कर्ण पर्व — सामान्य संग्राम
खण्ड 6 — कर्ण, शल्य, सौप्तिक र स्त्री पर्व · अध्याय 21
संस्कृत
1धृतराष्ट्र उवाच पाण्ड्ये हते किमकरोदर्जुनो युधि संजय। एकवीरेण कर्णेन द्रावितेषु परेषु च॥
2समाप्तविद्यो बलवान् युक्तो वीरः स पाण्डवः। सर्वभूतेष्वनुज्ञातः शङ्करेण महात्मना॥
3तस्मान्महद् भयं तीव्रममित्रनाद धनंजयात्। स यत् तत्राकरोत् पार्थस्तन्ममाचक्ष्व संजय॥
4संजय उवाच हते पाण्ड्येऽर्जुनं कृष्णस्त्वरन्नाह वचो हितम्। पश्यामि नाहं राजानमपयातांश्च पाण्डवान्॥
5निवृत्तैश्च पुनः पार्थर्भग्नं शत्रुबलं महत्। अश्वत्थाम्नश्च सङ्कल्पाद्धताः कर्णेन सृञ्जयाः॥
6तथाश्वरथनागानां कृतं च कदनं महत्। सर्वमाख्यातवान् वीरो वासुदेवः किरीटिने॥
7एतच्छ्रुत्वा च दृष्ट्वा च भ्रातुर्घोरं महद्भयम्। वाहयाश्वान् हृषीकेश क्षिप्रमित्याह पाण्डवः॥
8ततः प्रायाद्हृषीकेशो रथेनाप्रतियोधिना। दारुणश्च पुनस्तत्र प्रादुरासीत् समागमः॥
9ततः पुनः समाजग्मुरभीताः कुरुपाण्डवाः। भीमसेनमुखाः पार्थाः सूतपुत्रमुखा वयम्॥
10ततः प्रववृत्ते भूयः संग्रामो राजसत्तम। कर्णस्य पाण्डवानां च यमराष्ट्रविवर्धनः॥
11धनूर्षि बाणान् परिघानसिपट्टिशतोमरान्। मुसलानि भुशुण्डीश्च सशत्तवृष्टिपरश्वधान्॥ गदाः प्रासाञ्छितान् कुन्तान् भिन्दिपालान् महाङ्कुशान्। प्रगृह्य क्षिप्रमापेतुः परस्परजिघांसया॥
12बाणज्यातलशब्देन द्यां दिशः प्रदिशो वियत्। पृथिवी नेमिघोषेण नादयन्तोऽभ्ययुः परान्॥
13तेन शब्देन महता संहृष्टाक्रुराहवम्। वीरा वीरैर्महाघोरं कलहान्तं तितीर्षवः॥
14ज्यातलज्ञधनुःशब्दः कुञ्जराणां च बुंहताम्। पादातानां च पततां नृणां नादो महानभूत्॥
15तालशब्दांश्चविविधाञ्शूराणां चाभिगर्जताम्। श्रुत्वा तत्र भृशं त्रेसुः पेतुर्मम्लुश्च सैनिकाः॥
16तेषां निनदतां चैव शस्त्रवर्षं च मुश्चताम्। बहूनाधिरथिर्वीरः प्रममाथेषुभिः परान्॥
17पश्च पश्चालवीराणां रथान् दश च पञ्च च। शाश्वसूतध्वजान् कर्णः शरैर्निन्ये यमक्षयम्॥
18योधमुख्या महावीर्याः पाण्डूनां कर्णमाहवे। शीघ्रास्त्रास्तूर्णमावृत्य परिवठ्ठः समन्ततः॥
19ततः कर्णो द्विषत्सेना शरवर्षेर्विलोडयन्। विजगाहाण्डजाकीर्णां पद्यिनामिव यूथयः॥
20द्विषन्मध्यमवस्कन्ध राधेयो धनुरुत्तमम्। विधुन्वान्ः शितैर्वाणैः शिरांस्युन्मथ्य पातयत्॥
21चर्मवर्माणि संछिन्नान्यपतन् भुवि देहिनाम्। विषेहुर्नास्य संस्पर्शं द्वितीयस्य पतत्रिणः॥
22वर्मदेहासुमथनैर्धनुषः प्रत्युतैः शरै। मौळ तलवे न्यहनत् कशया वाजिनो यथा॥
23पाण्डुसृञ्जयपञ्चालाशरगोचरमागतान्। ममर्द तरसा कर्णः सिंहो मृगगणानिव॥
24ततः पाञ्चालराजश्च द्रौपदेयाश्च मारिष। यमौ च युयुधानश्च सहिताः कर्णमभ्ययुः॥
25तेषु व्यायच्छमानेषु कुरुपाञ्चालपाण्डुषु। प्रियानसून् रणेत्यक्त्वा योधा जघ्नुः परस्परम्॥
26सुसंनद्धाः कवचिनः सशिरस्त्राणभूषणाः। गदाभिर्मुसलैश्चान्ये परिधैश्च महाबलाः॥ समभ्यधावन्त भृशं कालदण्डैरिवोद्यते। नर्दन्तश्चह्वयन्तश्च प्रवल्गन्तश्च मारिष॥
27ततो निजघ्नुरन्योन्यं पेतुश्चान्योन्यताडिताः। वमन्तो रुधिरं गात्रैर्विमस्तिष्केक्षणायुधाः॥
28दन्तपूर्णैः सरुधिरैर्वक्त्रैर्दाडिमसंनिभैः। जीवन्त इव चाप्येके तस्थुः शस्त्रोपबृंहिताः॥
