कर्ण पर्व — दुःशासनको वध
खण्ड 6 — कर्ण, शल्य, सौप्तिक र स्त्री पर्व · अध्याय 83
संस्कृत
1संजय उवाच तत्राकरोद् दुष्करं राजपुत्रो दुःशासनस्तुमुलं युद्धयमानः। चिच्छेद भीमस्य धनुः शरेण षष्ट्या शरैः सारथिमप्यविध्यत्॥
2स तत् कृत्वा राजपुत्रस्तरस्वी विव्याध भीमं नवभिः पृषत्कैः। ततोऽभिनद् बहुभिः क्षिप्रमेव वरेषुभिर्भीमसेन महात्मा।॥
3ततः क्रुद्धो भीमसेनस्तरस्वी शक्तिं चोग्रा प्राहिणोत् ते सुताय। तामापतन्ती सहसातिघोरां दृष्ट्वा सूतस्ते ज्वलितामिवोल्काम्॥ आकर्णपूर्णरिषुभिर्महात्मा चिच्छेद पुत्रो दशभिः पृषत्कैः।
4दृष्ट्वा तु तत् कर्म कृतं सुदुष्करं प्रापूजयन् सर्वयोधाः प्रहृष्टाः॥ अथाशु भीमः चशरेण भूयो गाढं स विव्याध सुतस्त्वदीयः। चुक्रोध भीमः :पुनराशु तस्मै भृशं प्रजज्वाल रुषाभिवीक्ष्य॥
5विद्धोऽस्मि वीराशु भृशं त्वयाद्य सहस्व भूयोऽपि गजाप्रहारम्। उक्तैवमुच्चैः कुपितोऽथ भीमो जग्राह तां भीमगदां वधाय॥
6उवाच चाद्याहमहं दुरात्मन् पास्यामि ते शोणितमाजिमध्ये। अथैवमुक्तास्तनयस्तवोग्रां शक्तिं वेगात् प्राहिणोन्मृत्युरूपाम॥
7आविध्य भीमोऽपि गदां सुघोरां विचिक्षिपे रोषपरीतमूर्तिः। सा तस्य शक्तिं सहसा विरुज्य पुत्रं तवाजौ ताडयामास मूर्ध्नि॥
8स विक्षरन् नाग इव प्रभिन्नो गदामस्मै तुमुले प्राहिणोद् वै। तयाहरद् दश धन्वन्तराणि दुःशासनं भीमसेनः प्रसह्य॥
9तया हतः पतितो वेपमानो दुःशासनो गदया वेगवत्या। विध्वस्तवर्माभरणाम्बरस्त्रम् विचेष्टमानो भृशवेदनातुरः॥
10हयाः ससूता निहता नरेन्द्र चूर्णीकृतश्चास्य रथः पतन्त्या। दुःशासनं पाण्डवाः प्रेक्ष्य सर्वे हृष्टाः पञ्चालाः सिंहनादानमुञ्चन॥
11तं पातियित्वात वृकोदरोऽथ जगर्ज हर्षेण विनादयन् दिशः। नादेन तेनाखिलपार्श्ववर्तिनो मूर्छाकुलाः पतितास्त्वाजमूढ॥
12भीमोऽपि वेगादवतीर्य यानाद् दुःशासनं वेगवानभ्यधावत्। ततः स्मृत्वा भीमसेनस्तरस्वी सापनकं यत् प्रयुक्तं सुतैस्तै॥
13तस्मिन सुघोरे तुमुले वर्तमाने प्रधानभूयिष्ठतरैः समन्तात्। दुःशासनं चत्र समीक्ष्य राजन् भीमो महाबाहुरचिन्त्यका॥ स्मृत्वाथ केशग्रहणं च देव्या वस्त्रापहारं च रजस्वलाया:। अनागसो भर्तृपराङ्मुखाया दुःखानि दत्तान्यपि विप्रचिन्त्य॥ जज्वाल क्रोधादथ भीमसेन आज्यप्रसिक्तो हि यथा हुताशः।
14तत्राह कर्ण च सुयोधनं च कृपं द्रौणिं कृतवर्माणमेव॥ निहन्मि दुःशासनमद्य पापं संरक्ष्यतामद्य समस्तयोधाः।
15इत्येवमुक्त्वा सहसाभ्यघावनिहन्तुकामोऽतिबलस्तरवी॥ तथा तु विक्रम्य रणे वृकोदरो महागजं केसरियो यथैव। निगृह्य दुःशासनमेकवीरः सुयोधन्याधिरथे: समक्षम्॥ रथादवप्लुत्य गतः स भूमौ यत्नेन तस्मिन प्रणिधाय चक्षुः। असिं समुद्यम्य सितं सुधारं कण्ठे पदाऽऽक्रम्यत वेपमानम्॥
16उवाच तद्गौरिति यद् ब्रुवाणो हृष्टो वदेः कर्णसुयोधनाभ्याम्। ये राजसूयावभृथे पवित्रा जाताः कचा याज्ञसेन्या दुरात्मन्॥ स्तद् ब्रूहि त्वां पृच्छन्ति भीमसेनः।
17श्रुत्वा तु तद् भीमवचः सुघोरं दुःशासनो भीमसेनं निरीक्ष्य॥ जज्वाल भीमं स तदा स्मयेन संशृण्वतां कौरवसोमकानाम्। उक्तास्तदाऽऽजौ स तथा सरोषं जगाद भीमं परिवर्तनेत्रः॥
18अयं करिकराकारः पीनस्तनविमर्दनः। गोसहस्रप्रदाता च क्षत्रियान्तकरः करः॥ अनेन याज्ञसेन्या मे भीम केशा विकर्षिताः। पश्यतां कुरुमुख्यानां युष्माकं च सभासदाम्॥
19एवं त्वसौ राजसुतंन निशम्य ब्रुवन्तमाजौ विनिपीडय वक्षः। मुटुर्ननादाथ समस्तयोधान्॥ त्वसौ भवेदद्य निरस्तबाहुः। माक्षिप्य योधास्तरसा महाबलः॥ एवं क्रुद्धो भीमसेनः करेण उत्पाटयामास भुजं महात्मा। दुःशासनं तेन स वीरमध्ये जघान् वज्रशनिसंनिभेन॥
20उत्कृत्य वक्षः पतितस्य भूमावथापिवच्छोणितमस्य कोष्णम्। ततो निपात्यास्य शिरोऽपकृत्य तेनासिना तव पुत्रस्य राजन्॥ सत्यां चिकीर्षुर्मतिमान् प्रतिज्ञा भीमोऽपिबच्छोणितमस्य कोष्णम्। आस्वाद्य चास्वाद्य च वीक्षमाणः क्रुद्धो हि चैनं निजगाद वाक्यम्॥
