कर्ण पर्व — युधिष्ठिरको खोजी
खण्ड 6 — कर्ण, शल्य, सौप्तिक र स्त्री पर्व · अध्याय 64
संस्कृत
1संजय उवाच द्रौणिस्तु रथवंशेन महता परिवारितः। अपतत्सहसा राजन् यत्र पार्थो व्यवस्थितः॥
2तमापतन्तं सहसा शूरः शौरिसहायवान्। दधार सहसा पार्थो वेलेव मकरालयम्॥
3ततःक्रुद्धो महाराज द्रोणपुत्रः प्रतापवान्। अर्जुनं वासुदेवं च छादयामास सायकैः॥
4अवस्छन्नौ ततः कष्णै दृष्ट्वा तत्र महारथाः। विस्मयं परमं गत्वा प्रेक्षन्त कुरवस्तदा॥
5अर्जुनस्तु ततो दिव्यमस्त्रं चक्रे हसन्निव। तदस्त्रं वारयामास ब्राह्मणो युधि भारत॥
6यद् यद्धि व्याक्षिपद युद्धे पाण्डवोऽस्त्रजिघांसया। तत् तदस्त्रं महेष्वासो द्रोणपुत्रो व्यसातयत्॥
7अस्त्रयुद्धे ततो राजन् वर्तमाने महाभये। अपश्याम रणे द्रौणि व्यात्ताननमिवान्तकम्॥
8स दिशः प्रादिशश्चैव च्छादयित्वा ह्यजिह्यगैः। वासुदेवं त्रिभिर्बाणैरविध्यद् दक्षिणे भुजे॥
9ततोऽर्जुनो हयान् हत्वा सर्वांस्तस्य महात्मनः। चकार समरे भूमि शोणितौघतरङ्गिणीम्ः॥
10सर्वलोकवहां रौद्रां परलोकवहां नदीम्। सस्थान् रथिनः सर्वान् पार्थचापच्युतैः शरैः॥ द्रौणेरपहतान् संख्ये ददृशुः स च तां तथा। प्रावर्तयन्महाघोरां नदी परवहां तदा॥
11तयोस्तु व्याकुले युद्धे द्रौणेः पार्थस्य दारुणे। अमर्यादं योधयन्तः पर्यधावन्त पृष्ठतः॥
12रथैर्हताश्वसूतैश्च हतारोहैश्च वाजिभिः। द्विरदैश्च हतारोहैर्महामात्रैर्हतद्विपैः॥ पार्थेन समरे राजन् कृतो घोरो जनक्षयः। निहता रथिनः पेतुः पार्थचापच्युतैः शरैः॥
13हयाश्च पर्यधावन्त मुक्तयोक्त्रास्ततस्ततः। तद् दृष्ट्वा कर्म पार्थस्य द्रौणिराहवशोभिनः॥ अर्जुनं जयतां श्रेष्ठं त्वरितोऽभ्येत्य वीर्यवान्। विधुन्बानो महचापं कार्तस्वरविभूषितम्॥ अवाकिरत्ततो द्रौणिः समन्तान्निशितैः शरैः।
14भूयोऽर्जुनं महाराज द्रौणिरायम्य पत्रिणा॥ वक्षोदेशेभृशं पार्थं ताडयामास निर्दयम्।
15सोऽतिविद्धो रणे तेन द्रोणपुत्रेण भारत॥ गाण्डीवधन्वा प्रसभं शरवर्षेरुदारधीः। संछाद्य समरे द्रौणिं चिच्छेदास्य च कार्मुकम्॥
16स छिन्नधन्वा परिघं वज्रस्पर्शसमं युधि। आदाय चिक्षेप तदा द्रोणपुत्रः किरीटिने॥
17तमापतन्तं परिधं जाम्बूनदपरिष्कृतम्। चिच्छेद सहसा राजन् प्रहसन्निव पाण्डवः॥
18स पपात तदा भूमौ निकृत्यः पार्थसायकैः। विकीर्ण: पर्वतो राजन् यथा वज्रेण ताडितः॥
19ततः क्रुद्धो महाराज द्रोणपुत्रो महारथः। ऐन्द्रेण चास्त्रवेगेन बीभत्सुं समवाकिरत्॥
20तस्येन्द्रजप्लावततं समीक्ष्य पार्थो राजन् गाण्डिवमाददे सः। ऐन्द्रं जालं प्रत्यहरत् तरस्वी वरास्त्रमादाय महेन्द्रसृष्टम्॥
21विदार्य तज्जालमथेन्द्रमुक्तं पार्थस्ततो द्रौणिरथं क्षणेना प्रच्छादयामास ततोऽभ्युपेत्य द्रौणिस्तदा पार्थशराभिभूतः॥ विगाह्य तां पाण्डवबाणवृष्टिं शरैः परं नाम ततः प्रकाश्य। शतेन कृष्णं सहसाभ्यविद्ध्यत् त्रिभिः शतैरर्जुनं क्षुद्रकाणाम्॥
22ततोऽर्जुनः सायकानां शतेन गुरोः सुतं मर्मसु निर्बिभेद। मवाकिरत् पश्यतां तावकानाम्॥
23स विद्ध्वा मर्मसु द्रौणि पाण्डवः परवीरहा। सारथिं चास्य भल्लेन रथनीडादपातयत्॥
24स संगृह्य स्वयं वाहान् कृष्णौ प्राच्छादयच्छरैः। तत्राद्भुतमपश्याम द्रौणेराशु पराक्रमम्॥ प्रायच्छत्तुरगान् यच्च फाल्गुनं चाप्ययोधयत्। यदस्य समरे राजन् सर्वे योधा अपूजयन्॥
25तत: प्रहस्य बीभत्सुद्रौणपुत्रस्य संयुगे। क्षिप्रं रश्मीनताश्वानां क्षुरप्रैश्चिच्छिदे जयः॥
26प्राद्रवतंस्तुरगास्ते तु शरवेगप्रपीडिताः। ततोऽभून्निनदो घोरस्तव सैन्यस्य भारत॥
27पाण्डवास्तु जयं लब्वा तव सैन्यं समाद्रवन्। समन्तान्निशितान् बाणान् विमुञ्चन्तो जयैषिणः॥
28पाण्डवैस्तु महाराज धार्तराष्ट्री महाचमूः। पुनः पुनरथो वीरैः संयुगे जितकाशिभिः॥
29पश्यतां ते महाराज पुत्राणां चित्रयोधिनाम्। शकुनेः सौबलेयस्य कर्णस्य च विशाम्पते॥
