कर्ण पर्व — सामान्य संग्राम
खण्ड 6 — कर्ण, शल्य, सौप्तिक र स्त्री पर्व · अध्याय 30
संस्कृत
1संजय उवाच ततः कर्ण पुरस्कृत्य त्वदीया युद्धदुर्मदाः। पुनरावृत्य संग्रामं चक्रुर्देवासुरोपमम्॥
2द्विरदनरथाश्वशङ्खशब्दैः परिहृषिता विविधैश्च शस्त्रपातैः। द्विरदरथपदातिसादिसंघाः परिकुपिताभिमुखाः प्रजजिरे ते॥
3रिषुभिरनेकविधैश्च सूदिताः। द्विरदरथहया महाहवे वरपुरुषैः पुरुषाश्च वाहनैः॥
4कमलदिनकरेन्दुसंनिभैः सितदशडनैः सुमुखाक्षिनासिकैः। रुचिरमुकुटकुण्डलैर्मही पुरुषशिरोभिरुपस्तृता बभौ॥
5नखरभुशुण्डिगदाशतैर्हताः। द्विरदनरहयाः सहस्रशो रुधिरनदीप्रवहास्तदाभवन्॥
6प्रहतरथनराश्वकुञ्जरं प्रतिभयदर्शनमुल्बणव्रणम्।ष तदहितहतमाबभौ बलं पितृपतिराष्ट्रमिव प्रजाक्षये॥
7स्तव च सुताः सुरसूनुसंनिभाः। अमितबलपुरः सरा रणे कुरुवृषभाः शिनिपुत्रमभ्ययुः॥
8तदतिरुधिरभीममावभौ पुरुषवराश्वरद्विपाकुलम्। लवणजलसमुद्धतस्वनं बलमसुरामरसैन्यसप्रभम्॥
9स्त्रिदशवरावरजोपमं युधि। दिनकरकिरणप्रभैः पृषत्कै रवितनयोऽभ्यहनच्छिनिप्रवीरम्॥
10तमपि सरथवाजिसारथि शिनिवृषभो विविधैः शरैस्तवरना भुजगविषसमप्रभै रणे पुरुषवरं समवास्तृणोत् तदा॥
11शिनिवृषभशरैर्निपीडितं तव सुहृदो वसुषेणमभ्ययुः। त्वरितमतिरथा रथर्षभं द्विरदरथाश्वपदातिभिः सह॥
12तदुदधिनिभमाद्रवद् बलं त्वरिततरैः समभिद्रुतं परैः। दुपदसुतमुखैस्तदाभवत् पुरुषरथाश्वगजक्षयो महान्॥
13अथ पुरुषवौर कृताह्निको भवमभिपूज्य यथाविधि प्रभूम्। अरिवधकृतनिश्चयौ दुतं तव बलमर्जुनकेशवौ सृतौ॥
14जलदनिनदनि:स्वनं रथं पवनविधूतपताककेतनम्। सितहयमुपयान्तमन्तिकं कृतमनसो ददृशुस्तदाऽरयः॥
15अथ विस्फार्य गाण्डीवं रथे नृत्यनिवार्जुन:। शरसम्बाधमकरोत् खं दिशः प्रदिशस्तथा॥
16रथान् विमानप्रतिमान् मजयन् सायुधध्वजान्। ससारथींस्तदा बाणैरभ्राणीवानिलोऽवधीत्॥
17गजान् गजप्रयन्तुंश्च वैजयन्तायुधध्वजान्। सादिनोऽश्वांश्च पत्तीश्च शरैर्निन्ये यमक्षयम्॥
18तमन्तकमिव क्रुद्धमनिवार्य महारथम्। दुर्योधनऽभ्ययादेको निनन् बाणैरजिह्मगैः॥
19तस्यार्जुनो धनुः सूतमश्वान् केतुं च सायकैः। हत्वा सप्तभिरेकेन छत्रं चिच्छेद पत्रिणा॥
20नवमं च समाधाय व्यसृजत् प्राणघातिनम्। दुर्योधनायेषुवरं त द्रौणिः सप्ताच्छिनन्त्॥
21ततो द्रौणिर्धनुश्छित्त्वा हत्वा चाश्वरथाशरैः। कृपस्यापि तदत्युग्रं धनुचिच्छेद पाण्डवः॥
22हार्दिक्यस्य धनुश्छित्त्वा ध्वजं चाश्वांस्तदावधीत्। दुःशासनस्येष्वसनं छित्त्वा राधेयमभ्ययात्॥
23अथ सात्यकिमुत्सृज्य त्वरन् कर्णोऽर्जुनं त्रिभिः। विद्ध्वा विव्याध विंशत्या कृष्णं पार्थं पुनः पुनः॥
24न ग्लानिरासीत् कर्णस्य क्षिपतः सायकान् बहून्। रणे विनिघ्नतः शत्रून् क्रुद्धस्येव शतक्रतोः॥
25अथ सात्यकिरागत्य कर्ण विद्ध्वाशितैः शरैः। नवत्या नवभिश्चोग्रैः शतेन पुनरार्पयत्॥
26ततः प्रवीरा पार्थानां सर्वे कर्णमपीडयन्। युधामन्युः शिखण्डी च द्रौपदेयाः प्रभद्रकाः॥
27उत्तमौजा युयुत्सुश्च यमौ पार्घत एव च। चेदिकारूषमत्स्यानां केकयाना च यद् बलम्॥
28चेकितानश्च बलवान् धर्मराजश्च सुव्रतः। एते रथाश्वद्विरदैः पत्तिभिश्चोग्रविक्रमः॥
29परिवार्य रणे कर्ण नानाशस्त्रैवाकिरन्। भाषन्तो वाग्भिस्याभिः सर्वे कर्णवधे घृताः॥
30तां शस्त्रवृष्टि बहुधा कर्णश्छित्त्वा शितैः शरैः। अपोवाहास्त्रवीर्येण द्रमं भक्त्वे मारुतः॥
31रथिन: समहामात्रान् गजानश्वान् ससादिनः। पत्तिव्रातांश्च संक्रुद्धो निघ्नन् कर्णो व्यदृश्यत॥
32तद् वध्यमानं पाण्डूनां बलं कर्णास्त्रतेजसा। विशस्त्रपत्रदेहासु प्राय आसीत् पराङ्मुखम्॥
33अथ कर्णास्त्रमस्त्रेण प्रतिहत्यार्जुन। दिशं खं चैव भूमिं च प्रावृणोच्छरवृष्टिभिः॥
34मुसलानीव सम्पेतुः परिधा इव चिषवः। शतघ्य इव चाप्यन्ये वज्राण्युग्राणि चापरे॥
35तैर्वध्यमानं तत् सैन्यं सपत्तश्वरथद्विपम्। निमीलिताक्षमत्यर्थं बभ्राम च ननाद च॥
36निष्कैवल्यं तदा युद्धं प्रापुरश्वनरद्विपाः। हन्यमानाः शरैरार्तास्तदा भीताः प्रदुद्रुवः॥
37त्वदीयानां तदा युद्धे संसक्तानां जयैषिणाम्। गिरिमस्तं समासाद्य प्रत्यपद्यत भानुमान्॥
38तमसा च महाराज रजसा च विशेषतः न किंचत् प्रत्यपश्याम शुभं वा यदि वाशुभम्॥
39ते त्रसन्तो महेष्वासा रात्रियुद्धस्य भारत। अपयानं ततश्चकुः सहिताः सर्वयोधिभिः॥
40कौरवेष्वपयातेषु तदा राजन् दिनक्षये। जयं सुमनसः प्राप्य पार्थाः स्वशिबिरं ययुः॥
41वादित्रशब्दैर्विविधेः सिंहनादैः सगर्जितैः। परानुपहसन्तश्च स्तुवन्तश्चाच्युतार्जुनौ॥
42कृतेऽवहारे तैवीरैः सैनिकाः सर्व एव ते। आशीर्वाचः पाण्डवेषु प्रायुञ्जन्त नरेश्वराः॥
43ततः कृतेऽवहारे च परदृष्टास्तत्र पाण्डवाः। निशाया शिविरं गत्वा न्यवसन्त नरेश्वराः॥
44ततो रक्षः पिशाचाच श्वापदाश्चैव संघशः। जग्मुरायोधनं धोरं रुद्रस्याक्रीडासंनिभम्।॥
अङ्ग्रेजी
1Sanjaya said Thereupon the troops on your side who were most invincible in battle, having placed Karna in the front part (of the army) and returning back, engaged in a battle that looked like the war between the celestials and the Asuras.