21स्तन्यस्य मातुर्मदुसर्पिषोर्वा माध्वीकपानस्य च सत्कृतस्य। दिव्यस्य वा तोयरसस्य पानात् पयोदधिभ्यां मथिताञ्च मुख्यात्॥ अन्यानि पानानि च यानि लोके सुधामृतस्वादुरसानि तेभ्यः। सर्वेभ्य एवाभ्यधिको रसोऽयं ममाद्य चास्याहितलोहितस्य॥
22अथाह भीमः पुनरुग्रकर्मा दुःशासनं क्रोधपरीतचेताः। गतासुमालोक्य विहस्य सुस्वरं किं वा कुर्यां मृत्युना रक्षितोऽसि॥
23एवं ब्रुवाणां पुनराद्रवन्तमास्वाद्य रक्तं तमतिप्रहृष्टम्। ये भीमसेनं ददृशुस्तदानीं भयेन तेऽपि व्यथिता निपेतुः॥
24ये चापि नासन् व्यथिता मनुष्यस्तेषां करेभ्यः पतितं हि शस्रम्। भयाच संचुक्रुशुरस्वरैस्ते निमीलिताक्षा ददृसुः समन्ततः॥
25तं तत्र भीमं ददृशुः समन्ताद् दौःशासनं तद् रुधिरं पिबन्तम्। सर्वेऽपलायन्त भयाभिपन्ना न वै मनुष्योऽयमिति ब्रुवाणाः॥
26तस्मिन कृते भीमसेनेन रूपे दृष्ट्वा जनाः शोणितं पीयमानम्। सम्प्राद्रवंश्चित्रसेनेन सार्ध भीमं रक्षो भाषमाणा भयार्ताः॥
27युधामन्युः प्रदूतं चित्रसेनं सहानीकस्त्वभ्ययाद् राजपुत्रः। विव्याध चैनं निशितैः पृषत्कैर्व्यपेतभीः सप्तभिराशुमुक्तैः॥
28संक्रान्तभोग इव लेलिहानो महोरगः क्रोधविषं सिसृक्षुः। त्रिभिः शरैः सारथिमस्य षड्भिः॥
29तत: सुपुढेन सुयन्त्रितेन सुसंशिताग्रेण शरेण शूरः। आकर्णमुक्तेन समाहितेन युधामन्युस्तस्य शिरो जहार॥
30तस्मिन् हते भ्रातरि चित्रसेने क्रुद्धः कर्णः पौरुषः दर्शयानः। व्यद्रावयत् पाण्डवानामनीकं प्रत्युद्यातो नकुलनामितौजाः॥
31तत्रैव दुःशासनममर्षणम्। पूरयित्वाञ्जलिं भूयो रुधिरस्योगनिःस्वनः॥ शृण्वतां लोकवीराणामिदं वचनमब्रवीत्।
32एष ते रुधिरं कण्ठात् पिबामि पुरुषाधम॥ ब्रूहीदानीं तु संहृष्टः पुनर्गौरिति गौरिति। भीमोऽपि हत्वा
33ये तदास्मान् प्रनृत्यन्ति पुनगौरिति गौरिति॥ तान् वयं प्रतिनृत्यामः पुनर्गौरिति गौरिति।
34प्रमाणकोटयां शयनं कालकूटस्य भोजनम्॥ दंशनं चाहिभिः कृष्णैर्दाहं च जतुवेश्मनि। द्यूतेन राज्यहरणमरण्ये वसतिश्च या॥ द्रौपद्याः केशपक्षस्य ग्रहणं च सुदारुणम्। इष्वस्त्राणि च संग्रामेष्वसुखानि च वेश्मनि॥ विराटभवने यश्च केशोऽस्माकं पृथग्विधः। शकुनेर्धार्तराष्ट्रस्य राधेयस्य च मन्त्रिते॥ अनुभूतानि दुःखानि तेषां हेतुस्त्वमेव हि। दुःशान्येतानि जानीमो न सुखानि कदाचन॥ धृतराष्ट्रस्य दौरात्म्यात् सपुत्रस्य सदा वयम्।
35इत्युक्तवा वचनं राजञ्जयं प्राप्य वृकोदरः। पुनराह महाराज स्मयंस्तौ केशवार्जुनौ॥ असृग्दिग्धो विस्त्रवल्लोहितास्यः क्रुद्धोऽत्यर्थ भीमसेनस्तरस्वी। दुःशासने यद् रणे संश्रुतं मे तद् वै सत्यं कृतमोह वीरौ॥
36अत्रैव दास्याम्यपरं द्वितीयं दुर्योधन यज्ञपशु विशस्य। शिरो मृदिन्ता च पदा दुरात्मनः शान्ति लप्स्ये कौरवाणां समक्षम्॥
37एतावदुक्तवा वचनं प्रहष्टो ननाद चोचै रुधिराईगात्रः। ननर्द चैवातिबलो महात्मा वृत्रं निहत्येव सहस्रनेत्रः॥
अङ्ग्रेजी
1Sanjaya said In that fight Prince Dushasana fought with great prowess and performed difficult feats; with a single arrows he severed Bhimasena's bow and struck his driver with six others.
2That noble and energetic warrior after performing these brave acts, first distressed Bhima with nine shafts and almost iinmediately again covered him with numberless powerful shafts.
3The light-handed Bhimasena, being enraged at this, threw a fearful dart at your son, but your noble son drawing his bow to its full length with ten shafts severed that awful dart as it was coming straight to him like a burning brand.
4All the warriors seeing him do this bold feat adored him and became very glad; your son again struck Bhima with another arrows which cut him deeply. Bhima then became very angry and kindling with wrath.