30वार्यमाणा महासेना पुत्रैस्तव जनेश्वरः। न चातिष्ठत संग्रामे पीड्यमाना समन्ततः॥
31ततो योधैर्महाराज पलायद्भिः समन्ततः। अभवद् व्याकुलं भीतं पुत्राणां ते महद् बलम्॥
32तिष्ठ तिष्ठेति च तत: सूतपुत्रस्य जल्पतः। नावतिष्ठति सा सेना वध्यामाना महात्मभिः॥
33अथोत्क्रुष्टं महाराज पाण्डवैर्जितकाशिभिः। धार्तराष्ट्रबलं दृष्ट्वा विद्रुतं वै समन्ततः॥
34ततो दुर्योधनः कर्णमब्रवीत् प्रणयादिव। पश्य कर्णं महासेना पञ्चालैरर्दिता भृशम्॥ त्वयि तिष्ठति संत्रासात् पलायनपरायणा। एतज्ज्ञात्वा महाबाहो कुरु प्राप्तमरिंदम॥
35सहस्राणि च योधानां त्वामेव पुरुषोत्तम। क्रोशन्ति समरे वीर द्राव्यमाणानि पाण्डवैः॥
36एतच्छुत्वापि राधेयो दुर्योधनवचो महान्। मद्रराजमिदं वाक्यमब्रवीत प्रहसन्निव॥
37पश्य मे भुजयोर्वीर्यमस्त्राणं च जनेश्वर। अद्यहन्मि रणे सर्वान पञ्चालन् पाण्डुभिः सह।॥ वाहयाश्वान् नरव्याघ्र भद्रेणैव न संशयः।
38एवमुक्त्वा महाराज सूतपुत्रः प्रतापवान्॥ प्रगृह्य विजयं वीरो धनुः श्रेष्ठं पुरातनम्। सज्यं कृत्वा महाराज संगृह्य च पुनः पुनः॥ संनिवार्य च योधान् स सत्येन शपथेन च। प्रायोजयदमेयात्मा भार्गवास्त्रं महाबलः॥
39ततो राजन् सहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च। कोटिशश्च शरास्तीक्ष्ण निरगच्छन् महामृधे॥
40ज्वलितैस्तैः शरै।रैः कङ्कबहिणवाजितैः। संछन्ना पाण्डवी सेना न प्राज्ञायत किञ्चन॥
41हाहाकारो महानासीत् पञ्चालानां विशाम्पते। पीडितानां बलवता भार्गवास्त्रेण संयुगे॥
42निपतद्भिर्गजै राजन्नश्चैश्चापि सहस्रशः। रथैश्चापि नरव्याघ्र नरैश्चैव समन्ततः॥ प्राकम्पत मही राजन् निहतैस्तैः समन्ततः। व्याकुलं सर्वमभवत् पाण्डवानां महद् बलम्॥
43कर्णस्त्वेको युधां श्रेष्ठो विधूम इव पावकः। दहशत्रून् नरव्याघ्र शुशुभे स परंतपः॥
44ते वध्यमानां कर्णेन पञ्चालाश्चेदिभिः सह। तत्र तत्र व्यमुह्यन्त वनदाहे यथा द्विपाः॥
45चुक्रुशुश्च नरव्याघ्र यथा व्याघ्रा नरोत्तमाः। तेषा तु क्रोशतामासीद् भीतानां रणमूर्धनि॥ धावतां च ततो राजंस्त्रस्तानां च समन्ततः। आर्तनादो महांस्तत्र भूतानामिव सम्ल्वे॥
46वध्यमानांस्तु तान् दृष्ट्वा सूतपुत्रेण मारिष। वित्रेसुः सर्वभूतानि तिर्यग्योनिगतान्यपि॥
47ते वध्यमानाः समरे सूतपुत्रेण संजयाः। अर्जुनं वासुदेवं च क्रोशन्ति च मुहुर्महुः॥ प्रेतराजपुरे यद्वत प्रेतराजं विचेतसः।
48श्रुत्वा तु निनदं तेषां वध्यता कर्णसायकैः॥ अथाब्रवीद् वासुदेवं कुन्तीपुत्रो धनंजयः। भार्गवास्त्रं महाघोरं दृष्ट्वा तत्र समीरितम्॥
49पश्य कुष्ण महाबाहो भार्गवास्त्रस्य विक्रमम्। नैतदस्त्रं हि समरे शक्यं हन्तुं कथञ्चन॥
50सूतपुत्रं च संरब्धं पश्य कृष्ण महारणे। अन्तकप्रतिमं वीर्ये कुर्वाणं कर्म दारुणम्॥
51अभीक्ष्णं चोदयन्नश्वान् प्रेक्षते मां मुहुर्मुहुः। न च पश्यामि समरे कर्णं प्रति पलायितुम्॥
52जीवन् प्राप्नोति पुरुषः संख्ये जयपराजयौ। मृतस्य तु हृषीकेश भङ्ग एव कुतो जयः॥
53एवमुक्तस्तु पार्थेन कृष्णो मतिमतां वरम्। धनंजयमुवाचेदं प्राप्तकालमरिंदमम्॥
54कर्णेनहि दृढं राजा कुन्तीपुत्रः परिक्षितः। तं दृष्ट्वाऽऽश्वास्य च पुनः कर्णं पार्थ वधिष्यसि॥
55एवमुक्त्वा पुनः प्रायाद् द्रष्टुमिच्छन् युधिष्ठिरम्। श्रमेण ग्राहयिष्यंश्च युद्धे कर्ण विशाम्पते॥
56ततो धनंजयो द्रष्टुं राजानं बाणपीडितम्। रथेन प्रययौ क्षिप्रं संग्रामात् केशवाज्ञया॥
57गच्छन्नेव तु कौन्तेयो धर्मराजदिदृक्षया। सैन्यमालोकयामास नापश्यत् तत्रचाग्रजम्॥ युद्धं कृत्वा तु कौन्तेयो द्रोणपुत्रेण भारत। दुःसह वज्रिणा संख्ये पराजित्य गुरोः सुतम्॥
अङ्ग्रेजी
1Sanjaya said Thereupon surrounded be a mighty carforce Drona's son appeared, all on a sudden O king, where Pritha's son was.