2Then the multitudes of elephant-warriors, the car-warriors, the foot-soldiers and the horsemen, who were roused by the sound of conches, as well as by the roars of elephants, men, cars and horses and filled with great rage, stood on the face of the antagonists and continued to slaughter them.
3In that fierce battle, numerous elephants, cars and horses, as well as slaughtered by the foremost of horses with their sharp battle axes, scimitars, axes and men were several sorts of shafts, as also with their conveyances.
4The earth looked most resplendent with the severed heads of persons scattered over her, that resembled either the lotus, or the sun, or the moon in splendour and also that were furnished with the white teeth, excellent faces, eyes and noses and that and ornamented with beautiful ear-rings, upon their ears.
5Thus thousands of elephants and men and horses were slaughtered by means of hundreds of spiked maces, short bludgeons, arrows, called Shakti and lances, as also by the hooks, Bhushandis and clubs which caused the torrents of a river of blood flow down.
6Then that entire body of slain car-warriors, men, horses and elephants, that were all slaughtered by the antagonists and thus were most terrific to look at, lying (upon the field) with their gaping wounds, seemed to be like the kingdom of the prince of the Dead at the time of the utter destruction of all creatures.
7Thereupon, O god among men, your troops and your sons, those foremost of the Kuru race, who are like the sons of the celestials, having placed at the front of the battle the heroes of immeasurable prowess, all rushed against that descendant of the Shini race (Satyaki).
8Then that force, which was filled with men, the best of horses, cars and innumerable elephants and that sent forth an uproar resembling the roar of a vast ocean of salt and also that looked like the army of the Asuras or of the celestials and again, that was most terrifying to look at, looked most resplendent with extraordinary beauty.
9Thereupon the son of Ravi (Sun), who was like the chief of the celestials (Indra) in prowess, struck that best of the Shini race, who also resembled the younger brother of the Tridashas (celestials), by means of arrows, that had the splendour of the rays of the sun, in the field of battle.
10Thereafter that foremost one of the Shini race, with threat activity, wholly covered, in the field of battle, that chief among men, along with his car, horses and charioteer, with numerous arrows, that were as fierce as the virulent poison of the snake, in that dreadful field of battle.
11Then the most expert car-warriors, who are your friends, being attended by their elephants, cars, horses and the foot-soldiers, with immense activity, rushed against Vasusena, that foremost of car-warriors, who was then highly oppressed with the shafts, shot by that chief of the Shini race.
12That army, which was like a vast ocean and dispersed in all directions, was wholly inade to run away from the battle by the Pandava heroes, headed by the sons of Drupada, with extraordinary quickness. On this occasion, a great slaughter of men, cars, horses and elephants took place.
13Thereupon those two best of all persons, Arjuna and Keshava, who were resolved upon slaughtering all their antagonists, after having finished the worship of lord Bhava, according to the ordained rites and also having performed their daily prayer ceremonies, with great rapidity proceeded against your force.
14Then their antagonists, namely the Kuru warriors, highly gratified at heart, looked upon that car, that had its rattle resembling the uproar of the masses of clouds and also whose banners and standards were being by the air and to which again, beautiful white horses were yoked and moreover, that was proceeding towards them like the very Death himself.
15Thereupon Arjuna, after having stretched his bow, called Gandiva, as if dancing upon the car, spread showers of arrows all over the firmament and the different points of the horizon, as well as all the subsidiary points of the compass.
16After this, he (the son of Pandu, Arjuna) smote down numerous cars, that resembled the celestial balloons and that were furnished with all their equipments and also that were adorned with the weapons and standards, along with the charioteers themselves, by means of diverse kinds of arrows even as the great tempest disperses the congregated masses of clouds.
