कर्ण पर्व — श्रुतसोम र सुबल-पुत्रको युद्ध
खण्ड 6 — कर्ण, शल्य, सौप्तिक र स्त्री पर्व · अध्याय 25
संस्कृत
1संजय उवाच युयुत्सुं तव पुत्रस्य द्रावयन्तं बलं महत्। उलूको न्यपतत्तूर्णं तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत्॥
2युयुत्सुश्च ततो राजशितधारेण पत्रिण। उलूकं ताडयामास वज्रेणेव महाबलम्॥
3उलूकस्तु ततः क्रुद्धस्तव पुत्रस्य संयुगे। क्षुरप्रेण धनुश्छित्त्वा ताडयामास कर्णिना॥
4तदपास्य धनुश्छिन्नं युयुत्सुर्वेगवत्तरम्। अन्यदादत्त सुमहचापं संरक्तलोचनः॥
5शाकुनिं तु ततः षष्ट्या विव्याध भरतर्षभ। सारथिं त्रिभिरानर्छनं च भूयो व्यविध्यत॥
6उलूकस्तं तु विंशत्या विद्ध्वा स्वर्णविभूषितैः। अथास्य समरे क्रुद्धो ध्वजं चिच्छेद काञ्चनम्॥
7सच्छिन्नयष्टिः सुमहाशीर्यमाणो महाध्वजः। पपात प्रमुखे राजन् युयुत्सोः काञ्चनध्वजः॥
8ध्वजमुन्मथितं दृष्ट्वा युयुत्सुः क्रोधमूर्च्छितः। उलूकं पञ्चभिर्बाणैराजधान स्तनान्तरे॥
9उलूकस्तस्य समरे तैलधौतेन मारिष। शिरश्चिच्छेद भल्लेन यन्तुर्भरतसत्तम॥
10तच्छिन्नमपतद् भूमौ युयुत्सोः सारथेस्तदा। तारारूपं यथा चित्रं निपपात महीतले॥
11जघान चतुरोऽश्वांश्च तं च विव्याध पञ्चभिः। सोऽतिविद्धो बलवता प्रत्यपायाद् रथान्तरम्॥
12तं निर्जित्य रणे राजन्नुलूकस्त्वरितो ययौ। पञ्चालान् सृञ्जयांश्चैव विनिघ्नन् निशितैः शरैः॥
13शतानीकं महाराज श्रुतकर्मा सुतस्तव। व्यश्वसूतरथं चक्रे निमेषार्धादसम्भ्रमः॥
14हताश्वे तु रथे तिष्ठञ्शतानीको महारथः। गदां चिक्षेप संक्रुद्धस्तव पुत्रस्य मारिष॥
15सा कृत्वा स्यन्दनं भस्म हयांश्चैव ससारथीन्। पपात धरणी तूर्ण दारयन्तीव भारत॥
16तावुभौ विरथौ वीरौ कुरुणां कीर्तिवर्धनौ। व्यपाक्रमेतां युद्धात्तु प्रेक्षमाणौ परस्परम्॥
17पुत्रस्तु तव सम्भ्रान्तो विविंशो रथामारुहत्। शतानीकोऽपि त्वरितः प्रतिविन्ध्यरथं गतः॥
18सुतसोमं तु शकुनिर्विद्ध्वा तु निशितैः शरैः। नाकम्पयत संक्रुद्धो वार्योघ इव पर्वतम्॥
19सुतसोमस्तु तं दृष्ट्वा पितुरत्यन्तवैरिणम्। शरैरनेकसाहस्त्रैश्छादयामास भारत॥
20ताशराशकुनिस्तूर्णं चिच्छेदान्यैः पतित्रिभिः। लघ्वस्त्रश्चित्रयोधी च जितकाशी च संयुगे॥ निवार्य समरे चापि शरांस्तान् निशितैः शरैः। आजघान सुसंक्रुद्धः सुतसोमं त्रिभिः शरैः॥
21तस्याश्वान् केतनं सूतं तिलशो व्यधमच्छरैः। स्यालस्तव महाराज तत उच्चुक्रुशुर्जनाः॥
22हताश्वो विरथश्चैव छिन्नकेतुश्च मारिष। धन्वी धनुर्वरं गृह्य रथाद् भूमावतिष्ठत॥
23व्यसृजत सायकांश्चैव स्वर्णपुङ्खशिलाशितान्। छादयामास समरे तव स्यालस्य त रथम्॥
24शलभानामिव वाताशरवातान् महारथः। रथोपगान् समीक्ष्यैवं विव्यथे नैव सौबलः॥ प्रममाथ शरांस्तस्य शरवातैर्महायशाः।
25तत्रातुष्यन्त योधाश्च सिद्धाश्चापि दिवि स्थिताः॥ सुतसोमस्य तत् कर्म दृष्ट्वा श्रद्धेयमद्भुतम्। रथस्यं शकुनि यस्तु पदाति: समयोधयत्॥
26तस्य तीक्ष्णैर्महावेगैर्भल्लैः संनतपर्वभिः व्यहनत् कार्मुकं राजंस्तूणीरांश्चैव सर्वशः॥
27स च्छिन्नधन्वा विरथः खङ्गमुद्यम्य चानदत्। वैदूर्योत्पलवर्णाभं दन्तिदन्तमयत्सरुम्॥
28भ्राम्यमाणं ततस्तं तु विमलाम्बरवर्चसम्। कालदण्डोपमं मेने सुतसोमस्य धीमतः॥
29सोऽचरत् सहसा खड्गी मण्डलानि सहस्रशः। चतुर्दश महाराज शिक्षाबलसमन्वितः॥
30भ्रान्तमुद्धान्तमाविद्धमाप्लुतं विप्लुतं सृतम्। सम्पातसमुदीर्णे च दर्शयामास संयुगे।॥