2Like a bank containing ocean Pritha's heroic son, assisted by Shouri, all on a sudden, encountered him.
3Thereupon filled with anger, O monarch, the highly powerful son of Drona covered Arjuna and Krishna with arrows.
4Beholding those two Krishnas covered with arrows the mighty car-warriors of the Pandava and Kuru armies, filled with great wonder, looked at them.
5Thereupon as if smiling Arjuna created a celestial weapon while, ( descendant of Bharata, the Brahmana baffled in battle.
6Whatever weapon that the Pandava discharged in battle for killing the son of Drona, the great bowman made useless.
7Then, O king, a great encounter of weapons took place in that great battle when we saw the son of Drona like Death himself with widening mouth.
8Having filled all the quarters and directions with straight arrow he sundered Krishna's right arm with three arrows.
9Thereupon killing all the horses of the highsouled one Arjuna created, in the battle-field, a dreadful stream of blood, carrying away all to the other region.
10That dreadful blood river was flowing towards. The another world and swaying with its course all people there. All people present there saw all warriors holding chariots under lead of Ashvatthama beheaded with the arrows shot by Arjuna. Ashvatthama himself took notice of that scenario. He also had flown a river floating people to another world at that time under the sheer grip of anger.
11In that agitating and dreadful encounter between Drona's son and Partha the warriors rushed towards one another without any consideration whatever.
12O king, the horses and charioteers of cars were killed the cavalry were destroyed and the riders of elephants were slain. Thus a dreadful slaughter of animals was carried on by Partha in that battle. Then the car-warriors fell down slain by arrows shot off Partha's bow.
13And the horses, with their trappings destroyed ran about hither and thither. Witnessing these feats of Partha, beautifying the battle-field the powerful son of Drona speedily encountered that foremost of the victorious, quivered his his dreadful, gold bedecked bow and struck him on all sides with innumerable sharpened arrows.
14O monarch, Drouni again ruthlessly wounded Arjuna on the breast with a winged arrow.
15O son of Bharata being greatly wounded in battle by that son of Drona he, with force, took up his Gandiva bow. Then the highly intelligent hero covered Drona's son with a downpour of arrows and cut-off his bowstring.
16Having his bow thus snapped Drona's son took up a sword, like unto a thunderbolt and hurled it at Arjuna.
17O king, as if smiling. Arjuna all on a sudden cut-off that gold-gilded sword that was about to fall on him.
18Sundered by parts, arrows it fell down on earth like a mountain shattered by (Indra's) thunder-bolt.
19Thereupon irate, the mighty car-warrior son of Drona, covered fully Vibhatsu with weapons glinted him by Indra.
20Beholding those weapons of Indra about to fall on him Partha took up his Gandiva and speedily baffled them with an arrow created for him by Vasava.
21Then cutting off that net-work of Indra's weapon Partha soon covered the car of Drona's son. Assailed by Arjuna's arrows Drouni, encountering the former and cutting through the downpour of Pandava's arrows, called to his aid a powerful weapon and all on a sudden wounded Krishna with a hundred arrows and Arjuna with three hundred small arrows.
22Arjuna then pierced the sensitive organs of the son of preceptor (Ashvatthama) through expert use of his arrows and shot a volley of arrows in presence of your sons; on his horses, charioteers, bow and the string stretched on bow.
23Pandava, the slayer of inimical heroes, struck down his driver from his car with a dart.
24Then himself taking up the reins of horses Drona's son covered Krishna and Arjuna with arrows. He saw a wonderful power in him then. He simultaneously drove his horses and fought with Phalguna. It was spoken highly of by all the warriors in battle, O king.
25Then smiling a little, Vibhatsu also named Jaya speedily cut-off the rein of Drouni's horses in battle with a razor-like shaft.
26Assailed with weapons the horses ran away on all sides. There then took place a great havoc of your soldiers.
27Having thus accomplished victory the Pandavas, desirous of achieving (further) success, pursued your soldiers, on all sides, making a discharge of arrows.
28Your great army was again and again routed by the Pandava warriors desirous of victory.
29Thereupon in the very presence of your sons, O king, conversant with diverse modes of war-fare, of Subala's son Shakuni and Karna.
30Although prevented, O king, by your sons that great army assailed on all sides did not stop in the battle-field.
31The warriors taking to their heels on all sides in numbers a great confusion took place in the vast terror-stricken army of your son.
32Karna then exclaimed-"Wait wait". But your army, slain by many great warriors, did not wait in the battle-field.
33Beholding the army of Duryodhana, thus routed on all sides, the Pandavas, filled with the desire of victory, sent up loud war-cries.
34Duryodhana then lovingly said Karna-"See, O Karna, how our army, greatly assailed by the Pandava, is flying on all sides, although you are present here. O repressor of foes, do what you think proper now.
35Routed by the Pandavas, thousands of our soldiers are calling after you only.
36Hearing those weighty words of Duryodhana, Karna, as if smiling, said to the Madra king.
37Behold, O king, the strength of my arms and weapons. I will kill today in battle all the Panchalas and Pandavas. Drive my car, O best of men and every thing will be as I have said.”
38Having said this, O monarch, the charioteer's son, highly powerful as he was, took up his old victorious bow Vijaya the best of its kind and rubbing again and again its string set it on the bow. Thereupon having assured his army and commanded them to wait in the battle-field, the powerful and highly energetic Karna set Bhargava weapons to his bow-string.
39There came out in a stream, O king, millions of sharp arrows in that mighty encounter.
40Covered fully with those shining and dreadful Kanka and peacock-feathered arrows the Pandava soldiers could see nothing in the battle-field.
41Assailed by the powerful Bhargava weapon in that battle, O king, Panchalas set up loud lamentations.
42And O king, thousands of elephants, horses, cars and men falling on all sides, the earth began to shake. The great army of the Pandavas quivered from one end to the other.
43In the meantime while killing his enemies, that foremost of men the great warrior Karna, even destroying his foes, shone like smokeless fire.
44Massacred then by Karna, the Panchalas and Chedis lost their consciousness in the battle-field like elephants when a forest fire rages on.