17He then led, to the abode of Death by means of his numerous arrows, large numbers of elephants, along with their riders, that were equip with the most beautiful flags, weapons and standards, as also numerous horsemen and horses and many foot-soldiers.
18Thereupon Duryodhana, unattended by any body else, rushed against that most powerful car-warrior, who was like the very Death himself and who was filled with great wrath and who, again, was most invincible in battle, smiting him with his numerous straight arrows.
19Arjuna, on the other hand, after having destroyed his (antagonist's) bow, charioteer, horses and the standard by means of seven sharp shafts, severed his (foe's) umbrella by means of another winged arrow.
20Then he (Arjuna), finding an opening in his antagonist, shot the foremost of his arrows, that was powerful enough to take away the very life itself (of the person struck with it), at Duryodhana. This the son of Drona severed into seven fragments.
21Thereupon the son of Pandu, having first cut-off the bow of the son of Drona and slaughtered his horses, that were the best of their species, by means of his arrows, again, shattered that formidable bow belonging to Kripa.
22Then he (the son of Pandu), having severed into pieces the bow, owned by the son of Hridika, cut-off his standard and slaughtered his horses. Again, he, cutting off the bow of Dushasana, rushed against the son of Radha,
23Thereupon Karna, having abandoned Satyaki and penetrated Arjuna with three sharp shafts most activity, pierced Krishna with twenty other arrows; and again, penetrated the son of Pritha often and often.
24Karna, resembling Indra himself, when he is greatly filled with wrath, felt no fatigue while he was shooting large numbers of arrows in the field of battle, slaughtering the antagonists.
25Thereupon Satyaki, having advanced to him, pierced Karna with ninety-nine sharpheaded and dreadful arrows and again, struck him with one hundred others.
26Afterwards all the best heroes among the Parthas continued to oppress Karna greatly. Thus Yudhamanyu, Shikhandin, the sons of Draupadi, as well as all the Prabhadrakas.
27And also Uttamanjas and Yuyutsu along with the twin brothers and the several divisions of the Chedis, the Karushas, the Matsyas and the Kaikeyas.
28And Chekitana, who was possessed of immense prowess and the king of righteousness (Yudhishthira), observing the most excellent vows, all these heroes, perfectly aggrandised them by their cars, horses and elephants, as well as by their foot-soldiers, possessing fierce strength.
29They all, having surrounded Karna on all sides, poured forth showers of numerous kinds of arrows upon him; and they, then having addressed him in a very harsh language, all deterinined to bring about the fall of Karna.
30Then Karna, having severed into several fragment that shower of weapons by means of his sharp-headed arrows, cast away his foes with the help of his prowess in the use of weapon even as the wind uproots the tree that stands in its way.
31Karna, who was highly enraged, was found to slaughter large numbers of car-warriors, elephants along with their riders, horses with men riding upon them, as well as throngs of foot-soldiers.
32Then the entire army of the Pandavas, being thus slain by the prowess of those weapons belonging to Karna and being deprived of wcapons and also having had their limbs torn and shattered, almost fled away from the field of battle.
33Thereupon Arjuna, smiling for a time and smiting down in return the weapons of Karna by means of the weapons of his own, shrouded the different points of the horizon, the entire firmament and the earth will the showers of arrows.
34Some of the arrows, shot by Arjuna, dropped down upon the earth like the maces; and some, like the spiked clubs; and other fell like the Shataghnis; whereas several other shafts fell down upon the ground like the most dreadful thunderbolt.
35That force, belonging to the Kauravas, that consisted of numerous foot-soldiers, horses, cars and elephants and that were being slaughtered with the above weapons, that seemed to shut up the eyes, roved about (in the field of battle) ceaselessly and roared most loudly.
36Thereupon the battle became most dreadful, as numerous horses, men and elephants were continually slaughtered. Then, again, a large number of them, highly afflicted with the arrows and struck with terror, fled away from the field of battle,
37Thus whilst the battle raged most fearfully amongst your troops, who most were enthusiastic with the desire of victory, the Sun, approaching the setting mountain, entered into it.
38O great monarch, we could not behold anything in the field, either favourable or unfavourable, owing to the thick darkness and especially on account of the dust,
39O descendant of the Bharata race, then the most powerful bowman (belonging to the Kuru army), being afraid of a battle that would take place in the night, made retreat from the field of battle, accompanied by all their combatants.
40Thereupon, O monarch, at the fall of night when the Kaurava divisions had all field away (from the field), the sons of Pritha, highly gratified to attain the victory, retired to their own cainps.
41And they (the Pandava troops) continued to mock at the antagonists by raising various sorts of sounds with all their musical instruments and also by sending froth leonine-roars and uproars; and moreover, they praised both Achyuta and Arjuna.
42Thus when that force of the Kauravas was routed by those heroic warriors, all the troops, as well as the lords of men, began to utter benedictions upon the Pandavas.
43Thereupon, when the hostile army had made their retreat from the field, the Pandava warriors as well as the lords of men, became highly gratified and having retired to their camps, passed the night most cheerfully.
44Thereafter large numbers of Rakshasas and Pisachas, as well as numerous other beasts, came to that dreadful field of battle, the looked like the sporting ground of Rudra himself.