29परश्वधैश्चाप्यवरे पट्टिशैरसिभिस्तथा। शक्तिभिर्भिन्दिपालैश्च नखरपासतोमरैः॥ ततक्षुश्चिच्छिदुश्चान्ये बिभिदुश्चिक्षिपुस्तथा। संचकर्तुश्च जघ्नुश्च क्रुद्धा रणमहार्णवे॥
30पेतुरन्योन्यनिहता व्यसवो रुधिरोक्षिताः। क्षरन्तः सुरसं रक्तं प्रकृत्ताश्चन्दना इव।॥
31रथै रथा विनिहता हस्तिभिश्चापि हस्तिनः। नरैर्नरा हताः पेतुरश्वश्चाश्वैः सहस्रशः॥
32ध्वजाः शिरांसि छत्राणि द्विपहस्ता नृणां भुजाः। क्षुरैर्भल्लार्धचन्द्रश्च च्छिन्ना: पेतुर्महीतले॥
33नरांश्च नागान् सरथान् हयान् समृदुराहवे। अश्वरोहैर्हताः शूराश्छिन्नहस्ताश्च दन्तिनः॥
34सपताकाध्वजा: पेतुर्विशीर्णा इव पर्वताः। पत्तिभिश्च समाप्लुत्य द्विरदाः स्यन्दनास्तथा॥
35हताश्च हन्यमानाश्च पतिताश्चैव सर्वशः। अश्वारोहाः सामासाद्य त्वरिताः पत्तिभिर्हताः॥
36सादिभिः पत्तिसंघाश्च निहता युधि शेरते। मृदितानीव पद्मानि प्रम्लाना इव च स्त्रजः॥
37हतानां वदनान्यासन् गात्राणि च महाहवे। रूपाण्यत्यर्थकान्तानि द्विरदाश्वनृणां नृप। समुन्नानीव वस्त्राणि ययुर्दुर्दर्शतां पराम्॥
अङ्ग्रेजी
1Dhritarashtra said O Sanjaya, on the slaughter of Pandya and also while that foremost of warriors, Karna, destroyed the hostile force, what did Arjuna do in the field of battle?
2That son of Pandu, who had finished the study of all sciences and who also was possessed of immense strength and who was attentive to fixed duties and who was a hero, was made by the lofty-minded Sankara most invincible amongst all creatures.
3My greatest and highly tormenting terrors from that slayer slayer of antagonists, Dhananjaya. O Sanjaya, do you relate to me in detail what the son of Pritha had done there on that on that occasion. are
4Sanjaya said On the death of Pandya, Krishna, with great activity, uttered these most beneficial words to Arjuna-'I do not find out the king. The other Pandavas have fled away (from the field of battle).'
5The vast hostile force was repeatedly broken by the son of Pritha, who retreated (from the field). The Srinjaya were slaughtered by Karna in carrying out the purposes of Ashvatthama.
6Then also a dreadful slaughter of the horses, cars and elephants was made (by that warrior). Thus the hero, Vasudeva, related all these to the diadem-decked one (Arjuna).
7Hearing of the great and immense fear of his brother (Yudhishthira), as also witnessing it, the Pandava readily addressed him thus-'O Hrishikesha, urge the horses.'
8Thereupon, Hrishikesha went (to the battle), ascending on an irresistible car. Then there raged a dreadful battle.
9Then once more both the Kurus and the Pandavas fearlessly came face to face (for an encounter). The sons of Pritha were headed by Bhimasena; and we were headed by the son Suta.
10Thereupon, O best of monarchs, again the dreadful battle took place between Karna and Pandavas, which aggrandised the kingdom of Yama.