31सौबलस्तु ततस्तस्य शरांश्चिक्षेप वीर्यवान्। तानापतत एवाशु चिच्छेद परमासिना॥
32ततः क्रुद्धो महाराज सौबलः परवीरहा। प्राहिणेत् सुतसोमाय शरानिशीविषोपमान्॥
33चिच्छेद तांस्तु खड्ड्रेन शिक्षया च बलेन च। दर्शयँल्लाघवं युद्धे तार्क्ष्यतुल्यपराक्रमः॥
34तस्य संचरतो राजन् मण्डलावर्तने तदा। क्षुरप्रेण सुतीक्ष्णेन खङ्गं चिच्छेद सुप्रभम्॥
35स च्छिन्नः सहसा भूमौ निपपात महानसिः। अर्धपस्य स्थितं हस्ते सुत्सरोस्तत्र भारत॥
36छिन्नमाज्ञाय निस्त्रिंशमवप्लुत्य पदानि षट्। प्राविध्यत ततः शेषं सुतसोमो महारथः॥
37तच्छित्त्वा सगुणं चापं रणे तस्य महात्मनः। पपात धरणी तूर्णे स्वर्णवज्रविभूषितम्॥
38सुतसोमस्ततोऽगच्छुतकीर्तेर्महारथम् । सौबलोऽपि धनुर्गृह्य घोरमन्यत् सुदुर्जयम्॥ अभ्ययात् पाण्डवानीकं निघ्नशत्रुगणान् बहून्।
39तत्र नादो महानासीत् पाण्डवानां विशाम्पते॥ सौबलं समरे दृष्ट्वा विचरन्तमभीतवत्।
40तान्यनीकानि दृप्तानि शस्त्रवन्ति महान्ति च॥ द्राव्यमाणान्यदृश्यन्त सौबलेन महात्मना।
41यथा दैत्यचमं राजन देवराजो ममर्द ह। तथैव पाण्डवीं सेनां सौबलेया व्यनाशयत्॥
अङ्ग्रेजी
1Sanjaya said Then Uluka rushed most rapidly against Yuyutsu, who was routing the vast force belonging to your son; and uttered to him those words-'do you wait, do you wait.'
2Thereupon, O monarch, Yuyutsu afflicted Uluka with a sharp-edged arrow (supplied with wings), even as a huge mountain is struck with the thunderbolt.
3Thus Uluka, too, being highly enraged and cutting off the bow of your son with a razor like shaft, struck him with a barbed arrows in the field of battle.
4Yuyutsu, whose eyes became red with anger, after having thrown aside that severed bow, grasped another, the most dreadful one, possessed of greater impetuosity.
5Thereupon, O foremost of the Bharata race, he (Yuyutsu) penetrated Uluka with sixty arrows; and then struck down his driver with three; and he once more pierced him (Uluka).
6Uluka, too, who became highly wrathful, after having pierced him (Yuyutsu) with twenty arrows, decked with gold, struck down his standards, that was made of gold, in the field of battle.
7O monarch, that huge and magnificent standard, that one made of gold, being torn off and shattered into fragments, dropped down in front of Yuyutsu.
8Seeing his standards thus cut-off, Yuyutsu, who became senseless with rage, struck Uluka with five arrows in the chest.
9O descendant of the Bharata race, O sire, Uluka then severed the head of his foe, with a broad-headed arrows, dipped in oil, in the field of battle.
10The cut-off head of Yuyutsu fell on ground as if any excellent star is fallen from sky on the ground.
11Then he (Uluka), slaughtered his four horses and pierced himself (Yuyutsu) with five shafts. He (Yuyutsu), being thus fierced by that powerful one (Uluka) went into another car.
12O monarch, Uluka, after having defeated him (his antagonist) in the battle, hastened towards the Panchalas and the Srinjayas and slew them with the keen arrows.
