कर्ण पर्व — संकुल-युद्ध
खण्ड 6 — कर्ण, शल्य, सौप्तिक र स्त्री पर्व · अध्याय 56
संस्कृत
1संजय उवाच भीमसेन सपाञ्चाल्यं चेदिकेकयसंवृतम्। वैकर्तनःस्वयं रुद्ध्वा वारयामास सायकैः॥
2ततस्तु चेदिकारूषान् सृञ्जयांश्च महारथान्। कर्णो जघान समरे भीमसेनस्य पश्यतः॥
3भीमसेनस्ततः कर्ण विहाय रथसत्तमम्। प्रयसौ कौरवं सैन्य कक्षमग्निरिव ज्वलन्॥
4सूतपुत्रोऽपि समरेपञ्चालन् केकयांस्तथा। सृञ्जयांश्च महेष्वासान् निजधान सहस्रशः॥
5संशप्तकेषु पार्थश्च कौरवेषु वृकोदरः। पञ्चालेषु तथा कर्ण क्षयं चक्रुर्महारथाः॥
6ते क्षत्रिया दह्यमानास्त्रिभिस्तैः पावकोपमैः। जग्मुर्विनाश समरे राजन् दुर्मत्रिते तव॥
7ततो दुर्योधनः क्रुद्धो नकुलं नवभिः शरैः। विव्याध भरतश्रेष्ठ चतुरश्चास्य वाजिनः॥
8ततः पुनरमेयात्मा तव पुत्रो जनाधिप। क्षुरेण सहदेवस्य ध्वजं चिच्छेद काञ्चनम्॥
9नकुलस्तु ततः क्रुद्धस्तव पुत्रं च सप्तभिः। जघान समरे राजन् सहदेवश्च पञ्चभिः॥
10तावुभो भरतश्रेष्ठौ ज्येष्ठौ सर्वधनुष्मताम्। विव्याधोरसि संक्रुद्धः पञ्चभिः पञ्चभि शरैः॥
11ततोऽपराभ्यां भल्लाभ्यां धनुषी समकृन्तत। यमयोः सहसा राजन् विव्याध च त्रिसप्तभिः॥
12तावन्ये धनुषी श्रेष्ठे शक्रचापनिभे शुभे। प्रगृह्य रेजतुः शूरौ देवपुत्रसौ युधि॥
13ततस्तौ रभसौ युद्धे भ्रातरौ भ्रातरं युधि। शरैर्ववृषतुोरैर्महामेघो यथाऽचलम्॥
14ततः क्रुद्धो महाराज तव पुत्रो महारथः। पाण्डुपुत्रौ महेष्वासौ वारयामास पत्रिभिः॥
15धनुर्मण्डलमेवास्य दृश्यते युधि भारत। सायकाश्चैव दृश्यते निश्चरन्तः समन्ततः॥ आच्छादयन् दिशः सर्वाः सूर्यस्येवांशवो यथा।
16बाणभूते ततस्तस्मिन् संछन्ने च नभस्तले॥ यमाभ्यो ददृशे रूपं कालान्तकयमोपमम्।
17पराक्रमं तु तं दृष्ट्वा तर सूनोर्महारथाः॥ मृत्योरुपान्तिकं प्राप्तौ मादीपुत्रौ स्म मेनिरे।
18ततः सेनापती राजन् पाण्डवस्य महारथः॥ पार्षतःप्रयसौ तत्र यत्र राजा सुयोधनः।
19माद्रीपुत्रौ ततः शूरौ व्यतिक्रम्य महारथौ।॥ धृष्टद्युम्नस्तव सुतं वारयामास सायकैः।
20तमविध्यदमेयात्मा तव पुत्रो ह्यमर्षणः॥ पाञ्चाल्यं पञ्चविंशत्या प्रहसन पुरुषर्षभः।
21ततः पुनरमेयात्मा तव पुत्रो ह्यमर्षणः॥ विद्ध्वा ननाद् पाञ्चाल्यं षष्ट्या पञ्चभिरेव च।
22तथास्य सशरं चापं हस्तावापं च मारिष॥ क्षुरप्रेण सुतीक्ष्णेन राजा चिच्छेद संयुगे।
23तदपास्य धनुश्छिन्नं पाञ्चाल्यः शत्रुकर्शनः॥ अन्यदादत्त वेगेन धनुर्भारसहं नवम्।
24प्रज्वलन्निव वेगेन संरम्भाद रुधिरेक्षणः॥ अशोभत महेष्वासो धृष्टद्युम्नः कृतव्रणः।
25स पञ्चदश नाराचाश्वसतः पन्नगानिव॥ जिघांसुर्भरतश्रेष्ठं धृष्टद्युम्नो व्यपासृजत्।
26ते वर्म हेमविकृतं भित्वा राज्ञः शिलाशिताः॥ विविशुर्वसुधां वेगात् कङ्कबर्हिणवाससः।
27सोऽतिविद्धो महाराज पुत्रस्तेऽतिव्यराजत॥ वसन्तकाले सुमहान् प्रफुल्ल इव किंशुकः।
28सच्छिन्नवर्मा नाराचप्रहारैर्जर्जरीकृतः॥ धृष्टद्युम्नस्य भल्लेन क्रुद्धश्चिच्छेद कार्मुकम्।
29अथैनं छिन्नधन्वानं त्वरमाणो महीपतिः॥ सायकैर्दशभी राजन् भ्रुवोर्मध्ये समार्पयत्।
30तस्य तेऽशोभयन् वक्त्रं कर्मारपरिमार्जिताः॥ प्रफुल्लं पङ्कजं यद्वद् भ्रमरा मधुर्लिप्सवः।
31तदपास्य धनुश्छिन्नं धृष्टद्युम्ना महामनाः॥ अन्यदादत्त वेगेन धनुर्भल्लांश्च षोडशा
32ततो दुर्योधनस्याश्चन् हत्वा सूतं च पश्चभिः॥ धनुश्चिच्छेद भल्लेन जातरूपपरिष्कृतम्।
33रथं सोपस्करं छत्रं शक्तिं खङ्गं गदां ध्वजम्॥ भल्लैचिच्छेद दशभिः पुत्रस्य तव पार्षतः।
34तपनीयाङ्गदं चित्रं नागं मणिमयं शुभम्॥ ध्वजं कुरुपतेच्छिन्नं ददृशुः सर्वपार्थिवाः।
35दुर्योधन तु विरथं छिन्नवर्मायुधं रणे॥ भ्रातरः पर्यरक्षन्त सोदरा भरतर्षभा
36तमोरोप्य रथे राजन् दण्डधारो नराधिपमः॥ अपाहरदसम्भ्रान्तो धृष्टद्युम्नस्य पश्यतः।
37कर्णस्तु सात्यकि जित्वां राजगृद्धी महाबलः॥ द्रोणहन्तारमुग्रेषु ससारभिमुखो रणे।
38तं पृष्ठतोऽभ्ययात् तूर्णं शैनेयो वितुदञ्छरैः॥ वारणं जघनोपान्ते विषाणाभ्यामिव द्विपः।
39स भारत महानासीद् योधानां सुमहात्मनाम्॥ कर्णपार्षतयोर्मध्ये त्वदीयानां महारणः।
40न पाण्डवानां नास्माकं योधः कश्चित् पराङ्मुखः॥४० प्रत्यदृश्यत् ततः कर्णः पञ्चालांस्त्वरितो ययौ।
41तस्मिन् क्षणे नरश्रेष्ठ गजवाजिजनक्षयः॥ प्रादुरीसादुभयतो राजन् मध्यगतेऽहनि।
42पञ्चालास्तु महाराज त्वरिता विजिगीषवः॥ ते सर्वेऽभ्यद्रवन कर्णं पतित्रिण इव दुमम्।
43तांस्तथाधिरथि: क्रुद्धो यतमानान् मनस्विनः॥ विचिन्वन्निव बाणौथैः समासादयदग्रगान्। व्याघ्रकेतुं सुशर्माणं चित्रं चोग्रायुधं जयम्॥ शुक्वं च रोचमानं च सिंहसेनं च दुर्जयम्।
44ते वीरा रथमार्गेण परिवर्नरोत्तमम्॥ सृजन्त सायकान् क्रुद्धं कर्णमाहवशोभिनम्।
45युध्यमानांस्तु तान् दूरान्मनुजेन्द्र प्रतापवान्॥ अष्टभिरष्टौ राधेयोऽभ्यर्दयनिशितैः शरैः।
46अथापरान् महाराज सूतपुत्रः प्रतापवान्॥ जघान् बहुसाहस्रान् योधान् युद्धविशारदान्।
47जिष्णुं च जिष्णुकर्माणं देवापि भद्रमेव च।॥ दण्डं च राजन् समरे चित्रं चित्रायुधं हरिम्। सिंहकेतुं रोचमान् शलभं च महारथम्॥ निजधान सुसंक्रुद्धश्चेदीनां त महारथान्।
48तेषामाददतः प्राणानासीदाधिरथेवपुः॥ शोणिताभ्युक्षिताङ्गस्य रुद्रस्येवोर्जितं महत्।
49तत्र भारत कर्णेन मातङ्गास्ताडिताः शरैः॥ सर्वतोऽभ्यद्रवन् भीताः कुर्वन्तो महदाकुलम्।
50निपेतुरुर्व्य समरे कर्णसायकताडिताः॥ कुर्वन्तो विविधान् नादान् वज्रनुन्ना इवाचलाः।
51गजवाजिनमनुष्यैश्च निपतद्भिः समन्ततः॥ रथैश्चाधिरथेर्मार्गे समास्तीर्यत मेदिनी।
52नैवं भीष्मो न च द्रोणो नान्ये युधि च तावकाः॥५४ चक्रुः स्म तादृशं सर्म यादृशं वै कृतं रणे।
53सूतपुत्रेण नागेषु हयेषु त रथेषु च॥ नरेषु च महाराज कृतं स्म कदनं महत्।
54मृगमध्ये यथा सिंहो दृश्यते निर्भयश्चरन्॥ पञ्चालानां तथा मध्ये कर्णोऽचरदभीतवत् ।
55यथा मृगगणांस्त्रस्तान सिंहो द्रावयते दिशः॥ पञ्चालानां रथवातान् कर्णो व्यद्रावयत् तथा।
56सिहास्यं च यथा प्राप्य न जीवन्ति मृगाः क्वचित्।। तथा कर्णमुप्राप्य न जिजीवुर्महारथाः।
57वैश्वानरं यथा प्राप्य प्रतिदह्यन्ति वै जनाः॥ कर्णाग्निना रणे तद्वद् दग्धा भारत सृञ्जयाः।
58कर्णेन चेदिकैकेयपाञ्चालेषु च भारत॥ विश्राव्य नाम निहता बहवः शूरसम्मताः।
59मम चासीन्मती राजन् दृष्ट्वा कर्णस्य विक्रमम्॥ नैकोऽप्याधिरथेर्जीवन् पाञ्चाल्यो मोक्ष्यते युधि। पञ्चालान् व्यधमत् संख्ये सूतपुत्रः पुनः पुनः॥
60पञ्चालानथ निघ्नन्तं कर्णं दृष्ट्वा महारणे। अभ्यधावत् सुसंक्रुद्धो धर्मराजो युधिष्ठिरः॥
61धृष्टद्युम्नश्च राधेयं द्रौपदेयाश्च मारिष परिवब्रुरमित्रघ्नं शतशश्चापरे जनाः॥
62शिखण्डी सहदेवश्च नकुलो नाकुलिस्तथा। जनमेजयः शिरेर्नप्ता बहवश्च प्रभद्रकाः॥ एते पुरोगमा भूत्वा धृष्टद्युम्नस्य संयुगे। कर्णमस्यन्तमिध्वस्त्रैर्विचेरुरमितौजसः॥
63तांस्तत्राधिरथिः संख्ये चेदिपाञ्चालपाण्डवान्। एको बहूनभ्यपतद् गरुत्मान् पन्नगानिव॥
64तैः कर्णस्याभवद् युद्धं घोररूपं विशाम्पते। तादृग् याद्दक् पुरा वृत्तं देवानां दानवैः सह॥
65तान् समेतान् महेष्वासाशरवर्षांघवर्षिणः। एको व्यधमदाव्यग्रस्तमांसीव दिवाकरः॥
66भीमसनस्तु संसक्ते राधेये पाण्डवैः सह। सर्वतोऽभ्यहनत् क्रुद्धो यमदण्डनिभैः शरैः॥ वाह्रीकान् केकयान् मत्स्यान् वासात्यान् मद्रसैन्धवान्। एक: संख्ये महेष्वासो योधयन् बह्वशोभत।
67तत्र मर्मसु भीमेन नाराचैस्ताडिता गजाः॥ प्रपतन्तो हतारोहाः कम्पयन्ति स्म मेदिनाम्।
68वाजिनश्च हतारोहा: पत्तयश्च गतासवः॥ शेरते युधि निर्भिन्ना वमन्तो रुधिरं बहु।
69सहस्रशश्च रथिनः पातितः पतितायुधाः॥ ते क्षताः समदृश्यन्त भीमभीता गतासवः।
70रथिभिः सादिभिः सूतैः पादातैर्वाजिभिर्गजैः॥ भीमसेनशरैश्छिन्नराच्छन्ना वसुधामवत्।
71तत् स्तम्भितमिवातिष्ठद् भीमसेनभयादितम्॥ दुर्योधन बलं सर्वं निरुत्साहं कृतव्रणम्। निश्चेष्टं तुमुलं दीनं वभौ तस्मिन् महारणे॥
72प्रसन्नसलिले काले यथा स्यात् सागरो नृप। तद्वत् तव बलं तद् वै निश्चलं समवस्थितम॥
73मन्युवीर्यबलोपेतं दर्पात् प्रत्यवरोपितम्। अभवत् तव पुत्रस्य तत् सैन्यं निष्प्रभं तदा॥
74तद् बलं भरतश्रेष्ठ वध्यमानं परस्परम्। रुधिरौघपरिक्किन्नं रुधिरा, बभूव ह ॥ जगाम भरतेश्रेष्ठ वध्यमानं परस्परम्।
75सूतपुत्रो रणे क्रुद्धः पाण्डवानापनीकिनीम्॥ भीमसेनः कुरुश्चापि द्रावयन्तौ विरेजतुः।
76वर्तमाने तथा रौद्रे संग्रामेऽद्भुतदर्शने॥ निहंत्य पृतनामध्ये संशप्तकगणान् बहून्। अर्जुनो जयतां श्रेष्ठो वासुदेवमताब्रवीत्॥
77प्रभग्नं बलमेतद्धि योत्स्यमानं जनार्दन। एते द्रवन्ति सगणा: संशप्तकमहारथाः॥ अपारयन्तो मद्वाणान् सिंहशब्दं मृगा इव।
78दीर्यते चमहत् सैन्यं सृञ्जयानां महारणे॥ हस्तिकक्षो ह्यसौ कृष्ण केतुः कर्णस्य धीमतः। दृश्यते राजसैन्यस्य मध्ये विचरतो मुदा॥
79न च कर्णं रणे शक्ता जेतुमन्ये महारथाः। कर्ण वीर्यवन्तं पराक्रमे॥
80जानीते हि भवान् तत्र याहि यतः कर्णो द्रावयत्येष नो बलम्। वर्जयित्वा रणे याहि सूतपुत्रं महारथम्॥ एतन्मे रोचते कृष्ण यथा वा तव रोचते।
81एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य गोविन्दः प्रहसन्निव॥ अब्रवीदर्जुनं तूर्ण कौरवाञ्जहि पाण्डव।
82ततस्तव महासैन्यं गोविन्दप्रेरिता हयाः॥ हंसवर्णाः प्रविविशुर्वहन्तः कृष्णपाण्डवौ।
83केशवप्रेरितैरश्वैः श्वेतैः काञ्चनभूषणैः॥ प्रविशद्भिस्तव बलं चतुर्दिशमभिट्टात।
84मेघस्तनितनिर्हादः स रथो वानरध्वजः॥ चलत्पताकस्तां सेनां विमानं द्यामिवविशत्।
