कर्ण पर्व — सञ्जयका वचन
खण्ड 6 — कर्ण, शल्य, सौप्तिक र स्त्री पर्व · अध्याय 6
संस्कृत
1धृतराष्ट्र उवाच आख्याता मामकास्तात निहता युधि पाण्डवैः। हताश्च पाण्डवेयानां मामकै—हि संजया॥
2संजय उवाच कुन्तयो युधि विक्रान्ता महासत्त्वा महाबलाः। सानुबन्धाः सहामात्या गाङ्गेयेन निपातिताः॥
3नारायण बलभद्राः शूराश्च शतशोऽपरे। अनुरक्ताश्च वीरेण भीष्मेण युधि पातिताः॥
4समः किरीटिना संख्ये वीर्येण च बलेन च। सत्यजित् सत्यसंधेन द्रोणेन निहतो युधि॥
5पञ्चालानां महेष्वासाः सर्वे युद्धिविशारदाः। द्रोणेन सह संगम्य गता वैवस्वतक्षयम्॥
6तथा विराटदुपदौ वृद्धौ सहसुतौ नृपौ। पराक्रमन्तौ मित्रार्थे द्रोणेन निहतौ रणे॥
7यो बाल एव समरे सम्मितः सव्यसाचिना। केशवेन च दुर्धर्षो बलदेवेन वा विभो॥ परेषां कदनं कृत्वा महास्थविशारदः। परिवार्य महामात्रैः षड्भिः परमकै रथैः॥ अशक्नुवद्भिर्बीभत्सुमभिमन्युनिपातितः।
8कृतं तं विरथं वीरं क्षत्रधर्मे व्यवस्थितम्॥ दौःशासनिर्महाराज सौभद्रं हतवान् रणे।
9सपत्नानां निहन्तां च महत्या सेनया वृत्तः॥ अम्बष्ठस्य सुतः श्रीमान् मित्रहेतोः पराक्रमन्। आसाद्य लक्ष्मणं वीरं दुर्योधनसुतं रणे॥ सुमहत् कदनं कृत्वा गतो वैवस्वतक्षयम्।
10बृहन्तः सुमहेष्वासः कृतास्त्रो युद्धदुर्मदः॥ दुःशासनेन विक्रम्य गमितो यमसादनम्।
11मणिमान् दण्डधारश्च राजानौ युद्धदुर्मदौ॥ पराक्रमन्तौ मित्रार्थे द्रोणेन युधि पातितौ।
12अंशुमान् भोजराजस्तु सहसैन्यै महारथः॥ भारद्वाजेन विक्रम्य गमितो यमसादनम्।
13सामुद्रश्चिसेनश्च सह पुत्रेण भारत॥ समुद्रसेनेन बलाद् गमितो यमसादनम्।
14अनूपवासी नीलश्च व्याघ्रदत्तश्च वीर्यवान्॥ अश्वत्थाम्ना विकर्णेन गमितो यमसादनम्।
15चित्रायुधश्चित्रयोधी कृत्वा च कदनं महत्॥ चित्रमार्गेण विक्रम्य विकर्णेन हतो मृधे।
16वृकोदरसमो युद्धे वृतः कैकेययोधिभिः॥ कैकेयेन च विकम्य भ्रात्रा भ्राता निपातितः।
17जनमेजयो गदायोधी पर्वतीयः प्रतापवान्॥ दुर्मुखेन महाराज तव पुत्रेण पातितः।
18रोचमानो नरव्याघ्रौ रोचमानौ ग्रहाविव।॥ द्रोणेन युगपद् राजन् दिवं सम्प्रापितौ शरैः।
19नृपाश्च प्रतियुध्यन्तः पराक्रान्ता विशाम्पते॥ कृत्वा नसुकरं कर्म गता वैवस्वतक्षयम्।
20पुरुजित् कुन्ति भोजश्च मातुलौ सव्यसाचिनः॥ संग्रामनिर्जिताँल्लोकान् गमितौ द्रोणसायकैः।
21अभिभूः काशिराजश्च काशिकैर्बहुभिर्वृतः॥ वसुदानस्य पुत्रेण न्यासितो देहमाहवे।
22अमितौजा युधामन्युरुत्तमौजाश्च वीर्यवान्॥ निहत्य शतशः शूरानस्मदीयैर्निपातिताः।
23मित्रवर्मा त पाञ्चाल्यः क्षत्रधर्मा च भारत॥ द्रोणेन परमेष्वासो गमितो यमसादनम्।
24शिखण्डितनयो युद्धे क्षत्रदेवो युधां पतिः॥ लक्ष्मणेन हतो राजंस्तव पौत्रेण भारत।
25सुचित्रश्चित्रवर्मा च पितापुत्रौ महारथौ॥ प्रचरन्तौ महावीरौ द्रोणेन निहतो रणे।
