जलप्रदानिक पर्व — धृतराष्ट्र मूर्च्छित भई विलाप गर्छन्; युधिष्ठिरको कार्य
खण्ड 6 — कर्ण, शल्य, सौप्तिक र स्त्री पर्व · अध्याय 187
संस्कृत
1वैशम्पायन उवाच विदुरस्य तु तद् वाक्यं निशम्य कुरुसत्तमः। पुत्रशोकाभिसंतप्तः पपात भुवि मूर्छितः॥
2तं तथा पतितं भूमौ नि:संज्ञं प्रेक्ष्य बान्धवाः। कृष्णद्वैपायनश्चैव क्षत्ता व विदुरस्तथा॥ संजयः सुहृदश्चान्ये द्वा:स्था ये चास्य सम्मताः। जलेन सुखशीतेन तालवृन्तैश्च भारत॥ पस्पृशुश्च करैर्गानं वीजमानाश्च यत्नतः। अन्वासन् सुचिरं कालं धृतराष्ट्र तथागतम्॥
3अथ दीर्घस्य कालस्य लब्धसंज्ञो महीपतिः। विललाप चिरं कालं पुत्राधिभिरभिप्लुतः॥
4धिगस्तु खलु मानुष्यं मानुषेषु परिग्रहे। यतो मूलानि दुःखानि सम्भवन्ति मुहुर्मुहुः॥
5पुत्रनाशेऽर्थनाशे च ज्ञातिसम्बन्धिनामथ। प्राप्यते सुमहद् दुःखं विषाग्निप्रतिमं विभो॥
6येन दह्यन्ति गात्राणि येन प्रज्ञा विनश्यति। येनाभिभूतः पुरुषो मरणं बहु मन्यते॥
7तदिदं व्यसनं प्राप्तं मया भाग्यविपर्ययात्। तस्यान्तं नाधिगच्छामि ऋते प्राणविमोक्षणात्॥
8तथैवाहं करिष्यामि अद्यैव द्विजसत्तम। इत्युक्त्वा तु महात्मानं पितरं ब्रह्मवित्तमम्॥ धृतराष्ट्रोऽभवन्मूढः स शोकं परमं गतः। अभूच तूष्णीं राजासौ ध्यायमानो महीपते॥
9तस्य तद् वचनं श्रुत्वा कृष्णद्वैपायनः प्रभुः। पुत्रशोकाभिसंतप्तं पुत्रं वचनमब्रवीत्॥
10व्यास उवाच धृतराष्ट्रो महाबाहो यत् त्वां वक्ष्यामि तच्छृणु। श्रुतवानसि मेधावी धर्मार्थकुशलः प्रभो॥
11न तेऽस्त्यविदितं किंचिद् वेदितव्यं परंतप। अनित्यतां हि मानां विजानासि न संशयः॥
12अध्रुवे जीवलोके च स्थाने वा शाश्वते सति। जीविते मरणान्ते च कस्माच्छोचसि भारत॥
13प्रत्यक्षं तव राजेन्द्र वैरस्यास्य समुद्भवः। पुत्रं ते कारणं कृत्वा कालयोगेन कारितः॥
14अवश्यं भवितव्ये च कुरूणां वैशसे नृप। कस्माच्छोचसि ताशूरान् गतान् परमिकां गतिम्।।
15जानता च महाबाहो विदुरेण महात्मना। यतितं सर्वयत्नेन शमं प्रति जनेश्वर॥
16न च दैवकृतो मार्गः शक्यो भूतेन केनचित्। घटतापि चिरं कालं नियन्तुमिति मे मतिः॥
17देवतानां हि यत् कार्यं मया प्रत्यक्षतः श्रुतम्। तत् देऽहं सम्प्रवक्ष्यामि यथा स्थैर्यं भवेत् तव॥
18पुराहं त्वरितो यातः सभामैन्द्री जितकमः। अपश्यं तत्र च तदा समवेतान् दिवौकसः॥
19नारदप्रमुखाश्चापि सर्वे देवर्षयोऽनघ तत्र चापि मया हृष्टा पृथिवी पृथिवीपते॥
20कार्यार्थमुपसम्प्राप्ता देवतानां समीपतः। उपगम्य तदा धात्री देवानाह समागतान्॥ यत् कार्यं मम युष्माभिर्ब्रह्मणः सदने तदा। प्रतिज्ञातं महाभागास्तच्छीघ्रं संविधीयताम्॥
21तस्यास्तद् वचनं श्रुत्वा विष्णुर्लोकनमस्कृतः। उवाच वाक्यं प्रहसन् पृथिवी देवसंसदि॥ धृतराष्ट्रस्य पुत्राणां यस्तु ज्येष्ठः शतस्य वै। दुर्योधन इति ख्यातः स ते कार्यं करिष्यति॥ तं च प्राप्य महीपालं कृतकृत्या भविष्यसि।