85तौ विदार्य महासेनां प्रविष्टौ केशवार्जुनौ॥ क्रुद्धौ संरम्भरक्ताक्षौ व्यभ्राजेतां महाद्युती।
86युद्धशौण्डी समाहूतावागतौ तौ रणाध्वरम्॥ यज्वभिर्विधिनाहूतौ मखे देवाविवाश्विनौ।
87क्रुद्धौ तौ तु नरव्याघ्रौ वेगवन्तौ बभूवतुः॥ तलशब्देन रुषितौ यथा नागौ महावने।
88विगाह्य तु स्थानीकमश्वसंघांश्च फाल्गुनः॥ व्यचरत् पृतनामध्ये पाशहस्त इवान्तकः।
89तं दृष्ट्वा युधि विक्रान्तं सेनायां तव भारत॥ संशप्तकगणान् भूयः पुत्रस्ते समचूचुदत्।
90ततो रथसहस्रेण द्विरदानां त्रिभिः शतैः॥ चतुर्दशसहस्रेस्तु तुरगाणां महाहवे। द्वाभ्यां शतसहस्राभ्यं पदातीनां च धन्विनाम्॥ शूराणांबल्धलक्ष्याणां विदितानां समन्ततः। अभ्यवर्तन्त कौन्तेयं छादयन्तो महारथाः॥ शरवर्षेमहाराज सर्वतः पाण्डुनन्दनम्।
91स च्छाद्यमानः समरे शरैः परबलार्दनः॥ दर्शयन् रौद्रमात्मानं पाशहस्त इवान्तकः। निघ्नन् संशप्तकान् पार्थः प्रेक्षणीयतरोऽभवत्॥
92ततो विद्युत्प्रभैर्बाणैः कार्तस्वरविभूषितैः। निरन्तरमिवाकाशमासीच्छन्नं किरीटिना॥
93किरीटिभुजनिर्मुक्तैः सम्पतद्भिर्महाशरैः। समाच्छन्नं बभौ सर्वं काद्रवेयैरिव प्रभो॥
94रुक्मपुङ्खान् प्रसन्नाग्राञ्छरान् संनतपर्वणः। अवासृजदमेयात्मा दिक्षु सर्वासु पाण्डवः॥
95मही वियद् दिशः सर्वाः समुद्रा गिरयोऽपि वा। स्फुटन्तीति जना जजुः पार्थस्य तलनिःस्वनात्।। १०५
96हत्वा दशसहस्राणि पार्थिवानां महारथः। संशप्तकानां कौन्तेयः प्रत्यक्षं त्वरितोऽभ्ययात्॥
97प्रत्यक्षं च समासाद्य पार्थः काम्बोजरक्षितम्। प्रममाथ बलं बाणैर्दनवानिव वासवः॥
98प्रचिच्छेदाशु भल्लेन द्विषतामाततायिनाम्। शस्त्रं पाणिं तथा बाहुं तथापि च शिरांस्युत॥
99अङ्गाङ्गावयवैश्छिन्नायुधास्तेऽपतन भुवि। विष्वग्वाताभिसम्भग्ना बहुशाखा इव द्रुमाः॥
100हस्त्यश्वरथपत्तीनां वातान् निनन्तमर्जुनम्। सुदक्षिणादवरजः शरवृष्ट्याभ्यवीवृषत्॥
101तस्यास्यतोऽर्धचन्द्राभ्यां बाहू परिघसंनिभौ। पूर्णचन्द्राभवक्त्रं च क्षेरेणाभ्यहरच्छिरः॥
102स पपात ततो वाहात् सुलोहितपरिस्त्रवः। मनःशिलागिरेः शृङ्गं वज्रेणोवावदारितम्॥
103सुदक्षिणादवरजं काम्बोजं ददृशुर्हतम्। प्रांशु कमलपत्राक्षमत्यर्थं प्रियदर्शनम्॥ काञ्चनस्तम्भसदृशं भिन्नं हेमगिरिं यथा।
104ततोऽभवत् पुनर्युद्धं घोरमत्यर्थमद्भुतम्॥ नानावस्थाश्च योधानां बभूवस्तत्र युद्धयताम्।
105एकेषुनिहतैरश्वैः काम्बोजैर्यवनैः शकैः॥ शोणिताक्तैस्तदा रक्तं सर्वमासीद् विशाम्पते।
106स्थताश्वसूतैश्च हतारोहैश्च वाजिभिः॥ द्विरदैश्च हतारोहमहामात्रैर्हतद्विपैः। अन्योन्येन महाराज कृतो घोरो जनक्षयः॥
107तस्मिन् प्रपक्षे पक्षे च निहते सव्यसाचिना। अर्जुनं जयता श्रेष्ठं त्वरितो द्रौणिरभ्ययात्॥ विधुन्वानो महचापं कार्तस्वरविभूषितम्। आददानः शरान् घोरान् स्वरश्मीनिव भास्करः॥११९
108क्रोधामर्षविवृत्तास्यो लोहिताक्षो बभौ बली। अन्तकाले यथा क्रुद्धो मृत्युः किङ्करदण्डभृत्॥
109ततः प्रासृजदुग्राणि शरवर्षाणि संघशः। तैर्विसृष्टैर्महाराज व्यद्रवत पाण्डवी चमूः॥
110स दृष्टैव तु दासार्ह स्यन्दनस्थं विशाम्पते। पुनः प्रासृजदुग्राणि शरवर्षाणि मारिष॥
111तैः पतद्भिर्महाराज द्रौणिमुक्तैः समन्ततः। संछादितौ रथस्थौ तावुभौ कृष्णधनंजयौ॥
112ततः शरशतैस्तीक्षणैरश्वत्थामा प्रतापवान्। निश्चैष्टौ तावुभौ युद्धे चक्रे माघवपाण्डवौ॥
113हाहाकृतमभूत सर्व स्थावरं जङ्गम् तथा। चराचरस्य गोप्तारौ संछादितौ शरैः॥
114सिद्धचारणसंघाश्च सम्पेतुस्ते समन्ततः। चिन्तयन्तो भवेदद्य लोकानां स्वस्तयपीति च॥
115न मया तादृशो राजन् दृष्टपूर्वः पराक्रमः। संग्रामे यादृशो द्रौणेः कृष्णौ संचादयिष्यतः॥
116द्रौणेस्तु धनुषः शब्दमहितत्रासनं रणे। अश्रौषं बहुशो राजन् सिंहस्य निनदो यता॥
117ज्या चास्य चरतो युद्धे सव्यदक्षिणमस्यतः। विद्युतम्बुदमध्यस्था भ्राजमानेव साभवत्॥
118स तथा क्षिप्रकारी च दृढहस्तश्च पाण्डवः। प्रमोहं परमं गत्वा प्रेक्ष्य तं द्रोणजं ततः॥ विक्रम विहतं मेन आत्मनः स महायशाः। तस्यास्य समरे राजन् वपुरासीत् सुदुद्देशम्॥
119द्रौणिपाण्डवयोरेवं वर्तमाने महारणे। वर्धमाने च राजेन्द्र द्रोणपुत्रे महाबले॥ हीयमाने च कौन्तेये कृष्णे रोषः समाविशत्।
120स रोषान्निःश्वसन् राजन् निर्दहन्निव चक्षुषा॥ द्रौणि ह्यपश्यत् संग्रामे फाल्गुनं च मुहर्मुहुः।
121ततः क्रुद्धोऽब्रवीत् कृष्णः पार्थ सप्रणयं तदा॥ अत्यद्भुतमिदं पार्थ तव पश्यामि संयुगे। अतिशेते हि यत्र त्वां द्रोणपुत्रोऽद्य भारत॥
122कचिद् वीर्यं यथापूर्वं भुजयोर्वा बलं तव। कचित् ते गाण्डिवं हस्ते रथे तिष्ठसि चार्जुन॥
123कचित् कुशालिनौ बाहू मुष्टिर्वा न व्यशीर्यत। उदीर्यमाणं हि रणे पश्यामि द्रौणिमाहवे॥
124गुरुपुत्र इति ह्येनं मानयन् भरतर्षभ। उपेक्षा कुरु मा पार्थ नायं काल उपेक्षितुम्॥
125एवमुक्तस्तु कृष्णेन गृह्य भल्लांश्चतुर्दश। त्वरमाणस्तवराकाले द्रौणेर्धनुरथाच्छिनत्॥ ध्वजं छत्रं पताकाश्च खङ्ग शक्तिं गदां तथा। जत्रुदेशे च सुभृशं वत्सदन्तैरताडयत्॥
126स मूर्छा परमां गत्वा ध्वजयष्टिं समाश्रितः। तं विसंज्ञं महाराज शत्रुणा भृशपीडितम्॥ अपोवाह रणात् सूतो रक्षमाणो धनंजयात्।
127एतस्मिन्नेव काले च विजयः शत्रुतापनः॥ व्यहनत् तावकं सैन्यं शतशोऽथ सहस्रशः। पश्यतस्तस्य वीरस्य तव पुत्रस्य भारत॥
128एवमेष क्षयो वृत्तस्तावकानां परैः सह। क्रूरो विशसनो घोरो राजन् दुर्मत्रिते तव॥
129संशप्तकांश्च कौन्तेयः कुरूंश्चापि वृकोदरः। वसुषेणश्च पञ्चालान् क्षणेन व्यधमद् रणे॥
130वर्तमाने तथा रौद्रे राजन् वीरवरक्षये। उत्थितान्यगणेयानि कबन्धानि समन्ततः॥
131युधिष्ठिरोऽपि संग्रामे प्रहारर्गाढवेदनः। क्रोशमात्रमपक्रम्य तस्थौ भरतसत्तमः॥
अङ्ग्रेजी
1Sanjaya said After this Vaikartana, himself resisting Bhimasena aided by the king of Panchala, Chedi and Kaikeya, showered numberless arrows upon him.
2Karna killed in the battle many strong carwarriors of the Chedis, Karushas and Srinjayas in the very presence of Bhimasena.
3Then Bhimasena leaving Karna, the most powerful car-warrior, rushed towards the Kaurava force like a blazing forest fire.
4The Suta's son too began to slay by thousands the mighty bowmen of the Panchalas, the Kaikeyas and the Srinjayas.
5Indeed, the mighty car-warriors Karna, Partha and Vrikodera began to annihilate the Panchalas, Samasaptakas and Kauravas respectively.
6For your bad policy, O king, all these Kshatriyas, burnt down, as it were, by those three heroes resembling three burning flames, got exterminated.
7Thereupon, O foremost of the Bharatas, Duryodhana, being enraged, pierced Nakula and the four holes of his car with nine arrows.
8Then again, O lord of men, your highly energetic son cut down the golden standard of Shahadeva with a razor.
9Nakula then, O king, being greatly enraged, struck you son with seventy three arrows and Sahadeva with five. Filled with anger he struck.
10Then both of those great warriors of the Bharata race and the foremost of bowmen, on the breast with five arrows each.
11Then he cut-off the bows of both of those two warriors with two of his broad-pointed arrows and suddenly, O king he pierced both of them with twenty-one arrows.
12Each of them, taking up two beautiful bows resembling those of Indra's looked very graceful like two celestial youths in the battlefield.
13Then, O king, those two brothers, greatly active in battle, began to throw terrible shafts in ceaseless torrents upon their cousins like two great masses of thick clouds pouring their contents on the hills.
14Thereupon, O king, your son, the great carwarrior, being greatly enraged resisted those the rays twin sons of Pandu, the great bowmen, with numberless arrows.
15The bow of your son, O Bharata, was repeatedly drawn to a circle and the arrows were ceaselessly issued from it towards all directions covered with Duryodhana's arrows those sons of Pandu ceased to shine brightly as the sun and the moon lose their splendour when enveloped with a mass of dark clouds. Indeed, O king, those gold-winged arrows, sharpened on stone, covered all the sides like of the sun.
16When the firinament was thus covered and the whole sky looked like a sheet of arrows the twin brothers appeared like the destroyer himself.
17But, on the other hand, beholding the valour of your son all the car-warriors took the twin sons of Madri to be at the point of death.
18Then, O king, the mighty car-warrior Parsata, the commander of the Pandava army, went towards the direction of Suyodhana (Duryodhana).
19Violating the regimental order of those two great car-warriors, the two brave sons of Madri, Dhristadyumna began to oppose your son with his arrows.
20Then that highly energetic hero, your son, the foremost of men, full of revengeful spirit and smiling scoffingły, struck the prince of the Panchalas with twenty-five arrows.
