कर्ण पर्व — द्वन्द्व-संग्राम
खण्ड 6 — कर्ण, शल्य, सौप्तिक र स्त्री पर्व · अध्याय 49
संस्कृत
1संजय उवाच विदार्य कर्णस्तां सेनां युधिष्ठिरमथाद्रवत्। रथहस्त्यश्वपत्तीनां सहस्रः परिवारितः॥
2नानायुधसहस्राणि प्रेरिततान्यरिभिर्वृषः। छित्वा बाणशतैरुगैस्तानविध्यदसम्भ्रमात्॥
3निचकर्त शिरांस्येषां बाहूनूरूंश्च सूतजः। ते हता वसुधां पेतुर्भग्नाश्चान्ये विदुद्रुवः॥
4द्राविडास्तु निषादास्तु पुनः सात्यकिचोदिताः। अभ्यद्रवञ्जिघांसन्तः पत्तयः कर्णमाहवे॥
5ते विबाहुशिरस्त्राणाः प्रहताः कर्णसायकैः। पेतुः पृथिव्यां युगपच्छिन्नं शालवनं यथा॥
6एवं योधशतान्याजौ सहस्राण्ययुतानि चः। तानीयुर्महीं देहैर्यशसा पूरयन्दिशः॥
7अत वैकर्तनं कर्णं रणे क्रुद्धमिवान्तकम्। रुरुधुः पाण्डुपाञ्चाला व्यार्घि मन्त्रौषधैरिव॥
8स तान् प्रमृद्याभ्यपतत् पुनरेव युधिष्ठिरम्। मन्त्रौषधिक्रियातीतो व्याधिरत्युल्बणौ यथा॥
9स राजगृद्धिभी रुदः पाण्डुपञ्चालाकेकयौः। नाशकत् तानतिक्रान्तुं मृत्युब्रह्मविदो यथा॥
10ततो युधिष्ठिरः कर्णमदूरस्थं निवारितम्। अब्रवीत् परवीरनं क्रोधसंरक्तलोचनः॥
11कर्ण कर्ण वृथादृष्टे सूतपुत्र वचः शृणु। सदा स्पर्धसि संग्रामे फाल्गुनेन तरस्विना॥ तथास्मान् बाधसे नित्यं धार्तराष्ट्रमते स्थितः।
12यद् बलं यच ते वीर्यं प्रद्वेषो यस्तु पाण्डषु॥ तत् सर्वं दर्शयस्वाद्य पौरुषं महदास्थितः। युद्धश्रद्धां च तेऽद्याहं विनेष्यामि महाहवे॥
13एवमुक्त्वा महाराज कर्णं पाण्डुसुतस्तदा। सुवर्णपुबैर्दशभिर्विव्याधायस्मयैः शरैः॥
14तं सूतपुत्रो दशभिः प्रत्यविद्ध्यदरिंदमः। वत्सदन्तैर्महेष्वासः प्रहसन्निव भारत॥
15सोऽवज्ञाय तु निर्विद्धः सूतपुत्रेण मारिष। प्रजज्वाल ततः क्रोधाद्धविषेव हुताशनः॥
16ज्वालामालापरिक्षिप्तो राज्ञो देहो व्यदृश्यत। युगान्ते दग्धुकामस्य संवर्ताग्नेरिवापरः॥
17ततो विस्फार्य सुमहचापं हेमपरिष्कृतम्। समाधत्त शितं बाणं गिरीणामपि दारणम्॥
18ततः पूर्णायतोत्कृष्टं यमदण्डनिभं शरम्। मुमोच त्वरितो राजा सूतपुत्रजिघांसया॥
19स तु वेगवता मुक्तो बाणो वज्राशनिस्वनः। विवेश सहसा कर्ण सव्ये पार्श्वे महारथम्॥
20स तु तेन प्रहारेण पीडितः प्रमुमोह वै। स्त्रस्तगात्रो महाबाहुर्धनरुत्सृज्य स्यन्दने॥
21गतासुरिव निश्चेताः शल्यस्याभिमुखोऽपतत्। राजापि भूयो नाजघ्ने कर्ण पार्थहितेप्सया॥
22ततो हाहाकृतं सर्व धार्तराष्ट्रबलं महत्। विवर्णमुखभूयिष्ठं कर्णं दृष्ट्वा तथागतम्॥
23सिंहनादश्च संजज्ञे श्वेला: किलकिलास्तथा। पाण्डवानां महाराज दृष्ट्वा राज्ञः पराक्रमम्॥
24प्रतिलभ्य तु राधेयः संज्ञा नातिचिरादिव। दने राजविनाशाय मनः क्रूरपराक्रमः॥
25स हेमविकृतं चापं विस्फार्य विजयं महत्। अवाकिरदमेयात्मा पाण्डवं निशितैः शरै॥
26ततः क्षुराध्यां पाञ्चाल्यौ चक्ररक्षौ महात्मनः। जघान चन्द्रदेवं च दण्डधारं च संयुगे॥
27तावुभौ धर्मराजस्य प्रवीरौ परिपार्श्वतः। स्थाभ्याशे चकाशेते चन्द्रस्येव पुनर्वसू॥
28युधिष्ठिरं: पुन: कर्णमविद्धयतं त्रिंशता शरैः। सुषेणं सत्यसेनं च त्रिभिस्त्रिभिरताडयत्॥
29शल्यं नवत्या विव्याध त्रिसप्तया च सूतजम्। तांस्तस्य गोप्तन् विव्याध त्रिभिस्त्रिभिरजिह्मगैः॥
30ततः प्रहस्ताधिरथिर्विधुन्वानः स कार्मुकम्। भित्वा भल्लेन राजानं विद्ध्वा षष्टयाऽनदत्तदा॥
31तत: प्रवीराः पाण्डूनामभ्यधावन्नमर्षिताः। युधिष्ठिरं परीप्सन्तः कर्णमभ्यर्दयञ्छरैः॥
32सात्यकिश्चेकितानश्च युयुत्सुः पाण्डव एव च। धृष्टद्युम्नः शिखण्डी च द्रौपदेयाः प्रभद्रका॥ यमौ च भीमसेनश्च शिशुपालस्य चात्मजः। कारूषा मत्स्यशेषाश्च केकथाः काशिकोसलाः॥ एते च त्वरिता वीरा वसुषेणमताडयन्।
33जनमेजयश्च पाञ्चाल्यः कर्णं विव्याध सायकैः॥ वाराहाकर्णनाराचैर्नालीकैर्निशितैः शरैः। वत्सदन्तैर्विपाठैश्च क्षुरप्रैश्चटकामुखैः॥ नानाप्रहरणैश्चोत्रै रथहस्तश्वसादिभिः। सर्वतोऽभ्यद्रवत् कर्णं परिवार्य जिघांसया॥
34स पाण्डवानां प्रवरैः सर्वतः समभिद्रुतः। उदीरयन् ब्राह्ममस्त्रं शरैरापूरयद् दिशः॥
35ततः शरमहज्वालौ वीर्योष्मा कर्णपावकः। निर्दहन् पाण्डववनं वीरः पर्यचरद् रणे॥
36स संधाय महास्त्राणि महेष्वासा महामनाः। प्रहस्य पुरुषेन्द्रस्य शरैश्चिच्छेद कार्मुकम्॥
37तत: संधाय नवति निमेषान्नतपर्वणाम्। बिभेद कवचं राज्ञो रणे कर्णः शितैः शरै॥
38तद् वर्म हेमविकृतं रत्नचित्रं बभौ पतत्। सविद्युदभ्रं सवितुः श्लिष्टं वातहतं यथा॥
39तदङ्गात् पुरुषेन्द्रस्य भ्रष्टं वर्म व्यरोचत। रत्नलंकृत चित्रैर्व्यभ्रं निशि यथा नभः॥ छिन्नवर्मा शरैः पार्थो रुधिरेण समुक्षितः।
40ततः सर्वायसीं शक्तिं चिक्षेपाधिरथिं प्रति॥ तां ज्वलन्तीमिवाकाशे शरैश्चिच्छेद सप्तभिः। सा छिन्ना भूमिमगमन्महेष्वासस्य सायकैः॥
41ततो बाह्वोर्ललाटे च हृदि चैव युधिष्ठिरः। चतुर्भिस्तोमरैः कर्णं ताडयित्वानदन्मुदा॥
42उद्भिनरुधिरः कर्णः क्रुद्धः सर्प इव श्वसन्। ध्वजं चिच्छेद भल्लेन त्रिभिर्विव्याध पाण्डवम्॥ इषुधी चास्य चिच्छेद रथं च तिलशोऽच्छिनत्।
43कालवालास्तु ये पार्थं दन्तवर्णावहन् हयाः॥ तैर्युक्तं रथमास्थाय प्रायाद् राजा पराङमुखः।
44एवं पार्थोऽभ्युपायात् स निहतः पाणिंसारथिः॥ अशक्नुवन् प्रमुखतः स्थातुं कर्णस्य दुर्मनाः।
45अभिद्रुत्य तु राधेयः पाण्डुपुत्रं युधिष्ठिरम्॥ वज्रच्छत्रांकुशैर्मतस्यैर्ध्वजकूर्मम्बुजादिभिः। लक्षणैरुपपन्नेन पाण्डुना पाण्डुनन्दनम्॥ पवित्रीकर्तुमात्मानं स्कन्धे संस्पृश्य पाणिना। ग्रहीतुमिच्छन् स बलात् कुन्तीवाक्यं च सोऽस्मरत्॥