22तस्यार्थे पृथिवीपाला: कुरुक्षेत्रं समागताः॥ अन्योन्यं घातयिष्यन्ति दृढैः शस्त्रैः प्रहारिणः।
23ततस्ते भविता देवि भारस्य युधि नाशनम्॥ गच्छ शीघ्रं स्वकं स्थानं लोकान् धारय शोभने।
24य एष ते सुतो राजन् लोकसंहारकारणात्॥ कलेरंशः समुत्पन्नो गान्धार्या जठरे नृप।
25अमर्षी चपलश्चापि क्रोधनो दुष्प्रसाधनः॥ दैवयोगात् समुत्पन्ना भ्रातरश्चास्य तादृशाः।
26शकुनिर्मातुलश्चैव कर्णश्च परमः सखा॥ समुत्पन्ना विनाशार्थं पृथिव्यां सहिता नृपाः।
27यादृशो जायते राजा तादृशोऽस्य जनो भवेत्॥ अधर्मो धर्मतां याति स्वामी चेद् धार्मिको भवेत्।
28स्वामिनो गुणदोषाभ्यां भृत्याः स्युर्नात्र संशयः॥ दुष्टं राजानमासाद्य गतास्ते तनया नृप।
29एतमर्थं महाबाहो नारदो वेद तत्त्ववित्॥ आत्मापराधात् पुत्रास्ते विनष्टाः पृथिवीपते। मा ताशोचस्व राजेन्द्र न हि शोकेऽस्ति कारणम्।।३५
30न हि ते पाण्डवाः स्वल्पमपराध्यन्ति भारत। पुत्रास्तव दुरात्मानो यैरियं घातिता मही॥
31नारदेन च भद्रं ते पूर्वमेव न संशयः। युधिष्ठिरस्य समितौ राजसूये निवेदितम्॥ पाण्डवाः कौरवाः सर्वे समासाद्य परस्परम्। न भविष्यन्ति कौन्तेय यत् ते कृत्यं तदाचर॥
32नारदस्य वचः श्रुत्वा तदाशोचन्त पाण्डवाः। एवं ते सर्वमाख्यातं देवगुह्यं सनातनम्॥
33कथं ते शोकनाश: स्यात् प्राणेषु च दया प्रभो। स्नेहश्च पाण्डुपुत्रेषु ज्ञात्वा दैवकृतं विधिम्॥
34एष चार्थो महाबाहो पूर्वमेव मया श्रुतः। कथितो धर्मराजस्य राजसूये ऋतूत्तमे॥
35यतितं धर्मपुत्रेण मया गुह्ये निवेदिते। अविग्रहे कौरवाणां दैवं तु बलवत्तरम्॥
36अनतिक्रमणीयो हि विधि राजन् कथंचन। कृतान्तस्य तु भूतेन स्थावरेण चरेण च॥
37भवान् धर्मपरो यत्र बुद्धिश्रेष्ठश्च भारत। मुह्यते प्राणिनां ज्ञात्वा गतिं चागतिमेव च॥
38त्वां तु शोकेन संतप्तं मुह्यमानं मुहुर्मुहुः। ज्ञात्वा युधिष्ठिरो राजा प्राणानपि परित्यजेत्॥
39कृपालुनित्यशो वीरस्तिर्यग्योनिगतेष्वपि। स कथं त्वयि राजेन्द्र कृपां नैव करिष्यति॥
40मम चैव नियोगेन विधेश्चाप्यनिवर्तनात्। पाण्डवानां च कारुण्यात् प्राणान् धारय भारत।॥
41एवं ते वर्तमानस्य लोके कीर्तिर्भविष्यति। धर्मार्थः सुमहांस्तात तप्तं स्याच तपश्चिरात्॥
42पुत्रशोकं समुत्पन्नं हुताशं ज्वलितं यथा। प्रज्ञाम्भसा महाभाग निर्वापय सदा सदा॥
43वैशम्पायन उवाच तच्छ्रुत्वा तस्य वचनं व्यासस्यामिततेजसः। मुहूर्तं समनुध्यायन् धृतराष्ट्रोऽभ्यभाषत।॥ महता शोकजालेन प्रणुन्नोऽस्मि द्विजोत्तम। नात्मानमवबुध्यामि मुह्यमानो मुहुर्मुहुः॥
44इदं तु वचनं श्रुत्वा तव देवनियोगजम्। धारयिष्याम्यहं प्राणान् घटिष्ये न तु शोचितुम्॥
45एतच्छ्रुत्वा तु वचनं व्यासः सत्यवतीसुतः। धृतराष्ट्रस्य राजेन्द्र तत्रैवान्तरधीयत॥
अङ्ग्रेजी
1Vaishampayana said “After hearting the words of Vidura, the chief of the Kurus, stricken with grief on account of the death of his sons, dropped down senseless on the Earth.