21Again the most energetic son of yours, actuated by the eager desire of taking revenge, struck the Panchala prince once with sixty arrows and again with five and roared aloud.
22Then the king, O sire, cut-off, in the fight, with his razor-shaped arrow his enemy's bow and the leathern fence with the arrows fixed thereon.
23Throwing away that broken bow, that oppressor of foes, the prince of Panchala, quickly took up a new and more elastic one.
24Then that great bowman, Dhristadyumna, with blood-shot eyes, shone on his car like a burning flame.
25Then, O chief of Bharatas, the hero Dhristadyumna, bent bent upon killing him, discharged fifteen sharp shafts, called Narachas, which looked like hissing serpents.
26These shafts, set with the feathers of Kanka's (peacocks') and sharpened on stone, were discharged with such a force that cutting through the gold bedecked armour of the king, they ran through his body and entered into the earth.
27Being deeply wounded, O king, your son looked exceedingly grand like a Kinshuka tree full of flowers in the spring.
28His armour being thus cut through and himself being fatigued with the wounds and his feelings being awfully excited he cut-off Dhristadyumna's bow with a broad pointed arrow.
29Then, O lord of the earth, the king penetrated ten arrows into the forehead of his assailant whose bow had already been cut-off by him.
30These shafts, polished by the black-smith, looked on the face of Dhristadyumna like so many black bees on a full blown lily desirous of sucking the sweet honey.
31Throwing that broken bow aside Dhristadyumna quickly took up another bow and with it sixteen broad-pointed arrows.
32Then with five of these arrows he slew Duryodhana's four horses and his Suta charioteer and with another he cut-off his gilded bow.
33And with remaining ten shafts the son of Prishata cut-off the royal umbrella, the spear, the sword, the mace, the car with Upaskara and the flag of your son.
34Alas, all the chiefs saw the beautiful standard of the Kuru king, adorned with golden Angada and bearing the likeness of an elephant set with jewels, cut-off by Dhristadyumna.
35Then, O foremost of the Bharata's race, Duryodhana, thus deprived of all his weapons in the battle, was protected by his brothers.
36In the very sight of Dhristadyumna. Dandadhara, taking the king upon his own car, quickly carried him away from the field.
37In the meantime, the greatly powerful Karna, having killed Satyaki, proceeded straight on towards the slayer of Drona for the rescue of the Kuru king.
38And the son of Sini speedily pursued him striking him with arrows as an elephant pursues his rival piercing him with his tusks on the rear.
39Thus, O king, the battle raged furiously amongst these sturdy heroes of both the armies and the spot, lying between Karna and the son of Prishata, grew simply terrifying.
40Not a single combatant, of either party, turned his face from the field. Karna then rushed towards the Panchala with great speed.
41Then, O best of men, countless men, horses and elephant of both parties fell just when the sun ascended the meridian.
42The Panchalas, O king, desirous of victory, rushed towards Karna as birds flock towards their nest.
43And the energetic son of Adhiratha began to oppose the Panchalas from the front with his sharp arrows marking specially their leaders, Vyaghraketu, Susharma, Chitra, Ugrayudha, Jaya, Shukla, Rochainan and the unconquerable Singhasena.
44All those heroes, quickly driving their cars towards Karna-the glory of the battle field, encompassed him and began to shower their sharp shafts upon that infuriated hero, the foremost of men.
45But all those eight heroes who had proceeded to combat that brave hero, the son of Radha, were sorely afflicted by him each with eight piercing arrows.
46Thereupon, O king, the powerful son of charioteer killed thousands of other heroes-all skillful in the manoeuvre of war.
47Worked up with anger Karna stuck in battle, Jishnu, Jishnukarman, Devapi, Bhadra, Danda, Chitra, Chitrayudha, Hari, Singhaketu, Rochamana, the great car-warriors Shalabha and many other Chedi heroes.
48When the son of Adhiratha was engaged in striking those heroes his body, besmeared with blood and swelled with pride and animation, looked like the gigantic form of Rudra himself.
49Then, O Bharata, the elephants afflicted by Karna's arrows, bolted with fear and caused great commotion in the battle-field.
50Others, oppressed by Karna's arrows, cried aloud in diverse voice and fell down as do the mountain peaks when struck down with thunder.
51The earth, along the trace of Karna's car, was fully strewn with broken cars and carcasses of elephants, horses and men.
52Verily one of the warriors of your army may not even Bhishma or Drona, did ever achieve such an exploit, as was achieved by Karna in the battle.
53Suta's son, O most valiant of men, indeed made a havoc amongst the elephants and horses and destroyed the cars and men in countless numbers.
54Like a lion roaming fearlessly among a herd of deer Karna too moved about fcarlessly amongst the Panchalas.
55As a lion drives away a herd of timid deer in all directions, so Karna dispelled the crowd of Panchala's cars to all directions.
56And as a stag cam never escape from the black jaws of a lion so even those heroes, who happened to approach Karna, could not return with their lives.
57As men are sure to be burnt down if they approach a blazing fire so even the Srinjayas, O Bharata, were burnt by the flame of Karna when they approached it.
58Many proud and well-approved heroes of the Chedis and Panchalas were killed by Karna.
59Beholding the valour of Karna, O king, I was under the impression that not even a single soul of the Panchalas would escape from the son of Adhiratha in that battle. Indeed the Suta's son repeatedly routed the Panchalas in the battle.
60Beholding the Panchalas thus slain by Karna in that terrible battle Dharma-Raja Yudhishthira wrathfully rushed towards him.
61Dhristadyumna, the sons of Droupadi and hundreds of other heroes, O Sire, speedily encompassed the son of Radha, the slayer of foes.
62And many other warriors of immeasurable strength as Sikhandin, Sahadeva, Nakula, his sons, the descendant of Sini and a good many of the Prabhadrakas advancing along with Dhristadyumna in their respective cars looked very grand when they all began to strike Karna with their shafts and many other weapons of different descriptions.
63But the son of Adhiratha, though singlehanded, fell ferociously upon all those Panchalas, Chedis and Pandavas in the encounter just as Garuda falls upon a number of snakes.
64The battle, O monarch, that was fought between Karna and those warriors, became as fierce as the great battle that, in the days of yore, occurred between the gods and Asuras.
65Like unto the rising sun dispelling darkness the single-handed Karna unhesitatingly encountered the united force of all those great warriors ceaselessly showering sharp shafts upon him.
66While Karna was thus engaged with the Pandavas, Bhimasena, extremely exercised with anger, began to wound the Kurus with his shafts each of which was as sure as the very rod of Yama. That great bowman, struggling alone with all those Balhikas, Kaikeyas, Matsyas, Vasatiyas, Madras and the Saindhavas, looked exceedingly grand.
67The earth itself began to tremble with the violence of the fall of the huge elephants struck fatally with the awful arrows of Bhimasena in the vital parts of their riders shot dead.
68Many horses also, with their riders slain and many of the infantries lay down dead pierced with arrows and vomiting blood and bleeding profusely.
69Thousands of car-warriors, deprived of their arms, lay senseless through the fear of Bhima and inany lay dead, their bodies mangled with wounds.
70Dead bodies of elephants and their drivers, horses and riders, cars and car-warriors and foot soldiers shot dead by Bhimasena, literally covered the battle-field.
71The army of Duryodhana, of Duryodhana, O king, melancholy, mainted and grieved through fear of Bhimasena, stood in utter confusion. That poor confounded host stood motionless in the field.
72O king, the deep ocean remains quiet in a fair season stood motionless as deep ocean remains clam and quiet in a fair weather season. Your army, in that batile, became poorly and thoroughly insert.
73The army of your son, however powerful and energetic it might have been, lost all its glory and pride at that time.
74That army, O foremost of the Bharata, when fighting with one another looked as if bathed in blood and went on killing one another.
75Suta's son, filled with anger, routed the Pandava army while the enraged Bhimasena routed the Kurus. And both the heroes thus engaged looked exceedingly beautiful.
76In that extremely fierce and awe-inspiring battle, Arjuna, that foremost of victorious heroes, having killed a large number of Samasaptakas in the very heart of their array,
77This array of these fighting warriors, O Janaradana, has been broken through. These great warriors of the Samasaptakas, unable to withstand my arrows, are running away with their men as a herd of deer at the roar of a lion.
78And even the vast force of the Srinjayas appears to give way in this great battle. There in the midst of Yudhishthira's division, the banner, of the highly intelligent Karna, bearing the device of an elephant is seen to move about with great activity.
79O Janardana, You are well aware of Karna's energy and prowess. No other warrior of our army is capable of conquering Karna.
80Pray, proceed there where Karna is crushing down our force. Leaving all others proceed against that mighty car-warrior, the son of Suta, O Krishna, this is my suggestion; but please do what you think proper,
81Hearing these words of his, Govind smiled and addressing Arjuna said-"O son of Pandu, go on killing the Kauravas indiscriminately."
82Then those swan white horses, driven by Krishna, penetrated into your strong array bearing both Krishna and himself and the son of Pandu.
83And your host gave way on all sides as those two white animals bedecked with golden trappings entered into its midst led by Keshava.
84That ape bannered car hoisting its flags in the sky and roaring like thunder-bolt cloud forced its way into your array like a celestial car passing through the welkin.
85When cutting through the vast army, Keshava and Arjuna entered the arena with their eyes blooded with anger they looked exceedingly splendid and resplendent.
86Taking great delight in battle and accepting the challenge of the Kurus when those two heroes came to the field they looked like the w twin gods Ashvinis invoked with proper rites in a sacrifice by the priests.
87Those two enraged heroes of tigerish fierceness grew extremely violent in their moments like two elephants excited at the claps of hunters in a deep forest.
88Penetrating into the midst of those cars and horses drawn in array Phalguna move about like the destroyer himself armed with his fatal noose.
89Beholding him displaying such courage within his own army, O Bharata, your son tried once more to stir up the Samasaptakas against him.
90Thereupon with thousand cars, three hundred elephants, fourteen thousand horses and two hundred thousand valiant footsoldiers, all well practised in aiming and highly skillful in all the ways of war and well armed with bows, the leaders of the Samanaptakas rushed towards the son of Kunti and covered the Pandavas, O king, with showers of shafts from all sides.
91Covered with arrows Partha, that repressor of foes, in fight, looked exceedingly fearful like the destroyer himself with the noose in his hand, but he grew still more fierce and worth looking at when he began to kill the Samasaptakas.
92Thereupon the sky became enveloped with the arrows mounted with gold and possessed of the lustre of the lightning that were being constantly discharged by Kiriti (Arjuna).
93Indeed those arrows, that were ceaselessly being discharged by Arjuna, falling on all sides looked, O lord, as if so many snakes were lying all around.
94The immeasurably energetic son of Pandu sent out his straight and sharp-pointed shafts towards all directions.
95Hearing the terrible sound of Parth's palms people thought that all the oceans, the whole earth, all the ten directions, the ethereal vault were going to burst out.
96Having killed ten thousand of the chiefs, that great car-warrior the son of Kunti proceeded rapidly to the further end of the Samasaptakas array.
97Approaching the wing which was being defended by Kamboja he began to harass the troops by his powerful arrows as Vasava had harassed the Danavas.
98With his broad-headed arrows he began to chop off quickly the heads, thighs and arms with weapon in the grasp of his rivals who were desirous of killing him.
99Deprived of all the limbs and weapons they began to fall down on earth like large trees of many big boughs hurled down by a hurricane.
100The younger brother of Sudakshina, the king of Kamboja started shooting volley of arrows on Arjuna, the great warrior capable of killing numerous cluster of elephants, horses, chariots and infantry soldiers.
101Arjuna then cut-off the two arms of his assailant with a pair of crescent-shaped arrows and then with razor-headed arrow he knocked down his head containing a face as beautiful as the full moon.
102His like extinguished, the body bathed in blood fell down from his car like the summit of Manashila mountain clapped down by a thunder-bolt.
103When this most beautiful and handsomelooking young man, the younger brother of Sudakshina and chief of the Kambojas whose beautiful and lovely eyes could be compared with the lotus-petals, lay down dead on the ground it appeared as if the summit of the golden Sumeru was tumbled down on earth.
104And the battle, that was fought after this, was exceedingly terrible and awe-inspiring and the fate of each of the fighting combatants changed repeatedly.
105All the heroes of the Kambojas, Yavanas and the Sakas were killed by one arrow each and their bleeding bodies, O king, gave the battle-field the look of a vast expanse of red.
106The car-warriors were deprived of their steeds and drivers, elephants and horses lost their riders; many riders and drivers lost their horses and elephants; and thus fighting with one another, O king, a great loss of lives took place.
107When the wing and further wing of the Samasaptakas had been thus eradicated by Savyasachin (Arjuna) the son of Drona rapidly proceeded against him. Furnished with many terrible arrows and violently shaking his formidable bow Drona's son appeared in the battle-field as the sun appears in the horizon with his fierce rays.
108Full of rage and revengeful spirit the mighty warrior, with his mouth wide open and blood red eyes, looked formidable like Death himself with his terrible mace before a dying person.
109Then he began to shower sharp shafts on the armies of the Pandavas and rout them.
110Again, O king, as soon as he saw the Dasarha on the car he began to discharge his terrible shafts much more quickly.
111And their dangerous arrows discharged by Drona's son, O king, falling on Krishna and Dhananjaya, entirely enshrouded both of them on their car.
112And thus the violent Ashvatthama, with hundreds of keen arrows, put both Madhava and Pandu's son into utter confusion.
113Beholding those two guardians of the world, thus covered with arrows, the creation sent forth piteous cries of woe.
114There hordes of Siddhas and Charanas poured in form every direction all solicitous of common weal for the day.
115Never before, O monarch, did I witness such prodigies of valor like those displayed by Drouni when shrouding Krishna and Arjuna in the field.
116Often and often did I hear in that battle, O king, the din of Drouni's volleys, thundering roars of lion to the consternation of the enemy.
117Flinging his shots right and left as he moved round the field, the string of his bow shone like flashes of lightning sparkling amidst the cloudy heavens.
118Inspite of the dexterity and inflexibility of his hand, the son of Pandu, beholding the son of Drona, at the time, was greatly bewildered. And he (Arjuna) bethought himself of being deprived of his own prowess by that august personage (Ashvatthaman), whose bearing in the field, O king, presented a dazzling sight for human eyes.