46तं शल्यः प्राह मा कर्ण गृहीथाः पार्थिवोत्तमम्। गृहीतमात्रो हत्वा त्वां मा करिष्यति भस्मसात्॥
47अब्रवीत प्रहसन् राजन् कुत्सयन्निव पाण्डवम्। कथं नाम कुले जातः क्षत्रधर्मे व्यवस्थितः॥ प्रजह्यात् समरं भीतः प्राणान् रक्षन् महाहवे। न भवान् क्षत्रधर्मेषु कुशलो हीति मे मतिः॥
48ब्राह्मे बले भवान् युक्तः स्वाध्याये यज्ञकर्मणि। मा स्म युद्ध्यस्व कौन्तेय मा स्म वीरान् समासदः॥
49मा चैतानप्रियं ब्रूहि मा वै व्रज महारणम्। वक्तव्या मारिषान्से तु न वक्तव्यास्तु मादृशाः॥
50मादृशान् विद्वावन् युद्धे एतदन्यच्च लप्स्यसे। स्वगृहं गच्छ कौन्तेय यत्र तौ केशवार्जुनौ॥ न हि त्वां समरे राजन् हन्यात् कर्णः कथञ्चन।
51एवमुक्त्वा ततः पार्थ विसृज्य च महाबलः॥ न्यहनत् पाण्डवीं सेनां वज्रहस्त इवासुरीम्।
52ततोऽपायाद् दुतं राजन् वीडन्निव नरेश्वरः॥ अथापयति राजानं मत्वान्वीयुस्तमच्युतम्। चेदिपाण्डवपञ्चालाः सात्यक्श्चि महारथः॥ द्रौपदेयास्तथा शूरा माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ।
53ततो युधिष्ठिरानीकं दृष्ट्वा पराङ्मुखम्॥ कुरुभिः सहिता वीरः प्रहृष्टः पृष्ठतोऽन्वगात्।
54भेरीशङ्गमृदङ्गानां कार्मुकाणां च निःस्वनः॥ बभूव धार्तराष्ट्राणां सिंहनादरवस्तथा।
55कर्ण: युधिष्ठिरस्तु कौरव्य रथमारुद्य सत्वरम्॥ श्रुतकीर्तेर्महाराज दृष्ट्वान् कर्णविक्रमम्।
56काल्यमानं बलं दृष्ट्वा धमराजो युधिष्ठिरः॥ स्वान् योधानब्रवीत् क्रुद्धो निघ्नतैतान् किमासत।
57ततो राज्ञाभ्यनुज्ञाताः पाण्डवानां महारथः॥ भीमसेनमुखाः सर्वे पुत्रास्ते प्रत्युपाद्रवन्।
58अभवत् तुमुलः शब्दो योधानां तत्र भारत॥ रथहस्त्यश्वपत्तीनां शस्त्राणां च ततस्ततः।
59उत्तिष्ठत प्रहरत प्रेताभिपततेति च॥ इति ब्रुवाणा ह्यन्योन्यं जघ्नुर्योधा महारणे।
60अभ्रच्छायेव तन्नासीच्छरवृष्टिभिरम्बरे॥ समावृतैर्नरवरैर्निनद्भिरितरेतरम्।
61विपताकध्वच्छत्रा व्यश्वसूतायुधा रणे॥ व्यङ्गाङ्गावयवाः पेतुः क्षितौ क्षीणा:क्षितीश्वराः।
62प्रवणादिव शैलानां शिखराणि द्विपोत्तमाः॥ सारोहा निहताः पेतुर्ववभिन्ना इवाद्रयः।
63छिन्नभिन्नविपर्यस्तैर्वर्मालङ्कारभूषणैः॥ सारोहास्तुरगाः पेतुर्हरवीराः सहस्रशः।
64विप्रविद्धायुधाश्चैव द्विरदाश्वरथैर्हताः॥ प्रतिवीरैश्च सम्म पत्तिसंघाः सहस्रशः।
65विशालायतताम्राक्षैः पद्मेन्दुसदृशाननैः॥ शिरोभियुद्धशौण्डानां सर्वतः संवृत्ता मही। यथा भुवि तथा व्योम्नि नि:स्वनं शुश्रुवुर्जनाः॥ विमानैरप्सरः सङ्गैर्गीतवादिनि:स्वनैः।
66हतानभिमुखान् वीरान् वीरैः शतसहस्रशः॥ आरोप्यारोप्य गच्छन्ति विमानेष्वप्सरोगणाः।
67तद् दृष्ट्वा महदाश्चर्यं प्रत्यक्षं स्वर्गलिप्सया॥ प्रहष्टमनसः शूराः क्षिप्रं जघ्नुः परस्परम्।
68रथिनो रथिभिः सार्धं चित्र युयुधुराहवे॥ पत्तयः पत्तिभिर्नागा: सह नागैर्हयैर्हयाः।
69एवं प्रवृत्ते संग्रामे गजवादिनरक्षये॥ सैन्येन रजसा व्याप्ते स्वे स्वाञ्जघ्नुः परे परान्।
70कचाकचि युद्धमासीद् दन्तादन्ति नखानखि॥ मुष्टियुद्धं नियुद्धं च देहपाप्मासुनाशनम्।
71तथा वर्तति संग्रामे गजवाजिनरक्षये॥ नराश्वनागदेहेभ्यः प्रसृता लोहितापगा। गजाश्वनरदेहान् सा व्युवाह पतितान् बहून्॥
72नराश्वगजसम्बाधे नराश्वगजसादिनाम्। लोहितोदा महाघोरा मांसशोणितकर्दमा॥ नराश्वगजदेहानां सा वहन्ती भीरुभीषणा।
73तस्याः पारमपारं च व्रजन्ति विजयैषिणः॥ गाधेन चोप्लवन्तश्च निमज्योन्मज्य चापरे।
74तु लोहितदिग्धाङ्गा रक्तवर्मायुधाम्बराः॥ शस्त्रुस्तस्यां पपुश्चास्यां मम्लुश्च भरतर्षभ।
75ते रथानश्वान् नरान नागानायुधाभरणानि च॥ वसनान्यथ वर्माणि वध्यमानान् हतानापि। भूमि खं द्यां दिशश्चैव प्रायः पश्याम लोहिताः॥
76लोहित्य तु गन्धेन स्पर्शेन च रसेन च। रूपेण चातिरक्तेन शब्देन च विसर्पता॥ विषादः सुमहानासीत् प्राय: सैन्यस्य भारत।
77तत् तु विप्रहतं सैन्यं भीमसेनमुखास्तदा॥ भूयः समाद्रवनं वीराः सात्यकिप्रमुखास्तदा।
78तेषामापततां वेगमविषह्यं निरीक्ष्य च॥ पुत्राणां ते महासैन्यमासीद् राजन् पराङ्मुखम्।
79तत् प्रकीर्णरथाश्वेभं नरवाजिसमाकुलम्॥ विध्वस्तवर्मकवचं प्रविद्धायुधकार्मुकम्। व्यद्रवत् तावकं सैन्यं लोड्यमानं समन्ततः। सिंहार्दितमिवारण्ये यथा गजकुलं तथा॥
अङ्ग्रेजी
1Sanjaya said Riving through that army Karna encountered the pious king surrounded by thousands of cars, elephants, horses and footsoldiers.
2Sundering with hundreds of dreadful shafts the thousands of arms discharged at him by his enemies Karna fearlessly went through the army.
3The charioteer's son sundered the heads, the arms and the things of his enemies who, deprived of life, fell down on earth. Others, finding their division dispersed, took to their heels.
4The Dravida, the Andhaka and the Nishada infantry, excited by Satyaki once more rushed upon Karna with a view to kill him in that battle.
5Shorn of their arms and head-dresses and killed by Karna with his arrows they fell down all at once on earth like a forest of Sala trees cut down.
6Deprived of life and filling the heaven and earth with their fame, hundreds, thousands and ten thousands of warriors fell down with their bodies on earth.