26वार्धक्षेमिर्महाराज समुद्र इव पर्वणि॥ आयुध्क्षयमासाद्य प्रशान्तिं परमां गतः।
27सेनाबिन्दुसुतः श्रेष्ठः शास्त्रवान् प्रहरन् युधि॥ बाबिकेन महाराज कौरवेन्द्रेण पातितः।
28धृष्टकेतुर्महाराज चेदीनां प्रवरो रथः॥ कृत्वा नसुकरं कर्म गतो वैवस्वतक्षयम्।
29तथा सत्यधृतिर्वीरः कृत्वा कदनमाहवे॥ पाण्डवार्थे पराक्रान्तो गमितो यमसादनम्।
30सेनाबिन्दुः कुरुश्रेष्ठ कृत्वा कदनमाहवे॥ पुत्रस्तु शिशुपालस्य सुकेतुः पृथिवीपतिः। निहत्य शात्रवान् संख्ये द्रोणेन निहतो युधि॥
31तथा सत्यधृतिर्वीरो मदिराश्वश्च वीर्यवान्। सूर्यदत्तश्च विक्रान्तो निहतो द्रोणसायकैः॥
32श्रेणिमांश्च महाराज युध्यमानः पराक्रमी। कृत्वा नसुकरं कर्म गतो वैवस्वतक्षयम्॥
33तथैव युधि विक्रान्तो मागधः परमास्त्रवित्। भीष्मेण निहतो राजशेतेऽद्य परवीरहा।॥
34विराटपुत्रः शङ्खस्तु उत्तरश्च महारथः। कुर्वन्तौ सुमहत् कर्म गतौ वैवस्वतक्षयम्॥
35वसुदानश्च कदनं कुर्वाणोऽतीव संयुगे। भारद्वाजेन विक्रम्य गमितो यमसादनम्३८॥
36एते चान्ये च बहवः पाण्डवानां महारथः। हता द्रोणेन विक्रम्य यन्मां त्वं परिपृच्छसि॥
अङ्ग्रेजी
1Dhritarashtra said O son, you have related which of my followers were slain in battle by the Pandavas. But now do you tell me, O Sanjaya, which of the Pandavas were slain by the warriors of my side.
2Sanjaya said All the descendants of Kunti, exerting themselves with prowess in battle and possessed of great spirit and strength, was slain by Bhishma in battle with all their kinsmen and counselors.
3The Narayanas, the Vallavas, the Ramas and hundreds of others warriors, attached to the Pandavas in the field, were all slain by Bhishma in battle.
4Satyajit, who was like Kiritin (Arjuna, decked in diadem) fighting in the field, both in prowess and strength, was slain in battle by Drona, who was of sure aim.
5All the mighty bowmen among the Pandavas, who were expert in battle, departed to the region of Death, after having fought with Drona.
6So also, the old king Virata and Drupada, displaying their prowess in battle, were slain by Drona for sake of their ally, with all their sons.
7O Lord that invincible hero, Abhimanyu, who, as a boy, was like Savyasachin, Keshava and Baladeva and who also was greatly skilled in battle, was surrounded by six of the most exalted of the car-warriors and slain by them, after having made an utter extermination of the enemies, when they (warriors) became incapable of withstanding Arjuna.
