पठाउनुभएको होस् — त्यस्तो मन्द तथा सुगन्धित वायु बहन थाल्यो।
75तब मुस्कुराउँदै पार्थले ठूलो वेगले शल्यको कवचमाथि दस बाण छाडे र कर्णलाई पहिले बाह्र तथा त्यसपछि अरू सात बाणले हाने।
76पार्थको धनुषबाट छुटेका ती अत्यन्त वेगवान् पखेटायुक्त बाणले यसरी क्षतविक्षत, अङ्गप्रत्यङ्ग बिझिएका तथा शरीरबाट रगतको धारा बगाइरहेका कर्ण प्रलयकालमा मसानघाटको बीचमा क्रीडा गर्ने रुधिरमय रुद्रजस्तै देखिन्थे।
77तब अधिरथपुत्रले देवराज इन्द्रजस्तै देखिने धनञ्जयमाथि तीन बाणले प्रहार गरे र कृष्णको वध गर्ने अभिप्रायले सर्पजस्ता पाँच अन्य बलिरहेका बाण छाडे।
78स्वर्णपखेटाले युक्त ती साँधिएका र प्रबल बाणहरू ती मनुष्यश्रेष्ठको कवच बिझाएर पृथ्वीमा समाहित भए र (भोगवतीको जलमा) स्नान गरेर पुनः कर्णतर्फ फर्किए।
79तब धनञ्जयले दस साँधिएका तथा चौडा धार भएका बाणले तीमध्ये प्रत्येकका तीन-तीन टुक्रा पारिदिए, र यसरी ती पाँचै महासर्प (तक्षकपुत्र अश्वसेनका मित्रहरू) पृथ्वीमा खसे।
80तब कर्णका हातबाट छाडिएका बाणरूपी ती सर्पहरूले कृष्णको शरीर पीडित भएको देखेर किरीट र मालाले सुशोभित अर्जुन सुक्खा घाँसले दन्किएको अग्निजस्तै क्रोधले जलिउठे।
81त्यसपछि उनले ताँदो कानसम्म तानेर अनेक बलिरहेका घातक बाण छाडे र कर्णका सम्पूर्ण मर्मस्थलमा प्रहार गरे; तर परम धैर्यवान् कर्णले अत्यन्त पीडा हुँदाहुँदै पनि आफ्नो सम्पूर्ण साहस बटुलेर आफ्नो मुखको भाव अविचल राखे।
82हे महाराज! क्रुद्ध भई धनञ्जयले आफ्ना बाणले कर्णको रथका सम्पूर्ण दिशा ढाकिदिए; सूर्यका किरणसमेत अदृश्य भए र आकाश तुषारपूर्ण दिनजस्तै धमिलो देखिन थाल्यो।
83हे महाराज! योद्धाहरूमा श्रेष्ठ तथा कुरुकुलका अग्रणी सव्यसाचीले त्यस युद्धमा छिट्टै ती दुई हजार महान् कुरु योद्धाहरूको, आफ्ना सम्पूर्ण हात्ती, रथ र अश्वसहित, संहार गरिदिए जो कर्णका पार्श्व तथा रथका पाङ्ग्राको रक्षा गरिरहेका थिए र उनको अग्रिम एवं पछिल्लो पङ्क्ति बनेका थिए; तिनीहरू दुर्योधनका महारथीहरूमध्ये छानिएका योद्धा थिए र उसैको आज्ञामा वीरतापूर्वक लडिरहेका थिए।
84तब तपाईंका पुत्रहरूसहित कौरव सेनाका बाँकी योद्धाहरू कर्णलाई छाडेर चारै दिशामा भागे, र घाइते पिता तथा पुत्रसमेत एकअर्कालाई रणभूमिमा छाडेर भागे।
85तर हे राजन्, आफूलाई चारैतिरबाट त्यागिएको तथा एक्लै छाडिएको देख्दा पनि महावीर कर्ण अलिकति पनि भयभीत भएनन्, बरु वीर हृदय र उत्साहका साथ अर्जुनमाथि अघि बढिरहे।
86तर हे राजन्, आफूलाई चारैतिरबाट त्यागिएको तथा एक्लै छाडिएको देख्दा पनि महावीर कर्ण अलिकति पनि भयभीत भएनन्, बरु वीर हृदय र उत्साहका साथ अर्जुनमाथि अघि बढिरहे।