7The Pandus and Panchalas obstructed Karna, the son of Vikartana who proceeded in anger to battle like the destroyer himself even as people seek to obstruct a disease with incantations and drugs.
8Grinding all those combatants Karna once more rushed upon Yudhishthira like irresistible disease unchecked by incantations, drugs and rites.
9Then obstructed by Pandus, Panchalas and Kekayas who were all desirous of rescuing the king he could not overcome them as Death cannot those conversant with Brahman.
10Thereupon beholding Karna, the slayer of hostile heroes, obstructed at a distance, an Yudhishthira, with eyes reddened with anger, said-
11O Karna, O son of a charioteer, O you of vain seeing, hear my words, You always challenge in fight Phalguna of quick speed. Abiding by the counsel of the son of Dhritarashtra you always obstruct us.
12You bring all your strength, energy and hatred to bear upon the Pandus. Do you display today all your great manliness. I will today give battle and destroy your desire for fight.
13Having said this to Karna, the monarch, the son of Pandu, pierced him with ten arrows, made of iron and furnished with golden wings.
14Then that Suta's son, the subduer of foes and a great bowman, pierced him in return as if smiling, O Bharata, with ten arrows furnished with heads like the calf's tooth.
15Thus placed by Suta's son in contempt the mighty-armed heroes was worked up with anger like fire with oblation.
16The body of Yudhishthira surrounded by the flames of anger looked as if it was second Samvartaka fire intended to burn the whole universe, in course of the great devastation (Pralaya).
17Then stretching his huge bow made of gold he set sharp arrows capable of breaking down the mountains.
18With a view to kill the Suta's son he drew his bow to its fullest stretch and discharged that fatal shaft as the rod of the destroyer himself.
19Discharged with great velocity and making a sound like that of a thunder bolt the arrow suddenly pierced the great car-warrior Karna on his left side.
20Greatly assailed by the violence of that spike the powerful Karna, with weaked limbs, swooned away on his car his bow dropping from his hand.
21He fell down unconscious in front of Shalya as if he was dead. King Yudhishthira did not attack again on Karna by keeping in mind the interest of Arjuna.
22Seeing Karna in that state the huge army of Dhritarashtra's son exclaimed Oh! and alas! and the faces of all the warriors became pale.
23O monarch, witnessing the power of their king the Pandava army sent up leonine roars and cries of joy.
24Regaining his sense in no time the dreadful son of Radha made up his mind to kill Yudhishthira.
25Drawing his dreadful bow made of gold, Vijaya, the valiant son of Suta, began to resist Pandu's son with his sharp arrows.
26Then with two razor he killed in that battle Chandradeva and Dandadhara, the two Panchalas princes who guarded the wheels of the high-souled (Pandu king).
27Each of those heroes stood by Yudhishthira shining like the constellation Punarvasu by the side of the moon.
28Yudhishthira again struck Karna with thirty arrows. He pierced Sushena and Satyasena each with three arrows.
29He pierced Shalya with ninty and struk Karna with seventy-three arrows. He also struck every one of Karna's body guards with three straight arrows.
30Then laughing and shaking his bow the son of Adhiratha wounded the king's body with a Bhalla, then pierce him with sixty arrows and then sent up a loud war-cry.
31Then to rescue the king many leading Pandava warriors fell upon Karna in great anger and began to assail him with their arrows.
32Satyaki, Chekitana, Yuyutshu, Shikhandin, the sons of Draupadi, the Prabhadrakas, the twins, Bhimasena, Shishupala, the Karushas, the Matsys, the Kaikeyas the Kashis and the Kosalas, all those valiant and highly active warriors assailed Vasushena.
33The Panchala prince Janamejaya then struck Karna with many arrows. Encircling Karna with a view to kill him they all rushed upon him with various arrows, such as boareared, Narachas, Nalika, Nishat, calf-toothed, Vipatha, razor shaped, with diverse other weapons chariots horses, elephants.
34Thus assailed on all sides by the leading Pandava warriors Karna invoked the assistance of the Brahma weapon and filled all the quarters with his arrows.
35Like burning fire having arrows for its scorching flame Karna fought on consuming that forest of Pandava troops.
36Aiming some powerful weapons and laughing the noble Karna, the great bowman, sundered the bow of that best of men, Yudhishthira.
37Thereupon aiming ninety straight arrows within the twinkling of an eye Karna cut-off, with those sharp arrows, the armour of his antagonist.
38Made of gold and set with jewels that armour looked beautiful as if it fell down like the cloud driven by the wind and smitten by the rays of the sun.
39The armour, adorned with jewels fallen off the body of that foremost of men, appeared like the sky in the night bespangled with stars. Having his armour sundered with those arrows the son of Pritha covered with blood.
40He hurled in anger at the son of Adhiratha a dart made of iron. He too cut of that (dart) shining in the sky with seven arrows; sundered with shafts by that great bowman it reached the earth.
41Then striking Karna with four lances on his two arms, forehead and chest Yudhishthira again and again sent up loud shouts.
42Then blood gushed out from Karna wounds. Then filled with anger breathing like a snake he cut-off his enemy's standard and struck Pandava with three Bhallas. He also cutoff his two quivers and car into pieces.
43Riding on the car drawn by horses white as teeth and having black hairs which used to bear Partha the king fled away from the battle-field.
44Unable to stand before Karna, thus did the son of Pritha, with his charioteer Parshin slain, cheerlessly fly away.
45It seemed at the time when Karna, the son of Radha was chasing Yudhishthira as if he is intended to catch him forcibly so as to touch him on should with his fair colour hand having lucky marks as thunderbolt, umbrella, goad, fish, flag, tortoise and lotus etc. in order to attain purity. In the meantime, a memory of commitment he had made once before Kunti, chained his racing feet.
46King Shalya in the meantime made Karna alert by saying-"O Karna! Don't' touch king Yudhishthira at all nonetheless you should burn in the fire erupted due to anger within him. You touch may cause of death for you.
47O king, said, smiling and censuring the son of Pandu-"In what family are you born? You are to observe the duties of a Kshatriya. Why do you leave the battle-field in haste, to save your life? Methinks, you do not know the duties of a Kshatriya.
48O son of Kunti, Endued with Brahma force, you are better fitted for the study of the Vedas and sacrificial rites.
49Do not, O son of Kunti, fight again. Do not approach heroes and use harsh words towards them and do not go to great battles.”
50This and another pains you would have to bear for inflicting harsh words upon the people like me. Hence, O son of Kunti, either go back to your home or march only in company of Sri Krishna and Arjuna. "O king! Karna will not slaughter you in battle-field."
51Having said this and left off the son of Pritha the highly powerful Karna began to slay Pandava like the holder of thunder-bolt, the army of Asuras.
52Then the king Yudhishthira, O king, took to his heels quickly in great shame. Seeing the king take to his heels, the Chedis, the Pandavas, the Panchalas and the powerful carwarrior Satyaki, the heroic sons of Draupadi and the twin sons of Madri followed him of eternal glory.
53Thereupon beholding the retreat of the army of Yudhishthira the heroes pursued them in great delight.
54Then there arose the leonine shout of the sons of Dhritarashtra accompanied by the sound of bugles, conch, mridangas and the twang of bows.
55O king, his horses become tired so getting upon quickly the car of Srutakirti, Yudhishthira began to witness the prowess of Karna.
56Then beholding his own army slain the pious king Yudhishthira said to his own warriors-"Kill them; why do you sit idle?"
57Thereupon obtaining the command of the king all the mighty car-warriors of the Pandavas headed by Bhimasena rushed upon your sons.
58O Bharata, then there arose a great tumult of the warriors, chariots, elephants, horses, infantry and weapons.
59“Rise, strike, face the foe" uttering those words the warriors killed one another in that great battle.
60On account of the showers of arrows discharged by them a shadow as that of clouds seemed to spread over the field abounding in the best of men killing those weaker then they.
61Deprived of their standards, flags, umbrellas, horses, drivers, weapons, armas and other limbs, the kings, weakened, fell down on earth.
62Resembling mountain summits, the best of elephants with their drivers slain, fell down like mountains clapped by thunderbolt.
63With their armours and other equipments torn and shattered thousands of horses and warriors fell down.
64There fell in battle thousands of foot soldiers with their limbs wounded by weapons and deprived by hostile combatants of their elephants, horses and cars.
65The earth was covered all over with heads of heroes, dreadful in battle, with expansive coppery eyes and with faces resembling the lotus or the moon. People heard on the earth as well as in the sky noise proceeding, from the singing and music of the band of Apsaras going in celestial cars.
66Having placed on their cars thousands of heroes slain in battle the Apsara went on.
67Beholding that wonderful spectacle the heroes, desirous of attaining to heaven, quickly and delightedly killed one another.