13O mighty monarch, your son, Srutakarman, deprived, without any fear, Shatanika of his horses, charioteer and car within half the time taken up by the twinkling on an eye.
14O sire, that mighty car-warrior, Shatanika, waiting in a car, that was deprived of its horses and becoming very wrathful, had thrown a mace upon your son.
15O descendant of the Bharata race, that mace, after having reduced the car and the horses along with the riders themselves into dusts (belonging to your son), fell down upon the earth most rapidly and penetrated through it.
16Then those two brave warriors, who were divested of their cars and who also had contributed to the increase of the glory of the Kurus, really fled away from the battle, looking each other in the face.
17Thereupon your son, who became highly terrified, ascended the ascended the car of Vivingsa. Shatanika, too, with rapidity, mounted upon the car of Prativindhya.
18Shakuni, who became very angry after having pierced Sutasoma with excellently sharpened arrows, could not cause him to tremble (with fear); even as a torrent of rain cannot shake a mountain.
19O descendant of the Bharata race, Sutasoma, too, after having seen the bitterest enemy of his father, closed him with several thousands of arrows.
20Shakuni, too, on the other hand, who was of light arms and who was acquainted with all sorts of warfare and who, again, was most desirous of winning victory, severed all those shafts with other winged arrows of his own. Then he (Shakuni), who was greatly enraged, after having restrained these arrows with the keen arrows of his own in the field of battle, struck down Sutasoma with three other shafts.
21Thereupon, O great king, your brother-inlaw cut of his (antagonist's) horses, standard and charioteer into minute pieces by numerous arrows. At this, the people sent forth a loud roar.
22O sire, after taken up another excellent bow, that great bowman who was now steedless and carless and whose standard and charioteer into minute pieces by numerous arrows. At this, the people sent forth a loud roar.
23He (Sutasoma) then directed the shafts, that were furnished with the golden wings and also that were whetted on stone; and afterwards severed the car of your brother-in-law (with those shafts) in the field of battle.
24That mighty car-warrior, the son of Subala did not at all feel pain to behold the fights of arrows, that were like the throngs of locusts, approaching towards his car. Rather that highly glorious one really restrained those arrows with numcrous arrows of his own.
25There (in the field of battle) the warriors, as well as the Siddhas resting in the firmament, became highly gratificd to witness that extraordinary and incredible deed of Sutasoma. For he (Sutasoma) was fighting on foot with Shakuni, who rested upon his car.
26O king, he (Shakuni) severed the bow, as well as all the quivers of him (Sutasoma) by means of his broad-headed arrows, that were excellently whetted and also that were endued with great impetuosity and again, that were very straight. was
27Then he (Sutasoma), who thus deprived of his car and bow, raised a loud roar, after raising his sword that had the splendour of a blue lotus-color and also that had a handle made of ivory.
28That sword of highly intellectual Sutasoma, whirled round by him, he (Shakuni) considered to be as resplendent as the clear sky, like the very rod of Death himself.
29O powerful monarch, that holder of sword, who was endued with great lore and prowess, suddenly roved about creating fourteen different kinds of circle (Manoeuvres) on all sides (of the battle).
30He then exhibited in the field of battle the different kinds of dexterities of motion, namely, wheeling and whirling at certain height and making side-thrusts, rushing forward and jumping on high and moving about rapidly and advancing upwards and forwards.
31Thereupon the son of Subala, who was possessed of immense prowess, shot innumerable arrows at him (his antagonist), who, again, immediately severed them by means of his sword, that were directed against him.
32Thereupon, O mighty monarch, the son of Subala, who became very angry at this once more shot numerous arrows at Sutasoma, that resembled snakes of virulent poison.
33That warrior (Sutasoma), who resembled Garuda in strength, after having exhibited the lightness of his arms in the battle, severed those arrows by his sword with the assistance of both his learning and strength.
34O monarch, he (Shakuni) severed the sword, that was most excellent, of his foe, who then was careering in circles in the field, by means of his sharp razor-headed arrows.
35That strong sword, being thus cut-off, dropped down upon the ground all on a sudden. But, O descendant of the Bharata race, the other half of the sword still rested in the hand of that Sutasoma.
36Knowing that his sword was thus severed, then that powerful car-warrior, Sutasoma, after having retreated six steps back, struck his antagonist with that half (he still held in his hand).
37That half (of the sword), after having severed the bow, that was ornamented with gold and gems, along with the string, of that high souled one (Shakuni), immediately dropped down upon the ground.
38Thereupon Sutasoma proceeded to that strong car of Shrutakirti. The son of Subala, too after having grasped another bow, that was most dreadful and invincible, rushed against the army of the Pandavas, slaughtering innumerable enemies on the way.
39On the very sight of the son of Subala, who was wandering about of in the field of battle most fearlessly, there had taken place, O ruler of earth, great roar amongst the Pandava host.