हिन्दी
1सञ्जय ने कहा — तब आपके पक्ष की वे सेनाएँ, जो युद्ध में अत्यन्त अजेय थीं, कर्ण को (सेना के) अग्रभाग में रखकर लौट आईं और ऐसे युद्ध में प्रवृत्त हुईं जो देवताओं और असुरों के संग्राम के समान दिखाई देता था।
2तब गजयोद्धाओं, महारथियों, पैदल सैनिकों और अश्वारोहियों के समूह, जो शंखों के शब्द से तथा हाथियों, मनुष्यों, रथों और अश्वों की गर्जनाओं से उत्तेजित थे और महान् क्रोध से भरे थे, शत्रुओं के सम्मुख डटकर खड़े हो गए और उनका संहार करते रहे।
3उस घोर युद्ध में अश्वश्रेष्ठों पर सवार योद्धाओं ने अपने तीक्ष्ण परशुओं, कृपाणों, कुठारों तथा नाना प्रकार के बाणों से, और अपने वाहनों से भी, असंख्य हाथियों, रथों और अश्वों का तथा मनुष्यों का संहार किया।
4अपने ऊपर बिखरे हुए मनुष्यों के उन कटे हुए सिरों से पृथ्वी अत्यन्त देदीप्यमान दिखाई देती थी, जो कान्ति में कमल, सूर्य अथवा चन्द्रमा के समान थे और जो श्वेत दाँतों, उत्तम मुखों, नेत्रों और नासिकाओं से युक्त थे तथा जिनके कानों में सुन्दर कुण्डल शोभा पा रहे थे।
5इस प्रकार सैकड़ों कीलों वाली गदाओं, छोटे मुद्गरों, बाणों, शक्ति नामक अस्त्रों और भालों से, तथा अंकुशों, भुशुण्डियों और मुद्गरों से भी, सहस्रों हाथी, मनुष्य और अश्व मारे गए, जिससे रक्त की नदी की धाराएँ बह चलीं।
6तब मारे गए महारथियों, मनुष्यों, अश्वों और हाथियों का वह समस्त समूह, जो शत्रुओं के द्वारा मारा जा चुका था और इस प्रकार देखने में अत्यन्त भयंकर था, अपने खुले हुए घावों के साथ (युद्धभूमि पर) पड़ा हुआ, समस्त प्राणियों के सर्वनाश के समय प्रेतराज (यम) के राज्य के समान प्रतीत हो रहा था।
7तब हे मनुष्यों में देवतुल्य नरेश, आपकी सेनाएँ और आपके पुत्र, जो कुरुवंश में श्रेष्ठ हैं और जो देवपुत्रों के समान हैं, अपरिमेय पराक्रम वाले वीरों को युद्ध के अग्रभाग में रखकर, सब के सब शिनिवंशी (सात्यकि) के विरुद्ध टूट पड़े।
8तब वह सेना, जो मनुष्यों, उत्तम अश्वों, रथों और असंख्य हाथियों से भरी हुई थी और जो लवण के विशाल समुद्र की गर्जना के समान कोलाहल कर रही थी और जो असुरों अथवा देवताओं की सेना के समान दिखाई देती थी और जो पुनः देखने में अत्यन्त भयावह थी, असाधारण सौन्दर्य से अत्यन्त देदीप्यमान प्रतीत हुई।
9तब पराक्रम में देवराज (इन्द्र) के समान रविपुत्र (कर्ण) ने युद्धभूमि में उन शिनिवंश-श्रेष्ठ पर, जो त्रिदशों (देवताओं) के छोटे भाई (विष्णु) के समान थे, सूर्य की किरणों के समान देदीप्यमान बाणों के द्वारा प्रहार किया।
10तत्पश्चात् उन शिनिवंश-श्रेष्ठ ने महान् तत्परता से, उस भयंकर युद्धभूमि में, मनुष्यों में प्रधान उन (कर्ण) को उनके रथ, अश्वों और सारथि सहित अनेक ऐसे बाणों से पूर्णतः आच्छादित कर दिया, जो सर्प के तीव्र विष के समान प्रचण्ड थे।
11तब आपके मित्र वे अत्यन्त कुशल महारथी, जो अपने हाथियों, रथों, अश्वों और पैदल सैनिकों से घिरे हुए थे, अपार तत्परता से उन महारथी-श्रेष्ठ वसुषेण (कर्ण) के समीप दौड़े, जो उस समय शिनिवंश-प्रधान के छोड़े हुए बाणों से अत्यन्त पीड़ित थे।
12वह सेना, जो विशाल समुद्र के समान थी और सब दिशाओं में फैली हुई थी, द्रुपद के पुत्रों के नेतृत्व में पाण्डव वीरों के द्वारा असाधारण शीघ्रता से पूर्णतः युद्धभूमि से भगा दी गई। इस अवसर पर मनुष्यों, रथों, अश्वों और हाथियों का महान् संहार हुआ।
13तब पुरुषों में सर्वश्रेष्ठ वे दोनों — अर्जुन और केशव — जो अपने समस्त शत्रुओं का संहार करने के लिए दृढ़प्रतिज्ञ थे, विधिपूर्वक भगवान् भव (शिव) की पूजा सम्पन्न करके और अपने नित्य प्रार्थना-कर्म भी पूरे करके, महान् वेग से आपकी सेना के विरुद्ध बढ़े।
14तब उनके शत्रु, अर्थात् कुरुयोद्धा, मन ही मन अत्यन्त सन्तुष्ट होकर उस रथ की ओर देखने लगे, जिसकी घरघराहट मेघसमूहों के कोलाहल के समान थी और जिसकी पताकाएँ तथा ध्वजाएँ वायु में फहरा रही थीं और जिसमें पुनः सुन्दर श्वेत अश्व जुते हुए थे और जो इसके अतिरिक्त साक्षात् मृत्यु के समान उनकी ओर बढ़ रहा था।