45The leading warriors sent up war-cries roaring like tigers. Like animals at the hour of universal dissolution the soldiers, terrorstricken and running wildly about in the battlefield,set-up loud cries of lamentation.
46Seeing them thus slaughtered by the charioteer's son, all creatures, beasts and birds, were terrorised.
47As the spirits call upon the Regent of Death to save them, so the Srinjayas, massacred by Karna, repeatedly prayed to Arjuna and Vasudeva's son to save them.
48Beholding there the discharge of the dreadful Bhargava weapon and hearing the cries of his men slaughtered by Karna, with arrows Kunti's son Dhananjaya said to Krishna. can
49Beholding there the discharge of the dreadful Bhargava weapon. No one withstand it in battle.
50Behold again in this great encounter O Krishna, the great son of a charioteer, resembling Death himself in power and performing a dreadful feat.
51Repeatedly urging on his horses he is looking at me. I will not be able to tear me away from Karna in battle.
52If a man survives he either meets with success or defeat in battle. To one dead, O Hrishikesh, death itself is a victory.
53Thus addressed by Partha, Krishna, the subduer of his enemies, said to Dhananjaya, the foremost of the wise, the following suitable to the occasion.
54The royal son of Kunti has been greatly wounded by Karna. Seeing him first you will afterwards kill Karna.
55Then Janardana proceeded to Yudhishthira, thinking, O king, that Karna, in the meantime, would be worn our with fatigue in battle.
56see Himself too being desirous of seeing the king thus wounded with arrows, Dhananjaya, at the bidding of Keshava, left the battle and went on his car.
57O Bharata! Arjuna, the son of Kunti subsequent to the bitter defeat he gave to the son of preceptor, (Ashvatthama) tough to face for Indra, the holder of thunderbolt, threw a cursory eye on the whole army while he was leaving from there to see Dharmaraja. However, he could not see his elder brother there.
हिन्दी
1सञ्जय ने कहा — तत्पश्चात्, हे राजन्, विशाल रथसेना से घिरा द्रोणपुत्र सहसा वहाँ प्रकट हुआ जहाँ पृथापुत्र थे।
2जैसे तट समुद्र को रोक लेता है, वैसे ही शौरि (कृष्ण) की सहायता प्राप्त वीर पृथापुत्र ने सहसा उसका सामना किया।
3तत्पश्चात्, हे महाराज, क्रोध से भरकर अत्यन्त बलवान् द्रोणपुत्र ने अर्जुन और कृष्ण को बाणों से ढँक दिया।
4उन दोनों कृष्णों को बाणों से ढँका देखकर पाण्डव और कुरु — दोनों सेनाओं के महारथी महान् विस्मय से भरकर उनकी ओर देखते रह गए।
5तत्पश्चात् मानो मुस्कुराते हुए अर्जुन ने एक दिव्यास्त्र प्रकट किया, किन्तु हे भरतवंशी, उस ब्राह्मण ने उसे युद्ध में निष्फल कर दिया।
6द्रोणपुत्र का वध करने के लिए पाण्डव ने युद्ध में जो भी अस्त्र छोड़ा, उस महाधनुर्धर ने उसे व्यर्थ कर दिया।
7हे राजन्, तब उस महायुद्ध में अस्त्रों का महान् संग्राम हुआ, जब हमने द्रोणपुत्र को मुख फैलाए साक्षात् मृत्यु के समान देखा।
8सीधे बाणों से समस्त दिशाओं और विदिशाओं को भरकर उसने तीन बाणों से कृष्ण की दाहिनी भुजा को बेध डाला।
9तत्पश्चात् उन महात्मा के समस्त अश्वों का वध करके अर्जुन ने रणभूमि में रुधिर की एक भयंकर धारा बहा दी, जो सबको परलोक ले जाती थी।
10रुधिर की वह भयंकर नदी परलोक की ओर बहती जा रही थी और अपने प्रवाह में वहाँ के समस्त लोगों को बहाए ले जा रही थी। वहाँ उपस्थित सब लोगों ने अश्वत्थामा के नेतृत्व वाले समस्त रथी योद्धाओं को अर्जुन के छोड़े बाणों से शिरविहीन होते देखा। स्वयं अश्वत्थामा ने भी वह दृश्य देखा। तब क्रोध के प्रबल आवेश में उसने भी लोगों को परलोक बहा ले जाने वाली एक नदी बहा दी।
11द्रोणपुत्र और पार्थ के बीच उस विक्षोभकारी और भयंकर संग्राम में योद्धा बिना किसी विचार के एक-दूसरे पर टूट पड़े।