11Having taken up the bows, the arrows, the spiked maces and the swords, lances and the battle-axes and also the short clubs, the Vushandis, the Shakti-darts, the rapiers and the axes, as well as the iron maces, the spears, the white Kuntas, the short arrows and the hooks, the warriors most rapidly fell upon one another with the desire of killing them.
12Having filled the firmament, the ten different points of the horison as well as the other subsidiary subsidiary points points and and the upper atmosphere with the noise of arrows, the bowstring and the sound of palms and again, having made the entire earth echo with the noise of clatter car-wheels, the warriors proceeded against their antagonists.
13Being gratified with that tremendous noise, the hero, who were most willing to cross over and reach the shore of that dreadful ocean of hostility, began to fight with numerous other horses.
14There was a great noise of the bowstrings, bows and lances and the loud roar of elephants; as also there were terrible shouts of the foot soldiers and men falling (upon the earth).
15There, having heard the numerous kinds of arrow sounds and the terrible uproar of the heroic warriors, the combatants were deeply struck with terror, fell down and became very pale.
16The warlike son of Adhiratha crushed, with innumerable arrows, large numbers of these enemies, who uttered loud roars and poured forth showers of weapons.
17Then Karna led to the abode of Death twenty car-warriors against the Panchala heroes, along with their horses, drivers and standards, by means of his innumerable arrows.
18Then, again, the best of the warriors of the vast Pandava force, who were all very powerful and who also were very sinart in the management of weapons, after having careered round, surrounded Karna from all sides in the field of battle.
19Thereupon Karna crushed the army belonging to the foes by means of showers of shafts; even as the leader of the elephants, plunging into a lake, crushes down the lotuses and swans, adorning the lake itself.
20The son of Radha, after having entered the hostile force and also having shaken his best of bonds had struck off their heads with his keen arrows and caused them to fall upon the carth.
21Being broken into pieces, the shields and coats of mail, belonging to the warriors, fell upon the earth; and none of them could bear the touch of a second arrow (to be shot by Karna).
22He (Karna) struck the fences of the antagonists, that could be perceivable only by the bowstrings, by means of shafts shot from his bow, that were capable of crushing the coats of mail, the bodies and the lives of the combatants); even as one strikes the horses with the whip.
23Then Karna, with great speed, crushed down the Pandus, the Panchalas and the Srinjayas, who came with the reach of his arrows; even as the lion slays the whole lot of dear.
24Thereupon, O sire, the king of the Panchalas, the sons of Draupadi, the twin brothers and Yuyudhana, who all gathered together, advanced against Karna.
25Whilst the Kurus, the Panchalas and the Pandus were fighting with one another, the combatants, offering up their lives slaughtered one another in the field of battle.
26O sire, the mighty warriors, who were all protected with armours and coats of mail and who also were ornamented with the headgears, uplifting their maces, short clubs and spiked maces, that resembled the very uplifted rod of Death jumped, marched most rapidly and dreadfully against their antagonists.
27Thereupon they (the combatants), being highly afflicted by one another and also being deprived of their brains, eyes and weapons, struck one another and fell down in the field of battle, when blood gushed out of their limbs.
28Some of the warriors, who were covered over with innumerable weapons, lay in the field of battle); and they were supposed to be alive with faces, that were as handsome as the pomegranates and also that were adorned with numerous teeth and smeared with blood.
29With the battle-axes, short maces, swords, the arrows called Sakti, the Vindipalas and hooks, spears and lances, others, again, who were highly enraged either crushed, cut-off, pierced, furled down lopped off or slaughtered one another in that vast ocean of battle.
30Being slain by one another, they (the combatants) fell down dead and covered over with blood; even as the sandal trees, being felled, fall down shedding red and excellent juice.
31Cars, being destroyed by cars and elephants, smitten down by elephants, smitten down by elephants and men, slaughtered by men and horses, fell (upon the earth) in thousands.
32The standards, heads, umbrellas, trunks of elephants and arms of men, being severed by the razor-like, broad headed and crescentshaped arrows, fell down upon the earth.
33They (the combatants) had smiiten down in that battle, the men, elephants and horses yoked to the cars. cars. Many heroes, were slaughtered by horsemen; and the elephants had their trunks cut-off.
34The elephants and cars being smitten down by the foot-soldiers, their standards along with their banner fell down like the cloven mountains.
35On all sides, some (of the warriors) were slaughtered and some were in course of being slaughtered and others, again, fell down. Then the horsemen after having encountered most actively with the foot-soldiers, were killed (by the foot-soldiers).
36The throngs of foot-soldiers, being slain by the horsemen, were lying on the field of battle, resembling the crushed lotuses and faded floral wreaths.