8O powerful monarch, the son of Dushasana, after having dispossessed the son of Subhadra of his car, who was still observing the duties of a Kshatriya slew him in battle.
9The handsome slayer of Patachcharas, having been encompassed by a large force, exerted himself with great prowess for the sake of his ally; and along with Ambashtha, approached heroic Lakshmana the son of Duryodhana, in battle; and also having made an immense slaughter of the enemies, repaired to the abode of Death.
10Brihanta, that great bowman, who was well acquainted with the use of weapons and most invincible in battle, was sent to the region of Yama by Dushasana showing forth his prowess in the field.
11The two princes, Manimat and Dandadhara, who were incapable of being vanquished in battle and also who exerted themselves with prowess, were, for the sake of their friends, slain by Drona.
12So also, the mighty car-warrior Ansuman, the king of the Bhojas, was dispatched to the abode of Death with his soldiers by the son of Bharadvaja, displaying his prowess in battle.
13O descendant of the Bharata race, Chitrasena, dwelling in the sea-coast, was means forcibly sent with his son, to the region of Yama by Samudrasena.
14O powerful monarch, Neela, the dweller of Anupa and Vyaghradatta, endued with great prowess, both these were sent to the abode of Yama by Ashvatthaman.
15After having wrought an immense carnage, the two heroes, Chitrayudha and Chitrayodhi, were slain in battle by Vikarna, who was well acquainted with the diverse of stratagems and displayed immense prowess (in the field),
16Having been encompassed by the Kaikeya warriors, the king of the Kaikeyas, who was the peer of Vrikodara in battle, was slain by (his brother) Kaikeya showing forth his prowess in this encounter of brother against brother.
17O great monarch, that great wielder of mace, Janamejaya, the dweller of the hilly country, who was possessed of great energy, was slain by your son Durmukha.
18O monarch, the two most exalted of persons, the two brothers known by the name of Rochamana (the bright), like two bright planets, were caused by Drona with his shafts, to repair at the same time to heaven.
19O ruler of earth, several other monarchs, possessed of immense prowess, who were engaged in battle (on the side of the Pandavas), all repaired to the abode of Death, after having achieved the most terrible and difficult deeds.
20Purujit and Kuntibhoja, the two maternal uncles of Savyasachin, were sent by the shafts of Drona to those regions that are attainable in battle.
21Having been encompassed by a large number of the Kashis, Abhivus, the king of the Kashis, was caused to lay dawn his body (i.e. life) in battle by the son of Vasudana.
22Having slaughtered hundreds of heroes, Amitaujah, Yudhamanyu and Uttamanjah endued with prowess, were all slain by our followers.
23O descendant of the Bharata race, the Panchala prince, Mitravarman and Kshatradharman, those mightest bowmen, were sent to the abode of Yama by Drona.
24O King! In that battle, O Bharata! the foremost of warriors, son of Shikhandi Khatradeva was slain by your grandson Lakshmana.
25The two heroes, possessed of mighty strength, Suchitra and Chitravarman, who are related to each others as father and son, roving about in the field of battle, were slain by Drona.
26O great king, when all his weapons were exhausted, Vardhakshemi obtained in the end the superior kind of peace, even as the ocean at full tide becomes peaceful after its (superfluous) water has been drained up.
27O monarch, having destroyed innumerable enemies in battle, Senavindu, that foremost of the Kurus, was himself slain by Balhika the great Kaurava prince,
28O powerful king, having achieved the most difficult feats, Dhristaketu that greatest carwarrior among the Chedis, departed to the abode of Death.
29So also, having wrought a carnage of the foes in battle for the sake of his ally, the Pandava army, heroic Satyadhriti, who was possessed of great energy, was sent to the region of Yama.
30Having slaughtered the enemies in battle, the lord of the earth Suketu, the son of Sishupala, was slain by Drona in the field.
31So also, Satyadhriti the chief of the Matshyas and powerful Madirashva and Suryadatta of mighty prowess, slaughtered by the shafts of Drona.