40Then it was seen that those divisions of the army, that were very proud, furnished with the weapons and very vast, were routed by that high-souled son of Subala.
41O king, the son of Subala continued to slaughter the soldiers of the Pandavas force; even as the king, of the celestials crushed the army of the Daityas.
हिन्दी
1सञ्जय ने कहा — तब उलूक अत्यन्त वेग से युयुत्सु के विरुद्ध टूट पड़ा, जो आपके पुत्र की विशाल सेना को छिन्न-भिन्न कर रहे थे; और उसने उनसे ये वचन कहे — "ठहरो, ठहरो।"
2तब हे राजन्, युयुत्सु ने उलूक को (पंखों से युक्त) एक तीक्ष्ण धार वाले बाण से पीड़ित किया, ठीक वैसे ही जैसे कोई विशाल पर्वत वज्र से आहत होता है।
3इस पर उलूक भी अत्यन्त क्रुद्ध होकर, क्षुर के समान बाण से आपके पुत्र का धनुष काटकर, युद्धभूमि में उन पर कर्णी बाणों से प्रहार करने लगा।
4क्रोध से जिनके नेत्र लाल हो गए थे, उन युयुत्सु ने उस कटे हुए धनुष को फेंककर दूसरा धनुष धारण किया, जो अत्यन्त भयंकर और अधिक वेग से सम्पन्न था।
5तब हे भरतवंश के श्रेष्ठ पुरुष, उन्होंने (युयुत्सु ने) उलूक को साठ बाणों से बींधा; और फिर तीन बाणों से उसके सारथि को मार गिराया; और उन्होंने एक बार पुनः उसे (उलूक को) बींध डाला।
6उलूक भी, जो अत्यन्त क्रोध से भर गया था, उन्हें (युयुत्सु को) सुवर्ण से अलंकृत बीस बाणों से बींधकर, युद्धभूमि में उनकी सुवर्णमयी ध्वजा को काट गिराने लगा।
7हे राजन्, सुवर्ण की बनी वह विशाल और भव्य ध्वजा, कटकर और टुकड़े-टुकड़े होकर, युयुत्सु के सामने गिर पड़ी।
8अपनी ध्वजा को इस प्रकार कटी हुई देखकर, क्रोध से अपनी सुध-बुध खोए हुए युयुत्सु ने उलूक की छाती पर पाँच बाणों से प्रहार किया।
9हे भरतवंशी, हे तात, तब उलूक ने युद्धभूमि में तेल में डुबोए हुए एक भल्ल बाण से अपने शत्रु का शिरोभाग काट डाला।
10युयुत्सु का वह कटा हुआ शिरोभाग भूमि पर ऐसे गिर पड़ा मानो कोई उत्तम तारा आकाश से पृथ्वी पर गिर पड़ा हो।
11तब उसने (उलूक ने) उनके चारों अश्वों का वध किया और स्वयं उन्हें (युयुत्सु को) पाँच बाणों से बींधा। उस बलवान् (उलूक) के द्वारा इस प्रकार बींधे जाने पर वे (युयुत्सु) दूसरे रथ पर चले गए।
12हे राजन्, उलूक उन्हें (अपने शत्रु को) युद्ध में परास्त करके पांचालों और सृंजयों की ओर दौड़ा और तीक्ष्ण बाणों से उनका वध करने लगा।
13हे महाबली नरेश, आपके पुत्र श्रुतकर्मा ने निर्भय होकर आधे पलक झपकने के समय के भीतर ही शतानीक को उनके अश्वों, सारथि और रथ से वंचित कर दिया।
14हे तात, अश्वों से रहित रथ पर खड़े उन महारथी शतानीक ने अत्यन्त क्रुद्ध होकर आपके पुत्र पर एक गदा फेंकी।
15हे भरतवंशी, वह गदा (आपके पुत्र के) रथ तथा अश्वों को उनके सवारों सहित धूल में मिलाकर, अत्यन्त वेग से पृथ्वी पर गिरी और उसे भेदकर भीतर धँस गई।
16तब वे दोनों वीर योद्धा, जो अपने रथों से वंचित हो चुके थे और जिन्होंने कुरुओं के यश की वृद्धि में योगदान दिया था, वास्तव में एक-दूसरे के मुख की ओर देखते हुए युद्ध से हट गए।