12हे राजन्, रथों के अश्व और सारथि मारे गए, अश्वारोही नष्ट कर दिए गए और गजारोही मार डाले गए। इस प्रकार उस युद्ध में पार्थ ने पशुओं का भयंकर संहार किया। तब पार्थ के धनुष से छूटे बाणों से मारे गए महारथी गिर पड़े।
13और साज-सामान नष्ट हो जाने पर अश्व इधर-उधर दौड़ने लगे। रणभूमि की शोभा बढ़ाते पार्थ के ये पराक्रम देखकर बलवान् द्रोणपुत्र शीघ्र ही उन विजयी वीरों में श्रेष्ठ से भिड़ गया; उसने अपना भयंकर स्वर्णमण्डित धनुष कँपाया और असंख्य तीक्ष्ण बाणों से चारों ओर से उन पर प्रहार किया।
14हे महाराज, द्रौणि ने पुनः एक पंखयुक्त बाण से अर्जुन को वक्ष पर निर्दयता से घायल किया।
15हे भरतपुत्र, उस द्रोणपुत्र द्वारा युद्ध में बुरी तरह घायल होकर उन्होंने बलपूर्वक अपना गाण्डीव धनुष उठाया। तत्पश्चात् उन परम बुद्धिमान् वीर ने द्रोणपुत्र को बाणों की वर्षा से ढँक दिया और उसकी प्रत्यंचा काट डाली।
16इस प्रकार धनुष टूट जाने पर द्रोणपुत्र ने वज्र के समान एक खड्ग उठाया और उसे अर्जुन पर फेंका।
17हे राजन्, मानो मुस्कुराते हुए अर्जुन ने सहसा उस स्वर्णमण्डित खड्ग को काट डाला, जो उन पर गिरने ही वाला था।
18बाणों से खण्ड-खण्ड होकर वह पृथ्वी पर उसी प्रकार गिर पड़ा जैसे (इन्द्र के) वज्र से चूर हुआ कोई पर्वत।
19तत्पश्चात् क्रुद्ध महारथी द्रोणपुत्र ने इन्द्र द्वारा उसे दिए गए अस्त्रों से विभत्सु को पूर्णतः ढँक दिया।
20इन्द्र के उन अस्त्रों को अपने ऊपर गिरने को उद्यत देखकर पार्थ ने अपना गाण्डीव उठाया और वासव द्वारा उनके लिए ही रचे गए एक बाण से शीघ्र ही उन्हें विफल कर दिया।
21तत्पश्चात् इन्द्र के अस्त्र के उस जाल को काटकर पार्थ ने शीघ्र ही द्रोणपुत्र के रथ को ढँक दिया। अर्जुन के बाणों से आक्रान्त होकर द्रौणि ने उनका सामना करते हुए और पाण्डव के बाणों की वर्षा को चीरते हुए एक प्रबल अस्त्र का आवाहन किया तथा सहसा कृष्ण को सौ बाणों से और अर्जुन को तीन सौ छोटे बाणों से घायल कर दिया।
22तब अर्जुन ने अपने बाणों के कुशल प्रयोग से गुरुपुत्र (अश्वत्थामा) के मर्मस्थानों को बेध डाला और आपके पुत्रों के सम्मुख ही उसके अश्वों, सारथि, धनुष तथा धनुष पर चढ़ी प्रत्यंचा पर बाणों की झड़ी लगा दी।
23शत्रुवीरों के संहारक पाण्डव ने एक शक्ति से उसके सारथि को उसके रथ से गिरा दिया।
24तब स्वयं अश्वों की बागडोर सँभालकर द्रोणपुत्र ने कृष्ण और अर्जुन को बाणों से ढँक दिया। तब उसमें एक अद्भुत सामर्थ्य दिखाई दी — वह एक ही साथ अपने अश्व हाँकता और फाल्गुन से युद्ध करता रहा। हे राजन्, युद्ध में समस्त योद्धाओं ने इसकी बड़ी प्रशंसा की।
25तब जय नाम से भी प्रसिद्ध विभत्सु ने कुछ मुस्कुराते हुए युद्ध में एक क्षुरप्र बाण से द्रौणि के अश्वों की बागडोर शीघ्र ही काट डाली।
26अस्त्रों से आहत होकर वे अश्व चारों ओर भाग निकले। तब आपके सैनिकों का महान् संहार हुआ।
27इस प्रकार विजय प्राप्त करके और (और भी) सफलता के अभिलाषी पाण्डवों ने चारों ओर से बाण बरसाते हुए आपके सैनिकों का पीछा किया।
28विजय की इच्छा रखने वाले पाण्डव योद्धाओं ने आपकी विशाल सेना को बार-बार छिन्न-भिन्न कर डाला।
29हे राजन्, तत्पश्चात् आपके पुत्रों के, नाना प्रकार की युद्धशैलियों के ज्ञाता सुबलपुत्र शकुनि तथा कर्ण के सम्मुख ही (यह सब हुआ)।
30हे राजन्, आपके पुत्रों द्वारा रोके जाने पर भी चारों ओर से आक्रान्त वह विशाल सेना रणभूमि में न रुकी।
31योद्धा बड़ी संख्या में चारों ओर भाग खड़े हुए और आपके पुत्र की उस विशाल भयभीत सेना में महान् अव्यवस्था फैल गई।
32तब कर्ण चिल्लाया — "ठहरो, ठहरो!" किन्तु अनेक महान् योद्धाओं द्वारा मारी जाती आपकी सेना रणभूमि में न ठहरी।
33दुर्योधन की सेना को इस प्रकार चारों ओर से छिन्न-भिन्न देखकर विजय की इच्छा से भरे पाण्डवों ने ऊँचे स्वर से सिंहनाद किया।
34तब दुर्योधन ने स्नेहपूर्वक कर्ण से कहा — "हे कर्ण, देखो, तुम्हारे यहाँ उपस्थित रहते हुए भी पाण्डवों द्वारा बुरी तरह आक्रान्त हमारी सेना कैसे चारों ओर भाग रही है। हे शत्रुदमन, अब जो तुम्हें उचित लगे, वही करो।
35पाण्डवों द्वारा खदेड़े गए हमारे सहस्रों सैनिक केवल तुम्हें ही पुकार रहे हैं।"
36दुर्योधन के ये गम्भीर वचन सुनकर कर्ण ने मानो मुस्कुराते हुए मद्रराज से कहा —