15तब अर्जुन ने अपने गाण्डीव नामक धनुष को तानकर, मानो रथ पर नृत्य करते हुए, समस्त आकाश और दिशाओं तथा विदिशाओं में बाणों की वर्षा फैला दी।
16इसके पश्चात् उन्होंने (पाण्डुपुत्र अर्जुन ने) नाना प्रकार के बाणों के द्वारा उन असंख्य रथों को उनके सारथियों सहित मार गिराया, जो देवविमानों के समान थे और जो अपनी समस्त साज-सज्जा से युक्त थे तथा जो अस्त्रों और ध्वजाओं से अलंकृत थे — ठीक वैसे ही जैसे महान् आँधी संघटित मेघसमूहों को छिन्न-भिन्न कर देती है।
17फिर उन्होंने अपने असंख्य बाणों के द्वारा उन बहुसंख्यक हाथियों को उनके सवारों सहित यमलोक पहुँचा दिया, जो अत्यन्त सुन्दर पताकाओं, अस्त्रों और ध्वजाओं से सुसज्जित थे, तथा अनेक अश्वारोहियों और अश्वों को एवं बहुत से पैदल सैनिकों को भी।
18तब दुर्योधन, किसी अन्य के साथ के बिना ही, अपने अनेक सीधे बाणों से प्रहार करते हुए उन महारथी के विरुद्ध टूट पड़ा, जो साक्षात् मृत्यु के समान थे और जो महान् क्रोध से भरे हुए थे और जो पुनः युद्ध में अत्यन्त अजेय थे।
19दूसरी ओर अर्जुन ने सात तीक्ष्ण बाणों के द्वारा उसके (शत्रु के) धनुष, सारथि, अश्वों और ध्वजा को नष्ट करके, एक अन्य पंखयुक्त बाण से उसका (शत्रु का) छत्र काट डाला।
20तब उन्होंने (अर्जुन ने) अपने शत्रु में छिद्र देखकर दुर्योधन पर अपना वह उत्तम बाण छोड़ा, जो (जिस पर प्रहार हो उसके) साक्षात् प्राण हर लेने में समर्थ था। इसे द्रोणपुत्र ने सात टुकड़ों में काट डाला।
21तब पाण्डुपुत्र ने पहले द्रोणपुत्र का धनुष काटकर और अपने बाणों से उनके अश्वों का, जो अपनी जाति में सर्वश्रेष्ठ थे, वध करके, पुनः कृप के उस भयंकर धनुष को भी चूर-चूर कर दिया।
22तब उन्होंने (पाण्डुपुत्र ने) हृदिकपुत्र के धनुष को टुकड़े-टुकड़े करके उनकी ध्वजा काट डाली और उनके अश्वों का वध कर दिया। फिर वे दुःशासन का धनुष काटकर राधापुत्र (कर्ण) के विरुद्ध टूट पड़े।
23तब कर्ण ने सात्यकि को छोड़कर और महान् तत्परता से अर्जुन को तीन तीक्ष्ण बाणों से बींधकर, कृष्ण को बीस अन्य बाणों से बींधा; और पुनः बारम्बार पृथापुत्र को बींधते रहे।
24अत्यन्त क्रोध से भरे साक्षात् इन्द्र के समान प्रतीत होने वाले कर्ण ने युद्धभूमि में शत्रुओं का संहार करते हुए बड़ी संख्या में बाण छोड़ते समय तनिक भी थकान अनुभव नहीं की।
25तब सात्यकि ने उनके समीप बढ़कर कर्ण को निन्यानबे तीक्ष्ण नोक वाले भयंकर बाणों से बींधा और फिर एक सौ अन्य बाणों से उन पर प्रहार किया।
26तत्पश्चात् पार्थों के समस्त श्रेष्ठ वीर कर्ण को अत्यन्त पीड़ित करते रहे। इस प्रकार युधामन्यु, शिखण्डी, द्रौपदी के पुत्र तथा समस्त प्रभद्रक —
27और उत्तमौजा तथा युयुत्सु, दोनों जुड़वाँ भाइयों सहित, तथा चेदियों, कारूषों, मत्स्यों और कैकेयों के अनेक दल —
28और अपार पराक्रम से सम्पन्न चेकितान तथा उत्तम व्रतों का पालन करने वाले धर्मराज (युधिष्ठिर) — इन सब वीरों ने अपने रथों, अश्वों और हाथियों से तथा प्रचण्ड बल वाले अपने पैदल सैनिकों से भी अपनी शक्ति पूर्णतः बढ़ा ली।
29उन सबने सब ओर से कर्ण को घेरकर उन पर नाना प्रकार के बाणों की वर्षा की; और फिर उन्होंने उन्हें अत्यन्त कठोर वाणी में सम्बोधित किया, क्योंकि वे सब कर्ण के पतन को लाने के लिए दृढ़प्रतिज्ञ थे।
30तब कर्ण ने अपने तीक्ष्ण नोक वाले बाणों के द्वारा अस्त्रों की उस वर्षा को कई टुकड़ों में काटकर, अस्त्र-प्रयोग में अपने पराक्रम की सहायता से अपने शत्रुओं को उसी प्रकार दूर फेंक दिया जैसे वायु अपने मार्ग में खड़े वृक्ष को उखाड़ फेंकती है।
31अत्यन्त क्रुद्ध कर्ण बड़ी संख्या में महारथियों का, सवारों सहित हाथियों का, उन पर सवार मनुष्यों सहित अश्वों का तथा पैदल सैनिकों के समूहों का संहार करते हुए दिखाई दिए।
32तब कर्ण के उन अस्त्रों के पराक्रम से इस प्रकार मारी जाकर और अस्त्रों से वंचित होकर तथा अपने अंगों के क्षत-विक्षत और चूर-चूर हो जाने पर, पाण्डवों की समस्त सेना प्रायः युद्धभूमि से भाग गई।