17तब अत्यन्त भयभीत आपके पुत्र विविंशति के रथ पर चढ़ गए। शतानीक भी शीघ्रता से प्रतिविन्ध्य के रथ पर आरूढ़ हो गए।
18अत्यन्त क्रुद्ध शकुनि ने भली-भाँति सान चढ़ाए गए बाणों से सुतसोम को बींधकर भी उन्हें (भय से) कँपा न सका; ठीक वैसे ही जैसे वर्षा की धारा किसी पर्वत को हिला नहीं सकती।
19हे भरतवंशी, सुतसोम ने भी अपने पिता के परम शत्रु को देखकर उसे कई सहस्र बाणों से घेर लिया।
20दूसरी ओर शकुनि ने भी, जो हस्तलाघव से सम्पन्न था और जो सब प्रकार के युद्ध का ज्ञाता था और जो पुनः विजय पाने के लिए अत्यन्त उत्सुक था, अपने अन्य पंखयुक्त बाणों से उन समस्त बाणों को काट डाला। तब वह (शकुनि), जो अत्यन्त क्रुद्ध हो गया था, युद्धभूमि में अपने तीक्ष्ण बाणों से इन बाणों को रोककर, तीन अन्य बाणों से सुतसोम को मार गिराने लगा।
21तब हे महाराज, आपके साले ने अनेक बाणों से उनके (शत्रु के) अश्वों, ध्वजा और सारथि को सूक्ष्म टुकड़ों में काट डाला। इस पर लोगों ने महान् गर्जना की।
22हे तात, तब उन महाधनुर्धर ने, जो अब अश्वहीन और रथहीन हो चुके थे और जिनकी ध्वजा तथा सारथि अनेक बाणों से सूक्ष्म टुकड़ों में काट दिए गए थे, दूसरा उत्तम धनुष उठाया। इस पर लोगों ने महान् गर्जना की।
23तब उन्होंने (सुतसोम ने) ऐसे बाण छोड़े जो सुवर्ण के पंखों से युक्त थे और जो पत्थर पर सान चढ़ाए गए थे; और तत्पश्चात् (उन्हीं बाणों से) युद्धभूमि में आपके साले का रथ काट डाला।
24उन महारथी सुबलपुत्र ने अपने रथ की ओर टिड्डियों के झुण्ड के समान बढ़ते हुए बाणों की पंक्तियों को देखकर तनिक भी कष्ट अनुभव नहीं किया। बल्कि उस परम यशस्वी ने वास्तव में अपने असंख्य बाणों से उन बाणों को रोक दिया।
25वहाँ (युद्धभूमि में) योद्धा तथा आकाश में स्थित सिद्धगण भी सुतसोम के उस असाधारण और अविश्वसनीय कर्म को देखकर अत्यन्त सन्तुष्ट हुए। क्योंकि वे (सुतसोम) पैदल रहकर ही शकुनि से युद्ध कर रहे थे, जो अपने रथ पर स्थित था।
26हे राजन्, उसने (शकुनि ने) अपने भल्ल बाणों के द्वारा, जो अत्यन्त उत्तम रीति से सान चढ़ाए गए थे और जो महान् वेग से सम्पन्न थे और जो पुनः अत्यन्त सीधे थे, उनका (सुतसोम का) धनुष तथा समस्त तूणीर काट डाले।
27तब उन्होंने (सुतसोम ने), जो इस प्रकार अपने रथ और धनुष से वंचित हो चुके थे, अपनी वह तलवार उठाकर महान् गर्जना की, जिसकी कान्ति नील कमल के वर्ण की थी और जिसकी मूठ हाथीदाँत की बनी हुई थी।
28परम बुद्धिमान् सुतसोम के द्वारा घुमाई जाती उस तलवार को उसने (शकुनि ने) निर्मल आकाश के समान देदीप्यमान और साक्षात् यमदण्ड के समान माना।
29हे बलवान् नरेश, महान् विद्या और पराक्रम से सम्पन्न उस खड्गधारी ने सहसा (युद्धभूमि के) सब ओर चौदह प्रकार के मण्डलों (युद्ध-कौशलों) की रचना करते हुए विचरण किया।
30तब उन्होंने युद्धभूमि में गति के नाना प्रकार के कौशल प्रदर्शित किए — अर्थात् चक्राकार घूमना और एक निश्चित ऊँचाई पर घुमाव लेना, पार्श्व से प्रहार करना, आगे बढ़कर आक्रमण करना और ऊँचा उछलना तथा तीव्रता से इधर-उधर विचरण करना और ऊपर तथा आगे की ओर बढ़ना।