32O great king, having achieved the most terrible tasks Srenimat, who was engaged in battle and possessed of mighty prowess, had gone to the abode of Death. were
33So also, O king, having been slain by Bhishma, the Magadha prince, that slayer of heroes on the side of the foes, who displayed his prowess in battle and was highly acquainted with the use of weapons, is now lying (in the field).
34Having achieved the tasks most difficult to perform, the sons of Virata, Sankha and Uttara of mighty strengths departed to the abode of Death.
35Having made a great slaughter in battle, Vasudana was sent to the abode of Yama, by the son of Bharadvaja careering in battle with great prowess.
36These and several other mighty car-warriors among the Pandavas were slain by Drona displaying their prowess in battle. These are all that you had asked me.
हिन्दी
1धृतराष्ट्र ने कहा — हे पुत्र, तुमने बताया कि मेरे किन-किन अनुयायियों का पाण्डवों द्वारा युद्ध में वध हुआ। किन्तु अब, हे सञ्जय, यह बताओ कि पाण्डवों में से किनका वध मेरे पक्ष के योद्धाओं द्वारा हुआ।
2सञ्जय ने कहा — कुन्ती के समस्त वंशज, जो युद्ध में पराक्रमपूर्वक प्रयत्न कर रहे थे और महान् उत्साह तथा बल से सम्पन्न थे, अपने समस्त बन्धुओं और मन्त्रियों सहित युद्ध में भीष्म द्वारा मारे गए।
3नारायण, वल्लव, राम तथा रणभूमि में पाण्डवों के पक्ष में लगे हुए सैकड़ों अन्य योद्धा — ये सब युद्ध में भीष्म द्वारा मारे गए।
4सत्यजित्, जो रणभूमि में युद्ध करते हुए पराक्रम और बल — दोनों में किरीटी (मुकुटधारी अर्जुन) के समान थे, अचूक लक्ष्य वाले द्रोण द्वारा युद्ध में मारे गए।
5पाण्डवों के पक्ष के वे समस्त महाधनुर्धर, जो युद्ध में निपुण थे, द्रोण के साथ युद्ध करने के पश्चात् मृत्यु के लोक को चले गए।
6उसी प्रकार वृद्ध राजा विराट और द्रुपद, युद्ध में अपना पराक्रम प्रदर्शित करते हुए, अपने मित्रपक्ष के लिए अपने समस्त पुत्रों सहित द्रोण द्वारा मारे गए।
7हे स्वामी, वह अजेय वीर अभिमन्यु, जो बालक होते हुए भी सव्यसाची, केशव और बलदेव के समान था और जो युद्ध में अत्यन्त कुशल भी था, शत्रुओं का पूर्ण संहार कर चुकने पर, जब वे (योद्धा) अर्जुन का सामना करने में असमर्थ हो गए, तब छह परम श्रेष्ठ महारथियों द्वारा घेरकर मारा गया।
8हे प्रतापी नरेश, दुःशासन के पुत्र ने सुभद्रा के पुत्र को उसके रथ से वंचित करके, जो तब भी क्षत्रिय के धर्म का पालन कर रहा था, युद्ध में उसका वध किया।