33तब अर्जुन ने कुछ क्षण मुसकराकर और बदले में अपने अस्त्रों के द्वारा कर्ण के अस्त्रों को मार गिराकर, समस्त दिशाओं, सम्पूर्ण आकाश और पृथ्वी को बाणों की वर्षा से आच्छादित कर दिया।
34अर्जुन के छोड़े हुए कुछ बाण पृथ्वी पर गदाओं के समान गिरे; और कुछ कीलों वाले मुद्गरों के समान; और अन्य शतघ्नियों के समान गिरे; जबकि कितने ही अन्य बाण भूमि पर अत्यन्त भयंकर वज्र के समान गिरे।
35कौरवों की वह सेना, जो असंख्य पैदल सैनिकों, अश्वों, रथों और हाथियों से बनी थी और जो उपर्युक्त अस्त्रों से मारी जा रही थी — ऐसे अस्त्रों से जो मानो आँखें ही मूँद देते थे — निरन्तर (युद्धभूमि में) इधर-उधर भटकती रही और अत्यन्त उच्च स्वर में चीत्कार करती रही।
36तब वह युद्ध अत्यन्त भयंकर हो उठा, क्योंकि असंख्य अश्व, मनुष्य और हाथी निरन्तर मारे जा रहे थे। तब पुनः उनमें से बहुत से, बाणों से अत्यन्त पीड़ित होकर और भय से आक्रान्त होकर, युद्धभूमि से भाग खड़े हुए।
37इस प्रकार जब आपकी सेनाओं के बीच वह युद्ध अत्यन्त भयानक रूप से छिड़ा हुआ था और वे विजय की इच्छा से अत्यन्त उत्साहित थीं, तब सूर्य अस्ताचल के समीप पहुँचकर उसमें प्रविष्ट हो गया।
38हे महाराज, घने अन्धकार के कारण और विशेष रूप से धूल के कारण, हम युद्धभूमि में कुछ भी नहीं देख पा रहे थे — न अनुकूल, न प्रतिकूल।
39हे भरतवंशी, तब (कुरुसेना के) वे महाधनुर्धर, रात्रि में होने वाले युद्ध से भयभीत होकर, अपने समस्त योद्धाओं सहित युद्धभूमि से पीछे हट गए।
40तब हे राजन्, रात्रि के आगमन पर, जब कौरव-दल सब (युद्धभूमि से) भाग चुके थे, पृथापुत्र विजय प्राप्त करके अत्यन्त सन्तुष्ट होकर अपने-अपने शिविरों को लौट गए।
41और उन्होंने (पाण्डव-सेना ने) अपने समस्त वाद्ययन्त्रों से नाना प्रकार के शब्द उत्पन्न करके तथा सिंहनाद और हर्षनाद करके शत्रुओं का उपहास किया; और इसके अतिरिक्त उन्होंने अच्युत और अर्जुन दोनों की प्रशंसा की।
42इस प्रकार जब कौरवों की वह सेना उन वीर योद्धाओं के द्वारा छिन्न-भिन्न कर दी गई, तब समस्त सैनिक तथा नरेश्वर पाण्डवों को आशीर्वाद देने लगे।
43तब जब शत्रु-सेना युद्धभूमि से पीछे हट चुकी थी, पाण्डव योद्धा तथा नरेश्वर अत्यन्त सन्तुष्ट हुए और अपने शिविरों को लौटकर उन्होंने वह रात्रि अत्यन्त प्रसन्नतापूर्वक बिताई।
44तत्पश्चात् राक्षसों और पिशाचों के विशाल समूह तथा अनेक अन्य पशु उस भयंकर युद्धभूमि में आ पहुँचे, जो साक्षात् रुद्र की क्रीड़ाभूमि के समान दिखाई देती थी।
नेपाली
1सञ्जयले भने — तब तपाईंको पक्षका ती सेनाहरू, जो युद्धमा अत्यन्त अजेय थिए, कर्णलाई (सेनाको) अग्रभागमा राखेर फर्किए र यस्तो युद्धमा प्रवृत्त भए जो देवता र असुरहरूको संग्रामजस्तै देखिन्थ्यो।
2तब गजयोद्धा, महारथी, पैदल सिपाही र अश्वारोहीहरूका समूह, जो शंखको शब्दले तथा हात्ती, मानिस, रथ र घोडाहरूको गर्जनले उत्तेजित थिए र ठूलो क्रोधले भरिएका थिए, शत्रुहरूको सामु डटेर उभिए र तिनको संहार गरिरहे।
3त्यस घोर युद्धमा अश्वश्रेष्ठमाथि सवार योद्धाहरूले आफ्ना तीक्ष्ण परशु, कृपाण, बन्चरो तथा नाना प्रकारका बाणले, र आफ्ना वाहनले पनि, असंख्य हात्ती, रथ र घोडाहरूको तथा मानिसहरूको संहार गरे।
4आफूमाथि छरिएका मानिसहरूका ती काटिएका टाउकाले पृथ्वी अत्यन्त देदीप्यमान देखिन्थी, जो कान्तिमा कमल, सूर्य वा चन्द्रमाजस्ता थिए र जो सेता दाँत, उत्तम मुख, नेत्र र नाकले युक्त थिए तथा जसका कानमा सुन्दर कुण्डल शोभा पाइरहेका थिए।
5यसरी सयौँ काँडा भएका गदा, साना मुद्गर, बाण, शक्ति नामक अस्त्र र भालाले, तथा अंकुश, भुशुण्डी र मुद्गरले पनि, हजारौँ हात्ती, मानिस र घोडा मारिए, जसबाट रगतको नदीका धारा बगे।
6तब मारिएका महारथी, मानिस, घोडा र हात्तीहरूको त्यो सम्पूर्ण समूह, जो शत्रुहरूद्वारा मारिइसकेको थियो र यसरी हेर्दा अत्यन्त भयंकर थियो, आफ्ना खुला घाउसहित (युद्धभूमिमा) लडिरहेको, सम्पूर्ण प्राणीहरूको सर्वनाशका बेला प्रेतराज (यम)को राज्यजस्तै देखिन्थ्यो।