31तब अपार पराक्रम से सम्पन्न सुबलपुत्र ने उन (अपने शत्रु) पर असंख्य बाण छोड़े, किन्तु उन्होंने अपनी ओर छोड़े गए उन बाणों को तत्काल ही अपनी तलवार से काट डाला।
32तब हे महाबली नरेश, इस पर अत्यन्त क्रुद्ध होकर सुबलपुत्र ने पुनः एक बार सुतसोम पर अनेक ऐसे बाण छोड़े, जो तीव्र विष वाले सर्पों के समान थे।
33बल में गरुड़ के समान उन योद्धा (सुतसोम) ने युद्ध में अपने हाथों का लाघव प्रदर्शित करके, अपनी विद्या और बल दोनों की सहायता से उन बाणों को अपनी तलवार से काट डाला।
34हे राजन्, उसने (शकुनि ने) अपने तीक्ष्ण क्षुरप्र बाणों के द्वारा अपने उस शत्रु की अत्यन्त उत्तम तलवार काट डाली, जो उस समय युद्धभूमि में मण्डलाकार विचरण कर रहे थे।
35इस प्रकार कटकर वह दृढ़ तलवार सहसा भूमि पर गिर पड़ी। किन्तु हे भरतवंशी, उस तलवार का दूसरा आधा भाग अब भी उन सुतसोम के हाथ में ही रहा।
36अपनी तलवार को इस प्रकार कटी हुई जानकर उन महारथी सुतसोम ने छह पग पीछे हटकर, उसी आधे भाग से (जो अब भी उनके हाथ में था) अपने शत्रु पर प्रहार किया।
37तलवार का वह आधा भाग, उन महात्मा (शकुनि) के उस धनुष को, जो सुवर्ण और रत्नों से अलंकृत था, प्रत्यंचा सहित काटकर, तत्काल ही भूमि पर गिर पड़ा।
38तब सुतसोम श्रुतकीर्ति के उस दृढ़ रथ पर चले गए। सुबलपुत्र ने भी दूसरा धनुष धारण करके, जो अत्यन्त भयंकर और अजेय था, मार्ग में असंख्य शत्रुओं का संहार करते हुए पाण्डवों की सेना पर आक्रमण किया।
39हे पृथ्वीपते, युद्धभूमि में अत्यन्त निर्भय होकर विचरण करते हुए सुबलपुत्र को देखते ही पाण्डव-सेना के बीच महान् कोलाहल उठ खड़ा हुआ।
40तब यह देखा गया कि सेना के वे दल, जो अत्यन्त अभिमानी थे, शस्त्रों से सुसज्जित थे और अत्यन्त विशाल थे, उन महात्मा सुबलपुत्र के द्वारा छिन्न-भिन्न कर दिए गए।
41हे राजन्, सुबलपुत्र पाण्डव-सेना के सैनिकों का संहार करता रहा; ठीक वैसे ही जैसे देवराज (इन्द्र) ने दैत्यों की सेना को कुचल डाला था।
नेपाली
1सञ्जयले भने — तब उलूक अत्यन्त वेगले युयुत्सुविरुद्ध जाइलाग्यो, जो तपाईंका छोराको विशाल सेनालाई छिन्नभिन्न पारिरहेका थिए; र उसले उनलाई यी वचन भन्यो — "पर्ख, पर्ख।"
2तब हे राजन्, युयुत्सुले उलूकलाई (प्वाँखयुक्त) एउटा तीक्ष्ण धार भएको बाणले पीडित पारे, ठीक त्यसै गरी जसरी कुनै विशाल पर्वत वज्रले आहत हुन्छ।
3यसमा उलूक पनि अत्यन्त क्रुद्ध भई, क्षुरजस्तै बाणले तपाईंका छोराको धनुष काटेर, युद्धभूमिमा उनीमाथि कर्णी बाणले प्रहार गर्न थाल्यो।
4क्रोधले जसका नेत्र राता भइसकेका थिए, ती युयुत्सुले त्यस काटिएको धनुष फ्याँकेर अर्को धनुष धारण गरे, जो अत्यन्त भयंकर र बढी वेगले सम्पन्न थियो।
5तब हे भरतवंशका श्रेष्ठ पुरुष, उनले (युयुत्सुले) उलूकलाई साठी बाणले बिँधे; र फेरि तीन बाणले उसको सारथिलाई ढाले; र उनले एक पटक फेरि उसलाई (उलूकलाई) बिँधिदिए।
6उलूक पनि, जो अत्यन्त क्रोधले भरिएको थियो, उनलाई (युयुत्सुलाई) सुनले अलंकृत बीस बाणले बिँधेर, युद्धभूमिमा उनको सुनको ध्वजा काटेर ढाल्न थाल्यो।
7हे राजन्, सुनको बनेको त्यो विशाल र भव्य ध्वजा, काटिएर र टुक्रा-टुक्रा भई, युयुत्सुको अगाडि खस्यो।