37"हे राजन्, मेरी भुजाओं और अस्त्रों का बल देखो। आज मैं युद्ध में समस्त पाञ्चालों और पाण्डवों का वध कर डालूँगा। हे नरश्रेष्ठ, मेरा रथ हाँको, और सब कुछ वैसा ही होगा जैसा मैंने कहा है।"
38हे महाराज, यह कहकर उस अत्यन्त बलवान् सारथिपुत्र ने अपना पुराना विजयी धनुष विजय, जो अपनी जाति में श्रेष्ठ था, उठाया और उसकी प्रत्यंचा को बार-बार रगड़कर उसे धनुष पर चढ़ाया। तत्पश्चात् अपनी सेना को आश्वस्त करके और उन्हें रणभूमि में डटे रहने की आज्ञा देकर उस बलवान् और महातेजस्वी कर्ण ने अपनी प्रत्यंचा पर भार्गव अस्त्र संधान किया।
39हे राजन्, उस महासंग्राम में लाखों तीक्ष्ण बाण धारा के रूप में निकल पड़े।
40कंक और मयूर के पंखों वाले उन चमकते और भयंकर बाणों से पूर्णतः ढँक जाने पर पाण्डव-सैनिकों को रणभूमि में कुछ भी दिखाई न दिया।
41हे राजन्, उस युद्ध में प्रबल भार्गव अस्त्र से आक्रान्त होकर पाञ्चाल ऊँचे स्वर से विलाप करने लगे।
42और हे राजन्, सहस्रों हाथी, अश्व, रथ और मनुष्य चारों ओर गिरने लगे, जिससे पृथ्वी काँपने लगी। पाण्डवों की विशाल सेना एक छोर से दूसरे छोर तक थरथरा उठी।
43इसी बीच अपने शत्रुओं का संहार करते हुए वे नरश्रेष्ठ महावीर कर्ण, अपने शत्रुओं को नष्ट करते हुए, धूमरहित अग्नि के समान शोभित हुए।
44तब कर्ण द्वारा संहार किए जाने पर पाञ्चाल और चेदि रणभूमि में उसी प्रकार सुध-बुध खो बैठे जैसे दावानल के भड़कने पर हाथी।
45प्रमुख योद्धा व्याघ्रों के समान गरजते हुए सिंहनाद करने लगे। प्रलयकाल के प्राणियों के समान भयभीत सैनिक रणभूमि में उन्मत्त होकर इधर-उधर दौड़ते हुए ऊँचे स्वर से विलाप करने लगे।
46उन्हें सारथिपुत्र द्वारा इस प्रकार मारा जाता देखकर समस्त प्राणी, पशु और पक्षी भयभीत हो उठे।
47जैसे प्रेत अपनी रक्षा के लिए यमराज को पुकारते हैं, वैसे ही कर्ण द्वारा संहार किए जाते सृंजय बार-बार अर्जुन और वसुदेवपुत्र से रक्षा की प्रार्थना करने लगे।
48वहाँ उस भयंकर भार्गव अस्त्र का प्रयोग देखकर तथा कर्ण के बाणों से मारे जाते अपने लोगों की चीत्कार सुनकर कुन्तीपुत्र धनञ्जय ने कृष्ण से कहा —
49"वहाँ उस भयंकर भार्गव अस्त्र का प्रयोग देखो। युद्ध में कोई भी उसका सामना नहीं कर सकता।
50हे कृष्ण, इस महासंग्राम में उस महान् सारथिपुत्र को फिर देखो, जो बल में साक्षात् मृत्यु के समान है और भयंकर पराक्रम कर रहा है।
51वह बार-बार अपने अश्वों को हाँकता हुआ मेरी ओर देख रहा है। मैं युद्ध में स्वयं को कर्ण से अलग नहीं कर सकूँगा।
52यदि मनुष्य जीवित रहता है, तो वह युद्ध में या तो सफलता पाता है या पराजय। हे हृषीकेश, जो मर चुका है, उसके लिए तो मृत्यु ही विजय है।"
53पार्थ द्वारा इस प्रकार कहे जाने पर शत्रुदमन कृष्ण ने बुद्धिमानों में श्रेष्ठ धनञ्जय से अवसर के अनुकूल ये वचन कहे —
54"कुन्ती के राजपुत्र कर्ण द्वारा बुरी तरह घायल किए जा चुके हैं। पहले उन्हें देख लो, तत्पश्चात् कर्ण का वध करना।"
55तब जनार्दन युधिष्ठिर की ओर चल पड़े — हे राजन्, यह सोचकर कि इसी बीच कर्ण युद्ध में थकान से चूर हो जाएगा।
56बाणों से इस प्रकार घायल राजा को स्वयं भी देखने की इच्छा से धनञ्जय केशव के कहने पर युद्ध छोड़कर अपने रथ पर चल पड़े।
57हे भरत! वज्रधारी इन्द्र के लिए भी दुर्धर्ष गुरुपुत्र (अश्वत्थामा) को कठोर पराजय देने के पश्चात् कुन्तीपुत्र अर्जुन धर्मराज को देखने के लिए वहाँ से चलते समय समस्त सेना पर एक उड़ती दृष्टि डालते गए। किन्तु उन्हें अपने ज्येष्ठ भ्राता वहाँ दिखाई न दिए।
नेपाली
1सञ्जयले भने — त्यसपछि, हे राजन्, विशाल रथसेनाले घेरिएका द्रोणपुत्र एक्कासि त्यहाँ प्रकट भए जहाँ पृथापुत्र थिए।
2जसरी किनारले समुद्रलाई रोक्छ, त्यसरी नै शौरि (कृष्ण)को सहायता पाएका वीर पृथापुत्रले एक्कासि उनको सामना गरे।
3त्यसपछि, हे महाराज, क्रोधले भरिएर अत्यन्त बलवान् द्रोणपुत्रले अर्जुन र कृष्णलाई बाणले ढाकिदिए।
4ती दुवै कृष्णलाई बाणले ढाकिएको देखेर पाण्डव र कुरु — दुवै सेनाका महारथीहरू महान् विस्मयले भरिएर तिनीहरूतिर हेरिरहे।
5त्यसपछि मानौँ मुस्कुराउँदै अर्जुनले एउटा दिव्यास्त्र प्रकट गरे, तर हे भरतवंशी, त्यो ब्राह्मणले त्यो युद्धमा निष्फल पारिदिए।