68In that battle the car-warriors fought wondrously with car-warriors, the infantry with infantry, the elephants with elephants and horses with horses.
69When the battle, destructive of elephants, horses and men, thus raged on the field was enshrouded with dust raised by the troops; the enemies then killed enemies and friends killed friends.
70Then there took place a skirmish destructive of life and sins-the warriors dragging one another by their locks, biting one another with their teeth, tearing one another with their nails and striking one another with their clenched fists and fighting with one another with bare arms.
71As that battle, destructive of elephants, horses and men, raged on fiercely a river of blood flew from the bodies of men, horses and elephants. That stream carried away many bodies of men, horses and elephants that fell there.
72In that huge army abounding in men, horses and elephants, the river, formed by the blood of men, horses and elephants, became miry with flesh and that highly terrible river, striking terror into the timid, carried away the bodies of men, horses and elephants.
73Some, desirous of victory, crossed it. Some plunged into its depths and some rose above its surface.
74Their limbs, weapons and robes became all besmeared with blood. O foremost of Bharatas, some bathed in it, some drank its liquid.
75We saw the cars, horses, men, elephants, armours, ornaments, robes, coats of mail, earth, sky and heaven and all directions were all seen dyed in red colour.
76With the smell, the touch, the taste, the exceedingly redness of the blood and its gushing sound almost of the warriors became very cheerless.
77The Pandava heroes headed by Bhimasena and Satyaki again attacked fiercely on Kaurava's army already destroyed in its considerable fraction.
78Beholding the irrepressible force of their attack, the army of your sons, O king, turned their back.
79With armours and coats of mail, displaced, weapons and bows loosened from their hands, your army, abounding in cars, horses, elephants and men, fled away in all directions, being agitated by the enemy as a herd of elephants in the forest is afflicted by lions.
हिन्दी
1सञ्जय ने कहा — उस सेना को चीरते हुए कर्ण ने सहस्रों रथों, हाथियों, अश्वों और पैदल सैनिकों से घिरे उस धर्मात्मा राजा (युधिष्ठिर) का सामना किया।
2शत्रुओं द्वारा अपने ऊपर छोड़े गए सहस्रों अस्त्रों को सैकड़ों भयंकर बाणों से काटते हुए कर्ण निर्भय होकर सेना के भीतर से निकल गया।
3सारथिपुत्र ने अपने शत्रुओं के मस्तक, भुजाएँ और जंघाएँ काट डालीं, जो प्राणों से हीन होकर पृथ्वी पर गिर पड़े। अन्य लोग अपनी टुकड़ी को छिन्न-भिन्न देखकर भाग खड़े हुए।
4सात्यकि द्वारा उत्साहित किए गए द्रविड़, आन्धक और निषाद पैदल सैनिक उस युद्ध में कर्ण का वध करने के उद्देश्य से पुनः उस पर टूट पड़े।
5भुजाओं और शिरोभूषणों से हीन होकर तथा कर्ण के बाणों से मारे जाकर वे सब एक साथ पृथ्वी पर उसी प्रकार गिर पड़े जैसे काटा हुआ शाल-वृक्षों का वन।
6प्राणों से हीन होकर तथा स्वर्ग और पृथ्वी को अपने यश से भरते हुए सैकड़ों, सहस्रों और दस-दस सहस्र योद्धा अपने शरीरों सहित पृथ्वी पर गिर पड़े।
7विकर्तन के पुत्र कर्ण, जो क्रोध में साक्षात् संहारक के समान युद्ध में आगे बढ़ रहा था, उसे पाण्डवों और पाञ्चालों ने उसी प्रकार रोका जैसे लोग मन्त्रों और औषधियों से किसी रोग को रोकने का यत्न करते हैं।
8उन समस्त योद्धाओं को पीसते हुए कर्ण पुनः युधिष्ठिर पर उसी प्रकार टूट पड़ा जैसे मन्त्रों, औषधियों और अनुष्ठानों से न रुकने वाला दुर्निवार रोग।
9तब राजा की रक्षा करने की इच्छा रखने वाले पाण्डवों, पाञ्चालों और केकयों द्वारा रोके जाने पर वह उन्हें उसी प्रकार पराजित न कर सका जैसे मृत्यु ब्रह्मज्ञानियों को नहीं जीत सकती।
10तत्पश्चात् शत्रुवीरों के संहारक कर्ण को दूर पर रुका हुआ देखकर क्रोध से लाल आँखों वाले युधिष्ठिर ने कहा —
11युधिष्ठिर ने कहा — हे कर्ण, हे सूतपुत्र, हे मिथ्या दृष्टि वाले, मेरे वचन सुन। तू सदा शीघ्रगामी फाल्गुन को युद्ध के लिए ललकारता है। धृतराष्ट्रपुत्र की सलाह पर चलते हुए तू सदा हमारा मार्ग रोकता है।
12तू अपना समस्त बल, तेज और द्वेष पाण्डवों पर लगा देता है। आज तू अपना सारा महान् पौरुष दिखा। आज मैं युद्ध करूँगा और तेरी युद्ध की इच्छा नष्ट कर दूँगा।
13कर्ण से यह कहकर उस राजा, पाण्डुपुत्र ने उसे लोहे के बने और स्वर्णपंखों से युक्त दस बाणों से बेधा।
14तब हे भरत, शत्रुदमन उस सूतपुत्र महाधनुर्धर ने भी मानो मुस्कुराते हुए उन्हें बछड़े के दाँत के समान फल वाले दस बाणों से बेधा।
15सूतपुत्र द्वारा इस प्रकार अपमानित किए जाने पर वे महाबाहु वीर आहुति से प्रज्वलित अग्नि के समान क्रोध से भर उठे।
16क्रोध की ज्वालाओं से घिरा युधिष्ठिर का शरीर ऐसा दिखाई दिया मानो महाप्रलय के समय समस्त विश्व को जला डालने के लिए उत्पन्न दूसरी संवर्तक अग्नि हो।
17तब स्वर्ण के बने अपने विशाल धनुष को खींचकर उन्होंने पर्वतों को भी चूर्ण कर देने में समर्थ तीक्ष्ण बाण संधान किए।
18सूतपुत्र का वध करने के उद्देश्य से उन्होंने अपने धनुष को आकण्ठ खींचकर वह घातक बाण साक्षात् यमदण्ड के समान छोड़ा।
19महान् वेग से छोड़ा गया और वज्र के समान शब्द करता हुआ वह बाण सहसा महारथी कर्ण के वाम पार्श्व में जा घुसा।
20उस शल्य के वेग से अत्यन्त पीड़ित होकर बलवान् कर्ण के अंग शिथिल पड़ गए और वह अपने रथ पर मूर्च्छित हो गया; उसके हाथ से धनुष गिर पड़ा।
21वह शल्य के सम्मुख अचेत होकर ऐसे गिर पड़ा मानो मर गया हो। राजा युधिष्ठिर ने अर्जुन के हित का ध्यान रखते हुए कर्ण पर पुनः प्रहार नहीं किया।
22कर्ण को उस अवस्था में देखकर धृतराष्ट्रपुत्र की विशाल सेना "ओह!" और "हाय!" कह उठी और समस्त योद्धाओं के मुख विवर्ण हो गए।
23हे महाराज, अपने राजा का पराक्रम देखकर पाण्डव-सेना ने सिंहनाद और हर्ष के उद्घोष किए।