5He told your son, "you have wounded me very soon; O brave warrior, you have also distressed me now, bear the weight of my mace.” Now catching hold of his formidable mace for killing Dushasana.
6He said “O scoundrel, in this fight I will drink your heart's blood." Hearing these words your son threw a death-like dart at Bhima with all his mighty.
7Bhima fomenting in rage giving turns to his fearful mace struck his enemy with it. Crushing Dusasana's dart, that mace came down straight on your son and hit on the head.
8In that fearful fight when thus struck the prince, with his mace, resembled an unruly elephant from whose body fatty sweat was flowing down. Struck down by that weapon Dushasana fell at a distance of ten bows from his car.
9When he reached and ground he was shaking all over from the shock of that weapon. All his ornaments, garlands and dresses were destroyed and torn.
10O king! That gada crushed in pieces the chariot of Duhshasana with a hard blow and killed his horses with charioteer. Pandavas and Panchala warriors expressed loud ecstasy when they saw Duhshasana so lost.
11Thus, Bhima, the Vrikodara made an yell in ecstasy under sheer pleasure when he killed Duhshasana in the battle-field. O king of son. Ajamidha clan, all warriors stood adjacent, fell down unconscious stage as a result of that dreadful cheers.
12Then in that great fight the energetic Bhima gradually remembered all the sufferings they (the Pandavas) have undergone at the hands of your eldest
13O monarch, the mighty Bhima of extraordinary prowess, seeing Dushasana, also remembered how he had insulted Devi Draupadi, by catching hold of her tresses and forcibly taking off her cloth, specially at a time when the should not have been touched by any male. The noble-minded Bhima also, remembering the various oppressions suffered by her on different other occasions when her lords (husbands) were obliged to turn their faces and keep quiet, actually flamed in fury like fire when helped with clarified butter.
14Addressing the great warriors, Karna, Suyodhana, Drona's son Kripa and Kritavarman, he said-"I will thus day put an end to the life of this miscreant Dushasana, defend him if you can."
15Speaking these words the energetic and mighty Bhimasena all on a sudden sprang forward with the intention of slaying Dushasana. As the furious lion pounces upon an elephant, so the exemplary hero Vrikodara, showing such prowess, in that battle attacked Dushasana before the very face of Karna and Suyodhana, He reached the earth leaping down from his car, eagerly looked at his fallen enemy (Dushasana) for some time and pressing his throat with his foot, took up his keen sword.
16He said O Duratmana (notorious), remember the day when you had addressed me as "Bull" under grip of ecstasy in company of Karna and Duryodhana. Tell me the hand by which you had dragged Draupadi with a grip on her hair when she had just taken bath (Avabhritha Snana)? This Bhimasena enquires and expects reply from you.
17Duhshasana stared at Bhimasena when he used the above said harsh words. He was burnt with anger. The words expressed in that battlefield changed his brows. Hence, he smiled and replied in aggrieved state-
18It is my hand thick as that of elephant's trunk and capable to churn the protruded breasts of woman, offer in gift several thousand cows and destroy the Kshatriya in battle.O Bhimasena! I had caught Draupadi by hair by this very hand in the presence of the respected people in Kuru family and all of you were also there.
19Bhimasena caught Duhshasana forcibly with both arms, climbed on his chest and addressed in loud voice all warriors "The army is being separated from the body of Duhshasana. He is at an anvil of death. Come forward, I challenge the saviour if any is here." Thus, mighty, bold and furiated Bhimasena had uprooted Duhshasana's arm with a jerk by was single hand. His arm as hard hard as thunderbolt. Bhimasena, took it and started thrashing him in the presence of all warriors.
20Then therewith tearing open his chest. O king, that strong-minded man in order to redeem his promise, threw down your son and with the sword struck off his head and went on drinking his blood by sips with the greatest relish and looking at him spoke these words wrathfully.
21The taste of my enemies' blood is sweeter than my mother milk or honey or butter or sweet wine or curd or the pure water or skimmed milk and to me it is much more tasteful than all the other nectarine drinks of the world.
22The highly wrathful Bhimasena the very picture of fierceness, seeing that Dushasana no longer lives, with a smile said, “You are now rescued from my clutches, since you are dead; what more can I do you."
23O monarch, he, who then saw Bhimasena who was glad at heart by drinking the blood of his enemy and was placing the battle-field giving vent to those words, actually fell down to the earth out of sheer fear.
24Others who were not thus struck down were also so affected with fear that they lost hold of their weapons and some with half closed eyes looked fearfully towards Bhimasena uttering meaningless ejaculations.
25Those men, who were at that time near Bhima and who saw him thus drink Dusasana's blood being overpowered with fear, fled on all directions saying to each other that he is no human being.
26He became so horrible to look at when drinking the blood that your troops with Chitrasena becoming afraid took to their heels saying that he is surely a Rakshasa. (Monster).
27Then the Prince Yudhamanyu gallantly pursing the retreating Chitrasena struck him with seven sharp arrows successively.
28As a snake, when trodden upon, turns back with protruding tongue to give out its venom so did Chitrasena, wheeling round, struck the Panchala prince with three arrows also hitting the driver with other six.
29Then that choicest of warriors Yudhamanyu, drawing his bow to the full extent, sent an arrow, from it, with beautiful wings and of very keen edge and that struck off his head.
30Karna of unparalleled energy, seeing his brother Chitrasena dead, showed great prowess and began to disperse the Pandava troops but Nakula thereupon faced him.
31Bhimasena, then after thus killing the vengeful Dushasana and holding a full draught of his blood in his hands in the presence of those great and mighty warriors, loudly spoke the following words-
32O you most miserable wretch, now I am drinking your heart's blood” do you again joyfully defy us and say, “Beast, Beast”.
33And also said-"O you who were very glad and danced at our misery and called us beasts, we now fling back the words to your very teeth.