6द्रोणपुत्रको वध गर्न पाण्डवले युद्धमा जुनसुकै अस्त्र छाडे, ती महाधनुर्धरले त्यो व्यर्थ पारिदिए।
7हे राजन्, तब त्यो महायुद्धमा अस्त्रहरूको महान् सङ्ग्राम भयो, जब हामीले द्रोणपुत्रलाई मुख बाएका साक्षात् मृत्युजस्तै देख्यौँ।
8सीधा बाणले सम्पूर्ण दिशा र विदिशा भरेर उनले तीन बाणले कृष्णको दाहिने पाखुरा छेडिदिए।
9त्यसपछि ती महात्माका सम्पूर्ण अश्वको वध गरेर अर्जुनले रणभूमिमा रगतको एउटा भयङ्कर धारा बगाइदिए, जसले सबैलाई परलोक पुर्याउँथ्यो।
10रगतको त्यो भयङ्कर नदी परलोकतिर बगिरहेको थियो र आफ्नो प्रवाहमा त्यहाँका सम्पूर्ण मानिसलाई बगाएर लगिरहेको थियो। त्यहाँ उपस्थित सबै मानिसले अश्वत्थामाको नेतृत्वमा रहेका सम्पूर्ण रथी योद्धालाई अर्जुनले छाडेका बाणले शिरविहीन भएको देखे। स्वयं अश्वत्थामाले पनि त्यो दृश्य देखे। तब क्रोधको प्रबल आवेशमा उनले पनि मानिसहरूलाई परलोक बगाएर लैजाने एउटा नदी बगाइदिए।
11द्रोणपुत्र र पार्थबीचको त्यो विक्षोभकारी र भयङ्कर सङ्ग्राममा योद्धाहरू कुनै विचार नगरी एकअर्कामाथि जाइलागे।
12हे राजन्, रथका अश्व र सारथि मारिए, अश्वारोहीहरू नष्ट पारिए र गजारोहीहरू मारिए। यसरी त्यो युद्धमा पार्थले पशुहरूको भयङ्कर संहार गरे। तब पार्थको धनुषबाट छुटेका बाणले मारिएका महारथीहरू ढले।
13र साजसामान नष्ट भएपछि अश्वहरू यताउता दौडन थाले। रणभूमिको शोभा बढाउने पार्थका यी पराक्रम देखेर बलवान् द्रोणपुत्र चाँडै ती विजयी वीरहरूमा श्रेष्ठसँग भिडे; उनले आफ्नो भयङ्कर स्वर्णमण्डित धनुष कँपाए र असङ्ख्य तीक्ष्ण बाणले चारैतिरबाट उनीमाथि प्रहार गरे।
14हे महाराज, द्रौणिले फेरि एउटा प्वाँखयुक्त बाणले अर्जुनलाई छातीमा निर्दयतापूर्वक घाइते पारे।
15हे भरतपुत्र, ती द्रोणपुत्रद्वारा युद्धमा नराम्ररी घाइते भई उनले बलपूर्वक आफ्नो गाण्डीव धनुष उठाए। त्यसपछि ती परम बुद्धिमान् वीरले द्रोणपुत्रलाई बाणको वर्षाले ढाकिदिए र उनको प्रत्यञ्चा काटिदिए।
16यसरी धनुष भाँचिएपछि द्रोणपुत्रले वज्रजस्तै एउटा खड्ग उठाए र त्यो अर्जुनमाथि फ्याँके।
17हे राजन्, मानौँ मुस्कुराउँदै अर्जुनले एक्कासि त्यो स्वर्णमण्डित खड्ग काटिदिए, जो उनीमाथि खस्नै लागेको थियो।
18बाणले खण्डखण्ड भई त्यो पृथ्वीमा त्यसरी नै खस्यो जसरी (इन्द्रको) वज्रले चूर भएको कुनै पर्वत।
19त्यसपछि क्रुद्ध महारथी द्रोणपुत्रले इन्द्रले उनलाई दिएका अस्त्रले विभत्सुलाई पूर्णतः ढाकिदिए।
20इन्द्रका ती अस्त्रलाई आफूमाथि खस्न उद्यत देखेर पार्थले आफ्नो गाण्डीव उठाए र वासवले उनकै लागि रचेको एउटा बाणले चाँडै ती विफल पारिदिए।
21त्यसपछि इन्द्रको अस्त्रको त्यो जाल काटेर पार्थले चाँडै द्रोणपुत्रको रथ ढाकिदिए। अर्जुनका बाणले आक्रान्त भई द्रौणिले उनको सामना गर्दै र पाण्डवका बाणको वर्षा चिर्दै एउटा प्रबल अस्त्रको आवाहन गरे तथा एक्कासि कृष्णलाई सय बाणले र अर्जुनलाई तीन सय साना बाणले घाइते पारिदिए।
22तब अर्जुनले आफ्ना बाणको कुशल प्रयोगले गुरुपुत्र (अश्वत्थामा)का मर्मस्थान छेडिदिए र तपाईंका छोराहरूकै सामु उनका अश्व, सारथि, धनुष तथा धनुषमा चढाइएको प्रत्यञ्चामाथि बाणको झरी लगाइदिए।
23शत्रुवीरहरूका संहारक पाण्डवले एउटा शक्तिले उनका सारथिलाई उनको रथबाट ढालिदिए।
24तब आफैँ अश्वहरूको लगाम सम्हालेर द्रोणपुत्रले कृष्ण र अर्जुनलाई बाणले ढाकिदिए। तब उनमा एउटा अद्भुत सामर्थ्य देखियो — उनी एकैसाथ आफ्ना अश्व हाँक्दै र फाल्गुनसँग युद्ध गर्दै रहे। हे राजन्, युद्धमा सम्पूर्ण योद्धाहरूले यसको ठूलो प्रशंसा गरे।
25तब जय नामले पनि प्रसिद्ध विभत्सुले केही मुस्कुराउँदै युद्धमा एउटा क्षुरप्र बाणले द्रौणिका अश्वहरूको लगाम चाँडै काटिदिए।
26अस्त्रले हानिएर ती अश्वहरू चारैतिर भागे। तब तपाईंका सिपाहीहरूको महान् संहार भयो।
27यसरी विजय प्राप्त गरेर र (अझै) सफलताका अभिलाषी पाण्डवहरूले चारैतिरबाट बाण बर्साउँदै तपाईंका सिपाहीहरूलाई पछ्याए।
28विजयको इच्छा राख्ने पाण्डव योद्धाहरूले तपाईंको विशाल सेनालाई पटक-पटक छिन्नभिन्न पारिदिए।
29हे राजन्, त्यसपछि तपाईंका छोराहरू, नाना प्रकारका युद्धशैलीका ज्ञाता सुबलपुत्र शकुनि तथा कर्णकै सामु (यो सब भयो)।
30हे राजन्, तपाईंका छोराहरूले रोके पनि चारैतिरबाट आक्रान्त त्यो विशाल सेना रणभूमिमा रोकिइन।