24क्षण भर में ही चेतना लौट आने पर भयंकर राधापुत्र ने युधिष्ठिर का वध करने का निश्चय किया।
25स्वर्ण से बने अपने भयंकर धनुष विजय को खींचकर वीर सूतपुत्र अपने तीक्ष्ण बाणों से पाण्डुपुत्र का प्रतिरोध करने लगा।
26तत्पश्चात् दो क्षुरप्र बाणों से उसने उस युद्ध में चन्द्रदेव और दण्डधार नामक उन दोनों पाञ्चाल राजकुमारों का वध किया, जो उन महात्मा (पाण्डुराज) के रथचक्रों की रक्षा कर रहे थे।
27उन वीरों में से प्रत्येक युधिष्ठिर के पार्श्व में चन्द्रमा के निकट पुनर्वसु नक्षत्र के समान शोभित होकर खड़ा था।
28युधिष्ठिर ने पुनः कर्ण को तीस बाणों से मारा। उन्होंने सुषेण और सत्यसेन में से प्रत्येक को तीन-तीन बाणों से बेधा।
29उन्होंने शल्य को नब्बे बाणों से बेधा और कर्ण को तिहत्तर बाणों से मारा। उन्होंने कर्ण के प्रत्येक अंगरक्षक को भी तीन-तीन सीधे बाणों से मारा।
30तब हँसते हुए और अपना धनुष कँपाते हुए अधिरथ के पुत्र ने एक भल्ल से राजा के शरीर को घायल किया, तत्पश्चात् उन्हें साठ बाणों से बेधा और फिर उच्च स्वर से सिंहनाद किया।
31तब राजा की रक्षा के लिए अनेक प्रमुख पाण्डव योद्धा महान् क्रोध में कर्ण पर टूट पड़े और अपने बाणों से उस पर प्रहार करने लगे।
32सात्यकि, चेकितान, युयुत्सु, शिखण्डी, द्रौपदी के पुत्र, प्रभद्रक, दोनों जुड़वाँ, भीमसेन, शिशुपाल, कारूष, मत्स्य, केकय, काशी और कोसल — वे सब पराक्रमी और अत्यन्त फुर्तीले योद्धा वसुषेण (कर्ण) पर टूट पड़े।
33तब पाञ्चालराजकुमार जनमेजय ने कर्ण को अनेक बाणों से मारा। उसका वध करने के उद्देश्य से कर्ण को घेरकर वे सब नाना प्रकार के बाणों — वराहकर्ण, नाराच, नालीक, निशित, वत्सदन्त, विपाठ, क्षुरप्र — तथा अन्य विविध अस्त्रों, रथों, अश्वों और हाथियों सहित उस पर टूट पड़े।
34इस प्रकार चारों ओर से प्रमुख पाण्डव योद्धाओं द्वारा आक्रान्त होकर कर्ण ने ब्रह्मास्त्र का आवाहन किया और समस्त दिशाओं को अपने बाणों से भर दिया।
35बाणों को ही अपनी दाहक ज्वाला बनाकर प्रज्वलित अग्नि के समान कर्ण पाण्डव-सेना के उस वन को भस्म करता हुआ युद्ध करता रहा।
36कुछ प्रबल अस्त्रों का संधान करते हुए और हँसते हुए महामना कर्ण, उस महाधनुर्धर ने उन नरश्रेष्ठ युधिष्ठिर का धनुष काट डाला।
37तत्पश्चात् पलक झपकते ही नब्बे सीधे बाणों का संधान करके कर्ण ने उन तीक्ष्ण बाणों से अपने प्रतिद्वन्द्वी का कवच काट डाला।
38स्वर्ण से बना और रत्नों से जड़ा वह कवच गिरते समय ऐसा सुन्दर दिखाई दिया मानो वायु से प्रेरित और सूर्य की किरणों से आहत कोई मेघ गिर रहा हो।
39उस नरश्रेष्ठ के शरीर से गिरा हुआ रत्नजटित वह कवच रात्रि में तारों से जड़े आकाश के समान प्रतीत हुआ। उन बाणों से कवच कट जाने पर पृथापुत्र रुधिर से नहा उठे।
40उन्होंने क्रोध में अधिरथपुत्र पर लोहे का बना एक शूल फेंका। उसने भी आकाश में चमकते हुए उस (शूल) को सात बाणों से काट डाला; उस महाधनुर्धर के बाणों से खण्डित होकर वह पृथ्वी पर जा गिरा।
41तत्पश्चात् कर्ण को उसकी दोनों भुजाओं, ललाट और वक्ष पर चार शक्तियों से मारकर युधिष्ठिर ने बार-बार उच्च स्वर से सिंहनाद किया।
42तब कर्ण के घावों से रुधिर की धारा बह निकली। तब क्रोध से भरकर और सर्प के समान फुफकारते हुए उसने अपने शत्रु की ध्वजा काट डाली और पाण्डव को तीन भल्लों से मारा। उसने उनके दोनों तूणीर और रथ के भी टुकड़े-टुकड़े कर दिए।
43दाँतों के समान श्वेत और काली अयालों वाले उन अश्वों से जुते रथ पर, जो पहले पार्थ को वहन करते थे, आरूढ़ होकर राजा रणभूमि से भाग निकले।
44कर्ण के सम्मुख ठहरने में असमर्थ, अपने पार्ष्णिसारथि के मारे जाने पर, पृथापुत्र इस प्रकार खिन्न होकर भाग निकले।
45उस समय ऐसा प्रतीत हुआ मानो राधापुत्र कर्ण, युधिष्ठिर का पीछा करते हुए, उन्हें बलपूर्वक पकड़ लेना चाहता हो और वज्र, छत्र, अंकुश, मत्स्य, ध्वजा, कच्छप तथा कमल आदि शुभ चिह्नों से युक्त अपने गौरवर्ण हाथ से उनके कन्धे का स्पर्श करना चाहता हो, जिससे वह पवित्रता प्राप्त करे। इसी बीच कुन्ती के समक्ष एक बार की गई अपनी प्रतिज्ञा की स्मृति ने उसके दौड़ते चरणों को बाँध दिया।
46इसी बीच राजा शल्य ने कर्ण को यह कहकर सावधान किया — "हे कर्ण, राजा युधिष्ठिर को कदापि मत छूना; अन्यथा उनके भीतर उठे क्रोध से उत्पन्न अग्नि में तुम्हें जलना पड़ेगा। तुम्हारा स्पर्श तुम्हारी ही मृत्यु का कारण बन सकता है।"
47हे राजन्, तब (कर्ण ने) मुस्कुराते हुए और पाण्डुपुत्र की भर्त्सना करते हुए कहा — "तुम किस कुल में उत्पन्न हुए हो? तुम्हें क्षत्रिय के धर्मों का पालन करना चाहिए। अपने प्राणों की रक्षा के लिए तुम इस प्रकार शीघ्रता से रणभूमि क्यों छोड़ रहे हो? मुझे लगता है, तुम क्षत्रिय के धर्म नहीं जानते।
48हे कुन्तीपुत्र, ब्रह्मबल से सम्पन्न तुम वेदों के अध्ययन और यज्ञकर्मों के ही अधिक योग्य हो।
49हे कुन्तीपुत्र, फिर युद्ध मत करना। वीरों के सम्मुख मत जाना, उनके प्रति कठोर वचन मत कहना और महासंग्रामों में मत आना।"
50"मुझ जैसे लोगों पर कठोर वचन कहने के कारण तुम्हें यह और ऐसे ही अन्य कष्ट सहने पड़ेंगे। इसलिए, हे कुन्तीपुत्र, या तो अपने घर लौट जाओ, अथवा केवल श्रीकृष्ण और अर्जुन के साथ ही रणभूमि में आना। हे राजन्, कर्ण तुम्हें रणभूमि में नहीं मारेगा।"
51यह कहकर और पृथापुत्र को छोड़कर अत्यन्त बलवान् कर्ण पाण्डव-सेना का उसी प्रकार संहार करने लगा जैसे वज्रधारी इन्द्र असुरों की सेना का।
52हे राजन्, तब राजा युधिष्ठिर महान् लज्जा से भरकर शीघ्र ही भाग खड़े हुए। राजा को भागते देखकर चेदि, पाण्डव, पाञ्चाल तथा महारथी सात्यकि, द्रौपदी के वीर पुत्र और माद्री के दोनों पुत्र भी उन अक्षय कीर्ति वाले राजा के पीछे चले।
53तत्पश्चात् युधिष्ठिर की सेना को पीछे हटते देखकर (कुरु) वीरों ने महान् हर्ष के साथ उनका पीछा किया।
54तब तूर्यों, शंखों और मृदंगों के शब्द तथा धनुषों की टंकार के साथ धृतराष्ट्रपुत्रों का सिंहनाद उठा।
55हे राजन्, अपने अश्वों के थक जाने पर युधिष्ठिर शीघ्र ही श्रुतकीर्ति के रथ पर चढ़ गए और कर्ण के पराक्रम को देखने लगे।
56तब अपनी ही सेना का संहार होते देखकर धर्मात्मा राजा युधिष्ठिर ने अपने योद्धाओं से कहा — "इनका वध करो; तुम लोग निष्क्रिय क्यों बैठे हो?"