37The faces and limbs of the slain rested on the field and O king, the most beautiful forms of the elephants, horses and men, that resembled the dirty cloths, presented an exceedingly gloomy site.
हिन्दी
1धृतराष्ट्र ने कहा — हे सञ्जय, पाण्ड्य के वध पर और जब उन योद्धाश्रेष्ठ कर्ण शत्रु-सेना का विनाश कर रहे थे, तब अर्जुन ने युद्धभूमि में क्या किया?
2उन पाण्डुपुत्र को, जिन्होंने समस्त शास्त्रों का अध्ययन पूर्ण कर लिया था और जो अपार बल से सम्पन्न थे और जो नियत कर्तव्यों के प्रति सावधान थे और जो वीर थे, उदारचेता शंकर ने समस्त प्राणियों के बीच अत्यन्त अजेय बना दिया था।
3उन शत्रुहन्ता धनंजय से ही मेरे सबसे बड़े और अत्यन्त सन्तप्त करने वाले भय उत्पन्न होते हैं। हे सञ्जय, उस अवसर पर पृथापुत्र ने वहाँ जो किया, वह मुझे विस्तार से कहो।
4सञ्जय ने कहा — पाण्ड्य की मृत्यु पर कृष्ण ने महान् तत्परता से अर्जुन से ये अत्यन्त हितकर वचन कहे — "मुझे राजा (युधिष्ठिर) दिखाई नहीं देते। अन्य पाण्डव (युद्धभूमि से) भाग गए हैं।"
5(युद्धभूमि से) पीछे हटने वाले पृथापुत्र (युधिष्ठिर) के द्वारा वह विशाल शत्रु-सेना बारम्बार तोड़ी गई थी। अश्वत्थामा के प्रयोजन को पूरा करते हुए कर्ण ने सृंजयों का संहार किया।
6तब (उस योद्धा के द्वारा) अश्वों, रथों और हाथियों का भी भयंकर संहार किया गया। इस प्रकार वीर वासुदेव ने यह सब किरीटधारी (अर्जुन) को कह सुनाया।
7अपने भाई (युधिष्ठिर) के महान् और अपार भय के विषय में सुनकर तथा उसे साक्षात् देखकर भी, पाण्डव (अर्जुन) ने तत्काल उनसे कहा — "हे हृषीकेश, अश्वों को हाँकिए।"
8तब हृषीकेश अजेय रथ पर आरूढ़ होकर (युद्ध की ओर) गए। तब वहाँ भयंकर युद्ध छिड़ गया।
9तब पुनः एक बार कौरव और पाण्डव दोनों निर्भय होकर (युद्ध के लिए) आमने-सामने आ गए। पृथापुत्रों के आगे भीमसेन थे; और हमारे आगे सूतपुत्र (कर्ण) थे।
10तब हे राजाओं में श्रेष्ठ, कर्ण और पाण्डवों के बीच पुनः वह भयंकर युद्ध हुआ, जिसने यम के राज्य को समृद्ध कर दिया।
11धनुष, बाण, कीलों वाली गदाएँ, तलवारें, भाले और परशु तथा छोटे मुद्गर, भुशुण्डियाँ, शक्ति-बाण, कृपाण और कुठार, तथा लोहे की गदाएँ, शूल, श्वेत कुन्त, छोटे बाण और अंकुश — इन सबको हाथ में लेकर योद्धा एक-दूसरे का वध करने की इच्छा से अत्यन्त तीव्रता से एक-दूसरे पर टूट पड़े।
12बाणों के, प्रत्यंचा के तथा हथेलियों के आस्फोट के शब्द से आकाश, दसों दिशाओं, विदिशाओं तथा ऊपर के अन्तरिक्ष को भरकर, और फिर रथ-चक्रों की घरघराहट से समस्त पृथ्वी को गुँजाकर, योद्धा अपने शत्रुओं के विरुद्ध बढ़े।
13उस प्रचण्ड शब्द से हर्षित होकर वे वीर, जो शत्रुता के उस भयंकर समुद्र को पार कर उसके तट पर पहुँचने के लिए अत्यन्त उत्सुक थे, अनेक अन्य वीरों से युद्ध करने लगे।
14वहाँ प्रत्यंचाओं, धनुषों और भालों का महान् शब्द तथा हाथियों की उच्च चिंघाड़ हो रही थी; और पैदल सैनिकों तथा (पृथ्वी पर) गिरते हुए मनुष्यों की भयंकर चीत्कारें भी सुनाई दे रही थीं।