9पाटच्चरों के सुन्दर संहारक ने विशाल सेना से घिर जाने पर भी अपने मित्रपक्ष के लिए महान् पराक्रम के साथ प्रयत्न किया; और अम्बष्ठ के साथ वह युद्ध में दुर्योधन के वीर पुत्र लक्ष्मण के समीप पहुँचा; और शत्रुओं का महान् संहार करके मृत्यु के लोक को चला गया।
10वे महाधनुर्धर बृहन्त, जो अस्त्रों के प्रयोग में निपुण और युद्ध में परम अजेय थे, रणभूमि में अपना पराक्रम प्रदर्शित करते हुए दुःशासन द्वारा यमलोक भेजे गए।
11दोनों राजकुमार मणिमान् और दण्डधार, जो युद्ध में अजेय थे और जिन्होंने पराक्रमपूर्वक प्रयत्न किया, अपने मित्रों के लिए द्रोण द्वारा मारे गए।
12उसी प्रकार भोजराज महारथी अंशुमान् भी युद्ध में अपना पराक्रम प्रदर्शित करते हुए भरद्वाज के पुत्र (द्रोण) द्वारा अपने सैनिकों सहित मृत्यु के लोक को भेज दिए गए।
13हे भरतवंश के वंशज, समुद्रतट पर निवास करने वाले चित्रसेन अपने पुत्र सहित समुद्रसेन द्वारा बलपूर्वक यमलोक भेज दिए गए।
14हे प्रतापी नरेश, अनूप देश के निवासी नील तथा महापराक्रमी व्याघ्रदत्त — ये दोनों अश्वत्थामा द्वारा यमलोक भेजे गए।
15महान् संहार करने के पश्चात् दोनों वीर चित्रायुध और चित्रयोधी विकर्ण द्वारा युद्ध में मारे गए, जो अनेक प्रकार की व्यूह-युक्तियों में निपुण था और जिसने (रणभूमि में) अपार पराक्रम प्रदर्शित किया,
16कैकेय योद्धाओं से घिर जाने पर कैकेयों का वह राजा, जो युद्ध में वृकोदर (भीम) का समकक्ष था, भाई के विरुद्ध भाई के इस द्वन्द्व में अपना पराक्रम प्रकट करते हुए (अपने भाई) कैकेय द्वारा मारा गया।
17हे महाराज, पर्वतीय देश के निवासी वे महान् गदाधारी जनमेजय, जो महान् तेज से सम्पन्न थे, आपके पुत्र दुर्मुख द्वारा मारे गए।
18हे नरेश, दो परम श्रेष्ठ पुरुष, रोचमान (उज्ज्वल) नाम से विख्यात दोनों भाई, दो देदीप्यमान ग्रहों के समान, द्रोण ने अपने बाणों से एक ही समय में स्वर्ग भेज दिए।
19हे पृथ्वीपति, अपार पराक्रम से सम्पन्न अनेक अन्य राजा, जो (पाण्डवों के पक्ष में) युद्ध में संलग्न थे, अत्यन्त भयंकर और दुष्कर कर्म करके मृत्यु के लोक को चले गए।
20सव्यसाची के दोनों मामा पुरुजित् और कुन्तिभोज द्रोण के बाणों द्वारा उन लोकों को भेज दिए गए जो युद्ध में प्राप्त होते हैं।
21बड़ी संख्या में काशियों से घिर जाने पर काशिराज अभिभु वसुदान के पुत्र द्वारा युद्ध में अपना शरीर (अर्थात् प्राण) त्यागने को विवश किए गए।
22सैकड़ों वीरों का संहार करके पराक्रमसम्पन्न अमितौजा, युधामन्यु और उत्तमौजा — ये सब हमारे अनुयायियों द्वारा मारे गए।
23हे भरतवंश के वंशज, पाञ्चाल राजकुमार, मित्रवर्मा और क्षत्रधर्मा — वे परम महाधनुर्धर — द्रोण द्वारा यमलोक भेजे गए।