57तत्पश्चात् राजा की आज्ञा पाकर भीमसेन के नेतृत्व में पाण्डवों के समस्त महारथी आपके पुत्रों पर टूट पड़े।
58हे भरत, तब योद्धाओं, रथों, हाथियों, अश्वों, पैदल सैनिकों और अस्त्रों का महान् कोलाहल उठा।
59"उठो, प्रहार करो, शत्रु का सामना करो" — ये वचन कहते हुए योद्धा उस महायुद्ध में एक-दूसरे का वध करने लगे।
60उनके द्वारा छोड़े गए बाणों की वर्षा के कारण उस रणभूमि पर मेघों के समान छाया फैल गई, जहाँ श्रेष्ठ पुरुष अपने से दुर्बलों का वध कर रहे थे।
61अपनी ध्वजाओं, पताकाओं, छत्रों, अश्वों, सारथियों, अस्त्रों, भुजाओं तथा अन्य अंगों से हीन होकर दुर्बल पड़े हुए राजा पृथ्वी पर गिर पड़े।
62पर्वत-शिखरों के समान प्रतीत होने वाले श्रेष्ठ हाथी अपने महावतों के मारे जाने पर वज्र से आहत पर्वतों के समान गिर पड़े।
63अपने कवचों और अन्य साज-सामान के छिन्न-भिन्न हो जाने पर सहस्रों अश्व और योद्धा गिर पड़े।
64उस युद्ध में सहस्रों पैदल सैनिक गिरे, जिनके अंग अस्त्रों से घायल थे और जिन्हें शत्रु-योद्धाओं ने उनके हाथियों, अश्वों और रथों से वंचित कर दिया था।
65युद्ध में भयंकर उन वीरों के मस्तकों से — जिनकी विशाल आँखें ताम्रवर्ण थीं और जिनके मुख कमल अथवा चन्द्रमा के समान थे — समस्त पृथ्वी ढँक गई। पृथ्वी पर तथा आकाश में लोगों ने दिव्य विमानों में जाती हुई अप्सराओं के दल के गान और वाद्यों का शब्द सुना।
66युद्ध में मारे गए सहस्रों वीरों को अपने विमानों पर बिठाकर अप्सराएँ चली गईं।
67उस अद्भुत दृश्य को देखकर स्वर्ग प्राप्त करने की इच्छा रखने वाले वीर शीघ्रता और हर्ष के साथ एक-दूसरे का वध करने लगे।
68उस युद्ध में महारथी महारथियों से, पैदल सैनिक पैदल सैनिकों से, हाथी हाथियों से और अश्व अश्वों से अद्भुत रूप से लड़े।
69जब हाथियों, अश्वों और मनुष्यों का संहार करने वाला वह युद्ध इस प्रकार चल रहा था, तब सेनाओं द्वारा उड़ाई गई धूल से रणभूमि आच्छादित हो गई; तब शत्रुओं ने शत्रुओं का और मित्रों ने मित्रों का ही वध किया।
70तब प्राणों और पापों का नाश करने वाला ऐसा घमासान हुआ कि योद्धा एक-दूसरे को केशों से खींचने लगे, दाँतों से काटने लगे, नखों से नोचने लगे, मुक्कों से प्रहार करने लगे और नंगी भुजाओं से एक-दूसरे से भिड़ने लगे।
71हाथियों, अश्वों और मनुष्यों का संहार करने वाला वह युद्ध जब उग्र रूप से चल रहा था, तब मनुष्यों, अश्वों और हाथियों के शरीरों से रुधिर की एक नदी बह निकली। वह धारा वहाँ गिरे मनुष्यों, अश्वों और हाथियों के अनेक शरीरों को बहा ले गई।
72मनुष्यों, अश्वों और हाथियों से भरी उस विशाल सेना में मनुष्यों, अश्वों और हाथियों के रुधिर से बनी वह नदी माँस से कीचड़युक्त हो गई, और भीरुओं के हृदय में भय उत्पन्न करने वाली वह अत्यन्त भयंकर नदी मनुष्यों, अश्वों और हाथियों के शरीरों को बहा ले गई।
73कुछ लोग विजय की इच्छा से उसे पार कर गए। कुछ उसकी गहराई में डूब गए और कुछ उसकी सतह पर ऊपर उठ आए।
74उनके अंग, अस्त्र और वस्त्र सब रुधिर से सन गए। हे भरतश्रेष्ठ, कुछ ने उसमें स्नान किया और कुछ ने उसका जल पिया।
75हमने देखा कि रथ, अश्व, मनुष्य, हाथी, कवच, आभूषण, वस्त्र, बख्तर, पृथ्वी, आकाश, स्वर्ग तथा समस्त दिशाएँ — सब रक्तवर्ण में रँगी हुई दिखाई दे रही थीं।
76रुधिर की गन्ध, स्पर्श, स्वाद, उसकी अत्यधिक लालिमा तथा उसके बहने के शब्द से अधिकांश योद्धा अत्यन्त खिन्न हो गए।
77भीमसेन और सात्यकि के नेतृत्व में पाण्डव वीरों ने कौरव सेना पर, जिसका बहुत बड़ा भाग पहले ही नष्ट हो चुका था, पुनः प्रचण्ड आक्रमण किया।
78हे राजन्, उनके आक्रमण के उस अप्रतिरोध्य वेग को देखकर आपके पुत्रों की सेना ने पीठ दिखा दी।
79कवच और बख्तर अस्त-व्यस्त होकर तथा अस्त्र और धनुष हाथों से छूटकर, रथों, अश्वों, हाथियों और मनुष्यों से भरी आपकी सेना समस्त दिशाओं में भाग निकली — शत्रु द्वारा उसी प्रकार व्याकुल की जाकर जैसे वन में हाथियों का झुण्ड सिंहों से पीड़ित होता है।
नेपाली
1सञ्जयले भने — त्यो सेनालाई चिर्दै कर्णले हजारौँ रथ, हात्ती, अश्व र पैदल सिपाहीले घेरिएका ती धर्मात्मा राजा (युधिष्ठिर)को सामना गरे।
2शत्रुहरूले आफूमाथि छोडेका हजारौँ अस्त्रलाई सयौँ भयङ्कर बाणले काट्दै कर्ण निर्भय भई सेनाभित्रबाट निस्किए।
3सारथिपुत्रले आफ्ना शत्रुहरूका शिर, पाखुरा र तिघ्रा काटिदिए, जो प्राणविहीन भई पृथ्वीमा ढले। अरूहरू आफ्नो टुकडी छिन्नभिन्न भएको देखेर भागे।
4सात्यकिले उत्साहित पारेका द्रविड, आन्धक र निषाद पैदल सिपाहीहरू त्यो युद्धमा कर्णको वध गर्ने उद्देश्यले फेरि उनीमाथि जाइलागे।
5पाखुरा र शिरका आभूषणविहीन भई तथा कर्णका बाणले मारिएर तिनीहरू सबै एकैचोटि पृथ्वीमा त्यसरी नै ढले जसरी काटिएको सालको वन।
6प्राणविहीन भई तथा स्वर्ग र पृथ्वीलाई आफ्नो यशले भर्दै सयौँ, हजारौँ र दस-दस हजार योद्धा आफ्ना शरीरसहित पृथ्वीमा ढले।
7विकर्तनका पुत्र कर्ण, जो क्रोधमा साक्षात् संहारकजस्तै युद्धमा अगाडि बढिरहेका थिए, उनलाई पाण्डव र पाञ्चालहरूले त्यसरी नै रोके जसरी मानिसहरू मन्त्र र औषधिले कुनै रोग रोक्ने प्रयत्न गर्छन्।
8ती सम्पूर्ण योद्धालाई पिस्दै कर्ण फेरि युधिष्ठिरमाथि त्यसरी नै जाइलागे जसरी मन्त्र, औषधि र अनुष्ठानले नरोकिने दुर्निवार रोग।
9तब राजाको रक्षा गर्ने इच्छा राख्ने पाण्डव, पाञ्चाल र केकयहरूले रोकेपछि उनले तिनीहरूलाई त्यसरी नै पराजित गर्न सकेनन् जसरी मृत्युले ब्रह्मज्ञानीहरूलाई जित्न सक्दैन।
10त्यसपछि शत्रुवीरहरूका संहारक कर्णलाई टाढा रोकिएको देखेर क्रोधले राता आँखा भएका युधिष्ठिरले भने —