15वहाँ नाना प्रकार के बाणों के शब्द तथा वीर योद्धाओं का भयंकर कोलाहल सुनकर योद्धा गहरे भय से आक्रान्त हो गए, गिर पड़े और अत्यन्त पीले पड़ गए।
16युद्धकुशल अधिरथपुत्र (कर्ण) ने अपने असंख्य बाणों से उन बहुसंख्यक शत्रुओं को कुचल डाला, जो उच्च स्वर में गर्जते थे और अस्त्रों की वर्षा कर रहे थे।
17तब कर्ण ने पांचाल वीरों के विरुद्ध लड़ने वाले बीस महारथियों को उनके अश्वों, सारथियों और ध्वजाओं सहित अपने असंख्य बाणों के द्वारा यमलोक पहुँचा दिया।
18तब पुनः विशाल पाण्डव-सेना के श्रेष्ठ योद्धा, जो सब के सब अत्यन्त बलवान् थे और जो अस्त्र-संचालन में भी अत्यन्त चतुर थे, चारों ओर विचरण करके युद्धभूमि में सब ओर से कर्ण को घेरने लगे।
19तब कर्ण ने बाणों की वर्षा के द्वारा शत्रुओं की सेना को कुचल डाला; ठीक वैसे ही जैसे गजराज सरोवर में घुसकर उसी सरोवर को सुशोभित करने वाले कमलों और हंसों को कुचल देता है।
20राधापुत्र ने शत्रु-सेना में प्रवेश करके और अपने उत्तम धनुष को कँपाकर, उनके सिरों को अपने तीक्ष्ण बाणों से काट गिराया और उन्हें पृथ्वी पर गिरा दिया।
21योद्धाओं की ढालें और कवच टुकड़े-टुकड़े होकर पृथ्वी पर गिर पड़े; और उनमें से कोई भी (कर्ण के द्वारा छोड़े जाने वाले) दूसरे बाण का स्पर्श सहन न कर सका।
22उन्होंने (कर्ण ने) शत्रुओं के उन आवरणों पर, जो केवल प्रत्यंचाओं से ही जाने जा सकते थे, अपने धनुष से छोड़े गए ऐसे बाणों से प्रहार किया जो योद्धाओं के कवचों, शरीरों और प्राणों को चूर-चूर करने में समर्थ थे; ठीक वैसे ही जैसे कोई कोड़े से अश्वों पर प्रहार करता है।
23तब कर्ण ने महान् वेग से उन पाण्डवों, पांचालों और सृंजयों को कुचल डाला, जो उनके बाणों की पहुँच के भीतर आ गए; ठीक वैसे ही जैसे सिंह मृगों के समूचे झुण्ड का वध कर देता है।
24तब हे तात, पांचालराज, द्रौपदी के पुत्र, दोनों जुड़वाँ भाई (नकुल-सहदेव) और युयुधान — ये सब एकत्र होकर कर्ण के विरुद्ध आगे बढ़े।
25जब कौरव, पांचाल और पाण्डव परस्पर युद्ध कर रहे थे, तब योद्धा अपने प्राणों की आहुति देते हुए युद्धभूमि में एक-दूसरे का संहार करने लगे।
26हे तात, वे महाबली योद्धा, जो सब के सब कवचों और वर्मों से सुरक्षित थे और जो शिरस्त्राणों से भी अलंकृत थे, साक्षात् उठे हुए यमदण्ड के समान अपनी गदाएँ, छोटे मुद्गर और कीलों वाली गदाएँ उठाकर उछले और अत्यन्त तीव्रता तथा भयंकरता से अपने शत्रुओं की ओर बढ़े।
27तब वे (योद्धा) एक-दूसरे के द्वारा अत्यन्त पीड़ित होकर तथा अपने मस्तिष्क, नेत्रों और शस्त्रों से वंचित होकर, एक-दूसरे पर प्रहार करते हुए युद्धभूमि में गिर पड़े, जब उनके अंगों से रक्त की धाराएँ फूट पड़ीं।
28कुछ योद्धा, जो असंख्य अस्त्रों से ढके हुए थे, युद्धभूमि में पड़े थे; और वे जीवित प्रतीत होते थे, क्योंकि उनके मुख अनार के समान सुन्दर थे और अनेक दाँतों से सुशोभित तथा रक्त से लिप्त थे।