24हे राजन्! हे भरतवंशी! उस युद्ध में योद्धाओं में श्रेष्ठ, शिखण्डी के पुत्र क्षत्रदेव आपके पौत्र लक्ष्मण द्वारा मारे गए।
25महाबली दोनों वीर सुचित्र और चित्रवर्मा, जो परस्पर पिता और पुत्र के सम्बन्ध से जुड़े थे, रणभूमि में विचरण करते हुए द्रोण द्वारा मारे गए।
26हे महाराज, जब उनके समस्त अस्त्र समाप्त हो गए, तब वर्धक्षेमि ने अन्ततः उत्कृष्ट शान्ति प्राप्त की, ठीक वैसे ही जैसे पूर्ण ज्वार वाला समुद्र अपने (अतिरिक्त) जल के उतर जाने पर शान्त हो जाता है।
27हे नरेश, युद्ध में असंख्य शत्रुओं का नाश करके कुरुश्रेष्ठ सेनाविन्दु स्वयं महान् कौरव राजकुमार बाह्लीक द्वारा मारे गए,
28हे प्रतापी राजन्, अत्यन्त दुष्कर कर्म करके चेदियों में सबसे बड़े महारथी धृष्टकेतु मृत्यु के लोक को चले गए।
29उसी प्रकार अपने मित्रपक्ष — पाण्डव-सेना — के लिए युद्ध में शत्रुओं का संहार करके महान् तेजस्वी वीर सत्यधृति यमलोक भेज दिए गए।
30युद्ध में शत्रुओं का संहार करके शिशुपाल के पुत्र पृथ्वीपति सुकेतु रणभूमि में द्रोण द्वारा मारे गए।
31उसी प्रकार मत्स्यों के नायक सत्यधृति, प्रतापी मदिराश्व तथा महापराक्रमी सूर्यदत्त — ये द्रोण के बाणों से मारे गए।
32हे महाराज, अत्यन्त भयंकर कर्म करके श्रेणिमान्, जो युद्ध में संलग्न थे और महापराक्रम से सम्पन्न थे, मृत्यु के लोक को चले गए।
33उसी प्रकार, हे राजन्, भीष्म द्वारा मारे गए मगध राजकुमार, जो शत्रुपक्ष के वीरों के संहारक थे, जिन्होंने युद्ध में अपना पराक्रम प्रदर्शित किया और जो अस्त्रों के प्रयोग में अत्यन्त निपुण थे, अब (रणभूमि में) पड़े हुए हैं।
34अत्यन्त दुष्कर कर्म सम्पन्न करके विराट के महाबली पुत्र शंख और उत्तर मृत्यु के लोक को चले गए।
35युद्ध में महान् संहार करके वसुदान भरद्वाज के पुत्र (द्रोण) द्वारा यमलोक भेज दिए गए, जो महान् पराक्रम के साथ युद्ध में विचरण कर रहे थे।
36पाण्डवों के ये तथा अन्य अनेक महारथी युद्ध में अपना पराक्रम प्रदर्शित करते हुए द्रोण द्वारा मारे गए। आपने मुझसे जो पूछा था, वह यही सब है।
नेपाली
1धृतराष्ट्रले भने — हे पुत्र, तिमीले बतायौ कि मेरा कुन-कुन अनुयायीको पाण्डवहरूद्वारा युद्धमा वध भयो। तर अब, हे सञ्जय, यो बताऊ कि पाण्डवहरूमध्ये कसको वध मेरो पक्षका योद्धाहरूद्वारा भयो।
2सञ्जयले भने — कुन्तीका समस्त वंशज, जो युद्धमा पराक्रमपूर्वक प्रयत्न गरिरहेका थिए र महान् उत्साह तथा बलले सम्पन्न थिए, आफ्ना समस्त बन्धु र मन्त्रीसहित युद्धमा भीष्मद्वारा मारिए।
3नारायण, वल्लव, राम तथा रणभूमिमा पाण्डवहरूको पक्षमा लागेका सयौँ अन्य योद्धा — यी सबै युद्धमा भीष्मद्वारा मारिए।