2Seeing him fall down in that state, his friends as also the island-born Vyasa, Vidura, Sanjaya, and other well-wishers, and the trust worthy attendants who used to wait at the gates, sprinkled cool water over his body, and fanned him with palm leaves, and gently rubbed him with their hands. for a long while they solaced the king while in that state.
3Regaining his senses, after a long time the monarch, wept for a long time, overwhelmed with grief on account of the death of his sons.
4He said:-'Fie on the humanity. Fie out the human body. The miseries that we suffer in this life frequently originate from the very state of humanity.
5Alas, O lord great is the grief, like poison or fire, that one suffers at the loss of sons, of riches, of kinsmen, and relatives.
6That grief cosumes our limbs, and wisdom. Stricken with that grief, a person welcomes death.
7This calamity that has be fallen me terminate with life itself. O best of sages, I shall, therefore, put an end to my life this very day.'
8Saying so to his great sire, that foremost of all persons conversant with Brahma, Dhritarashtra, laden with grief, became stupefied. The king, O monarch, thinking of his miseries, became silent.
9Hearing these words of his the powerful Vyasa thus spoke to his son stricken with grief on account of the death of his children.
10Vyasa said O mighty-armed Dhritarashtra, hear what I say. You are learned, intelligent, and you O powerful, one, are skilled in understanding duties.
11Everything is know to you. O scorcher of foes. Forsooth you know the instability of all things doomed to death.
12When this life is fickle, when this word itself is not eternal, when life is sure to end in death, why then, O Bharata, do you grieve?
13Before your very eyes, O king, Time, making your son the cause, created this enmity.
14This destruction of the Kurus, O king, was inevitable. Why then do you grieve for those heroes that have achieved the highest end?
15The high-souled Vidura knew every thing. he had tried his best, О king, to bring about peace.
16I Think the course marked by destiny cannot be controlled by any one, even if one struggles for ever.
17The course that was settled by the celestial was known to me direct. I will recite it to you, so that you may enjoy peace of mind.
18Once before, I went very quickly to the court of Indra. There I all the inhabitation's of heaven assembled together.
19There were, O sinless one, all the celestial Rishis also, headed by Narada. There, O king, I saw also the Earth in her embodied form. saw
20The latter had gone to the gods for the accomplishment of a particular mission. Approaching the gods, she said,—While you were in Brahman's abode you promised to do all for me. Let that be accomplished soon.
21Hearing these words of hers, Vishnu, adored of all the worlds, smilingly addressed her in the midst of the celestials, saving,-The eldest of the hundred sons of Dhritarashtra, viz., Duryodhana, will accomplish your work. Through that king you object will be achieved.
22For his sake, many kings assemble together on the field of Kuru, They will cause one another to be killed through hard weapons.
23It is evident, O goddess, that your bruden will then he lightened in battle, Go quickly to your won station and continue to bear the the weight of creatures, O beautiful damsel.
24From this you should know, O king that your son Duryodhana, born in Gandhari's womb, was a portion of Kali born for bringing about a universal slaughter.
25He was vindictive, restless, wrathful and difficult of being pleased. Through the influence of Destiny his brothers also took after him.
26Shakuni became his maternal uncle and Karna his great friend. Many other kings were born on Earth for helping him in the work of destruction.
27As the king is, so are his subjects. If the king becomes pious, even unrighteousness becomes incarnate in his kingdom.
28Servants, forsooth, are affected by the merits and demerits of their masters. O king, having obtained a bad king, your other sons have all been destroyed.
29Conversant with truth, Narada knew all this. Through their own faults, your sons have been destroyed, O king! Do not grieve for them, O king. There in no cause for grief.
30The Pandavas are not to be blamed, O Bharata, in the least, for what has taken place. Your sons were all wicked. It is they that caused this destruction on Earth.
31Narada had truly spoken out to Yudhishthira, all this in his court at the time of the Rajasuya sacrifice, saying, "The Pandavas and the Kauravas, meeting which each other, will be destroyed. Do that, O son of Kunti, which you should.
32Hearing these words of Narada, the Pandavas were filled with grief. I have thus communicated to you, an eternal secret of the celestials.
33This will dispell your sorrow and restore to you a love of life, and make you love the Pandavas, for all that had taken place has been due to what had been preordained by the gods.
34O you, of mighty-arms, I had learnt all this sometime before. I also spoke of it to king Yudhishthira the just at the time of the Rajasuya sacrifice.
35When I secretly informed him of all this, Dharma's son, tried his best for preserving peace with the Kauravas. That, however, which is ordained by the gods proved too strong for him too strong for his to defeat.
36The determination, O king, of the Destroyer, cannot be baffled any how by mobile and immobile creatures.