29परशुओं, छोटी गदाओं, तलवारों, शक्ति नामक बाणों, विन्दिपालों और अंकुशों, शूलों तथा भालों से, अत्यन्त क्रुद्ध कितने ही अन्य योद्धा उस विशाल युद्ध-समुद्र में एक-दूसरे को कुचलते, काटते, बींधते, गिराते, छाँटते अथवा मारते रहे।
30एक-दूसरे के द्वारा मारे जाकर वे (योद्धा) रक्त से आच्छादित होकर मृत गिर पड़े; ठीक वैसे ही जैसे चन्दन के वृक्ष काटे जाने पर लाल और उत्तम रस बहाते हुए गिर पड़ते हैं।
31रथों से रथ नष्ट होकर, हाथियों से हाथी मारे जाकर, हाथियों और मनुष्यों से मनुष्य मारे जाकर, तथा मनुष्यों और अश्वों से (अन्य) मारे जाकर, सहस्रों की संख्या में (पृथ्वी पर) गिर पड़े।
32क्षुर के समान, भल्ल तथा अर्धचन्द्राकार बाणों से कटकर ध्वजाएँ, सिर, छत्र, हाथियों की सूँड़ें और मनुष्यों की भुजाएँ पृथ्वी पर गिर पड़ीं।
33उन्होंने (योद्धाओं ने) उस युद्ध में मनुष्यों, हाथियों तथा रथों में जुते हुए अश्वों को मार गिराया। अनेक वीर अश्वारोहियों के द्वारा मारे गए; और हाथियों की सूँड़ें काट डाली गईं।
34पैदल सैनिकों के द्वारा हाथी और रथ मार गिराए जाने पर, उनकी ध्वजाएँ अपनी पताकाओं सहित विदीर्ण पर्वतों के समान गिर पड़ीं।
35सब ओर कुछ (योद्धा) मारे जा चुके थे, कुछ मारे जा रहे थे और कुछ अन्य गिर रहे थे। तब अश्वारोही, पैदल सैनिकों से अत्यन्त तत्परता के साथ भिड़कर, (उन्हीं पैदल सैनिकों के द्वारा) मार डाले गए।
36अश्वारोहियों के द्वारा मारे जाकर पैदल सैनिकों के समूह युद्धभूमि में पड़े हुए थे, जो कुचले हुए कमलों और मुरझाई हुई पुष्पमालाओं के समान प्रतीत होते थे।
37मारे गए योद्धाओं के मुख और अंग युद्धभूमि में पड़े थे और हे राजन्, हाथियों, अश्वों तथा मनुष्यों के वे अत्यन्त सुन्दर रूप, जो अब मैले वस्त्रों के समान दिखाई देते थे, अत्यन्त विषादपूर्ण दृश्य उपस्थित कर रहे थे।
नेपाली
1धृतराष्ट्रले भने — हे सञ्जय, पाण्ड्यको वधमा र जब ती योद्धाश्रेष्ठ कर्णले शत्रुसेनाको विनाश गरिरहेका थिए, तब अर्जुनले युद्धभूमिमा के गरे?
2ती पाण्डुपुत्रलाई, जसले सम्पूर्ण शास्त्रको अध्ययन पूरा गरिसकेका थिए र जो अपार बलले सम्पन्न थिए र जो नियत कर्तव्यप्रति सावधान थिए र जो वीर थिए, उदारचेता शंकरले सम्पूर्ण प्राणीहरूका बीच अत्यन्त अजेय बनाइदिएका थिए।
3ती शत्रुहन्ता धनञ्जयबाटै मेरा सबभन्दा ठूला र अत्यन्त सन्तप्त पार्ने भय उत्पन्न हुन्छन्। हे सञ्जय, त्यस अवसरमा पृथापुत्रले त्यहाँ जे गरे, त्यो मलाई विस्तारसँग भन।
4सञ्जयले भने — पाण्ड्यको मृत्युमा कृष्णले ठूलो तत्परताले अर्जुनलाई यी अत्यन्त हितकर वचन भने — "मलाई राजा (युधिष्ठिर) देखिँदैनन्। अरू पाण्डवहरू (युद्धभूमिबाट) भागिसकेका छन्।"
5(युद्धभूमिबाट) पछि हट्ने पृथापुत्र (युधिष्ठिर)द्वारा त्यो विशाल शत्रुसेना बारम्बार भाँचिएको थियो। अश्वत्थामाको प्रयोजन पूरा गर्दै कर्णले सृञ्जयहरूको संहार गरे।