119In that deadly conflict between Drouni and the Pandava, O king of kings Krishna, seeing the powerful son of Drona get the better of the son of Kunti, became highly infuriated.
120With inflamed eyes and swelling breath, frequently he cast his eyes towards. Ashvatthama and Phalguna, devouring them, as it were, with the fury of his fire.
121The indignant Krishna then addressing Partha in an endearing tone and said-O Partha, what a strange part of, see, you play in the field? O son of Bharata, Drona's son overcoming you today in battle!
122Have you the same strength of your arms as you had before? Do you still hold your Gandiva in hand? Are you seated in the warchariot?
123Has nay thing gone wrong with your arms? Has your fist sustained any injury, or how is it that I see you overwhelmed by Drouni in the field.
124O glory of Bharata's race, esteeming your assailant as the son of your preceptor stop not, O Partha, this is not the time for forbearance.
125Hearing those words Arjuna just on the nick of time seizing fourteen Bhallas (arrows, with crescent-shaped heads) darted them off, piercing right through his weapons, chariot, standard and umbrella and dismantling Ashvatthama of his equipment's, bows, darts and all. He (Arjuna), then assailing him (Ashvatthama) with calf-toothed arrows.
126Inflicted terrible wounds on his shoulderjoints fainting from which he sustained himself with his flag-staff. Seeing him thus stunned with the assaults of his enemy his charioteer, O monarch, for rescuing him from (the army of) Dhananjaya bore him away from the field.
127O Bharata, In the meanwhile, that scorcher of enemy, Vijay, before the very eyes of your valiant son slaughtered your army by hundreds and thousands.
128Thus, O monarch, owing to your evil counsels such a ruthless slaughter with cruel onslaught of your champions was brought about as these knights presented arms to your foe.
129Arjuna then in the twinkle of an eye beset the Samasaptakas, while Vrikodara attacked the Kurus and Karna attacked the Panchalas.
130O monarch, as the war raged furiously, destroying the lives of valiant soldiers and presenting a vast scene of carnage, there arose in the field innumerable headless trunks, still retaining vitality.
131O the chief of the Bharata race, king Yudhishthira, sorely distressed with his wounds and writhing in agony, stayed in the time two miles off from the scene of action.
हिन्दी
1सञ्जय ने कहा — इसके पश्चात् वैकर्तन (कर्ण) ने स्वयं पाञ्चाल, चेदि और केकयराज की सहायता प्राप्त भीमसेन का प्रतिरोध करते हुए उन पर असंख्य बाणों की वर्षा की।
2कर्ण ने भीमसेन की आँखों के सामने ही युद्ध में चेदियों, कारूषों और सृंजयों के अनेक बलवान् महारथियों का वध किया।
3तब भीमसेन उस अत्यन्त बलवान् महारथी कर्ण को छोड़कर प्रज्वलित दावानल के समान कौरव-सेना की ओर झपटे।
4सूतपुत्र भी पाञ्चालों, केकयों और सृंजयों के महाधनुर्धरों का सहस्रों की संख्या में वध करने लगा।
5सचमुच महारथी कर्ण, पार्थ और वृकोदर क्रमशः पाञ्चालों, संशप्तकों और कौरवों का संहार करने लगे।
6हे राजन्, आपकी कुनीति के कारण ये समस्त क्षत्रिय तीन जलती ज्वालाओं के समान उन तीन वीरों द्वारा मानो भस्म होकर नष्ट हो गए।
7तत्पश्चात्, हे भरतश्रेष्ठ, क्रोध से भरकर दुर्योधन ने नकुल को तथा उनके रथ के चारों छिद्रों को नौ बाणों से बेधा।
8तत्पश्चात्, हे नरेश्वर, आपके महातेजस्वी पुत्र ने एक क्षुरप्र से सहदेव की स्वर्णमयी ध्वजा काट डाली।
9हे राजन्, तब अत्यन्त क्रोध से भरकर नकुल ने आपके पुत्र को तिहत्तर बाणों से मारा और सहदेव ने पाँच बाणों से। क्रोध से भरकर उसने भी प्रहार किया।
10तब भरतवंश के उन दोनों महान् योद्धाओं और श्रेष्ठ धनुर्धरों को वक्ष पर पाँच-पाँच बाणों से (मारा)।
11तत्पश्चात् उसने अपने दो चौड़े फल वाले बाणों से उन दोनों योद्धाओं के धनुष काट डाले और, हे राजन्, सहसा उन दोनों को इक्कीस बाणों से बेध दिया।
12उनमें से प्रत्येक ने इन्द्र के धनुष के समान दो सुन्दर धनुष उठाए और वे रणभूमि में दो दिव्य युवकों के समान अत्यन्त शोभायमान दिखाई दिए।
13हे राजन्, तब युद्ध में अत्यन्त फुर्तीले वे दोनों भाई अपने चचेरे भाई पर भयंकर बाणों की अविरल धाराएँ उसी प्रकार बरसाने लगे जैसे घने मेघों की दो विशाल राशियाँ पर्वतों पर अपना जल उँडेलती हैं।
14हे राजन्, तत्पश्चात् अत्यन्त क्रोध से भरकर आपके पुत्र, उस महारथी ने पाण्डु के उन दोनों जुड़वाँ पुत्रों, उन महाधनुर्धरों का असंख्य बाणों से प्रतिरोध किया।
15हे भरत, आपके पुत्र का धनुष बार-बार मण्डलाकार खिंचता था और उससे निरन्तर समस्त दिशाओं में बाण निकलते जाते थे। दुर्योधन के बाणों से ढँके हुए पाण्डु के वे पुत्र उसी प्रकार निष्प्रभ हो गए जैसे घने काले मेघों के समूह से घिरने पर सूर्य और चन्द्रमा अपना तेज खो देते हैं। सचमुच, हे राजन्, पत्थर पर तेज किए गए वे स्वर्णपंख वाले बाण सूर्य की किरणों के समान समस्त दिशाओं में छा गए।
16जब अन्तरिक्ष इस प्रकार ढँक गया और समस्त आकाश बाणों की एक चादर के समान दिखाई देने लगा, तब वे दोनों जुड़वाँ भाई साक्षात् संहारक के समान प्रतीत हुए।
17किन्तु दूसरी ओर, आपके पुत्र का पराक्रम देखकर समस्त महारथियों ने माद्री के उन दोनों पुत्रों को मृत्यु के मुख में पहुँचा हुआ मान लिया।
18हे राजन्, तब पाण्डव-सेना के सेनापति महारथी पार्षत सुयोधन (दुर्योधन) की दिशा में बढ़े।
19माद्री के उन दोनों वीर पुत्रों, उन दोनों महारथियों की व्यूह-व्यवस्था का उल्लंघन करते हुए धृष्टद्युम्न अपने बाणों से आपके पुत्र का प्रतिरोध करने लगे।
20तब महातेजस्वी वे नरश्रेष्ठ, आपके पुत्र ने प्रतिशोध की भावना से भरकर और उपहासपूर्वक मुस्कुराते हुए पाञ्चालराजकुमार को पच्चीस बाणों से मारा।
21पुनः प्रतिशोध लेने की तीव्र इच्छा से प्रेरित आपके उस महातेजस्वी पुत्र ने पाञ्चालराजकुमार को एक बार साठ बाणों से और फिर पाँच बाणों से मारा तथा उच्च स्वर से गर्जना की।
22हे तात, तब राजा ने उस युद्ध में अपने क्षुरप्र बाण से अपने शत्रु का धनुष तथा उस पर चढ़े बाणों सहित चर्म-आवरण काट डाला।
23उस टूटे धनुष को फेंककर शत्रुओं के दमनकर्ता उन पाञ्चालराजकुमार ने शीघ्र ही एक नया और अधिक लचीला धनुष उठाया।
24तब रुधिर के समान लाल आँखों वाले वे महाधनुर्धर धृष्टद्युम्न अपने रथ पर प्रज्वलित ज्वाला के समान शोभित हुए।
25हे भरतश्रेष्ठ, तब उसका वध करने पर उद्यत वीर धृष्टद्युम्न ने नाराच नामक पन्द्रह तीक्ष्ण बाण छोड़े, जो फुफकारते सर्पों के समान प्रतीत होते थे।
26कंक (मयूर) के पंखों से युक्त और पत्थर पर तेज किए गए वे बाण ऐसे वेग से छोड़े गए कि राजा के स्वर्णजटित कवच को चीरते हुए वे उनके शरीर के आर-पार निकल गए और पृथ्वी में समा गए।
27हे राजन्, गहरे घायल होकर आपका पुत्र वसन्त में फूलों से लदे किंशुक वृक्ष के समान अत्यन्त भव्य दिखाई दिया।
28इस प्रकार अपना कवच कट जाने पर, घावों से थका हुआ और अपनी भावनाओं से अत्यन्त उद्वेलित होकर उसने एक चौड़े फल वाले बाण से धृष्टद्युम्न का धनुष काट डाला।
29हे पृथ्वीपते, तब राजा ने अपने उस आक्रमणकारी के, जिसका धनुष वह पहले ही काट चुका था, ललाट में दस बाण उतार दिए।
30लोहार द्वारा माँजे गए वे बाण धृष्टद्युम्न के मुख पर पूर्ण विकसित कमल पर मधु पीने की इच्छा रखने वाले काले भ्रमरों के समान प्रतीत हुए।
31उस टूटे धनुष को एक ओर फेंककर धृष्टद्युम्न ने शीघ्र ही दूसरा धनुष उठाया और उसके साथ चौड़े फल वाले सोलह बाण भी।
32तत्पश्चात् उनमें से पाँच बाणों से उन्होंने दुर्योधन के चारों अश्वों और उसके सूत सारथि का वध किया तथा एक अन्य बाण से उसका स्वर्णमण्डित धनुष काट डाला।
33और शेष दस बाणों से पृषतपुत्र ने आपके पुत्र का राजछत्र, शूल, खड्ग, गदा, उपस्कर सहित रथ तथा ध्वजा काट डाली।
34हाय! समस्त प्रमुख वीरों ने कुरुराज की उस सुन्दर ध्वजा को, जो स्वर्ण के अंगद से सुशोभित थी और जिस पर रत्नजटित हाथी का चिह्न था, धृष्टद्युम्न द्वारा कटती देखी।
35हे भरतश्रेष्ठ, तब युद्ध में इस प्रकार अपने समस्त अस्त्रों से वंचित दुर्योधन की उसके भाइयों ने रक्षा की।
36धृष्टद्युम्न की आँखों के सामने ही दण्डधार ने राजा को अपने रथ पर बिठाकर शीघ्र ही उन्हें रणभूमि से दूर पहुँचा दिया।
37इसी बीच अत्यन्त बलवान् कर्ण सात्यकि का वध करके कुरुराज की रक्षा के लिए द्रोण के संहारक (धृष्टद्युम्न) की ओर सीधे बढ़ा।
38और सिनिपुत्र ने बाणों से प्रहार करते हुए शीघ्र ही उसका पीछा किया, जैसे कोई हाथी अपने प्रतिद्वन्द्वी के पृष्ठभाग में अपने दाँत गड़ाता हुआ उसका पीछा करता है।
39हे राजन्, इस प्रकार दोनों सेनाओं के उन दृढ़ वीरों के बीच युद्ध प्रचण्ड रूप से चलता रहा और कर्ण तथा पृषतपुत्र के बीच का वह स्थान अत्यन्त भयावह हो उठा।
40किसी भी पक्ष के एक भी योद्धा ने रणभूमि से मुख न मोड़ा। तब कर्ण महान् वेग से पाञ्चालों की ओर झपटा।
41हे नरश्रेष्ठ, तब जब सूर्य मध्याह्न पर चढ़ा, दोनों पक्षों के असंख्य मनुष्य, अश्व और हाथी गिर पड़े।
42हे राजन्, विजय की इच्छा रखने वाले पाञ्चाल कर्ण की ओर उसी प्रकार झपटे जैसे पक्षी अपने घोंसले की ओर उमड़ते हैं।