11युधिष्ठिरले भने — हे कर्ण, हे सूतपुत्र, हे मिथ्या दृष्टि भएको, मेरा वचन सुन्। तँ सधैँ शीघ्रगामी फाल्गुनलाई युद्धका लागि ललकार्छस्। धृतराष्ट्रपुत्रको सल्लाहमा चल्दै तँ सधैँ हाम्रो बाटो छेक्छस्।
12तँ आफ्नो सम्पूर्ण बल, तेज र द्वेष पाण्डवहरूमाथि लगाउँछस्। आज तँ आफ्नो सारा महान् पौरुष देखा। आज म युद्ध गर्नेछु र तेरो युद्धको इच्छा नष्ट गरिदिनेछु।
13कर्णलाई यसो भनेर ती राजा, पाण्डुपुत्रले उनलाई फलामले बनेका र स्वर्णप्वाँखयुक्त दस बाणले छेडे।
14तब हे भरत, शत्रुदमन ती सूतपुत्र महाधनुर्धरले पनि मानौँ मुस्कुराउँदै उनलाई बाछाको दाँतजस्तो फल भएका दस बाणले छेडे।
15सूतपुत्रद्वारा यसरी अपमानित भएपछि ती महाबाहु वीर आहुतिले प्रज्वलित अग्निजस्तै क्रोधले भरिए।
16क्रोधका ज्वालाले घेरिएको युधिष्ठिरको शरीर यस्तो देखियो मानौँ महाप्रलयका बेला सम्पूर्ण विश्वलाई जलाइदिन उत्पन्न भएको दोस्रो संवर्तक अग्नि होस्।
17तब सुनको बनेको आफ्नो विशाल धनुष तान्दै उनले पर्वतलाई पनि चूर्ण पार्न सक्ने तीक्ष्ण बाण सन्धान गरे।
18सूतपुत्रको वध गर्ने उद्देश्यले उनले आफ्नो धनुष कानसम्मै तानेर त्यो घातक बाण साक्षात् यमदण्डजस्तै छाडे।
19महान् वेगले छाडिएको र वज्रजस्तो शब्द गर्दै त्यो बाण एक्कासि महारथी कर्णको देब्रे कोखामा गएर घुस्यो।
20त्यो शल्यको वेगले अत्यन्त पीडित भई बलवान् कर्णका अङ्ग शिथिल भए र उनी आफ्नो रथमा मूर्च्छित भए; उनको हातबाट धनुष खस्यो।
21उनी शल्यको सामु अचेत भई यसरी ढले मानौँ मरेका हुन्। राजा युधिष्ठिरले अर्जुनको हितलाई ध्यानमा राखेर कर्णमाथि फेरि प्रहार गरेनन्।
22कर्णलाई त्यो अवस्थामा देखेर धृतराष्ट्रपुत्रको विशाल सेना "ओहो!" र "हाय!" भनी चिच्यायो र सम्पूर्ण योद्धाहरूका मुख विवर्ण भए।
23हे महाराज, आफ्ना राजाको पराक्रम देखेर पाण्डव सेनाले सिंहनाद र हर्षका उद्घोष गरे।
24क्षणभरमै चेतना फर्केपछि भयङ्कर राधापुत्रले युधिष्ठिरको वध गर्ने निश्चय गरे।
25सुनले बनेको आफ्नो भयङ्कर धनुष विजयलाई तान्दै वीर सूतपुत्र आफ्ना तीक्ष्ण बाणले पाण्डुपुत्रको प्रतिरोध गर्न थाले।
26त्यसपछि दुई क्षुरप्र बाणले उनले त्यो युद्धमा चन्द्रदेव र दण्डधार नामक ती दुई पाञ्चाल राजकुमारको वध गरे, जो ती महात्मा (पाण्डुराज)का रथचक्रको रक्षा गरिरहेका थिए।
27ती वीरहरूमध्ये प्रत्येक युधिष्ठिरको छेउमा चन्द्रमाको नजिक पुनर्वसु नक्षत्रजस्तै शोभित भई उभिएका थिए।
28युधिष्ठिरले फेरि कर्णलाई तीस बाणले हाने। उनले सुषेण र सत्यसेनमध्ये प्रत्येकलाई तीन-तीन बाणले छेडे।
29उनले शल्यलाई नब्बे बाणले छेडे र कर्णलाई त्रिहत्तर बाणले हाने। उनले कर्णका प्रत्येक अङ्गरक्षकलाई पनि तीन-तीन सीधा बाणले हाने।
30तब हाँस्दै र आफ्नो धनुष कँपाउँदै अधिरथका पुत्रले एउटा भल्लले राजाको शरीर घाइते पारे, त्यसपछि उनलाई साठी बाणले छेडे र फेरि उच्च स्वरले सिंहनाद गरे।
31तब राजाको रक्षाका लागि अनेक प्रमुख पाण्डव योद्धा महान् क्रोधमा कर्णमाथि जाइलागे र आफ्ना बाणले उनीमाथि प्रहार गर्न थाले।
32सात्यकि, चेकितान, युयुत्सु, शिखण्डी, द्रौपदीका पुत्रहरू, प्रभद्रकहरू, दुवै जुम्ल्याहा, भीमसेन, शिशुपाल, कारूष, मत्स्य, केकय, काशी र कोसल — ती सबै पराक्रमी र अत्यन्त फुर्तिला योद्धा वसुषेण (कर्ण)माथि जाइलागे।
33तब पाञ्चालराजकुमार जनमेजयले कर्णलाई अनेक बाणले हाने। उनको वध गर्ने उद्देश्यले कर्णलाई घेरेर तिनीहरू सबै नाना प्रकारका बाण — वराहकर्ण, नाराच, नालीक, निशित, वत्सदन्त, विपाठ, क्षुरप्र — तथा अरू विविध अस्त्र, रथ, अश्व र हात्तीसहित उनीमाथि जाइलागे।
34यसरी चारैतिरबाट प्रमुख पाण्डव योद्धाहरूद्वारा आक्रान्त भई कर्णले ब्रह्मास्त्रको आवाहन गरे र सम्पूर्ण दिशा आफ्ना बाणले भरिदिए।
35बाणलाई नै आफ्नो दाहक ज्वाला बनाएर प्रज्वलित अग्निजस्तै कर्ण पाण्डव सेनाको त्यो वन भस्म पार्दै युद्ध गरिरहे।
36केही प्रबल अस्त्रको सन्धान गर्दै र हाँस्दै महामना कर्ण, ती महाधनुर्धरले ती नरश्रेष्ठ युधिष्ठिरको धनुष काटिदिए।
37त्यसपछि आँखा झिम्काउँदैमा नब्बे सीधा बाणको सन्धान गरेर कर्णले ती तीक्ष्ण बाणले आफ्नो प्रतिद्वन्द्वीको कवच काटिदिए।
38सुनले बनेको र रत्नले जडिएको त्यो कवच खस्दा यस्तो सुन्दर देखियो मानौँ वायुले प्रेरित र सूर्यका किरणले छोइएको कुनै मेघ खसिरहेको होस्।
39ती नरश्रेष्ठको शरीरबाट खसेको रत्नजडित त्यो कवच रातमा ताराले जडिएको आकाशजस्तै देखियो। ती बाणले कवच काटिएपछि पृथापुत्र रगतले नुहाए।
40उनले क्रोधमा अधिरथपुत्रमाथि फलामले बनेको एउटा शूल फ्याँके। उनले पनि आकाशमा चम्किरहेको त्यो (शूल) सात बाणले काटिदिए; ती महाधनुर्धरका बाणले खण्डित भई त्यो पृथ्वीमा गएर खस्यो।
41त्यसपछि कर्णलाई उनका दुवै पाखुरा, निधार र छातीमा चार शक्तिले हानेर युधिष्ठिरले पटक-पटक उच्च स्वरले सिंहनाद गरे।
42तब कर्णका घाउबाट रगतको धारा बग्यो। तब क्रोधले भरिएर र सर्पजस्तै फुत्कार्दै उनले आफ्ना शत्रुको ध्वजा काटिदिए र पाण्डवलाई तीन भल्लले हाने। उनले उनका दुवै तूणीर र रथका पनि टुक्रा-टुक्रा पारिदिए।
43दाँतजस्तै श्वेत र काला अयाल भएका ती अश्वहरूले जोतिएको रथमा, जसले पहिले पार्थलाई बोक्थे, आरूढ भई राजा रणभूमिबाट भागे।
44कर्णको सामु टिक्न नसकेर, आफ्नो पार्ष्णिसारथि मारिएपछि, पृथापुत्र यसरी खिन्न भई भागे।
45त्यस बेला यस्तो प्रतीत भयो मानौँ राधापुत्र कर्ण, युधिष्ठिरको पछि लाग्दै, उनलाई बलपूर्वक समात्न चाहन्थे र वज्र, छत्र, अङ्कुश, मत्स्य, ध्वजा, कछुवा तथा कमल आदि शुभ चिह्नले युक्त आफ्नो गौरवर्ण हातले उनको काँधको स्पर्श गर्न चाहन्थे, जसबाट उनले पवित्रता प्राप्त गरून्। यसैबीच कुन्तीसमक्ष एक पटक गरेको आफ्नो प्रतिज्ञाको सम्झनाले उनका दौडँदा पाइला बाँधिदियो।