31योद्धाहरू ठूलो सङ्ख्यामा चारैतिर भागे र तपाईंका छोराको त्यो विशाल भयभीत सेनामा महान् अव्यवस्था फैलियो।
32तब कर्ण चिच्याए — "पर्ख, पर्ख!" तर अनेक महान् योद्धाहरूद्वारा मारिँदै गरेको तपाईंको सेना रणभूमिमा रोकिइन।
33दुर्योधनको सेनालाई यसरी चारैतिरबाट छिन्नभिन्न देखेर विजयको इच्छाले भरिएका पाण्डवहरूले उच्च स्वरले सिंहनाद गरे।
34तब दुर्योधनले स्नेहपूर्वक कर्णलाई भने — "हे कर्ण, हेर, तिमी यहाँ उपस्थित रहँदारहँदै पनि पाण्डवहरूद्वारा नराम्ररी आक्रान्त हाम्रो सेना कसरी चारैतिर भाग्दै छ। हे शत्रुदमन, अब जे तिमीलाई उचित लाग्छ, त्यही गर।
35पाण्डवहरूले लखेटेका हाम्रा हजारौँ सिपाही केवल तिमीलाई नै पुकारिरहेका छन्।"
36दुर्योधनका यी गम्भीर वचन सुनेर कर्णले मानौँ मुस्कुराउँदै मद्रराजलाई भने —
37"हे राजन्, मेरा पाखुरा र अस्त्रको बल हेर। आज म युद्धमा सम्पूर्ण पाञ्चाल र पाण्डवहरूको वध गरिदिनेछु। हे नरश्रेष्ठ, मेरो रथ हाँक, र सबै कुरा त्यस्तै हुनेछ जस्तो मैले भनेको छु।"
38हे महाराज, यसो भनेर ती अत्यन्त बलवान् सारथिपुत्रले आफ्नो पुरानो विजयी धनुष विजय, जो आफ्नो जातिमा श्रेष्ठ थियो, उठाए र त्यसको प्रत्यञ्चा पटक-पटक मोलेर त्यो धनुषमा चढाए। त्यसपछि आफ्नो सेनालाई आश्वस्त पारेर र तिनीहरूलाई रणभूमिमा डटिरहन आज्ञा दिएर ती बलवान् र महातेजस्वी कर्णले आफ्नो प्रत्यञ्चामा भार्गव अस्त्र सन्धान गरे।
39हे राजन्, त्यो महासङ्ग्राममा लाखौँ तीक्ष्ण बाण धाराका रूपमा निस्किए।
40कङ्क र मयूरका प्वाँख भएका ती चम्किला र भयङ्कर बाणले पूर्णतः ढाकिएपछि पाण्डव सिपाहीहरूले रणभूमिमा केही पनि देख्न सकेनन्।
41हे राजन्, त्यो युद्धमा प्रबल भार्गव अस्त्रले आक्रान्त भई पाञ्चालहरू उच्च स्वरले विलाप गर्न थाले।
42र हे राजन्, हजारौँ हात्ती, अश्व, रथ र मानिस चारैतिर ढल्न थाले, जसबाट पृथ्वी काँप्न थाल्यो। पाण्डवहरूको विशाल सेना एक छेउदेखि अर्को छेउसम्म थरथरायो।
43यसैबीच आफ्ना शत्रुहरूको संहार गर्दै ती नरश्रेष्ठ महावीर कर्ण, आफ्ना शत्रुहरूलाई नष्ट पार्दै, धूवाँरहित अग्निजस्तै शोभित भए।
44तब कर्णद्वारा संहार गरिँदा पाञ्चाल र चेदिहरूले रणभूमिमा त्यसरी नै होस गुमाए जसरी डढेलो दन्किँदा हात्तीहरूले।
45प्रमुख योद्धाहरू बाघजस्तै गर्जँदै सिंहनाद गर्न थाले। प्रलयकालका प्राणीजस्तै भयभीत सिपाहीहरू रणभूमिमा उन्मत्त भई यताउता दौडँदै उच्च स्वरले विलाप गर्न थाले।
46तिनीहरूलाई सारथिपुत्रद्वारा यसरी मारिएको देखेर सम्पूर्ण प्राणी, पशु र पक्षी भयभीत भए।
47जसरी प्रेतहरूले आफ्नो रक्षाका लागि यमराजलाई पुकार्छन्, त्यसरी नै कर्णद्वारा संहार गरिँदै गरेका सृञ्जयहरूले पटक-पटक अर्जुन र वसुदेवपुत्रसँग रक्षाको प्रार्थना गर्न थाले।
48त्यहाँ त्यो भयङ्कर भार्गव अस्त्रको प्रयोग देखेर तथा कर्णका बाणले मारिँदै गरेका आफ्ना मानिसहरूको चित्कार सुनेर कुन्तीपुत्र धनञ्जयले कृष्णलाई भने —
49"त्यहाँ त्यो भयङ्कर भार्गव अस्त्रको प्रयोग हेर। युद्धमा कसैले पनि त्यसको सामना गर्न सक्दैन।
50हे कृष्ण, यो महासङ्ग्राममा ती महान् सारथिपुत्रलाई फेरि हेर, जो बलमा साक्षात् मृत्युजस्तै छन् र भयङ्कर पराक्रम गरिरहेका छन्।
51उनी पटक-पटक आफ्ना अश्व हाँक्दै मतिर हेरिरहेका छन्। म युद्धमा आफूलाई कर्णबाट अलग गर्न सक्नेछैनँ।
52यदि मानिस जीवित रह्यो भने ऊ युद्धमा या त सफलता पाउँछ या पराजय। हे हृषीकेश, जो मरिसकेको छ, उसका लागि त मृत्यु नै विजय हो।"
53पार्थले यसरी भनेपछि शत्रुदमन कृष्णले बुद्धिमान्हरूमा श्रेष्ठ धनञ्जयलाई अवसरअनुकूल यी वचन भने —
54"कुन्तीका राजपुत्र कर्णद्वारा नराम्ररी घाइते भइसकेका छन्। पहिले उनलाई हेर, त्यसपछि कर्णको वध गर्नू।"
55तब जनार्दन युधिष्ठिरतिर लागे — हे राजन्, यो सोचेर कि यसैबीच कर्ण युद्धमा थकानले चूर हुनेछन्।
56बाणले यसरी घाइते राजालाई आफैँ पनि हेर्ने इच्छाले धनञ्जय केशवको भनाइमा युद्ध छोडेर आफ्नो रथमा लागे।
57हे भरत! वज्रधारी इन्द्रका लागि पनि दुर्धर्ष गुरुपुत्र (अश्वत्थामा)लाई कठोर पराजय दिएपछि कुन्तीपुत्र अर्जुन धर्मराजलाई हेर्न त्यहाँबाट जाँदा सम्पूर्ण सेनामाथि एउटा उड्दो दृष्टि हाल्दै गए। तर उनले आफ्ना जेठा दाजु त्यहाँ देख्न सकेनन्।