34You (Dushasana) were the root of all the mischief and sufferings we had to undergo; it is through the evil counsels of Duryodhana, Shakuni and the son of Radha we had to sleep at the house called the Pramankoti and out food was poisoned; we had to suffer from bites of black snakes, we were going to be burnt down to ashes in the house of lac, we were robbed of our kingdom through gambling and Draupadi was insulted and her beautiful hairs seized mercilessly; we were exiled in wilderness, we suffered both at home and at battle from strokes of weapons when living in Virata's residence. We have never been happy but have undergone all these sufferings from the evil intentions of Dhritarashtra and his son.
35Thus speaking, O monarch, the shorttempered Bhimasena, who was all bleeding and was very red in the face and highly wrathful Vrikodara, after gaining victory, addressed both Keshava and Arjuna, spoke these words-"You witness, O you brave warriors, that in battle I have this day redeemed by pledge regarding Dushasana,
36I will very soon redeem my other promise by crushing the head of that other the miscreant Duryodhana with my foot, as a sacrifice in this warfare, before all the Kauravas and then I will know peace."
37And the mighty Bhimasena uttering these joyfully with blood streaming through his body, began to shout loudly as thousand-eyes (Indra) after killing the (Asura) Vritra.
हिन्दी
1सञ्जय ने कहा — उस युद्ध में राजकुमार दुःशासन ने महान् पराक्रम के साथ युद्ध किया और दुष्कर कर्म कर दिखाए; उन्होंने एक ही बाण से भीमसेन का धनुष काट डाला और छह अन्य बाणों से उनके सारथि को बींधा।
2उन वीरतापूर्ण कर्मों को करने के पश्चात् उस महामना और तेजस्वी योद्धा ने पहले नौ बाणों से भीम को व्यथित किया और लगभग तत्क्षण ही उन्हें असंख्य प्रबल बाणों से पुनः आच्छादित कर दिया।
3इससे क्रुद्ध होकर हस्तलाघव-सम्पन्न भीमसेन ने आपके पुत्र पर एक भयंकर शक्ति (शूल) फेंकी, किन्तु आपके महामना पुत्र ने अपने धनुष को पूरी तरह खींचकर दस बाणों से उस भयावह शक्ति को काट डाला, जो जलती हुई मशाल के समान सीधी उनकी ओर आ रही थी।
4उन्हें यह साहसिक कर्म करते देख समस्त योद्धाओं ने उनकी प्रशंसा की और अत्यन्त प्रसन्न हुए; आपके पुत्र ने पुनः एक अन्य बाण से भीम को आहत किया, जो उन्हें गहरे तक बींध गया। तब भीम अत्यन्त कुपित हुए और क्रोध से जल उठे।
5उन्होंने आपके पुत्र से कहा — "तूने मुझे शीघ्र ही घायल किया है; हे वीर योद्धा, तूने अब मुझे व्यथित भी किया है — अब मेरी गदा का भार सह।" यह कहकर दुःशासन का वध करने के लिए उन्होंने अपनी भयंकर गदा उठा ली।
6उन्होंने कहा — "अरे दुष्ट! इस युद्ध में मैं तेरे हृदय का रक्त पीऊँगा।" ये वचन सुनकर आपके पुत्र ने अपनी समस्त शक्ति लगाकर भीम पर मृत्यु के समान एक शक्ति (शूल) फेंकी।
7क्रोध से उबलते हुए भीम ने अपनी भयावह गदा घुमाकर उससे अपने शत्रु पर प्रहार किया। दुःशासन की उस शक्ति को चूर-चूर करती हुई वह गदा सीधी आपके पुत्र पर आ गिरी और उनके मस्तक पर लगी।
8उस भयंकर युद्ध में गदा से इस प्रकार आहत वे राजकुमार उस मदमत्त हाथी के समान जान पड़े जिसके शरीर से मद की धारा बह रही हो। उस अस्त्र से मारे जाकर दुःशासन अपने रथ से दस धनुष की दूरी पर जा गिरे।
9पृथ्वी पर गिरने पर वे उस अस्त्र के आघात से सर्वांग काँप रहे थे। उनके समस्त आभूषण, मालाएँ और वस्त्र नष्ट तथा छिन्न-भिन्न हो गए।
10हे राजन्! उस गदा ने अपने कठोर आघात से दुःशासन के रथ को चूर-चूर कर दिया और उनके घोड़ों तथा सारथि का भी वध कर डाला। दुःशासन को इस प्रकार परास्त देखकर पाण्डवों और पांचाल योद्धाओं ने उच्च स्वर में हर्षनाद किया।
11इस प्रकार वृकोदर भीम ने रणभूमि में दुःशासन को मार गिराकर परम आनन्द से उन्मत्त होकर घोर गर्जना की। हे अजमीढकुल के राजन्! उस भयावह गर्जना से समीप खड़े समस्त योद्धा मूर्च्छित होकर गिर पड़े।
12तत्पश्चात् उस महायुद्ध में तेजस्वी भीम को क्रमशः वे समस्त कष्ट स्मरण हो आए जो उन्हें (पाण्डवों को) आपके ज्येष्ठ पुत्र के हाथों सहने पड़े थे।
13हे महाराज! असाधारण पराक्रमी महाबली भीम ने दुःशासन को देखकर यह भी स्मरण किया कि उसने किस प्रकार देवी द्रौपदी का अपमान किया था — उनके केश पकड़कर और बलपूर्वक उनका वस्त्र खींचकर, वह भी ऐसे समय में जब किसी पुरुष को उनका स्पर्श तक नहीं करना चाहिए था। उन महामना भीम ने उन अन्य अनेक अवसरों पर द्रौपदी द्वारा सहे गए विविध अत्याचारों को भी स्मरण किया, जब उनके स्वामी (पति) मुँह फेरकर मौन रह जाने को विवश थे — और वे सचमुच घृत डाली गई अग्नि के समान क्रोध से प्रज्वलित हो उठे।