4सत्यजित्, जो रणभूमिमा युद्ध गर्दा पराक्रम र बल — दुवैमा किरीटी (मुकुटधारी अर्जुन)सरह थिए, अचूक लक्ष्य भएका द्रोणद्वारा युद्धमा मारिए।
5पाण्डवहरूको पक्षका ती समस्त महाधनुर्धर, जो युद्धमा निपुण थिए, द्रोणसँग युद्ध गरेपछि मृत्युको लोकमा गए।
6त्यसै गरी वृद्ध राजा विराट र द्रुपद, युद्धमा आफ्नो पराक्रम प्रदर्शित गर्दै, आफ्नो मित्रपक्षका लागि आफ्ना समस्त पुत्रसहित द्रोणद्वारा मारिए।
7हे स्वामी, त्यो अजेय वीर अभिमन्यु, जो बालक हुँदाहुँदै पनि सव्यसाची, केशव र बलदेवसरह थियो र जो युद्धमा अत्यन्त कुशल पनि थियो, शत्रुहरूको पूर्ण संहार गरिसकेपछि, जब ती (योद्धाहरू) अर्जुनको सामना गर्न असमर्थ भए, तब छ जना परम श्रेष्ठ महारथीहरूले घेरेर मारे।
8हे प्रतापी नरेश, दुःशासनका पुत्रले सुभद्राका पुत्रलाई उनको रथबाट वञ्चित गरेर, जो तब पनि क्षत्रियको धर्म पालन गरिरहेका थिए, युद्धमा उनको वध गरे।
9पाटच्चरहरूका सुन्दर संहारकले विशाल सेनाले घेरिँदा पनि आफ्नो मित्रपक्षका लागि महान् पराक्रमसाथ प्रयत्न गरे; र अम्बष्ठसँगै उनी युद्धमा दुर्योधनका वीर पुत्र लक्ष्मणको नजिक पुगे; र शत्रुहरूको महान् संहार गरेर मृत्युको लोकमा गए।
10ती महाधनुर्धर बृहन्त, जो अस्त्रहरूको प्रयोगमा निपुण र युद्धमा परम अजेय थिए, रणभूमिमा आफ्नो पराक्रम प्रदर्शित गर्दै दुःशासनद्वारा यमलोक पठाइए।
11दुवै राजकुमार मणिमान् र दण्डधार, जो युद्धमा अजेय थिए र जसले पराक्रमपूर्वक प्रयत्न गरे, आफ्ना मित्रहरूका लागि द्रोणद्वारा मारिए।
12त्यसै गरी भोजराज महारथी अंशुमान् पनि युद्धमा आफ्नो पराक्रम प्रदर्शित गर्दै भरद्वाजका पुत्र (द्रोण)द्वारा आफ्ना सैनिकसहित मृत्युको लोकमा पठाइए।
13हे भरतवंशका वंशज, समुद्रतटमा बस्ने चित्रसेन आफ्ना पुत्रसहित समुद्रसेनद्वारा बलपूर्वक यमलोक पठाइए।
14हे प्रतापी नरेश, अनूप देशका निवासी नील तथा महापराक्रमी व्याघ्रदत्त — यी दुवै अश्वत्थामाद्वारा यमलोक पठाइए।
15महान् संहार गरेपछि दुवै वीर चित्रायुध र चित्रयोधी विकर्णद्वारा युद्धमा मारिए, जो अनेक प्रकारका व्यूहयुक्तिमा निपुण थिए र जसले (रणभूमिमा) अपार पराक्रम प्रदर्शित गरे,
16कैकेय योद्धाहरूले घेरिएपछि कैकेयहरूका ती राजा, जो युद्धमा वृकोदर (भीम)का समकक्ष थिए, भाइविरुद्ध भाइको यस द्वन्द्वमा आफ्नो पराक्रम प्रकट गर्दै (आफ्नै भाइ) कैकेयद्वारा मारिए।
17हे महाराज, पहाडी देशका निवासी ती महान् गदाधारी जनमेजय, जो महान् तेजले सम्पन्न थिए, तपाईंका पुत्र दुर्मुखद्वारा मारिए।
18हे नरेश, दुई परम श्रेष्ठ पुरुष, रोचमान (उज्ज्वल) नामले विख्यात दुवै भाइ, दुई देदीप्यमान ग्रहसरह, द्रोणले आफ्ना बाणले एकै समयमा स्वर्ग पठाइदिए।