7तब हे मानिसहरूमा देवतुल्य नरेश, तपाईंका सेनाहरू र तपाईंका छोराहरू, जो कुरुवंशमा श्रेष्ठ छन् र जो देवपुत्रजस्तै छन्, अपरिमेय पराक्रम भएका वीरहरूलाई युद्धको अग्रभागमा राखेर, सबै शिनिवंशी (सात्यकि)विरुद्ध जाइलागे।
8तब त्यो सेना, जो मानिस, उत्तम घोडा, रथ र असंख्य हात्तीले भरिएको थियो र जो नुनको विशाल समुद्रको गर्जनजस्तै कोलाहल गरिरहेको थियो र जो असुर वा देवताहरूको सेनाजस्तै देखिन्थ्यो र जो फेरि हेर्दा अत्यन्त भयावह थियो, असाधारण सौन्दर्यले अत्यन्त देदीप्यमान देखियो।
9तब पराक्रममा देवराज (इन्द्र)जस्तै रविपुत्र (कर्ण)ले युद्धभूमिमा ती शिनिवंश-श्रेष्ठमाथि, जो त्रिदश (देवता)हरूका कान्छा भाइ (विष्णु)जस्तै थिए, सूर्यका किरणजस्तै देदीप्यमान बाणद्वारा प्रहार गरे।
10त्यसपछि ती शिनिवंश-श्रेष्ठले ठूलो तत्परताले, त्यस भयंकर युद्धभूमिमा, मानिसहरूमा प्रधान ती (कर्ण)लाई उनका रथ, घोडा र सारथिसहित यस्ता अनेक बाणले पूर्ण रूपमा ढाकिदिए, जो सर्पको तीव्र विषजस्तै प्रचण्ड थिए।
11तब तपाईंका मित्र ती अत्यन्त कुशल महारथीहरू, जो आफ्ना हात्ती, रथ, घोडा र पैदल सिपाहीले घेरिएका थिए, अपार तत्परताले ती महारथी-श्रेष्ठ वसुषेण (कर्ण)को नजिक दौडिए, जो त्यस बेला शिनिवंश-प्रधानले छाडेका बाणले अत्यन्त पीडित थिए।
12त्यो सेना, जो विशाल समुद्रजस्तै थियो र सबै दिशामा फैलिएको थियो, द्रुपदका छोराहरूको नेतृत्वमा पाण्डव वीरहरूद्वारा असाधारण छिटो पूर्ण रूपमा युद्धभूमिबाट भगाइयो। यस अवसरमा मानिस, रथ, घोडा र हात्तीहरूको ठूलो संहार भयो।
13तब पुरुषहरूमा सर्वश्रेष्ठ ती दुवै — अर्जुन र केशव — जो आफ्ना सम्पूर्ण शत्रुहरूको संहार गर्न दृढप्रतिज्ञ थिए, विधिपूर्वक भगवान् भव (शिव)को पूजा सम्पन्न गरेर र आफ्ना नित्य प्रार्थना-कर्म पनि पूरा गरेर, ठूलो वेगले तपाईंको सेनाविरुद्ध बढे।
14तब तिनका शत्रु, अर्थात् कुरुयोद्धाहरू, मनमनै अत्यन्त सन्तुष्ट भई त्यस रथतर्फ हेर्न थाले, जसको घरघराहट मेघसमूहको कोलाहलजस्तै थियो र जसका पताका तथा ध्वजा वायुमा फरफराइरहेका थिए र जसमा फेरि सुन्दर सेता घोडा नारिएका थिए र जो यसबाहेक साक्षात् मृत्युजस्तै तिनीहरूतर्फ बढिरहेको थियो।
15तब अर्जुनले आफ्नो गाण्डीव नामक धनुष तानेर, मानौँ रथमा नृत्य गर्दै, सम्पूर्ण आकाश र दिशा तथा विदिशामा बाणको वर्षा फैलाइदिए।
16यसपछि उनले (पाण्डुपुत्र अर्जुनले) नाना प्रकारका बाणद्वारा ती असंख्य रथलाई तिनका सारथिसहित ढाले, जो देवविमानजस्ता थिए र जो आफ्नो सम्पूर्ण साजसज्जाले युक्त थिए तथा जो अस्त्र र ध्वजाले अलंकृत थिए — ठीक त्यसै गरी जसरी ठूलो आँधीले सङ्घटित मेघसमूहलाई छिन्नभिन्न पारिदिन्छ।
17फेरि उनले आफ्ना असंख्य बाणद्वारा ती धेरै हात्तीलाई तिनका सवारसहित यमलोक पुर्याइदिए, जो अत्यन्त सुन्दर पताका, अस्त्र र ध्वजाले सुसज्जित थिए, तथा अनेक अश्वारोही र घोडालाई एवं धेरै पैदल सिपाहीलाई पनि।
18तब दुर्योधन, अरू कसैको साथविनै, आफ्ना अनेक सिधा बाणले प्रहार गर्दै ती महारथीविरुद्ध जाइलाग्यो, जो साक्षात् मृत्युजस्तै थिए र जो ठूलो क्रोधले भरिएका थिए र जो फेरि युद्धमा अत्यन्त अजेय थिए।
19अर्कोतर्फ अर्जुनले सात तीक्ष्ण बाणद्वारा उसको (शत्रुको) धनुष, सारथि, घोडा र ध्वजा नष्ट गरेर, एउटा अरू प्वाँखयुक्त बाणले उसको (शत्रुको) छत्र काटिदिए।
20तब उनले (अर्जुनले) आफ्नो शत्रुमा छिद्र देखेर दुर्योधनमाथि आफ्नो त्यो उत्तम बाण छाडे, जो (जसमाथि प्रहार होस् उसको) साक्षात् प्राण हर्न समर्थ थियो। यसलाई द्रोणपुत्रले सात टुक्रामा काटिदिए।
21तब पाण्डुपुत्रले पहिले द्रोणपुत्रको धनुष काटेर र आफ्ना बाणले उनका घोडाहरूको, जो आफ्नो जातिमा सर्वश्रेष्ठ थिए, वध गरेर, फेरि कृपको त्यस भयंकर धनुष पनि चूरचूर पारिदिए।
22तब उनले (पाण्डुपुत्रले) हृदिकपुत्रको धनुष टुक्रा-टुक्रा पारेर उनको ध्वजा काटिदिए र उनका घोडाहरूको वध गरिदिए। फेरि उनी दुःशासनको धनुष काटेर राधापुत्र (कर्ण)विरुद्ध जाइलागे।
23तब कर्णले सात्यकिलाई छाडेर र ठूलो तत्परताले अर्जुनलाई तीन तीक्ष्ण बाणले बिँधेर, कृष्णलाई बीस अरू बाणले बिँधे; र फेरि बारम्बार पृथापुत्रलाई बिँधिरहे।