14उन्होंने महारथी कर्ण, सुयोधन, द्रोणपुत्र (अश्वत्थामा), कृप और कृतवर्मा को सम्बोधित करके कहा — "मैं आज इस दुरात्मा दुःशासन का प्राणान्त कर दूँगा; यदि सामर्थ्य हो तो इसकी रक्षा कर लो।"
15यह कहकर तेजस्वी और महाबली भीमसेन दुःशासन का वध करने के अभिप्राय से सहसा आगे झपटे। जिस प्रकार क्रुद्ध सिंह हाथी पर टूट पड़ता है, उसी प्रकार परम पराक्रम दिखाते हुए उन आदर्श वीर वृकोदर ने उस युद्ध में कर्ण और सुयोधन के सामने ही दुःशासन पर आक्रमण किया। वे अपने रथ से कूदकर पृथ्वी पर उतरे, कुछ क्षण तक अपने गिरे हुए शत्रु (दुःशासन) को उत्सुकता से देखते रहे और फिर उसका गला अपने पैर से दबाकर उन्होंने अपनी तीक्ष्ण तलवार उठाई।
16उन्होंने कहा — "अरे दुरात्मा! वह दिन स्मरण कर जब तूने कर्ण और दुर्योधन के साथ मिलकर हर्षोन्मत्त होकर मुझे 'बैल' कहकर पुकारा था। बता, वह कौन-सा हाथ था जिससे तूने द्रौपदी को उस समय केश पकड़कर घसीटा था जब वे अभी-अभी (अवभृथ) स्नान करके उठी थीं? यह भीमसेन तुझसे यही पूछता है और उत्तर की अपेक्षा रखता है।"
17भीमसेन के ये कठोर वचन सुनकर दुःशासन ने उनकी ओर टकटकी लगाकर देखा। वह क्रोध से जल उठा। रणभूमि में कहे गए उन वचनों से उसकी भौंहें तन गईं। तब उसने मुस्कराकर पीड़ा से भरे स्वर में उत्तर दिया —
18"यह मेरा वही हाथ है, जो हाथी की सूँड़ के समान स्थूल है और जो स्त्रियों के उभरे हुए वक्षस्थल को मथने, सहस्रों गौओं का दान करने तथा युद्ध में क्षत्रियों का संहार करने में समर्थ है। हे भीमसेन! इसी हाथ से मैंने कुरुकुल के आदरणीय जनों के सामने द्रौपदी के केश पकड़े थे, और तुम सब भी वहीं उपस्थित थे।"
19भीमसेन ने दोनों भुजाओं से दुःशासन को बलपूर्वक पकड़ लिया, उसकी छाती पर चढ़ बैठे और उच्च स्वर में समस्त योद्धाओं को सम्बोधित करके कहा — "दुःशासन की भुजा उसके शरीर से अलग की जा रही है। यह मृत्यु की निहाई पर पड़ा है। आगे आओ — यदि यहाँ इसका कोई रक्षक हो तो मैं उसे ललकारता हूँ।" इस प्रकार महाबली, साहसी और क्रोध से भरे भीमसेन ने एक ही हाथ के झटके से दुःशासन की वह भुजा उखाड़ डाली, जो वज्र के समान कठोर थी। भीमसेन ने उसी भुजा को उठाकर समस्त योद्धाओं के सामने उसी से उसे पीटना आरम्भ किया।
20तत्पश्चात् हे राजन्, उसका वक्षस्थल फाड़कर उन दृढ़प्रतिज्ञ पुरुष ने अपनी प्रतिज्ञा पूरी करने के लिए आपके पुत्र को पछाड़ा और तलवार से उसका सिर काट डाला, तथा परम रुचि के साथ घूँट-घूँट करके उसका रक्त पीते हुए उसकी ओर देखकर क्रोधपूर्वक ये वचन कहे।
21"मेरे शत्रुओं के रक्त का स्वाद मेरी माता के दूध से, मधु से, घृत से, उत्तम मदिरा से, दही से, शुद्ध जल से अथवा मलाई निकाले हुए दूध से भी अधिक मधुर है; मेरे लिए यह संसार के समस्त अमृतमय पेयों से कहीं अधिक स्वादिष्ट है।"
22प्रचण्ड क्रोध से भरे, साक्षात् भयंकरता की मूर्ति बने भीमसेन ने दुःशासन को अब जीवित न देखकर मुस्कराते हुए कहा — "अब तू मेरी पकड़ से छूट गया, क्योंकि तू मर चुका है; अब मैं तेरा और क्या कर सकता हूँ!"
23हे महाराज! उस समय जिसने भी भीमसेन को अपने शत्रु का रक्त पीकर हृदय से प्रसन्न होते और वे वचन कहते हुए रणभूमि में विचरते देखा, वह भय के मारे पृथ्वी पर गिर पड़ा।
24जो इस प्रकार गिरे नहीं, वे भी भय से इतने अभिभूत हुए कि उनके हाथों से अस्त्र छूट गए, और कुछ तो अधमुँदी आँखों से भयपूर्वक भीमसेन की ओर देखते हुए अस्पष्ट स्वर निकालने लगे।
25जो लोग उस समय भीम के समीप थे और जिन्होंने उन्हें इस प्रकार दुःशासन का रक्त पीते देखा, वे भय से अभिभूत होकर एक-दूसरे से यह कहते हुए चारों दिशाओं में भाग खड़े हुए कि "यह मनुष्य नहीं है।"
26रक्त पीते समय वे देखने में इतने भयावह हो उठे कि चित्रसेन सहित आपकी सेना भयभीत होकर "यह निश्चय ही राक्षस है" कहती हुई भाग निकली।
27तब राजकुमार युधामन्यु ने वीरतापूर्वक पीछे हटते हुए चित्रसेन का पीछा किया और उसे लगातार सात तीक्ष्ण बाणों से बींधा।
28जिस प्रकार कुचला गया सर्प जीभ लपलपाता हुआ विष उगलने के लिए पलटकर वार करता है, उसी प्रकार चित्रसेन ने घूमकर उस पांचालराजकुमार को तीन बाणों से बींधा और छह अन्य बाणों से उसके सारथि को भी आहत किया।
29तब योद्धाओं में श्रेष्ठ युधामन्यु ने अपने धनुष को पूरी तरह खींचकर उससे सुन्दर पंखों वाला तथा अत्यन्त तीक्ष्ण धार वाला एक बाण छोड़ा और उसने चित्रसेन का सिर काट डाला।
30अतुलनीय तेजस्वी कर्ण ने अपने भाई चित्रसेन को मारा गया देखकर महान् पराक्रम दिखाया और पाण्डव सेना को छिन्न-भिन्न करने लगे, किन्तु तभी नकुल ने उनका सामना किया।
31तत्पश्चात् वैरभाव रखने वाले दुःशासन का इस प्रकार वध करके तथा उसके रक्त से भरी अञ्जलि हाथों में लिए हुए भीमसेन ने उन महान् और महाबली योद्धाओं के सामने उच्च स्वर में ये वचन कहे —
32"अरे परम अधम नराधम! अब मैं तेरे हृदय का रक्त पी रहा हूँ। अब फिर हर्ष के साथ हमें ललकार और कह — 'पशु! पशु!'"