46यसैबीच राजा शल्यले कर्णलाई यसो भनेर सचेत गराए — "हे कर्ण, राजा युधिष्ठिरलाई कदापि नछोऊ; अन्यथा उनीभित्र उठेको क्रोधबाट उत्पन्न अग्निमा तिमी जल्नुपर्नेछ। तिम्रो स्पर्श तिम्रै मृत्युको कारण बन्न सक्छ।"
47हे राजन्, तब (कर्णले) मुस्कुराउँदै र पाण्डुपुत्रको भर्त्सना गर्दै भने — "तिमी कुन कुलमा जन्मेका हौ? तिमीले क्षत्रियका धर्म पालन गर्नुपर्छ। आफ्नो प्राणको रक्षाका लागि तिमी यसरी हतारमा रणभूमि किन छोड्दै छौ? मलाई लाग्छ, तिमी क्षत्रियको धर्म जान्दैनौ।
48हे कुन्तीपुत्र, ब्रह्मबलले सम्पन्न तिमी वेदको अध्ययन र यज्ञकर्मकै बढी योग्य छौ।
49हे कुन्तीपुत्र, फेरि युद्ध नगर्नू। वीरहरूको सामु नजानू, तिनीहरूप्रति कठोर वचन नबोल्नू र महासङ्ग्राममा नआउनू।"
50"मजस्ता मानिसहरूप्रति कठोर वचन बोलेकाले तिमीले यो र यस्तै अरू कष्ट सहनुपर्नेछ। त्यसैले, हे कुन्तीपुत्र, या त आफ्नो घर फर्केर जाऊ, अथवा केवल श्रीकृष्ण र अर्जुनकै साथमा रणभूमिमा आउनू। हे राजन्, कर्णले तिमीलाई रणभूमिमा मार्नेछैन।"
51यसो भनेर र पृथापुत्रलाई छोडेर अत्यन्त बलवान् कर्णले पाण्डव सेनाको त्यसरी नै संहार गर्न थाले जसरी वज्रधारी इन्द्रले असुरहरूको सेनाको।
52हे राजन्, तब राजा युधिष्ठिर महान् लज्जाले भरिएर चाँडै भागे। राजालाई भागेको देखेर चेदि, पाण्डव, पाञ्चाल तथा महारथी सात्यकि, द्रौपदीका वीर पुत्रहरू र माद्रीका दुवै पुत्र पनि ती अक्षय कीर्ति भएका राजाको पछि लागे।
53त्यसपछि युधिष्ठिरको सेना पछि हटेको देखेर (कुरु) वीरहरूले महान् हर्षका साथ तिनीहरूको पछि लागे।
54तब तुरी, शङ्ख र मृदङ्गको शब्द तथा धनुषको टङ्कारसँगै धृतराष्ट्रपुत्रहरूको सिंहनाद उठ्यो।
55हे राजन्, आफ्ना अश्व थाकेपछि युधिष्ठिर चाँडै श्रुतकीर्तिको रथमा चढे र कर्णको पराक्रम हेर्न थाले।
56तब आफ्नै सेनाको संहार भइरहेको देखेर धर्मात्मा राजा युधिष्ठिरले आफ्ना योद्धाहरूलाई भने — "यिनीहरूको वध गर; तिमीहरू निष्क्रिय किन बसेका छौ?"
57त्यसपछि राजाको आज्ञा पाएर भीमसेनको नेतृत्वमा पाण्डवहरूका सम्पूर्ण महारथी तपाईंका छोराहरूमाथि जाइलागे।
58हे भरत, तब योद्धा, रथ, हात्ती, अश्व, पैदल सिपाही र अस्त्रहरूको महान् कोलाहल उठ्यो।
59"उठ, प्रहार गर, शत्रुको सामना गर" — यी वचन भन्दै योद्धाहरूले त्यो महायुद्धमा एकअर्काको वध गर्न थाले।
60तिनीहरूले छाडेका बाणको वर्षाका कारण त्यो रणभूमिमा मेघजस्तै छाया फैलियो, जहाँ श्रेष्ठ पुरुषहरूले आफूभन्दा दुर्बलहरूको वध गरिरहेका थिए।
61आफ्ना ध्वजा, पताका, छत्र, अश्व, सारथि, अस्त्र, पाखुरा तथा अरू अङ्गविहीन भई दुर्बल बनेका राजाहरू पृथ्वीमा ढले।
62पर्वतका टाकुराजस्ता देखिने श्रेष्ठ हात्तीहरू आफ्ना माहुते मारिएपछि वज्रले हानिएका पर्वतजस्तै ढले।
63आफ्ना कवच र अरू साजसामान छिन्नभिन्न भएपछि हजारौँ अश्व र योद्धा ढले।
64त्यो युद्धमा हजारौँ पैदल सिपाही ढले, जसका अङ्ग अस्त्रले घाइते थिए र जसलाई शत्रु योद्धाहरूले तिनीहरूका हात्ती, अश्व र रथबाट वञ्चित गरेका थिए।
65युद्धमा भयङ्कर ती वीरहरूका शिरले — जसका विशाल आँखा ताम्रवर्ण थिए र जसका मुख कमल वा चन्द्रमाजस्तै थिए — सम्पूर्ण पृथ्वी ढाकियो। पृथ्वीमा तथा आकाशमा मानिसहरूले दिव्य विमानमा जाँदै गरेका अप्सराहरूका समूहका गान र वाद्यको शब्द सुने।
66युद्धमा मारिएका हजारौँ वीरलाई आफ्ना विमानमा राखेर अप्सराहरू गइन्।
67त्यो अद्भुत दृश्य देखेर स्वर्ग प्राप्त गर्ने इच्छा राख्ने वीरहरू हतार र हर्षका साथ एकअर्काको वध गर्न थाले।
68त्यो युद्धमा महारथीहरू महारथीहरूसँग, पैदल सिपाहीहरू पैदल सिपाहीहरूसँग, हात्तीहरू हात्तीहरूसँग र अश्वहरू अश्वहरूसँग अद्भुत रूपमा लडे।
69जब हात्ती, अश्व र मानिसहरूको संहार गर्ने त्यो युद्ध यसरी चलिरहेको थियो, तब सेनाहरूले उडाएको धूलोले रणभूमि ढाकियो; तब शत्रुहरूले शत्रुहरूको र मित्रहरूले मित्रहरूकै वध गरे।
70तब प्राण र पापको नाश गर्ने यस्तो घमासान भयो कि योद्धाहरूले एकअर्कालाई कपालले तान्न थाले, दाँतले टोक्न थाले, नङले कोतर्न थाले, मुड्कीले प्रहार गर्न थाले र नाङ्गा पाखुराले एकअर्कासँग भिड्न थाले।
71हात्ती, अश्व र मानिसहरूको संहार गर्ने त्यो युद्ध जब उग्र रूपमा चलिरहेको थियो, तब मानिस, अश्व र हात्तीहरूका शरीरबाट रगतको एउटा नदी बग्यो। त्यो धाराले त्यहाँ ढलेका मानिस, अश्व र हात्तीका अनेक शरीर बगाएर लग्यो।
72मानिस, अश्व र हात्तीले भरिएको त्यो विशाल सेनामा मानिस, अश्व र हात्तीको रगतले बनेको त्यो नदी मासुले हिलाम्य भयो, र भीरुहरूको हृदयमा भय उत्पन्न गर्ने त्यो अत्यन्त भयङ्कर नदीले मानिस, अश्व र हात्तीका शरीर बगाएर लग्यो।
73कोही मानिस विजयको इच्छाले त्यसलाई तरे। कोही त्यसको गहिराइमा डुबे र कोही त्यसको सतहमा माथि उत्रिए।
74तिनीहरूका अङ्ग, अस्त्र र वस्त्र सबै रगतले लत्पतिए। हे भरतश्रेष्ठ, कसैले त्यसमा स्नान गरे र कसैले त्यसको जल पिए।
75हामीले देख्यौँ कि रथ, अश्व, मानिस, हात्ती, कवच, आभूषण, वस्त्र, बख्तर, पृथ्वी, आकाश, स्वर्ग तथा सम्पूर्ण दिशाहरू — सबै रक्तवर्णमा रँगिएका देखिन्थे।
76रगतको गन्ध, स्पर्श, स्वाद, त्यसको अत्यधिक रातोपन तथा त्यसको बग्ने शब्दले अधिकांश योद्धा अत्यन्त खिन्न भए।
77भीमसेन र सात्यकिको नेतृत्वमा पाण्डव वीरहरूले कौरव सेनामाथि, जसको धेरै ठूलो भाग पहिले नै नष्ट भइसकेको थियो, फेरि प्रचण्ड आक्रमण गरे।
78हे राजन्, तिनीहरूको आक्रमणको त्यो अप्रतिरोध्य वेग देखेर तपाईंका छोराहरूको सेनाले पीठ फर्कायो।
79कवच र बख्तर अस्तव्यस्त भई तथा अस्त्र र धनुष हातबाट खसेर, रथ, अश्व, हात्ती र मानिसले भरिएको तपाईंको सेना सम्पूर्ण दिशामा भागी — शत्रुद्वारा त्यसरी नै व्याकुल पारिएर जसरी वनमा हात्तीको बथान सिंहहरूबाट पीडित हुन्छ।