8आफ्नो ध्वजा यसरी काटिएको देखेर, क्रोधले आफ्नो सुधबुध गुमाएका युयुत्सुले उलूकको छातीमा पाँच बाणले प्रहार गरे।
9हे भरतवंशी, हे तात, तब उलूकले युद्धभूमिमा तेलमा डुबाइएको एउटा भल्ल बाणले आफ्नो शत्रुको शिरोभाग काटिदियो।
10युयुत्सुको त्यो काटिएको शिरोभाग भुइँमा यसरी खस्यो मानौँ कुनै उत्तम तारा आकाशबाट पृथ्वीमा खसेको होस्।
11तब उसले (उलूकले) उनका चारवटै घोडाको वध गर्यो र स्वयं उनलाई (युयुत्सुलाई) पाँच बाणले बिँध्यो। त्यस बलवान् (उलूक)द्वारा यसरी बिँधिएपछि उनी (युयुत्सु) अर्को रथमा गए।
12हे राजन्, उलूक उनलाई (आफ्नो शत्रुलाई) युद्धमा परास्त गरेर पाञ्चाल र सृञ्जयहरूतर्फ दौडियो र तीक्ष्ण बाणले तिनीहरूको वध गर्न थाल्यो।
13हे महाबली नरेश, तपाईंका छोरा श्रुतकर्माले निर्भय भई आधा आँखा झिम्काउने समयभित्रै शतानीकलाई तिनका घोडा, सारथि र रथबाट वञ्चित पारिदिए।
14हे तात, घोडाविहीन रथमा उभिएका ती महारथी शतानीकले अत्यन्त क्रुद्ध भई तपाईंका छोरामाथि एउटा गदा फ्याँके।
15हे भरतवंशी, त्यो गदा (तपाईंका छोराको) रथ तथा घोडाहरूलाई तिनका सवारसहित धूलोमा मिलाएर, अत्यन्त वेगले पृथ्वीमा खस्यो र त्यसलाई छेडेर भित्र गाडियो।
16तब ती दुवै वीर योद्धा, जो आफ्ना रथबाट वञ्चित भइसकेका थिए र जसले कुरुहरूको यशको वृद्धिमा योगदान दिएका थिए, वास्तवमै एक अर्काको मुखतर्फ हेर्दै युद्धबाट हटे।
17तब अत्यन्त भयभीत तपाईंका छोरा विविंशतिको रथमा चढे। शतानीक पनि छिटो प्रतिविन्ध्यको रथमा आरूढ भए।
18अत्यन्त क्रुद्ध शकुनिले राम्ररी सान चढाइएका बाणले सुतसोमलाई बिँधेर पनि उनलाई (भयले) कँपाउन सकेनन्; ठीक त्यसै गरी जसरी वर्षाको धाराले कुनै पर्वतलाई हल्लाउन सक्दैन।
19हे भरतवंशी, सुतसोमले पनि आफ्ना पिताका परम शत्रुलाई देखेर उसलाई कैयौँ हजार बाणले घेरे।
20अर्कोतर्फ शकुनिले पनि, जो हस्तलाघवले सम्पन्न थियो र जो सबै किसिमको युद्धको ज्ञाता थियो र जो फेरि विजय पाउन अत्यन्त उत्सुक थियो, आफ्ना अरू प्वाँखयुक्त बाणले ती सम्पूर्ण बाण काटिदियो। तब त्यो (शकुनि), जो अत्यन्त क्रुद्ध भइसकेको थियो, युद्धभूमिमा आफ्ना तीक्ष्ण बाणले यी बाणहरू रोकेर, तीन अरू बाणले सुतसोमलाई ढाल्न थाल्यो।
21तब हे महाराज, तपाईंका सालाले अनेक बाणले उनका (शत्रुका) घोडा, ध्वजा र सारथिलाई सूक्ष्म टुक्रामा काटिदिए। यसमा मानिसहरूले ठूलो गर्जना गरे।
22हे तात, तब ती महाधनुर्धरले, जो अब घोडाविहीन र रथविहीन भइसकेका थिए र जसका ध्वजा तथा सारथि अनेक बाणले सूक्ष्म टुक्रामा काटिएका थिए, अर्को उत्तम धनुष उठाए। यसमा मानिसहरूले ठूलो गर्जना गरे।
23तब उनले (सुतसोमले) यस्ता बाण छाडे जो सुनका प्वाँखले युक्त थिए र जो ढुङ्गामा सान चढाइएका थिए; र त्यसपछि (तिनै बाणले) युद्धभूमिमा तपाईंका सालाको रथ काटिदिए।
24ती महारथी सुबलपुत्रले आफ्नो रथतर्फ सलहका बथानजस्तै बढिरहेका बाणका पङ्क्ति देखेर अलिकति पनि कष्ट अनुभव गरेनन्। बरु त्यस परम यशस्वीले वास्तवमै आफ्ना असंख्य बाणले ती बाणहरू रोकिदियो।