33और उन्होंने यह भी कहा — "अरे तू, जो हमारे दुःख पर अत्यन्त प्रसन्न होकर नाचा था और हमें पशु कहकर पुकारता था — आज हम वे ही वचन तेरे मुँह पर लौटा देते हैं।"
34"तू (दुःशासन) ही उन समस्त अनर्थों और कष्टों की जड़ था जो हमें भोगने पड़े; दुर्योधन, शकुनि और राधापुत्र (कर्ण) के दुष्ट परामर्शों के कारण ही हमें प्रमाणकोटि नामक भवन में सुलाया गया और हमारा भोजन विषाक्त किया गया; हमें काले सर्पों के डंक सहने पड़े; लाक्षागृह में हम जलकर भस्म होने ही वाले थे; द्यूत के द्वारा हमारा राज्य छीन लिया गया और द्रौपदी का अपमान करके उनके सुन्दर केश निर्दयतापूर्वक पकड़े गए; हमें वन में निर्वासित किया गया; विराट के यहाँ रहते हुए हमें घर में और युद्ध में — दोनों जगह अस्त्रों के प्रहार सहने पड़े। हम कभी सुखी नहीं रहे, बल्कि धृतराष्ट्र और उनके पुत्र के दुष्ट अभिप्रायों के कारण ये समस्त कष्ट भोगते रहे।"
35हे महाराज! यह कहकर उग्र स्वभाव वाले भीमसेन ने, जो सर्वांग रक्त से लथपथ थे, जिनका मुख अत्यन्त लाल हो उठा था और जो अत्यन्त क्रोध से भरे थे, विजय प्राप्त करने के पश्चात् केशव और अर्जुन — दोनों को सम्बोधित करके ये वचन कहे — "हे वीर योद्धाओ! आप साक्षी रहें कि आज मैंने युद्ध में दुःशासन के विषय में की गई अपनी प्रतिज्ञा पूरी कर दी।
36"मैं अपनी दूसरी प्रतिज्ञा भी शीघ्र ही पूरी करूँगा — इस युद्ध में बलिस्वरूप, समस्त कौरवों के सामने, उस दूसरे दुरात्मा दुर्योधन का सिर अपने पैर से कुचलकर; तभी मुझे शान्ति मिलेगी।"
37और महाबली भीमसेन ने हर्षपूर्वक ये वचन कहते हुए, अपने शरीर से रक्त की धारा बहते हुए, वृत्रासुर का वध करने के पश्चात् सहस्राक्ष (इन्द्र) के समान उच्च स्वर में सिंहनाद करना आरम्भ किया।
नेपाली
1सञ्जयले भने — त्यस युद्धमा राजकुमार दुःशासनले महान् पराक्रमका साथ युद्ध गरे र दुष्कर कर्म गरेर देखाए; उनले एउटै बाणले भीमसेनको धनुष काटिदिए र अरू छ बाणले उनका सारथिलाई हाने।
2ती वीरतापूर्ण कर्म गरेपछि ती महामना र तेजस्वी योद्धाले पहिले नौ बाणले भीमलाई व्यथित गरे र प्रायः तत्क्षणै उनलाई असङ्ख्य प्रबल बाणले पुनः ढाकिदिए।
3यसबाट क्रुद्ध भई हस्तलाघवसम्पन्न भीमसेनले तपाईंका पुत्रमाथि एउटा भयङ्कर शक्ति (शूल) फ्याँके, तर तपाईंका ती महामना पुत्रले आफ्नो धनुष पूरै तानेर दस बाणले त्यो भयावह शक्ति काटिदिए, जो बलिरहेको राँकोझैँ सोझै उनीतर्फ आइरहेको थियो।
4उनलाई यो साहसिक कर्म गरेको देखेर सम्पूर्ण योद्धाहरूले उनको प्रशंसा गरे र अत्यन्त प्रसन्न भए; तपाईंका पुत्रले पुनः अर्को बाणले भीमलाई घाइते बनाए, जो उनलाई गहिरोसम्म बिझ्यो। तब भीम अत्यन्त कुपित भए र क्रोधले जलिउठे।
5उनले तपाईंका पुत्रलाई भने — "तैँले मलाई छिट्टै नै घाइते बनाइस्; हे वीर योद्धा, तैँले अब मलाई व्यथित पनि गरिस् — अब मेरो गदाको भार सह।" यसो भन्दै दुःशासनको वध गर्नका लागि उनले आफ्नो भयङ्कर गदा उठाए।
6उनले भने — "अरे दुष्ट! यस युद्धमा म तेरो हृदयको रगत पिउनेछु।" यी वचन सुनेर तपाईंका पुत्रले आफ्नो सम्पूर्ण शक्ति लगाएर भीममाथि मृत्युजस्तै एउटा शक्ति (शूल) फ्याँके।
7क्रोधले उम्लिँदै भीमले आफ्नो भयावह गदा घुमाएर त्यसैले आफ्ना शत्रुमाथि प्रहार गरे। दुःशासनको त्यो शक्ति चूरचूर पार्दै त्यो गदा सोझै तपाईंका पुत्रमाथि आइखस्यो र उनको शिरमा लाग्यो।
8त्यस भयङ्कर युद्धमा गदाले यसरी घाइते ती राजकुमार त्यस मदमत्त हात्तीजस्तै देखिए जसको शरीरबाट मदको धारा बगिरहेको होस्। त्यस अस्त्रले हानिएपछि दुःशासन आफ्नो रथबाट दस धनुषको दूरीमा गएर खसे।
9पृथ्वीमा खसेपछि उनी त्यस अस्त्रको आघातले सर्वाङ्ग काँपिरहेका थिए। उनका सम्पूर्ण आभूषण, मालाहरू र वस्त्र नष्ट तथा च्यातिएका थिए।
10हे राजन्! त्यस गदाले आफ्नो कठोर आघातले दुःशासनको रथ चूरचूर पारिदियो र उनका घोडा तथा सारथिको पनि वध गरिदियो। दुःशासनलाई यसरी परास्त देखेर पाण्डवहरू र पाञ्चाल योद्धाहरूले ठूलो स्वरमा हर्षनाद गरे।