43और महातेजस्वी अधिरथपुत्र अपने तीक्ष्ण बाणों से सम्मुख से पाञ्चालों का प्रतिरोध करने लगा, विशेषकर उनके नेताओं — व्याघ्रकेतु, सुशर्मा, चित्र, उग्रायुध, जय, शुक्ल, रोचमान और अजेय सिंहसेन — को लक्ष्य बनाकर।
44वे सब वीर शीघ्रता से अपने रथ रणभूषण कर्ण की ओर हाँककर उसे घेरकर उस क्रोध से भरे नरश्रेष्ठ पर अपने तीक्ष्ण बाणों की वर्षा करने लगे।
45किन्तु वे आठों वीर, जो उस पराक्रमी राधापुत्र से युद्ध करने आए थे, उसके द्वारा आठ-आठ भेदक बाणों से अत्यन्त पीड़ित किए गए।
46तत्पश्चात्, हे राजन्, उस बलवान् सारथिपुत्र ने युद्धकौशल में निपुण अन्य सहस्रों वीरों का वध किया।
47क्रोध से भरकर कर्ण ने युद्ध में जिष्णु, जिष्णुकर्मा, देवापि, भद्र, दण्ड, चित्र, चित्रायुध, हरि, सिंहकेतु, रोचमान, महारथी शलभ तथा अन्य अनेक चेदि वीरों पर प्रहार किया।
48जब अधिरथपुत्र उन वीरों पर प्रहार करने में लगा था, तब रुधिर से सना और गर्व तथा उत्साह से फूला हुआ उसका शरीर साक्षात् रुद्र के विशाल रूप के समान दिखाई देता था।
49हे भरत, तब कर्ण के बाणों से पीड़ित हाथी भय से भागे और रणभूमि में महान् खलबली मचा दी।
50अन्य, कर्ण के बाणों से पीड़ित होकर, नाना स्वरों में चीत्कार करते हुए उसी प्रकार गिर पड़े जैसे वज्र से आहत पर्वत-शिखर गिरते हैं।
51कर्ण के रथ के मार्ग पर पृथ्वी टूटे रथों तथा हाथियों, अश्वों और मनुष्यों के शवों से पूरी तरह पटी पड़ी थी।
52सचमुच आपकी सेना के किसी भी योद्धा ने — भीष्म अथवा द्रोण ने भी नहीं — युद्ध में वैसा पराक्रम कभी नहीं किया जैसा कर्ण ने किया।
53हे नरवीरश्रेष्ठ, सूतपुत्र ने सचमुच हाथियों और अश्वों में हाहाकार मचा दिया तथा असंख्य रथों और मनुष्यों का नाश कर दिया।
54जैसे कोई सिंह मृगों के झुण्ड में निर्भय होकर विचरण करता है, वैसे ही कर्ण भी पाञ्चालों के बीच निर्भय होकर विचरण करता रहा।
55और जैसे सिंह भीरु मृगों के झुण्ड को समस्त दिशाओं में खदेड़ देता है, वैसे ही कर्ण ने पाञ्चालों के रथसमूह को चारों दिशाओं में बिखेर दिया।
56और जैसे कोई हरिण सिंह के काले जबड़ों से कभी बच नहीं सकता, वैसे ही वे वीर भी, जो कर्ण के समीप पहुँचे, प्राणों सहित लौट न सके।
57जैसे प्रज्वलित अग्नि के समीप जाने वाले मनुष्य निश्चय ही जल जाते हैं, वैसे ही हे भरत, सृंजय भी कर्ण की ज्वाला के समीप पहुँचते ही जल गए।
58चेदियों और पाञ्चालों के अनेक गर्वित और सुविख्यात वीर कर्ण द्वारा मारे गए।
59हे राजन्, कर्ण का पराक्रम देखकर मुझे यही प्रतीत हुआ कि उस युद्ध में पाञ्चालों में से एक भी प्राणी अधिरथपुत्र से बचकर न निकल सकेगा। सचमुच सूतपुत्र ने उस युद्ध में पाञ्चालों को बार-बार खदेड़ा।
60उस भयंकर युद्ध में कर्ण द्वारा पाञ्चालों को इस प्रकार मारा जाता देखकर धर्मराज युधिष्ठिर क्रोध से भरकर उसकी ओर झपटे।
61हे तात, धृष्टद्युम्न, द्रौपदी के पुत्र तथा सैकड़ों अन्य वीरों ने शीघ्र ही शत्रुसंहारक राधापुत्र को घेर लिया।
62और अपरिमित बल वाले अनेक अन्य योद्धा — शिखण्डी, सहदेव, नकुल, उनके पुत्र, सिनि के वंशज तथा अनेक प्रभद्रक — अपने-अपने रथों पर धृष्टद्युम्न के साथ आगे बढ़ते हुए अत्यन्त भव्य दिखाई दिए, जब वे सब अपने बाणों और नाना प्रकार के अन्य अस्त्रों से कर्ण पर प्रहार करने लगे।
63किन्तु अधिरथपुत्र ने अकेले होते हुए भी उस संग्राम में उन समस्त पाञ्चालों, चेदियों और पाण्डवों पर उसी प्रकार प्रचण्ड आक्रमण किया जैसे गरुड़ अनेक सर्पों पर टूट पड़ता है।
64हे महाराज, कर्ण और उन योद्धाओं के बीच जो युद्ध हुआ, वह उतना ही प्रचण्ड था जितना प्राचीन काल में देवताओं और असुरों के बीच हुआ महायुद्ध।
65अन्धकार को दूर करते हुए उदित होते सूर्य के समान अकेले कर्ण ने उन समस्त महान् योद्धाओं की संयुक्त शक्ति का बिना किसी हिचक के सामना किया, जो उस पर निरन्तर तीक्ष्ण बाणों की वर्षा कर रहे थे।
66जब कर्ण इस प्रकार पाण्डवों से जूझ रहा था, तब क्रोध से अत्यन्त उद्विग्न भीमसेन अपने बाणों से कुरुओं को घायल करने लगे, जिनमें से प्रत्येक साक्षात् यमदण्ड के समान अचूक था। वे महाधनुर्धर उन समस्त बाह्लीकों, केकयों, मत्स्यों, वसातियों, मद्रों और सैन्धवों से अकेले जूझते हुए अत्यन्त भव्य दिखाई दिए।
67भीमसेन के भयंकर बाणों से मर्मस्थानों में घायल हुए तथा जिनके सवार मारे जा चुके थे, उन विशाल हाथियों के गिरने के वेग से पृथ्वी तक काँपने लगी।
68अनेक अश्व भी अपने सवारों के मारे जाने पर तथा अनेक पैदल सैनिक बाणों से बिंधकर, रुधिर वमन करते और अत्यधिक रक्तस्राव करते हुए मरे पड़े रहे।
69सहस्रों महारथी अपने अस्त्रों से हीन होकर भीम के भय से अचेत पड़े रहे और अनेक अपने घावों से क्षत-विक्षत शरीर लिए मृत पड़े रहे।
70भीमसेन द्वारा मारे गए हाथियों और उनके महावतों, अश्वों और उनके सवारों, रथों और महारथियों तथा पैदल सैनिकों के शवों से रणभूमि सचमुच पट गई।
71हे राजन्, दुर्योधन की सेना, भीमसेन के भय से खिन्न, आहत और शोकाकुल होकर पूर्ण अव्यवस्था में खड़ी रह गई। वह बेचारी विह्वल सेना रणभूमि में निश्चल खड़ी रही।
72हे राजन्, आपकी सेना उसी प्रकार निश्चल खड़ी रही जैसे अनुकूल ऋतु में गहरा समुद्र शान्त और स्थिर रहता है। उस युद्ध में आपकी सेना अत्यन्त दीन और पूर्णतः निश्चेष्ट हो गई।
73आपके पुत्र की सेना, चाहे वह कितनी ही बलवान् और तेजस्वी क्यों न रही हो, उस समय अपनी समस्त कीर्ति और गर्व खो बैठी।
74हे भरतश्रेष्ठ, वह सेना जब परस्पर युद्ध कर रही थी, तब ऐसी दिखाई देती थी मानो रुधिर में नहा गई हो, और वे एक-दूसरे का वध करते जा रहे थे।
75क्रोध से भरे सूतपुत्र ने पाण्डव-सेना को खदेड़ा, जबकि क्रुद्ध भीमसेन ने कुरुओं को खदेड़ा। और इस प्रकार जुटे हुए वे दोनों वीर अत्यन्त सुन्दर दिखाई दिए।
76उस अत्यन्त प्रचण्ड और भयावह युद्ध में विजयी वीरों में श्रेष्ठ अर्जुन ने संशप्तकों की व्यूह-रचना के ठीक मध्य में उनकी विशाल संख्या का वध करके —
77(कहा) — "हे जनार्दन, इन युद्धरत योद्धाओं की यह व्यूह-रचना तोड़ दी गई है। संशप्तकों के ये महान् योद्धा मेरे बाणों के सम्मुख टिक न पाकर अपने सैनिकों सहित उसी प्रकार भाग रहे हैं जैसे सिंह की गर्जना पर मृगों का झुण्ड।"
78और इस महायुद्ध में सृंजयों की विशाल सेना भी टूटती हुई प्रतीत होती है। वहाँ युधिष्ठिर की टुकड़ी के मध्य में परम बुद्धिमान् कर्ण की हाथी के चिह्न वाली ध्वजा अत्यन्त फुर्ती से घूमती दिखाई दे रही है।
79हे जनार्दन, तुम कर्ण के तेज और पराक्रम को भलीभाँति जानते हो। हमारी सेना का और कोई योद्धा कर्ण को जीतने में समर्थ नहीं है।
80कृपया वहीं चलो जहाँ कर्ण हमारी सेना को कुचल रहा है। हे कृष्ण, और सबको छोड़कर उस महारथी सूतपुत्र के सम्मुख चलो — यह मेरा सुझाव है; किन्तु जो तुम्हें उचित लगे, वही करो।
81उनके ये वचन सुनकर गोविन्द मुस्कुराए और अर्जुन को सम्बोधित करते हुए बोले — "हे पाण्डुपुत्र, कौरवों का बिना भेदभाव के वध करते चलो।"
82तब कृष्ण द्वारा हाँके गए हंस के समान श्वेत वे अश्व कृष्ण तथा स्वयं पाण्डुपुत्र — दोनों को लिए आपकी सुदृढ़ व्यूह-रचना में घुस गए।
83और जब स्वर्ण के साज से सजे वे दोनों श्वेत पशु केशव के नेतृत्व में उसके मध्य में प्रविष्ट हुए, तब आपकी सेना चारों ओर से फट गई।
84आकाश में अपनी पताकाएँ फहराता और वज्रगर्जना करते मेघ के समान गरजता हुआ वह कपिध्वज रथ आपकी व्यूह-रचना में उसी प्रकार घुस गया जैसे कोई दिव्य विमान अन्तरिक्ष को चीरता हुआ जाता है।
85उस विशाल सेना को चीरकर जब केशव और अर्जुन क्रोध से लाल आँखें किए रणभूमि में प्रविष्ट हुए, तब वे अत्यन्त तेजस्वी और देदीप्यमान दिखाई दिए।
86युद्ध में महान् आनन्द लेते हुए और कुरुओं की ललकार स्वीकार करते हुए जब वे दोनों वीर रणभूमि में आए, तब वे यज्ञ में ऋत्विजों द्वारा विधिपूर्वक आवाहित दोनों अश्विनीकुमारों के समान दिखाई दिए।
87व्याघ्र के समान प्रचण्ड वे दोनों क्रुद्ध वीर अपनी गतियों में उसी प्रकार अत्यन्त उग्र हो उठे जैसे गहन वन में व्याधों की तालियों से उत्तेजित दो हाथी।
88व्यूह में सजे उन रथों और अश्वों के मध्य में घुसकर फाल्गुन अपना घातक पाश लिए साक्षात् संहारक के समान विचरण करने लगे।
89हे भरत, उन्हें अपनी ही सेना के भीतर ऐसा साहस दिखाते देखकर आपके पुत्र ने पुनः संशप्तकों को उनके विरुद्ध उभाड़ने का प्रयत्न किया।
90तत्पश्चात् एक सहस्र रथ, तीन सौ हाथी, चौदह सहस्र अश्व तथा दो लाख पराक्रमी पैदल सैनिकों के साथ — जो सब लक्ष्यभेद में सधे हुए, युद्ध के समस्त प्रकारों में अत्यन्त निपुण और धनुषों से भलीभाँति सुसज्जित थे — संशप्तकों के नायक कुन्तीपुत्र की ओर झपटे और, हे राजन्, चारों ओर से बाणों की वर्षा से पाण्डवों को ढँक दिया।
91बाणों से ढँके हुए शत्रुदमन पार्थ उस युद्ध में हाथ में पाश लिए साक्षात् संहारक के समान अत्यन्त भयावह दिखाई दिए, किन्तु जब वे संशप्तकों का वध करने लगे, तब वे और भी उग्र तथा दर्शनीय हो उठे।
92तत्पश्चात् किरीटी (अर्जुन) द्वारा निरन्तर छोड़े जा रहे स्वर्णमण्डित और विद्युत् के समान तेज वाले बाणों से आकाश भर गया।
93हे प्रभो, सचमुच अर्जुन द्वारा अविरल छोड़े जा रहे वे बाण चारों ओर गिरते हुए ऐसे प्रतीत होते थे मानो असंख्य सर्प चारों ओर पड़े हों।
94अपरिमित तेज वाले पाण्डुपुत्र ने अपने सीधे और तीक्ष्ण नोक वाले बाण समस्त दिशाओं में छोड़े।
95पार्थ की हथेलियों का भयंकर शब्द सुनकर लोगों ने सोचा कि समस्त समुद्र, समूची पृथ्वी, दसों दिशाएँ और आकाशमण्डल फटने ही वाले हैं।