24अत्यन्त क्रोधले भरिएका साक्षात् इन्द्रजस्तै देखिने कर्णले युद्धभूमिमा शत्रुहरूको संहार गर्दै ठूलो सङ्ख्यामा बाण छाड्दा अलिकति पनि थकान अनुभव गरेनन्।
25तब सात्यकिले उनको नजिक बढेर कर्णलाई उनान्सय तीक्ष्ण टुप्पा भएका भयंकर बाणले बिँधे र फेरि एक सय अरू बाणले उनीमाथि प्रहार गरे।
26त्यसपछि पार्थहरूका सम्पूर्ण श्रेष्ठ वीरहरूले कर्णलाई अत्यन्त पीडित पारिरहे। यसरी युधामन्यु, शिखण्डी, द्रौपदीका छोराहरू तथा सम्पूर्ण प्रभद्रक —
27र उत्तमौजा तथा युयुत्सु, दुवै जुम्ल्याहा भाइसहित, तथा चेदि, कारूष, मत्स्य र कैकेयहरूका अनेक दल —
28र अपार पराक्रमले सम्पन्न चेकितान तथा उत्तम व्रतको पालन गर्ने धर्मराज (युधिष्ठिर) — यी सबै वीरहरूले आफ्ना रथ, घोडा र हात्तीले तथा प्रचण्ड बल भएका आफ्ना पैदल सिपाहीले पनि आफ्नो शक्ति पूर्ण रूपमा बढाए।
29ती सबैले चारैतिरबाट कर्णलाई घेरेर उनीमाथि नाना प्रकारका बाणको वर्षा गरे; र फेरि तिनीहरूले उनलाई अत्यन्त कठोर वाणीमा सम्बोधन गरे, किनभने तिनीहरू सबै कर्णको पतन ल्याउन दृढप्रतिज्ञ थिए।
30तब कर्णले आफ्ना तीक्ष्ण टुप्पा भएका बाणद्वारा अस्त्रहरूको त्यस वर्षालाई धेरै टुक्रामा काटेर, अस्त्रप्रयोगमा आफ्नो पराक्रमको सहायताले आफ्ना शत्रुहरूलाई त्यसै गरी टाढा फ्याँकिदिए जसरी वायुले आफ्नो बाटोमा उभिएको रूख उखेलेर फ्याँक्छ।
31अत्यन्त क्रुद्ध कर्ण ठूलो सङ्ख्यामा महारथीहरूको, सवारसहित हात्तीहरूको, तीमाथि सवार मानिससहित घोडाहरूको तथा पैदल सिपाहीहरूका समूहको संहार गरिरहेको देखिए।
32तब कर्णका ती अस्त्रहरूको पराक्रमले यसरी मारिएर र अस्त्रबाट वञ्चित भई तथा आफ्ना अङ्ग क्षतविक्षत र चूरचूर भएपछि, पाण्डवहरूको सम्पूर्ण सेना प्रायः युद्धभूमिबाट भाग्यो।
33तब अर्जुनले केही क्षण मुस्कुराएर र बदलामा आफ्ना अस्त्रद्वारा कर्णका अस्त्रलाई ढालेर, सम्पूर्ण दिशा, सम्पूर्ण आकाश र पृथ्वीलाई बाणको वर्षाले ढाकिदिए।
34अर्जुनले छाडेका केही बाण पृथ्वीमा गदाजस्तै खसे; र कति काँडा भएका मुद्गरजस्तै; र अरू शतघ्नीजस्तै खसे; जबकि थुप्रै अरू बाण भुइँमा अत्यन्त भयंकर वज्रजस्तै खसे।
35कौरवहरूको त्यो सेना, जो असंख्य पैदल सिपाही, घोडा, रथ र हात्तीले बनेको थियो र जो माथि उल्लिखित अस्त्रले मारिँदै थियो — यस्ता अस्त्रले जसले मानौँ आँखै चिम्लाइदिन्थे — निरन्तर (युद्धभूमिमा) यताउता भड्किरह्यो र अत्यन्त उच्च स्वरमा चित्कार गरिरह्यो।
36तब त्यो युद्ध अत्यन्त भयंकर भयो, किनभने असंख्य घोडा, मानिस र हात्ती निरन्तर मारिँदै थिए। तब फेरि तीमध्ये धेरै, बाणले अत्यन्त पीडित भई र भयले आक्रान्त भई, युद्धभूमिबाट भागे।
37यसरी जब तपाईंका सेनाहरूका बीच त्यो युद्ध अत्यन्त भयानक रूपमा छेडिएको थियो र तिनीहरू विजयको इच्छाले अत्यन्त उत्साहित थिए, तब सूर्य अस्ताचलको नजिक पुगेर त्यसैमा प्रविष्ट भयो।
38हे महाराज, बाक्लो अन्धकारका कारण र विशेष रूपमा धूलोका कारण, हामी युद्धभूमिमा केही पनि देख्न सकिरहेका थिएनौँ — न अनुकूल, न प्रतिकूल।
39हे भरतवंशी, तब (कुरुसेनाका) ती महाधनुर्धरहरू, रातमा हुने युद्धदेखि भयभीत भई, आफ्ना सम्पूर्ण योद्धासहित युद्धभूमिबाट पछि हटे।
40तब हे राजन्, रातको आगमनमा, जब कौरव-दल सबै (युद्धभूमिबाट) भागिसकेका थिए, पृथापुत्रहरू विजय प्राप्त गरेर अत्यन्त सन्तुष्ट भई आ-आफ्ना शिविरमा फर्के।
41र तिनीहरूले (पाण्डवसेनाले) आफ्ना सम्पूर्ण बाजाबाट नाना प्रकारका शब्द उत्पन्न गरेर तथा सिंहनाद र हर्षनाद गरेर शत्रुहरूको उपहास गरे; र यसबाहेक तिनीहरूले अच्युत र अर्जुन दुवैको प्रशंसा गरे।
42यसरी जब कौरवहरूको त्यो सेना ती वीर योद्धाहरूद्वारा छिन्नभिन्न पारियो, तब सम्पूर्ण सिपाही तथा नरेश्वरहरू पाण्डवहरूलाई आशीर्वाद दिन थाले।
43तब जब शत्रुसेना युद्धभूमिबाट पछि हटिसकेको थियो, पाण्डव योद्धा तथा नरेश्वरहरू अत्यन्त सन्तुष्ट भए र आफ्ना शिविरमा फर्केर तिनीहरूले त्यो रात अत्यन्त प्रसन्नतापूर्वक बिताए।
44त्यसपछि राक्षस र पिशाचहरूका विशाल समूह तथा अरू धेरै पशुहरू त्यस भयंकर युद्धभूमिमा आइपुगे, जो साक्षात् रुद्रको क्रीडाभूमिजस्तै देखिन्थ्यो।