6तब (त्यस योद्धाद्वारा) घोडा, रथ र हात्तीहरूको पनि भयंकर संहार गरियो। यसरी वीर वासुदेवले यी सबै किरीटधारी (अर्जुन)लाई भनिदिए।
7आफ्नो भाइ (युधिष्ठिर)को ठूलो र अपार भयको विषयमा सुनेर तथा त्यसलाई साक्षात् देखेर पनि, पाण्डव (अर्जुन)ले तत्कालै उनलाई भने — "हे हृषीकेश, घोडाहरू हाँक्नुहोस्।"
8तब हृषीकेश अजेय रथमा आरूढ भई (युद्धतर्फ) गए। तब त्यहाँ भयंकर युद्ध छेडियो।
9तब फेरि एक पटक कौरव र पाण्डव दुवै निर्भय भई (युद्धका लागि) आमनेसामने भए। पृथापुत्रहरूको अगाडि भीमसेन थिए; र हाम्रो अगाडि सूतपुत्र (कर्ण) थिए।
10तब हे राजाहरूमा श्रेष्ठ, कर्ण र पाण्डवहरूका बीच फेरि त्यो भयंकर युद्ध भयो, जसले यमको राज्यलाई समृद्ध पारिदियो।
11धनुष, बाण, काँडा भएका गदा, तरवार, भाला र परशु तथा साना मुद्गर, भुशुण्डी, शक्ति-बाण, कृपाण र बन्चरो, तथा फलामका गदा, शूल, सेता कुन्त, साना बाण र अंकुश — यी सबै हातमा लिएर योद्धाहरू एक अर्काको वध गर्ने इच्छाले अत्यन्त तीव्रताले एक अर्कामाथि जाइलागे।
12बाणहरूको, ताँदोको तथा हत्केलाको आस्फोटको शब्दले आकाश, दसै दिशा, विदिशा तथा माथिको अन्तरिक्ष भरेर, र फेरि रथचक्रहरूको घरघराहटले सम्पूर्ण पृथ्वी गुन्जाएर, योद्धाहरू आफ्ना शत्रुविरुद्ध बढे।
13त्यस प्रचण्ड शब्दले हर्षित भई ती वीरहरू, जो शत्रुताको त्यस भयंकर समुद्र पार गरी त्यसको किनारमा पुग्न अत्यन्त उत्सुक थिए, अरू धेरै वीरहरूसँग युद्ध गर्न थाले।
14त्यहाँ ताँदो, धनुष र भालाहरूको ठूलो शब्द तथा हात्तीहरूको उच्च चिच्याहट भइरहेको थियो; र पैदल सिपाही तथा (पृथ्वीमा) ढल्दै गरेका मानिसहरूका भयंकर चित्कार पनि सुनिँदै थिए।
15त्यहाँ नाना प्रकारका बाणहरूको शब्द तथा वीर योद्धाहरूको भयंकर कोलाहल सुनेर योद्धाहरू गहिरो भयले आक्रान्त भए, ढले र अत्यन्त निन्याउरो भए।
16युद्धकुशल अधिरथपुत्र (कर्ण)ले आफ्ना असंख्य बाणले ती धेरै शत्रुहरूलाई कुल्चिदिए, जो उच्च स्वरमा गर्जन्थे र अस्त्रहरूको वर्षा गरिरहेका थिए।
17तब कर्णले पाञ्चाल वीरहरूविरुद्ध लड्ने बीस महारथीलाई तिनका घोडा, सारथि र ध्वजासहित आफ्ना असंख्य बाणद्वारा यमलोक पुर्याइदिए।
18तब फेरि विशाल पाण्डवसेनाका श्रेष्ठ योद्धाहरू, जो सबै अत्यन्त बलवान् थिए र जो अस्त्र-सञ्चालनमा पनि अत्यन्त चतुर थिए, चारैतिर विचरण गरेर युद्धभूमिमा चारैतिरबाट कर्णलाई घेर्न थाले।
19तब कर्णले बाणको वर्षाद्वारा शत्रुहरूको सेनालाई कुल्चिदिए; ठीक त्यसै गरी जसरी गजराजले पोखरीमा पसेर त्यही पोखरीलाई सुशोभित पार्ने कमल र हाँसहरूलाई कुल्चिदिन्छ।
20राधापुत्रले शत्रुसेनामा प्रवेश गरेर र आफ्नो उत्तम धनुष कँपाएर, तिनका टाउका आफ्ना तीक्ष्ण बाणले काटेर ढाले र तिनलाई पृथ्वीमा खसालिदिए।
21योद्धाहरूका ढाल र कवचहरू टुक्रा-टुक्रा भई पृथ्वीमा खसे; र तीमध्ये कसैले पनि (कर्णद्वारा छाडिने) दोस्रो बाणको स्पर्श सहन सकेन।
22उनले (कर्णले) शत्रुहरूका ती आवरणमाथि, जो ताँदोबाट मात्र थाहा पाउन सकिन्थे, आफ्नो धनुषबाट छाडिएका यस्ता बाणले प्रहार गरे जो योद्धाहरूका कवच, शरीर र प्राण चूरचूर पार्न समर्थ थिए; ठीक त्यसै गरी जसरी कसैले कोर्राले घोडाहरूमाथि प्रहार गर्छ।