96दस सहस्र प्रमुख योद्धाओं का वध करके वे महारथी कुन्तीपुत्र शीघ्रता से संशप्तकों की व्यूह-रचना के दूसरे छोर तक बढ़ गए।
97काम्बोज द्वारा रक्षित पार्श्व के समीप पहुँचकर वे अपने प्रबल बाणों से उस सेना को उसी प्रकार पीड़ित करने लगे जैसे वासव (इन्द्र) ने दानवों को पीड़ित किया था।
98अपने चौड़े फल वाले बाणों से वे अपने उन प्रतिद्वन्द्वियों के मस्तक, जंघाएँ और अस्त्र थामे हुए भुजाएँ शीघ्रता से काटने लगे, जो उनका वध करने की इच्छा रखते थे।
99समस्त अंगों और अस्त्रों से हीन होकर वे पृथ्वी पर उसी प्रकार गिरने लगे जैसे आँधी से गिराए गए अनेक विशाल शाखाओं वाले बड़े वृक्ष।
100काम्बोजराज सुदक्षिण के छोटे भाई ने अर्जुन पर बाणों की झड़ी लगानी आरम्भ की — उन महान् योद्धा पर, जो हाथियों, अश्वों, रथों और पैदल सैनिकों के अनेक समूहों का वध करने में समर्थ थे।
101तब अर्जुन ने दो अर्धचन्द्राकार बाणों से अपने उस आक्रमणकारी की दोनों भुजाएँ काट डालीं और तत्पश्चात् एक क्षुरप्र बाण से उसका वह मस्तक गिरा दिया, जिसका मुख पूर्ण चन्द्रमा के समान सुन्दर था।
102उसकी ज्योति बुझ जाने पर रुधिर में नहाया हुआ उसका शरीर उसके रथ से उसी प्रकार गिर पड़ा जैसे वज्र से आहत मनःशिला पर्वत का शिखर।
103जब सुदक्षिण के वे परम सुन्दर और मनोहर युवा छोटे भाई, काम्बोजों के अधिपति, जिनके सुन्दर और मनोहर नेत्र कमलदल से तुलना करने योग्य थे, पृथ्वी पर मृत पड़ गए, तब ऐसा प्रतीत हुआ मानो स्वर्णमय सुमेरु का शिखर पृथ्वी पर लुढ़क पड़ा हो।
104और इसके पश्चात् जो युद्ध हुआ, वह अत्यन्त भयंकर और भयावह था तथा उसमें प्रत्येक योद्धा का भाग्य बार-बार पलटता रहा।
105काम्बोजों, यवनों और शकों के समस्त वीर एक-एक बाण से मारे गए और, हे राजन्, उनके रक्तस्रावी शरीरों ने रणभूमि को लाल रंग के विशाल विस्तार का रूप दे दिया।
106महारथी अपने अश्वों और सारथियों से वंचित हो गए, हाथियों और अश्वों ने अपने सवार खो दिए; अनेक सवारों और सारथियों ने अपने अश्व और हाथी खो दिए; और, हे राजन्, इस प्रकार एक-दूसरे से लड़ते हुए महान् प्राणहानि हुई।
107जब संशप्तकों का पार्श्व और उसके आगे का पार्श्व सव्यसाची (अर्जुन) द्वारा इस प्रकार उन्मूलित कर दिया गया, तब द्रोणपुत्र शीघ्रता से उनके सम्मुख बढ़े। अनेक भयंकर बाणों से युक्त और अपना दुर्धर्ष धनुष प्रचण्डता से कँपाते हुए द्रोणपुत्र रणभूमि में उसी प्रकार दिखाई दिए जैसे क्षितिज पर अपनी प्रचण्ड किरणों सहित सूर्य।
108क्रोध और प्रतिशोध से भरे वे महान् योद्धा, मुख फैलाए और आँखें रुधिर के समान लाल किए, मरणासन्न प्राणी के सम्मुख अपनी भयंकर गदा लिए साक्षात् मृत्यु के समान भयावह दिखाई दिए।
109तत्पश्चात् वे पाण्डवों की सेनाओं पर तीक्ष्ण बाणों की वर्षा करने और उन्हें खदेड़ने लगे।
110हे राजन्, पुनः जैसे ही उन्होंने रथ पर दाशार्ह (कृष्ण) को देखा, वे और भी शीघ्रता से अपने भयंकर बाण छोड़ने लगे।
111और हे राजन्, द्रोणपुत्र द्वारा छोड़े गए उनके वे घातक बाण कृष्ण और धनञ्जय पर गिरते हुए उन दोनों को उनके रथ पर पूर्णतः ढँकते चले गए।
112और इस प्रकार प्रचण्ड अश्वत्थामा ने सैकड़ों तीक्ष्ण बाणों से माधव और पाण्डुपुत्र — दोनों को पूर्ण विह्वलता में डाल दिया।
113जगत् के उन दोनों रक्षकों को इस प्रकार बाणों से ढँका देखकर समस्त सृष्टि करुण क्रन्दन कर उठी।
114वहाँ सिद्धों और चारणों के समूह प्रत्येक दिशा से उमड़ आए, जो उस दिन सबके कल्याण की कामना कर रहे थे।
115हे महाराज, रणभूमि में कृष्ण और अर्जुन को ढँक देते समय द्रौणि ने जैसा अद्भुत पराक्रम दिखाया, वैसा मैंने पहले कभी नहीं देखा था।
116हे राजन्, उस युद्ध में मैंने बार-बार द्रौणि के बाण-समूहों का शब्द और शत्रुओं को स्तम्भित कर देने वाली उनकी सिंहगर्जना सुनी।
117रणभूमि में घूमते हुए दाएँ-बाएँ बाण फेंकते समय उनके धनुष की प्रत्यंचा मेघाच्छन्न आकाश में चमकती बिजली की कौंध के समान शोभित होती थी।
118अपने हाथों की दक्षता और अटलता के होते हुए भी उस समय द्रोणपुत्र को देखकर पाण्डुपुत्र अत्यन्त विह्वल हो गए। और उन्होंने (अर्जुन ने) अनुभव किया कि वे उस महान् पुरुष (अश्वत्थामा) द्वारा अपने ही पराक्रम से वंचित किए जा रहे हैं, जिनका रणभूमि में आचरण, हे राजन्, मनुष्य की आँखों के लिए चकाचौंध कर देने वाला दृश्य था।
119हे राजाधिराज, द्रौणि और पाण्डव के बीच उस प्राणघातक संग्राम में बलवान् द्रोणपुत्र को कुन्तीपुत्र पर भारी पड़ते देखकर कृष्ण अत्यन्त क्रुद्ध हो उठे।
120जलती हुई आँखों और फूलती साँसों के साथ उन्होंने बार-बार अश्वत्थामा और फाल्गुन की ओर दृष्टि डाली, मानो अपने क्रोध की अग्नि से उन्हें भस्म कर देंगे।
121तब क्षुब्ध कृष्ण ने पार्थ को स्नेहभरे स्वर में सम्बोधित करते हुए कहा — "हे पार्थ, देखो, तुम रणभूमि में यह कैसी विचित्र भूमिका निभा रहे हो? हे भरतपुत्र, आज द्रोणपुत्र तुम्हें युद्ध में परास्त कर रहा है!
122क्या तुम्हारी भुजाओं में वही बल है जो पहले था? क्या अब भी तुम्हारे हाथ में गाण्डीव है? क्या तुम रणरथ पर ही बैठे हो?
123क्या तुम्हारी भुजाओं में कुछ गड़बड़ हो गई है? क्या तुम्हारी मुट्ठी में कोई चोट लगी है, अथवा यह कैसे है कि मैं तुम्हें रणभूमि में द्रौणि से अभिभूत देख रहा हूँ?
124हे भरतवंश की कीर्ति, अपने आक्रमणकारी को अपने गुरु का पुत्र मानकर रुको मत, हे पार्थ; यह क्षमा का समय नहीं है।"
125ये वचन सुनकर अर्जुन ने ठीक अवसर देखकर चौदह भल्ल (अर्धचन्द्राकार फल वाले बाण) उठाए और उन्हें छोड़कर उसके अस्त्रों, रथ, ध्वजा और छत्र को आर-पार बेध डाला तथा अश्वत्थामा को उसके साज-सामान, धनुषों, शूलों — सब से वंचित कर दिया। तत्पश्चात् उन्होंने (अर्जुन ने) उस पर (अश्वत्थामा पर) वत्सदन्त बाणों से प्रहार करते हुए —
126— उनके कन्धों के जोड़ों पर भयंकर घाव किए, जिनसे मूर्च्छित होकर उन्होंने अपने ध्वजदण्ड का सहारा लिया। हे महाराज, उन्हें इस प्रकार शत्रु के प्रहारों से स्तम्भित देखकर उनके सारथि ने उन्हें धनञ्जय की (सेना की) पहुँच से बचाने के लिए रणभूमि से दूर पहुँचा दिया।
127हे भरत, इसी बीच शत्रुतापन विजय (अर्जुन) ने आपके पराक्रमी पुत्र की आँखों के सामने ही आपकी सेना का सैकड़ों और सहस्रों की संख्या में संहार किया।
128हे महाराज, इस प्रकार आपकी कुनीति के कारण ही आपके वीरों का ऐसा निर्दय संहार और क्रूर आक्रमण हुआ, क्योंकि इन योद्धाओं ने आपके शत्रु के सम्मुख अस्त्र उठाए थे।
129तत्पश्चात् पलक झपकते ही अर्जुन ने संशप्तकों को घेर लिया, जबकि वृकोदर ने कुरुओं पर और कर्ण ने पाञ्चालों पर आक्रमण किया।
130हे महाराज, जब वह युद्ध प्रचण्ड रूप से चल रहा था, पराक्रमी सैनिकों के प्राण हरता हुआ और महान् नरसंहार का दृश्य प्रस्तुत करता हुआ, तब रणभूमि में असंख्य कबन्ध उठ खड़े हुए, जिनमें अब भी प्राण शेष थे।
131हे भरतश्रेष्ठ, अपने घावों से अत्यन्त पीड़ित और वेदना में तड़पते राजा युधिष्ठिर उस समय युद्धस्थल से दो कोस दूर ठहरे हुए थे।
नेपाली
1सञ्जयले भने — त्यसपछि वैकर्तन (कर्ण)ले आफैँ पाञ्चाल, चेदि र केकयराजको सहायता पाएका भीमसेनको प्रतिरोध गर्दै उनीमाथि असङ्ख्य बाणको वर्षा गरे।
2कर्णले भीमसेनकै आँखाअगाडि युद्धमा चेदि, कारूष र सृञ्जयहरूका अनेक बलवान् महारथीको वध गरे।
3तब भीमसेन ती अत्यन्त बलवान् महारथी कर्णलाई छोडेर प्रज्वलित डढेलोजस्तै कौरव सेनातिर झम्टिए।
4सूतपुत्रले पनि पाञ्चाल, केकय र सृञ्जयहरूका महाधनुर्धरहरूको हजारौँको सङ्ख्यामा वध गर्न थाले।
5साँच्चै महारथी कर्ण, पार्थ र वृकोदरले क्रमशः पाञ्चाल, संशप्तक र कौरवहरूको संहार गर्न थाले।
6हे राजन्, तपाईंको कुनीतिका कारण यी सम्पूर्ण क्षत्रिय तीन बलिरहेका ज्वालाजस्ता ती तीन वीरद्वारा मानौँ भस्म भई नष्ट भए।
7त्यसपछि, हे भरतश्रेष्ठ, क्रोधले भरिएर दुर्योधनले नकुललाई तथा उनको रथका चारै छिद्रलाई नौ बाणले छेडे।
8त्यसपछि, हे नरेश्वर, तपाईंका महातेजस्वी छोराले एउटा क्षुरप्रले सहदेवको सुनको ध्वजा काटिदिए।
9हे राजन्, तब अत्यन्त क्रोधले भरिएर नकुलले तपाईंका छोरालाई त्रिहत्तर बाणले हाने र सहदेवले पाँच बाणले। क्रोधले भरिएर उनले पनि प्रहार गरे।
10तब भरतवंशका ती दुई महान् योद्धा र श्रेष्ठ धनुर्धरलाई छातीमा पाँच-पाँच बाणले (हाने)।
11त्यसपछि उनले आफ्ना दुई चौडा फल भएका बाणले ती दुवै योद्धाका धनुष काटिदिए र, हे राजन्, एक्कासि ती दुवैलाई एक्काइस बाणले छेडे।
12तिनीहरूमध्ये प्रत्येकले इन्द्रको धनुषजस्ता दुई सुन्दर धनुष उठाए र तिनीहरू रणभूमिमा दुई दिव्य युवकजस्तै अत्यन्त शोभायमान देखिए।
13हे राजन्, तब युद्धमा अत्यन्त फुर्तिला ती दुई भाइले आफ्ना दाजुभाइमाथि भयङ्कर बाणका अविरल धारा त्यसरी नै बर्साउन थाले जसरी घना मेघका दुई विशाल राशिले पर्वतमाथि आफ्नो जल खन्याउँछन्।
14हे राजन्, त्यसपछि अत्यन्त क्रोधले भरिएर तपाईंका छोरा, ती महारथीले पाण्डुका ती दुई जुम्ल्याहा पुत्र, ती महाधनुर्धरहरूको असङ्ख्य बाणले प्रतिरोध गरे।
15हे भरत, तपाईंका छोराको धनुष पटक-पटक मण्डलाकार तानिन्थ्यो र त्यसबाट निरन्तर सम्पूर्ण दिशामा बाण निस्किरहन्थे। दुर्योधनका बाणले ढाकिएका पाण्डुका ती पुत्रहरू त्यसरी नै निष्प्रभ भए जसरी घना कालो मेघको समूहले घेरिँदा सूर्य र चन्द्रमाले आफ्नो तेज गुमाउँछन्। साँच्चै, हे राजन्, ढुङ्गामा उधिनिएका ती स्वर्णप्वाँख भएका बाण सूर्यका किरणजस्तै सम्पूर्ण दिशामा छाए।
16जब अन्तरिक्ष यसरी ढाकियो र सम्पूर्ण आकाश बाणको एउटा चादरजस्तै देखिन थाल्यो, तब ती दुई जुम्ल्याहा भाइ साक्षात् संहारकजस्तै देखिए।
17तर अर्कोतिर, तपाईंका छोराको पराक्रम देखेर सम्पूर्ण महारथीहरूले माद्रीका ती दुवै पुत्रलाई मृत्युको मुखमा पुगेको ठाने।