11यसरी वृकोदर भीमले रणभूमिमा दुःशासनलाई मारेर परम आनन्दले उन्मत्त भई घोर गर्जन गरे। हे अजमीढकुलका राजन्! त्यस भयावह गर्जनले नजिकै उभिएका सम्पूर्ण योद्धा मूर्च्छित भई ढले।
12त्यसपछि त्यस महायुद्धमा तेजस्वी भीमलाई क्रमशः ती सम्पूर्ण कष्ट सम्झना भए जो उनीहरूले (पाण्डवहरूले) तपाईंका जेठा पुत्रका हातबाट सहनुपरेको थियो।
13हे महाराज! असाधारण पराक्रमी महाबली भीमले दुःशासनलाई देखेर यो पनि सम्झे कि उसले कसरी देवी द्रौपदीको अपमान गरेको थियो — उनको केश समातेर र बलपूर्वक उनको वस्त्र तानेर, त्यो पनि यस्तो बेलामा जब कुनै पुरुषले उनलाई छुनुसमेत हुँदैनथ्यो। ती महामना भीमले अरू अनेक अवसरमा द्रौपदीले सहेका विविध अत्याचार पनि सम्झे, जब उनका स्वामी (पति)हरू मुख फर्काएर मौन बस्न विवश थिए — र उनी साँच्चै घिउ हालिएको अग्निझैँ क्रोधले प्रज्वलित भए।
14उनले महारथी कर्ण, सुयोधन, द्रोणपुत्र (अश्वत्थामा), कृप र कृतवर्मालाई सम्बोधन गर्दै भने — "म आज यस दुरात्मा दुःशासनको प्राणान्त गरिदिनेछु; सामर्थ्य छ भने यसको रक्षा गर।"
15यसो भनेर तेजस्वी र महाबली भीमसेन दुःशासनको वध गर्ने अभिप्रायले एक्कासि अगाडि हाम्फाले। जसरी क्रुद्ध सिंह हात्तीमाथि जाइलाग्छ, त्यसरी नै परम पराक्रम देखाउँदै ती आदर्श वीर वृकोदरले त्यस युद्धमा कर्ण र सुयोधनकै सामु दुःशासनमाथि आक्रमण गरे। उनी आफ्नो रथबाट हामफालेर पृथ्वीमा ओर्ले, केही क्षणसम्म आफ्नो ढलेको शत्रु (दुःशासन)लाई उत्सुकतापूर्वक हेरिरहे र त्यसपछि उसको घाँटी आफ्नो खुट्टाले थिचेर उनले आफ्नो तीक्ष्ण तरवार उठाए।
16उनले भने — "अरे दुरात्मा! त्यो दिन सम्झ जब तैँले कर्ण र दुर्योधनसँगै हर्षोन्मत्त भई मलाई 'गोरु' भनेर बोलाएको थिइस्। भन्, त्यो कुन हात थियो जसले तैँले द्रौपदीलाई त्यस बेला केश समातेर घिसारेको थिइस् जब उनी भर्खरै (अवभृथ) स्नान गरेर उठेकी थिइन्? यही कुरा यो भीमसेनले तँसँग सोध्दछ र उत्तरको अपेक्षा राख्दछ।"
17भीमसेनका यी कठोर वचन सुनेर दुःशासनले उनीतर्फ एकटक हेरे। ऊ क्रोधले जलिउठ्यो। रणभूमिमा भनिएका ती वचनले उसका आँखीभौँ तन्किए। तब उसले मुस्कुराउँदै पीडाले भरिएको स्वरमा उत्तर दियो —
18"यो मेरो त्यही हात हो, जो हात्तीको सुँडजस्तै स्थूल छ र जो स्त्रीहरूको उठेको वक्षस्थल मथ्न, हजारौँ गाईको दान गर्न तथा युद्धमा क्षत्रियहरूको संहार गर्न समर्थ छ। हे भीमसेन! यही हातले मैले कुरुकुलका आदरणीय जनहरूको सामु द्रौपदीको केश समातेको थिएँ, र तिमीहरू सबै पनि त्यहीँ उपस्थित थियौ।"
19भीमसेनले दुवै पाखुराले दुःशासनलाई बलपूर्वक समाते, उसको छातीमा चढे र ठूलो स्वरमा सम्पूर्ण योद्धाहरूलाई सम्बोधन गर्दै भने — "दुःशासनको पाखुरा उसको शरीरबाट अलग गरिँदै छ। यो मृत्युको निहाइमा परेको छ। अगाडि आऊ — यहाँ यसको कोही रक्षक छ भने म उसलाई ललकार्छु।" यसरी महाबली, साहसी र क्रोधले भरिएका भीमसेनले एउटै हातको झट्काले दुःशासनको त्यो पाखुरा उखेलिदिए, जो वज्रजस्तै कठोर थियो। भीमसेनले त्यही पाखुरा उठाएर सम्पूर्ण योद्धाहरूको सामु त्यसैले उसलाई पिट्न थाले।
20त्यसपछि हे राजन्, उसको छाती च्यातेर ती दृढप्रतिज्ञ पुरुषले आफ्नो प्रतिज्ञा पूरा गर्नका लागि तपाईंका पुत्रलाई पछारे र तरवारले उसको शिर काटिदिए, तथा परम रुचिका साथ घुट्कीघुट्की गरी उसको रगत पिउँदै उसतर्फ हेरेर क्रोधपूर्वक यी वचन भने।
21"मेरा शत्रुहरूको रगतको स्वाद मेरी आमाको दूधभन्दा, मह, घिउ, उत्तम मदिरा, दही, शुद्ध जल अथवा तर निकालिएको दूधभन्दा पनि बढी मधुर छ; मेरा लागि यो संसारका सम्पूर्ण अमृतमय पेयभन्दा कहीँ बढी स्वादिष्ट छ।"
22प्रचण्ड क्रोधले भरिएका, साक्षात् भयङ्करताका मूर्ति बनेका भीमसेनले दुःशासनलाई अब जीवित नदेखेपछि मुस्कुराउँदै भने — "अब तँ मेरो पकडबाट उम्किइस्, किनभने तँ मरिसकिस्; अब म तेरो अरू के गर्न सक्छु!"