25त्यहाँ (युद्धभूमिमा) योद्धाहरू तथा आकाशमा स्थित सिद्धहरू पनि सुतसोमको त्यस असाधारण र अविश्वसनीय कर्म देखेर अत्यन्त सन्तुष्ट भए। किनभने उनी (सुतसोम) पैदलै रहेर शकुनिसँग युद्ध गरिरहेका थिए, जो आफ्नो रथमा स्थित थियो।
26हे राजन्, उसले (शकुनिले) आफ्ना भल्ल बाणद्वारा, जो अत्यन्त उत्तम रीतिले सान चढाइएका थिए र जो ठूलो वेगले सम्पन्न थिए र जो फेरि अत्यन्त सिधा थिए, उनको (सुतसोमको) धनुष तथा सम्पूर्ण तरकस काटिदियो।
27तब उनले (सुतसोमले), जो यसरी आफ्नो रथ र धनुषबाट वञ्चित भइसकेका थिए, आफ्नो त्यो तरवार उठाएर ठूलो गर्जना गरे, जसको कान्ति नीलकमलको वर्णको थियो र जसको बीँड हस्तिहाडको बनेको थियो।
28परम बुद्धिमान् सुतसोमद्वारा घुमाइएको त्यस तरवारलाई उसले (शकुनिले) निर्मल आकाशजस्तै देदीप्यमान र साक्षात् यमदण्डजस्तै ठान्यो।
29हे बलवान् नरेश, ठूलो विद्या र पराक्रमले सम्पन्न त्यस खड्गधारीले एकाएक (युद्धभूमिको) चारैतिर चौध प्रकारका मण्डल (युद्धकौशल)को रचना गर्दै विचरण गरे।
30तब उनले युद्धभूमिमा गतिका नाना प्रकारका कौशल प्रदर्शन गरे — अर्थात् चक्राकार घुम्नु र एक निश्चित उचाइमा घुमाउ लिनु, पाखाबाट प्रहार गर्नु, अगाडि बढेर आक्रमण गर्नु र अग्लो उफ्रनु तथा तीव्रताले यताउता विचरण गर्नु र माथि तथा अगाडितर्फ बढ्नु।
31तब अपार पराक्रमले सम्पन्न सुबलपुत्रले उनी (आफ्नो शत्रु)माथि असंख्य बाण छाडे, तर उनले आफूतर्फ छाडिएका ती बाण तत्कालै आफ्नो तरवारले काटिदिए।
32तब हे महाबली नरेश, यसमा अत्यन्त क्रुद्ध भई सुबलपुत्रले फेरि एक पटक सुतसोममाथि यस्ता धेरै बाण छाडे, जो तीव्र विष भएका सर्पजस्ता थिए।
33बलमा गरुडजस्तै ती योद्धा (सुतसोम)ले युद्धमा आफ्ना हातको लाघव प्रदर्शन गरेर, आफ्नो विद्या र बल दुवैको सहायताले ती बाण आफ्नो तरवारले काटिदिए।
34हे राजन्, उसले (शकुनिले) आफ्ना तीक्ष्ण क्षुरप्र बाणद्वारा आफ्नो त्यस शत्रुको अत्यन्त उत्तम तरवार काटिदियो, जो त्यस बेला युद्धभूमिमा मण्डलाकार विचरण गरिरहेका थिए।
35यसरी काटिएर त्यो दृढ तरवार एकाएक भुइँमा खस्यो। तर हे भरतवंशी, त्यस तरवारको अर्को आधा भाग अझै ती सुतसोमको हातमै रह्यो।
36आफ्नो तरवार यसरी काटिएको थाहा पाएर ती महारथी सुतसोमले छ पाइला पछि हटेर, त्यही आधा भागले (जो अझै उनको हातमा थियो) आफ्नो शत्रुमाथि प्रहार गरे।
37तरवारको त्यो आधा भाग, ती महात्मा (शकुनि)को त्यस धनुषलाई, जो सुन र रत्नले अलंकृत थियो, ताँदोसहित काटेर, तत्कालै भुइँमा खस्यो।
38तब सुतसोम श्रुतकीर्तिको त्यस दृढ रथमा गए। सुबलपुत्रले पनि अर्को धनुष धारण गरेर, जो अत्यन्त भयंकर र अजेय थियो, बाटोमा असंख्य शत्रुहरूको संहार गर्दै पाण्डवहरूको सेनामाथि आक्रमण गरे।
39हे पृथ्वीपति, युद्धभूमिमा अत्यन्त निर्भय भई विचरण गरिरहेका सुबलपुत्रलाई देख्नासाथ पाण्डवसेनाका बीच ठूलो कोलाहल उठ्यो।
40तब यो देखियो कि सेनाका ती दलहरू, जो अत्यन्त अभिमानी थिए, शस्त्रले सुसज्जित थिए र अत्यन्त विशाल थिए, ती महात्मा सुबलपुत्रद्वारा छिन्नभिन्न पारिए।
41हे राजन्, सुबलपुत्रले पाण्डवसेनाका सिपाहीहरूको संहार गरिरह्यो; ठीक त्यसै गरी जसरी देवराज (इन्द्र)ले दैत्यहरूको सेनालाई कुल्चिएका थिए।