18हे राजन्, तब पाण्डव सेनाका सेनापति महारथी पार्षत सुयोधन (दुर्योधन)को दिशातिर बढे।
19माद्रीका ती दुई वीर पुत्र, ती दुई महारथीको व्यूह व्यवस्थाको उल्लङ्घन गर्दै धृष्टद्युम्नले आफ्ना बाणले तपाईंका छोराको प्रतिरोध गर्न थाले।
20तब महातेजस्वी ती नरश्रेष्ठ, तपाईंका छोराले प्रतिशोधको भावनाले भरिएर र उपहासपूर्वक मुस्कुराउँदै पाञ्चालराजकुमारलाई पच्चीस बाणले हाने।
21फेरि प्रतिशोध लिने तीव्र इच्छाले प्रेरित तपाईंका ती महातेजस्वी छोराले पाञ्चालराजकुमारलाई एक पटक साठी बाणले र फेरि पाँच बाणले हाने तथा उच्च स्वरले गर्जना गरे।
22हे तात, तब राजाले त्यो युद्धमा आफ्नो क्षुरप्र बाणले आफ्ना शत्रुको धनुष तथा त्यसमा चढाइएका बाणसहित छालाको आवरण काटिदिए।
23त्यो भाँचिएको धनुष फ्याँकेर शत्रुहरूका दमनकर्ता ती पाञ्चालराजकुमारले चाँडै एउटा नयाँ र बढी लचिलो धनुष उठाए।
24तब रगतजस्तै राता आँखा भएका ती महाधनुर्धर धृष्टद्युम्न आफ्नो रथमा प्रज्वलित ज्वालाजस्तै शोभित भए।
25हे भरतश्रेष्ठ, तब उनको वध गर्न उद्यत वीर धृष्टद्युम्नले नाराच नामक पन्ध्र तीक्ष्ण बाण छाडे, जो फुत्कारिरहेका सर्पजस्तै देखिन्थे।
26कङ्क (मयूर)का प्वाँखयुक्त र ढुङ्गामा उधिनिएका ती बाण यस्तो वेगले छाडिए कि राजाको स्वर्णजडित कवच चिर्दै तिनीहरू उनको शरीरको आरपार निस्के र पृथ्वीमा छिरे।
27हे राजन्, गहिरो घाइते भई तपाईंका छोरा वसन्तमा फूलले लदेको किंशुक वृक्षजस्तै अत्यन्त भव्य देखिए।
28यसरी आफ्नो कवच काटिएपछि, घाउले थाकेका र आफ्ना भावनाले अत्यन्त उद्वेलित भई उनले एउटा चौडा फल भएको बाणले धृष्टद्युम्नको धनुष काटिदिए।
29हे पृथ्वीपति, तब राजाले आफ्ना ती आक्रमणकारीको, जसको धनुष उनले पहिल्यै काटिसकेका थिए, निधारमा दस बाण गाडिदिए।
30कर्मीले माझेका ती बाण धृष्टद्युम्नको मुखमा पूर्ण विकसित कमलमाथि मह पिउने इच्छा राख्ने काला भमराजस्तै देखिए।
31त्यो भाँचिएको धनुष एकातिर फ्याँकेर धृष्टद्युम्नले चाँडै अर्को धनुष उठाए र त्यससँगै चौडा फल भएका सोह्र बाण पनि।
32त्यसपछि तीमध्ये पाँच बाणले उनले दुर्योधनका चारै अश्व र उनका सूत सारथिको वध गरे तथा अर्को एउटा बाणले उनको स्वर्णमण्डित धनुष काटिदिए।
33र बाँकी दस बाणले पृषतपुत्रले तपाईंका छोराको राजछत्र, शूल, खड्ग, गदा, उपस्करसहित रथ तथा ध्वजा काटिदिए।
34हाय! सम्पूर्ण प्रमुख वीरहरूले कुरुराजको त्यो सुन्दर ध्वजा, जो सुनको अङ्गदले सुशोभित थियो र जसमा रत्नजडित हात्तीको चिह्न थियो, धृष्टद्युम्नद्वारा काटिएको देखे।
35हे भरतश्रेष्ठ, तब युद्धमा यसरी आफ्ना सम्पूर्ण अस्त्रबाट वञ्चित दुर्योधनको उनका भाइहरूले रक्षा गरे।
36धृष्टद्युम्नकै आँखाअगाडि दण्डधारले राजालाई आफ्नो रथमा राखेर चाँडै उनलाई रणभूमिबाट टाढा पुर्याइदिए।
37यसैबीच अत्यन्त बलवान् कर्ण सात्यकिको वध गरेर कुरुराजको रक्षाका लागि द्रोणका संहारक (धृष्टद्युम्न)तिर सीधै बढे।
38र सिनिपुत्रले बाणले प्रहार गर्दै चाँडै उनको पछि लागे, जसरी कुनै हात्तीले आफ्नो प्रतिद्वन्द्वीको पछाडिको भागमा आफ्ना दाँत गाड्दै उसको पछि लाग्छ।
39हे राजन्, यसरी दुवै सेनाका ती दह्रा वीरहरूबीच युद्ध प्रचण्ड रूपमा चलिरह्यो र कर्ण तथा पृषतपुत्रबीचको त्यो स्थान अत्यन्त भयावह भयो।
40कुनै पनि पक्षका एक जना पनि योद्धाले रणभूमिबाट मुख फर्काएनन्। तब कर्ण महान् वेगले पाञ्चालहरूतिर झम्टिए।
41हे नरश्रेष्ठ, तब जब सूर्य मध्याह्नमा चढ्यो, दुवै पक्षका असङ्ख्य मानिस, अश्व र हात्ती ढले।
42हे राजन्, विजयको इच्छा राख्ने पाञ्चालहरू कर्णतिर त्यसरी नै झम्टिए जसरी पक्षीहरू आफ्नो गुँडतिर उर्लन्छन्।
43र महातेजस्वी अधिरथपुत्रले आफ्ना तीक्ष्ण बाणले सामुबाट पाञ्चालहरूको प्रतिरोध गर्न थाले, विशेष गरी तिनीहरूका नेता — व्याघ्रकेतु, सुशर्मा, चित्र, उग्रायुध, जय, शुक्ल, रोचमान र अजेय सिंहसेन — लाई लक्ष्य बनाएर।
44ती सबै वीरले हतारमा आफ्ना रथ रणभूषण कर्णतिर हाँकेर उनलाई घेरे र त्यो क्रोधले भरिएका नरश्रेष्ठमाथि आफ्ना तीक्ष्ण बाणको वर्षा गर्न थाले।
45तर ती आठै वीर, जो ती पराक्रमी राधापुत्रसँग युद्ध गर्न आएका थिए, उनीद्वारा आठ-आठ भेदक बाणले अत्यन्त पीडित पारिए।
46त्यसपछि, हे राजन्, ती बलवान् सारथिपुत्रले युद्धकौशलमा निपुण अरू हजारौँ वीरको वध गरे।
47क्रोधले भरिएर कर्णले युद्धमा जिष्णु, जिष्णुकर्मा, देवापि, भद्र, दण्ड, चित्र, चित्रायुध, हरि, सिंहकेतु, रोचमान, महारथी शलभ तथा अरू अनेक चेदि वीरहरूमाथि प्रहार गरे।
48जब अधिरथपुत्र ती वीरहरूमाथि प्रहार गर्नमा लागेका थिए, तब रगतले लत्पतिएको र गर्व तथा उत्साहले फुलेको उनको शरीर साक्षात् रुद्रको विशाल रूपजस्तै देखिन्थ्यो।
49हे भरत, तब कर्णका बाणले पीडित हात्तीहरू भयले भागे र रणभूमिमा महान् खैलाबैला मच्चाइदिए।
50अरू, कर्णका बाणले पीडित भई, नाना स्वरमा चित्कार गर्दै त्यसरी नै ढले जसरी वज्रले हानिएका पर्वतका टाकुरा ढल्छन्।
51कर्णको रथको बाटोमा पृथ्वी भाँचिएका रथ तथा हात्ती, अश्व र मानिसका शवले पूरै छोपिएको थियो।
52साँच्चै तपाईंको सेनाका कुनै पनि योद्धाले — भीष्म वा द्रोणले पनि होइन — युद्धमा त्यस्तो पराक्रम कहिल्यै गरेनन् जस्तो कर्णले गरे।
53हे नरवीरश्रेष्ठ, सूतपुत्रले साँच्चै हात्ती र अश्वहरूमा हाहाकार मच्चाए तथा असङ्ख्य रथ र मानिसको नाश गरे।
54जसरी कुनै सिंह मृगहरूको बथानमा निर्भय भई विचरण गर्छ, त्यसरी नै कर्ण पनि पाञ्चालहरूको बीचमा निर्भय भई विचरण गरिरहे।
55र जसरी सिंहले भीरु मृगहरूको बथानलाई सम्पूर्ण दिशामा लखेट्छ, त्यसरी नै कर्णले पाञ्चालहरूको रथसमूह चारै दिशामा छरपस्ट पारिदिए।
56र जसरी कुनै मृग सिंहका काला बङ्गाराबाट कहिल्यै उम्कन सक्दैन, त्यसरी नै ती वीरहरू पनि, जो कर्णको नजिक पुगे, प्राणसहित फर्कन सकेनन्।
57जसरी प्रज्वलित अग्निको नजिक जाने मानिसहरू निश्चय नै जल्छन्, त्यसरी नै हे भरत, सृञ्जयहरू पनि कर्णको ज्वालाको नजिक पुग्नासाथ जले।
58चेदि र पाञ्चालहरूका अनेक गर्वित र सुविख्यात वीर कर्णद्वारा मारिए।
59हे राजन्, कर्णको पराक्रम देखेर मलाई यही लाग्यो कि त्यो युद्धमा पाञ्चालहरूमध्ये एक जना पनि प्राणी अधिरथपुत्रबाट बचेर निस्कन सक्नेछैन। साँच्चै सूतपुत्रले त्यो युद्धमा पाञ्चालहरूलाई पटक-पटक लखेटे।
60त्यो भयङ्कर युद्धमा कर्णद्वारा पाञ्चालहरू यसरी मारिएको देखेर धर्मराज युधिष्ठिर क्रोधले भरिएर उनीतिर झम्टिए।
61हे तात, धृष्टद्युम्न, द्रौपदीका पुत्रहरू तथा सयौँ अरू वीरहरूले चाँडै शत्रुसंहारक राधापुत्रलाई घेरे।
62र अपरिमित बल भएका अरू अनेक योद्धा — शिखण्डी, सहदेव, नकुल, उनका पुत्रहरू, सिनिका वंशज तथा अनेक प्रभद्रक — आफ्ना-आफ्ना रथमा धृष्टद्युम्नसँगै अगाडि बढ्दै अत्यन्त भव्य देखिए, जब तिनीहरू सबैले आफ्ना बाण र नाना प्रकारका अरू अस्त्रले कर्णमाथि प्रहार गर्न थाले।
63तर अधिरथपुत्रले एक्लै भए पनि त्यो सङ्ग्राममा ती सम्पूर्ण पाञ्चाल, चेदि र पाण्डवहरूमाथि त्यसरी नै प्रचण्ड आक्रमण गरे जसरी गरुड अनेक सर्पमाथि जाइलाग्छ।
64हे महाराज, कर्ण र ती योद्धाहरूबीच जुन युद्ध भयो, त्यो त्यति नै प्रचण्ड थियो जति प्राचीन कालमा देवता र असुरहरूबीच भएको महायुद्ध।
65अन्धकार हटाउँदै उदाउँदै गरेको सूर्यजस्तै एक्लै कर्णले ती सम्पूर्ण महान् योद्धाहरूको संयुक्त शक्तिको कुनै हिचकिचाहटविना सामना गरे, जो उनीमाथि निरन्तर तीक्ष्ण बाणको वर्षा गरिरहेका थिए।
66जब कर्ण यसरी पाण्डवहरूसँग जुधिरहेका थिए, तब क्रोधले अत्यन्त उद्विग्न भीमसेनले आफ्ना बाणले कुरुहरूलाई घाइते पार्न थाले, जसमध्ये प्रत्येक साक्षात् यमदण्डजस्तै अचूक थियो। ती महाधनुर्धर ती सम्पूर्ण बाह्लीक, केकय, मत्स्य, वसाति, मद्र र सैन्धवहरूसँग एक्लै जुध्दै अत्यन्त भव्य देखिए।
67भीमसेनका भयङ्कर बाणले मर्मस्थानमा घाइते भएका तथा जसका सवार मारिसकिएका थिए, ती विशाल हात्तीहरू ढल्दाको वेगले पृथ्वी नै काँप्न थाल्यो।
68अनेक अश्व पनि आफ्ना सवार मारिएपछि तथा अनेक पैदल सिपाही बाणले छेडिएर, रगत वमन गर्दै र अत्यधिक रक्तस्राव गर्दै मरेर ढले।
69हजारौँ महारथी आफ्ना अस्त्रविहीन भई भीमको भयले अचेत भए र अनेक आफ्ना घाउले क्षतविक्षत शरीर लिएर मरे।
70भीमसेनद्वारा मारिएका हात्ती र तिनका माहुते, अश्व र तिनका सवार, रथ र महारथी तथा पैदल सिपाहीका शवले रणभूमि साँच्चै छोपियो।
71हे राजन्, दुर्योधनको सेना, भीमसेनको भयले खिन्न, घाइते र शोकाकुल भई पूर्ण अव्यवस्थामा उभिइरह्यो। त्यो बिचरा विह्वल सेना रणभूमिमा निश्चल उभिइरह्यो।
72हे राजन्, तपाईंको सेना त्यसरी नै निश्चल उभिइरह्यो जसरी अनुकूल ऋतुमा गहिरो समुद्र शान्त र स्थिर रहन्छ। त्यो युद्धमा तपाईंको सेना अत्यन्त दीन र पूर्णतः निश्चेष्ट भयो।
73तपाईंका छोराको सेना, जति नै बलवान् र तेजस्वी किन नरहेको होस्, त्यस बेला आफ्नो सम्पूर्ण कीर्ति र गर्व गुमायो।
74हे भरतश्रेष्ठ, त्यो सेना जब आपसमा युद्ध गरिरहेको थियो, तब यस्तो देखिन्थ्यो मानौँ रगतमा नुहाएको होस्, र तिनीहरू एकअर्काको वध गरिरहेका थिए।
75क्रोधले भरिएका सूतपुत्रले पाण्डव सेनालाई लखेटे, भने क्रुद्ध भीमसेनले कुरुहरूलाई लखेटे। र यसरी जुटेका ती दुवै वीर अत्यन्त सुन्दर देखिए।
76त्यो अत्यन्त प्रचण्ड र भयावह युद्धमा विजयी वीरहरूमा श्रेष्ठ अर्जुनले संशप्तकहरूको व्यूहरचनाकै माझमा तिनीहरूको विशाल सङ्ख्याको वध गरेर —
77(भने) — "हे जनार्दन, यी युद्धरत योद्धाहरूको यो व्यूहरचना भाँचिएको छ। संशप्तकहरूका यी महान् योद्धा मेरा बाणको सामु टिक्न नसकेर आफ्ना सिपाहीसहित त्यसरी नै भाग्दै छन् जसरी सिंहको गर्जनामा मृगहरूको बथान।"