23हे महाराज! त्यस बेला जसले पनि भीमसेनलाई आफ्ना शत्रुको रगत पिएर हृदयदेखि प्रसन्न भएको र ती वचन भन्दै रणभूमिमा विचरण गरेको देख्यो, ऊ भयले पृथ्वीमा ढल्यो।
24जो यसरी ढलेनन्, तिनीहरू पनि भयले यति अभिभूत भए कि तिनीहरूका हातबाट अस्त्र खसे, र कोही त आधा चिम्लिएका आँखाले भयपूर्वक भीमसेनतर्फ हेर्दै अस्पष्ट स्वर निकाल्न थाले।
25त्यस बेला भीमको नजिक रहेका र उनलाई यसरी दुःशासनको रगत पिइरहेको देख्नेहरू भयले अभिभूत भई एकअर्कालाई "यो मानिस होइन" भन्दै चारै दिशामा भागे।
26रगत पिउँदा उनी हेर्नमा यति भयावह भए कि चित्रसेनसहित तपाईंको सेना भयभीत भई "यो निश्चय नै राक्षस हो" भन्दै भागी।
27तब राजकुमार युधामन्युले वीरतापूर्वक पछि हट्दै गरेका चित्रसेनको पिछा गरे र उनलाई लगातार सात तीक्ष्ण बाणले हाने।
28जसरी कुल्चिएको सर्प जिब्रो लपलपाउँदै विष ओकल्न फर्केर प्रहार गर्छ, त्यसरी नै चित्रसेनले फर्केर ती पाञ्चालराजकुमारलाई तीन बाणले हाने र अरू छ बाणले उनका सारथिलाई पनि घाइते बनाए।
29तब योद्धाहरूमा श्रेष्ठ युधामन्युले आफ्नो धनुष पूरै तानेर त्यसबाट सुन्दर पखेटा भएको तथा अत्यन्त तीक्ष्ण धार भएको एउटा बाण छाडे र त्यसले चित्रसेनको शिर काटिदियो।
30अतुलनीय तेजस्वी कर्णले आफ्ना भाइ चित्रसेनलाई मारिएको देखेर महान् पराक्रम देखाए र पाण्डव सेनालाई छिन्नभिन्न पार्न थाले, तर त्यही बेला नकुलले उनको सामना गरे।
31त्यसपछि वैरभाव राख्ने दुःशासनको यसरी वध गरेर तथा उसको रगतले भरिएको अञ्जुली हातमा लिएर भीमसेनले ती महान् र महाबली योद्धाहरूको सामु ठूलो स्वरमा यी वचन भने —
32"अरे परम अधम नराधम! अब म तेरो हृदयको रगत पिइरहेको छु। अब फेरि हर्षका साथ हामीलाई ललकार र भन् — 'पशु! पशु!'"
33र उनले यो पनि भने — "अरे तँ, जो हाम्रो दुःखमा अत्यन्त प्रसन्न भई नाचेको थिइस् र हामीलाई पशु भनेर बोलाउँथिस् — आज हामी ती नै वचन तेरै मुखमा फर्काइदिन्छौँ।"
34"तँ (दुःशासन) नै ती सम्पूर्ण अनर्थ र कष्टको जरा थिइस् जो हामीले भोग्नुपर्यो; दुर्योधन, शकुनि र राधापुत्र (कर्ण)का दुष्ट परामर्शकै कारण हामीलाई प्रमाणकोटि नामक भवनमा सुताइयो र हाम्रो भोजन विषाक्त पारियो; हामीले कालो सर्पका टोकाइ सहनुपर्यो; लाक्षागृहमा हामी जलेर खरानी हुनै लागेका थियौँ; द्यूतद्वारा हाम्रो राज्य खोसियो र द्रौपदीको अपमान गरेर उनका सुन्दर केश निर्दयतापूर्वक समातिए; हामीलाई वनमा निर्वासित गरियो; विराटकहाँ बस्दा हामीले घरमा र युद्धमा — दुवैतिर अस्त्रका प्रहार सहनुपर्यो। हामी कहिल्यै सुखी भएनौँ, बरु धृतराष्ट्र र उनका पुत्रका दुष्ट अभिप्रायका कारण यी सम्पूर्ण कष्ट भोग्दै रह्यौँ।"
35हे महाराज! यसो भनेर उग्र स्वभावका भीमसेनले, जो सर्वाङ्ग रगतले लपक्क भिजेका थिए, जसको मुख अत्यन्त रातो भएको थियो र जो अत्यन्त क्रोधले भरिएका थिए, विजय प्राप्त गरेपछि केशव र अर्जुन — दुवैलाई सम्बोधन गर्दै यी वचन भने — "हे वीर योद्धाहरू! तपाईंहरू साक्षी रहनुहोस् कि आज मैले युद्धमा दुःशासनका विषयमा गरेको आफ्नो प्रतिज्ञा पूरा गरेँ।
36"म आफ्नो दोस्रो प्रतिज्ञा पनि छिट्टै पूरा गर्नेछु — यस युद्धमा बलिस्वरूप, सम्पूर्ण कौरवहरूको सामु, त्यस अर्को दुरात्मा दुर्योधनको शिर आफ्नो खुट्टाले कुल्चेर; तब मात्र मलाई शान्ति मिल्नेछ।"
37र महाबली भीमसेनले हर्षपूर्वक यी वचन भन्दै, आफ्नो शरीरबाट रगतको धारा बग्दै गर्दा, वृत्रासुरको वध गरेपछिका सहस्राक्ष (इन्द्र)जस्तै ठूलो स्वरमा सिंहनाद गर्न थाले।