23तब कर्णले ठूलो वेगले ती पाण्डव, पाञ्चाल र सृञ्जयहरूलाई कुल्चिदिए, जो उनका बाणको पहुँचभित्र आए; ठीक त्यसै गरी जसरी सिंहले मृगहरूको सिङ्गो बथानको वध गरिदिन्छ।
24तब हे तात, पाञ्चालराज, द्रौपदीका छोराहरू, दुवै जुम्ल्याहा भाइ (नकुल-सहदेव) र युयुधान — यी सबै एकत्र भई कर्णविरुद्ध अगाडि बढे।
25जब कौरव, पाञ्चाल र पाण्डवहरू परस्पर युद्ध गरिरहेका थिए, तब योद्धाहरू आफ्ना प्राणको आहुति दिँदै युद्धभूमिमा एक अर्काको संहार गर्न थाले।
26हे तात, ती महाबली योद्धाहरू, जो सबै कवच र वर्मले सुरक्षित थिए र जो शिरस्त्राणले पनि अलंकृत थिए, साक्षात् उठेको यमदण्डजस्तै आफ्ना गदा, साना मुद्गर र काँडा भएका गदा उठाएर उफ्रे र अत्यन्त तीव्रता तथा भयंकरताले आफ्ना शत्रुहरूतर्फ बढे।
27तब तिनीहरू (योद्धाहरू) एक अर्काद्वारा अत्यन्त पीडित भई तथा आफ्ना मस्तिष्क, नेत्र र शस्त्रबाट वञ्चित भई, एक अर्कामाथि प्रहार गर्दै युद्धभूमिमा ढले, जब तिनका अङ्गबाट रगतका धारा फुटे।
28केही योद्धाहरू, जो असंख्य अस्त्रले ढाकिएका थिए, युद्धभूमिमा लडिरहेका थिए; र तिनीहरू जीवित प्रतीत हुन्थे, किनभने तिनका मुख अनारजस्तै सुन्दर थिए र अनेक दाँतले सुशोभित तथा रगतले लिपिएका थिए।
29परशु, साना गदा, तरवार, शक्ति नामक बाण, विन्दिपाल र अंकुश, शूल तथा भालाले, अत्यन्त क्रुद्ध थुप्रै अरू योद्धाहरू त्यस विशाल युद्ध-समुद्रमा एक अर्कालाई कुल्चँदै, काट्दै, बिँध्दै, ढाल्दै, छाँट्दै अथवा मार्दै रहे।
30एक अर्काद्वारा मारिएर तिनीहरू (योद्धाहरू) रगतले ढाकिएर मृत ढले; ठीक त्यसै गरी जसरी चन्दनका रूख काटिँदा रातो र उत्तम रस बगाउँदै ढल्छन्।
31रथले रथ नष्ट भई, हात्तीले हात्ती मारिई, हात्ती र मानिसले मानिस मारिई, तथा मानिस र घोडाले (अरू) मारिई, हजारौँको सङ्ख्यामा (पृथ्वीमा) ढले।
32क्षुरजस्ता, भल्ल तथा अर्धचन्द्राकार बाणले काटिएर ध्वजा, टाउका, छत्र, हात्तीका सुँड र मानिसका पाखुरा पृथ्वीमा खसे।
33तिनीहरूले (योद्धाहरूले) त्यस युद्धमा मानिस, हात्ती तथा रथमा नारिएका घोडाहरूलाई ढाले। अनेक वीरहरू अश्वारोहीहरूद्वारा मारिए; र हात्तीहरूका सुँड काटिए।
34पैदल सिपाहीहरूद्वारा हात्ती र रथ ढालिएपछि, तिनका ध्वजा आफ्ना पताकासहित विदीर्ण पर्वतजस्तै ढले।
35चारैतिर कोही (योद्धा) मारिइसकेका थिए, कोही मारिँदै थिए र कोही अरू ढल्दै थिए। तब अश्वारोहीहरू, पैदल सिपाहीहरूसँग अत्यन्त तत्परतासाथ जुधेर, (तिनै पैदल सिपाहीहरूद्वारा) मारिए।
36अश्वारोहीहरूद्वारा मारिएर पैदल सिपाहीहरूका समूह युद्धभूमिमा लडिरहेका थिए, जो कुल्चिएका कमल र ओइलिएका फूलमालाजस्ता देखिन्थे।
37मारिएका योद्धाहरूका मुख र अङ्ग युद्धभूमिमा लडिरहेका थिए र हे राजन्, हात्ती, घोडा तथा मानिसहरूका ती अत्यन्त सुन्दर रूप, जो अब मैला वस्त्रजस्ता देखिन्थे, अत्यन्त विषादपूर्ण दृश्य प्रस्तुत गरिरहेका थिए।