78र यो महायुद्धमा सृञ्जयहरूको विशाल सेना पनि भाँचिँदै गरेको देखिन्छ। त्यहाँ युधिष्ठिरको टुकडीको माझमा परम बुद्धिमान् कर्णको हात्तीको चिह्न भएको ध्वजा अत्यन्त फुर्तीले घुमिरहेको देखिन्छ।
79हे जनार्दन, तिमी कर्णको तेज र पराक्रम राम्ररी जान्दछौ। हाम्रो सेनाको अरू कुनै योद्धा कर्णलाई जित्न समर्थ छैन।
80कृपया त्यहीँ लैजाऊ जहाँ कर्णले हाम्रो सेनालाई कुल्चिरहेका छन्। हे कृष्ण, अरू सबैलाई छोडेर ती महारथी सूतपुत्रको सामु लैजाऊ — यो मेरो सुझाव हो; तर जे तिमीलाई उचित लाग्छ, त्यही गर।
81उनका यी वचन सुनेर गोविन्द मुस्कुराए र अर्जुनलाई सम्बोधन गर्दै भने — "हे पाण्डुपुत्र, कौरवहरूको भेदभावविना वध गर्दै जाऊ।"
82तब कृष्णले हाँकेका हाँसजस्तै श्वेत ती अश्वहरू कृष्ण तथा स्वयं पाण्डुपुत्र — दुवैलाई लिएर तपाईंको सुदृढ व्यूहरचनामा छिरे।
83र जब सुनका साजले सजिएका ती दुई श्वेत पशु केशवको नेतृत्वमा त्यसको माझमा प्रवेश गरे, तब तपाईंको सेना चारैतिरबाट फाट्यो।
84आकाशमा आफ्ना पताका फहराउँदै र वज्रगर्जना गर्ने मेघजस्तै गर्जँदै त्यो कपिध्वज रथ तपाईंको व्यूहरचनामा त्यसरी नै छिर्यो जसरी कुनै दिव्य विमान अन्तरिक्ष चिर्दै जान्छ।
85त्यो विशाल सेना चिरेर जब केशव र अर्जुन क्रोधले राता आँखा पारेर रणभूमिमा प्रवेश गरे, तब तिनीहरू अत्यन्त तेजस्वी र देदीप्यमान देखिए।
86युद्धमा महान् आनन्द लिँदै र कुरुहरूको ललकार स्वीकार गर्दै जब ती दुवै वीर रणभूमिमा आए, तब तिनीहरू यज्ञमा ऋत्विजहरूद्वारा विधिपूर्वक आवाहन गरिएका दुवै अश्विनीकुमारजस्तै देखिए।
87बाघजस्तै प्रचण्ड ती दुवै क्रुद्ध वीर आफ्ना गतिमा त्यसरी नै अत्यन्त उग्र भए जसरी गहन वनमा व्याधहरूको ताली बजाइले उत्तेजित दुई हात्ती।
88व्यूहमा सजिएका ती रथ र अश्वहरूको माझमा छिरेर फाल्गुन आफ्नो घातक पाश लिएका साक्षात् संहारकजस्तै विचरण गर्न थाले।
89हे भरत, उनलाई आफ्नै सेनाभित्र यस्तो साहस देखाएको देखेर तपाईंका छोराले फेरि संशप्तकहरूलाई उनीविरुद्ध उचाल्ने प्रयत्न गरे।
90त्यसपछि एक हजार रथ, तीन सय हात्ती, चौध हजार अश्व तथा दुई लाख पराक्रमी पैदल सिपाहीसहित — जो सबै लक्ष्यभेदमा सिपालु, युद्धका सम्पूर्ण प्रकारमा अत्यन्त निपुण र धनुषले राम्ररी सुसज्जित थिए — संशप्तकहरूका नायकहरू कुन्तीपुत्रतिर झम्टिए र, हे राजन्, चारैतिरबाट बाणको वर्षाले पाण्डवहरूलाई ढाकिदिए।
91बाणले ढाकिएका शत्रुदमन पार्थ त्यो युद्धमा हातमा पाश लिएका साक्षात् संहारकजस्तै अत्यन्त भयावह देखिए, तर जब उनले संशप्तकहरूको वध गर्न थाले, तब उनी झन् उग्र र दर्शनीय भए।
92त्यसपछि किरीटी (अर्जुन)ले निरन्तर छाडिरहेका स्वर्णमण्डित र विद्युत्जस्तै तेज भएका बाणले आकाश भरियो।
93हे प्रभु, साँच्चै अर्जुनले अविरल छाडिरहेका ती बाण चारैतिर खस्दा यस्तो देखिन्थे मानौँ असङ्ख्य सर्प चारैतिर पल्टिएका होऊन्।
94अपरिमित तेज भएका पाण्डुपुत्रले आफ्ना सीधा र तीक्ष्ण टुप्पा भएका बाण सम्पूर्ण दिशामा छाडे।
95पार्थका हत्केलाको भयङ्कर शब्द सुनेर मानिसहरूले सोचे कि सम्पूर्ण समुद्र, समग्र पृथ्वी, दसै दिशा र आकाशमण्डल फुट्नै लागेका छन्।
96दस हजार प्रमुख योद्धाको वध गरेर ती महारथी कुन्तीपुत्र हतारमा संशप्तकहरूको व्यूहरचनाको अर्को छेउसम्म बढे।
97काम्बोजले रक्षा गरेको पार्श्वको नजिक पुगेर उनले आफ्ना प्रबल बाणले त्यो सेनालाई त्यसरी नै पीडित पार्न थाले जसरी वासव (इन्द्र)ले दानवहरूलाई पीडित पारेका थिए।
98आफ्ना चौडा फल भएका बाणले उनले आफ्ना ती प्रतिद्वन्द्वीका शिर, तिघ्रा र अस्त्र समातेका पाखुरा हतारमा काट्न थाले, जो उनको वध गर्ने इच्छा राख्थे।
99सम्पूर्ण अङ्ग र अस्त्रविहीन भई तिनीहरू पृथ्वीमा त्यसरी नै ढल्न थाले जसरी आँधीले ढालेका अनेक विशाल हाँगा भएका ठूला वृक्ष।
100काम्बोजराज सुदक्षिणका कान्छा भाइले अर्जुनमाथि बाणको झरी लगाउन थाले — ती महान् योद्धामाथि, जो हात्ती, अश्व, रथ र पैदल सिपाहीका अनेक समूहको वध गर्न समर्थ थिए।
101तब अर्जुनले दुई अर्धचन्द्राकार बाणले आफ्ना ती आक्रमणकारीका दुवै पाखुरा काटिदिए र त्यसपछि एउटा क्षुरप्र बाणले उनको त्यो शिर ढालिदिए, जसको मुख पूर्ण चन्द्रमाजस्तै सुन्दर थियो।
102उनको ज्योति निभेपछि रगतमा नुहाएको उनको शरीर उनको रथबाट त्यसरी नै खस्यो जसरी वज्रले हानिएको मनःशिला पर्वतको टाकुरा।
103जब सुदक्षिणका ती परम सुन्दर र मनोहर युवा कान्छा भाइ, काम्बोजहरूका अधिपति, जसका सुन्दर र मनोहर नेत्र कमलको पत्रसँग तुलना गर्न योग्य थिए, पृथ्वीमा मृत भई ढले, तब यस्तो प्रतीत भयो मानौँ सुनको सुमेरुको टाकुरा पृथ्वीमा गुडेर खस्यो।
104र त्यसपछि जुन युद्ध भयो, त्यो अत्यन्त भयङ्कर र भयावह थियो तथा त्यसमा प्रत्येक योद्धाको भाग्य पटक-पटक पल्टिरह्यो।
105काम्बोज, यवन र शकहरूका सम्पूर्ण वीर एक-एक बाणले मारिए र, हे राजन्, तिनीहरूका रक्तस्रावी शरीरले रणभूमिलाई रातो रङको विशाल विस्तारको रूप दियो।
106महारथीहरू आफ्ना अश्व र सारथिबाट वञ्चित भए, हात्ती र अश्वहरूले आफ्ना सवार गुमाए; अनेक सवार र सारथिले आफ्ना अश्व र हात्ती गुमाए; र, हे राजन्, यसरी एकअर्कासँग लड्दै महान् प्राणहानि भयो।
107जब संशप्तकहरूको पार्श्व र त्यसभन्दा अगाडिको पार्श्व सव्यसाची (अर्जुन)द्वारा यसरी उन्मूलित भयो, तब द्रोणपुत्र हतारमा उनको सामु बढे। अनेक भयङ्कर बाणले युक्त र आफ्नो दुर्धर्ष धनुष प्रचण्डताले कँपाउँदै द्रोणपुत्र रणभूमिमा त्यसरी नै देखिए जसरी क्षितिजमा आफ्ना प्रचण्ड किरणसहित सूर्य।
108क्रोध र प्रतिशोधले भरिएका ती महान् योद्धा, मुख बाएर र आँखा रगतजस्तै राता पारेर, मरणासन्न प्राणीको सामु आफ्नो भयङ्कर गदा लिएका साक्षात् मृत्युजस्तै भयावह देखिए।
109त्यसपछि उनले पाण्डवहरूका सेनामाथि तीक्ष्ण बाणको वर्षा गर्न र तिनीहरूलाई लखेट्न थाले।
110हे राजन्, फेरि जब उनले रथमा दाशार्ह (कृष्ण)लाई देखे, उनी झन् हतारमा आफ्ना भयङ्कर बाण छाड्न थाले।
111र हे राजन्, द्रोणपुत्रले छाडेका उनका ती घातक बाण कृष्ण र धनञ्जयमाथि खस्दै ती दुवैलाई तिनीहरूको रथमा पूर्णतः ढाक्दै गए।
112र यसरी प्रचण्ड अश्वत्थामाले सयौँ तीक्ष्ण बाणले माधव र पाण्डुपुत्र — दुवैलाई पूर्ण विह्वलतामा पारिदिए।
113जगत्का ती दुवै रक्षकलाई यसरी बाणले ढाकिएको देखेर सम्पूर्ण सृष्टि करुण क्रन्दन गर्न थाल्यो।
114त्यहाँ सिद्ध र चारणहरूका समूह प्रत्येक दिशाबाट उर्लिए, जो त्यस दिन सबैको कल्याणको कामना गरिरहेका थिए।
115हे महाराज, रणभूमिमा कृष्ण र अर्जुनलाई ढाक्दा द्रौणिले जस्तो अद्भुत पराक्रम देखाए, त्यस्तो मैले पहिले कहिल्यै देखेको थिइनँ।
116हे राजन्, त्यो युद्धमा मैले पटक-पटक द्रौणिका बाणसमूहको शब्द र शत्रुहरूलाई स्तब्ध पार्ने उनको सिंहगर्जना सुनेँ।
117रणभूमिमा घुम्दै दायाँबायाँ बाण फ्याँक्दा उनको धनुषको प्रत्यञ्चा मेघाच्छन्न आकाशमा चम्किने बिजुलीको चमकजस्तै शोभित हुन्थ्यो।
118आफ्ना हातको दक्षता र अटलता हुँदाहुँदै पनि त्यस बेला द्रोणपुत्रलाई देखेर पाण्डुपुत्र अत्यन्त विह्वल भए। र उनले (अर्जुनले) अनुभव गरे कि उनी ती महान् पुरुष (अश्वत्थामा)द्वारा आफ्नै पराक्रमबाट वञ्चित पारिँदै छन्, जसको रणभूमिमा आचरण, हे राजन्, मानिसका आँखाका लागि चकाचौंध पार्ने दृश्य थियो।
119हे राजाधिराज, द्रौणि र पाण्डवबीचको त्यो प्राणघातक सङ्ग्राममा बलवान् द्रोणपुत्रलाई कुन्तीपुत्रमाथि भारी पर्दै गरेको देखेर कृष्ण अत्यन्त क्रुद्ध भए।
120बलिरहेका आँखा र फुलेको सासका साथ उनले पटक-पटक अश्वत्थामा र फाल्गुनतिर दृष्टि हाले, मानौँ आफ्नो क्रोधको अग्निले तिनीहरूलाई भस्म पारिदिनेछन्।
121तब क्षुब्ध कृष्णले पार्थलाई स्नेहभरिएको स्वरमा सम्बोधन गर्दै भने — "हे पार्थ, हेर, तिमी रणभूमिमा यो कस्तो विचित्र भूमिका निभाइरहेका छौ? हे भरतपुत्र, आज द्रोणपुत्रले तिमीलाई युद्धमा परास्त गरिरहेको छ!
122के तिम्रा पाखुरामा त्यही बल छ जो पहिले थियो? के अझै तिम्रो हातमा गाण्डीव छ? के तिमी रणरथमै बसेका छौ?
123के तिम्रा पाखुरामा केही गडबड भएको छ? के तिम्रो मुड्कीमा कुनै चोट लागेको छ, अथवा यो कसरी हो कि म तिमीलाई रणभूमिमा द्रौणिबाट अभिभूत देखिरहेको छु?
124हे भरतवंशको कीर्ति, आफ्नो आक्रमणकारीलाई आफ्ना गुरुको पुत्र ठानेर नरोकिऊ, हे पार्थ; यो क्षमाको समय होइन।"
125यी वचन सुनेर अर्जुनले ठीक अवसर हेरेर चौध भल्ल (अर्धचन्द्राकार फल भएका बाण) उठाए र ती छाडेर उनका अस्त्र, रथ, ध्वजा र छत्र आरपार छेडिदिए तथा अश्वत्थामालाई उनका साजसामान, धनुष, शूल — सबैबाट वञ्चित गरिदिए। त्यसपछि उनले (अर्जुनले) उनीमाथि (अश्वत्थामामाथि) वत्सदन्त बाणले प्रहार गर्दै —
126— उनका काँधका जोर्नीमा भयङ्कर घाउ बनाइदिए, जसबाट मूर्च्छित भई उनले आफ्नो ध्वजदण्डको सहारा लिए। हे महाराज, उनलाई यसरी शत्रुका प्रहारले स्तब्ध देखेर उनका सारथिले उनलाई धनञ्जयको (सेनाको) पहुँचबाट बचाउन रणभूमिबाट टाढा पुर्याइदिए।
127हे भरत, यसैबीच शत्रुतापन विजय (अर्जुन)ले तपाईंका पराक्रमी छोराकै आँखाअगाडि तपाईंको सेनाको सयौँ र हजारौँको सङ्ख्यामा संहार गरे।
128हे महाराज, यसरी तपाईंकै कुनीतिका कारण तपाईंका वीरहरूको यस्तो निर्दय संहार र क्रूर आक्रमण भयो, किनभने यी योद्धाहरूले तपाईंका शत्रुको सामु अस्त्र उठाएका थिए।
129त्यसपछि आँखा झिम्काउँदैमा अर्जुनले संशप्तकहरूलाई घेरे, भने वृकोदरले कुरुहरूमाथि र कर्णले पाञ्चालहरूमाथि आक्रमण गरे।
130हे महाराज, जब त्यो युद्ध प्रचण्ड रूपमा चलिरहेको थियो, पराक्रमी सिपाहीहरूका प्राण हर्दै र महान् नरसंहारको दृश्य प्रस्तुत गर्दै, तब रणभूमिमा असङ्ख्य कबन्ध उठे, जसमा अझै प्राण बाँकी थियो।
131हे भरतश्रेष्ठ, आफ्ना घाउले अत्यन्त पीडित र वेदनामा छटपटाइरहेका राजा युधिष्ठिर त्यस बेला युद्धस्थलबाट दुई कोस टाढा बसेका थिए।