19हे पृथ्वीपति, अपार पराक्रमले सम्पन्न अनेक अन्य राजा, जो (पाण्डवहरूको पक्षमा) युद्धमा संलग्न थिए, अत्यन्त भयङ्कर र दुष्कर कर्म गरेर मृत्युको लोकमा गए।
20सव्यसाचीका दुवै मामा पुरुजित् र कुन्तिभोज द्रोणका बाणद्वारा ती लोकमा पठाइए जुन युद्धमा प्राप्त हुन्छन्।
21ठूलो सङ्ख्यामा काशीहरूले घेरिएपछि काशिराज अभिभु वसुदानका पुत्रद्वारा युद्धमा आफ्नो शरीर (अर्थात् प्राण) त्याग्न विवश पारिए।
22सयौँ वीरको संहार गरेर पराक्रमसम्पन्न अमितौजा, युधामन्यु र उत्तमौजा — यी सबै हाम्रा अनुयायीहरूद्वारा मारिए।
23हे भरतवंशका वंशज, पाञ्चाल राजकुमार, मित्रवर्मा र क्षत्रधर्मा — ती परम महाधनुर्धर — द्रोणद्वारा यमलोक पठाइए।
24हे राजन्! हे भरतवंशी! त्यस युद्धमा योद्धाहरूमा श्रेष्ठ, शिखण्डीका पुत्र क्षत्रदेव तपाईंका नाति लक्ष्मणद्वारा मारिए।
25महाबली दुवै वीर सुचित्र र चित्रवर्मा, जो परस्पर पिता र पुत्रको सम्बन्धले जोडिएका थिए, रणभूमिमा विचरण गर्दै द्रोणद्वारा मारिए।
26हे महाराज, जब उनका समस्त अस्त्र सकियो, तब वर्धक्षेमिले अन्ततः उत्कृष्ट शान्ति प्राप्त गरे, ठीक त्यसै गरी जसरी पूर्ण ज्वार भएको समुद्र आफ्नो (अतिरिक्त) पानी घटेपछि शान्त हुन्छ।
27हे नरेश, युद्धमा असंख्य शत्रुको नाश गरेर कुरुश्रेष्ठ सेनाविन्दु आफै महान् कौरव राजकुमार बाह्लीकद्वारा मारिए,
28हे प्रतापी राजन्, अत्यन्त दुष्कर कर्म गरेर चेदिहरूमा सबभन्दा ठूला महारथी धृष्टकेतु मृत्युको लोकमा गए।
29त्यसै गरी आफ्नो मित्रपक्ष — पाण्डवसेना — का लागि युद्धमा शत्रुहरूको संहार गरेर महान् तेजस्वी वीर सत्यधृति यमलोक पठाइए।
30युद्धमा शत्रुहरूको संहार गरेर शिशुपालका पुत्र पृथ्वीपति सुकेतु रणभूमिमा द्रोणद्वारा मारिए।
31त्यसै गरी मत्स्यहरूका नायक सत्यधृति, प्रतापी मदिराश्व तथा महापराक्रमी सूर्यदत्त — यी द्रोणका बाणले मारिए।
32हे महाराज, अत्यन्त भयङ्कर कर्म गरेर श्रेणिमान्, जो युद्धमा संलग्न थिए र महापराक्रमले सम्पन्न थिए, मृत्युको लोकमा गए।
33त्यसै गरी, हे राजन्, भीष्मद्वारा मारिएका मगध राजकुमार, जो शत्रुपक्षका वीरहरूका संहारक थिए, जसले युद्धमा आफ्नो पराक्रम प्रदर्शित गरे र जो अस्त्रहरूको प्रयोगमा अत्यन्त निपुण थिए, अब (रणभूमिमा) ढलेका छन्।
34अत्यन्त दुष्कर कर्म सम्पन्न गरेर विराटका महाबली पुत्र शङ्ख र उत्तर मृत्युको लोकमा गए।
35युद्धमा महान् संहार गरेर वसुदान भरद्वाजका पुत्र (द्रोण)द्वारा यमलोक पठाइए, जो महान् पराक्रमसाथ युद्धमा विचरण गरिरहेका थिए।
36पाण्डवहरूका यी तथा अन्य अनेक महारथी युद्धमा आफ्नो पराक्रम प्रदर्शित गर्दै द्रोणद्वारा मारिए। तपाईंले मलाई जे सोध्नुभएको थियो, त्यो यही सबै हो।