37You are virtuous and highly intelligent, O Bharata! You know also that which all creatures should do and that which they should not do.
38If king Yudhishthira leans that you are overwhelmed with grief and losing your senses frequently, he will put an end to his life.
39He is always compassionate and wise. His kindness is displayed even towards all the inferior creatures. How is it possible, O king, that he will not show compassion to you, O king.
40At my behest, and knowing that which is ordained is inevitable, as also out of love for the Pandavas, live, O Bharata!
41If you live thus, you fame will travel all over the world. You will then acquire a knowledge of all duties and find many years for acquiring ascetic merit.
42Thus grief consequent on the death of your sons that has arisen in your heart, like a blazing fire, should always be extinguished, O king, by the water of wisdom.
43Vaishampayana said "Hearing these words of the energetic Vyasa and reflecting upon them for a little while, Dhritarashtra said,-'O best of Rishis, I am greatly stricken with grief. I am repeatedly losing consciousness and I am unable to bear up my own self.
44Hearing, however, these your words about what had been ordained by the gods, I shall not think of putting an end to my life and shall live and act without indulging in grief.'
45Hearing these words of Dhritarashtra, O king, Satyavati's son Vyasa, disappeared then and there. Hearing these words of Dhritarashtra, O king, Satyavati's son Vyasa, disappeared then and there.
हिन्दी
1वैशम्पायन ने कहा — विदुर के वचन सुनकर अपने पुत्रों की मृत्यु के शोक से पीड़ित कुरुनायक अचेत होकर पृथ्वी पर गिर पड़े।
2उन्हें उस दशा में गिरा देखकर उनके मित्रों ने तथा द्वीपजन्मा व्यास, विदुर, सञ्जय और अन्य हितैषियों ने तथा द्वार पर सेवा करने वाले विश्वसनीय परिचारकों ने उनके शरीर पर शीतल जल छिड़का, ताड़ के पंखों से हवा की और अपने हाथों से धीरे-धीरे उन्हें सहलाया। दीर्घकाल तक उन्होंने उस दशा में पड़े राजा को सान्त्वना दी।
3दीर्घकाल पश्चात् चेतना लौटने पर वे नरेश अपने पुत्रों की मृत्यु के शोक से अभिभूत होकर दीर्घकाल तक रोते रहे।
4उन्होंने कहा — 'मनुष्यत्व को धिक्कार है। मनुष्य के शरीर को धिक्कार है। इस जीवन में हम जो दुःख भोगते हैं, वे प्रायः मनुष्य होने की अवस्था से ही उत्पन्न होते हैं।
5हे प्रभो, पुत्रों, धन, बन्धुओं और सम्बन्धियों के वियोग पर मनुष्य को जो शोक होता है, वह विष अथवा अग्नि के समान महान् है।
6वह शोक हमारे अंगों और हमारी बुद्धि को भस्म कर देता है। उस शोक से पीड़ित होकर मनुष्य मृत्यु का स्वागत करता है।
7मुझ पर आ पड़ी यह विपत्ति जीवन के साथ ही समाप्त होगी। इसलिए, हे ऋषिश्रेष्ठ, मैं आज ही अपने जीवन का अन्त कर दूँगा।'
8ब्रह्मज्ञानियों में श्रेष्ठ अपने पितामह से ऐसा कहकर शोक से भरे धृतराष्ट्र मूढ़ हो गए। हे नरेश्वर, अपने दुःखों का विचार करते हुए वे राजा मौन हो गए।
9उनके ये वचन सुनकर बलवान् व्यास ने अपने उस पुत्र से, जो अपनी सन्तानों की मृत्यु के शोक से पीड़ित था, ये वचन कहे।
10व्यास ने कहा — हे महाबाहु धृतराष्ट्र, मैं जो कहता हूँ, सुनो। तुम विद्वान् और बुद्धिमान् हो, और हे बलवान्, तुम धर्मों के ज्ञान में निपुण हो।
11हे शत्रुतापन, तुम्हें सब कुछ ज्ञात है। निश्चय ही तुम मृत्यु के अधीन समस्त वस्तुओं की अनित्यता जानते हो।
12जब यह जीवन चंचल है, जब यह संसार ही शाश्वत नहीं है, जब जीवन का अन्त मृत्यु में निश्चित है, तब हे भरतश्रेष्ठ, तुम शोक क्यों करते हो?
13हे राजन्, तुम्हारी ही आँखों के सामने काल ने तुम्हारे पुत्र को निमित्त बनाकर इस वैर की सृष्टि की।
14हे राजन्, कुरुओं का यह विनाश अनिवार्य था। तब उन वीरों के लिए तुम शोक क्यों करते हो, जिन्होंने परम गति प्राप्त कर ली है?
15महात्मा विदुर सब कुछ जानते थे। हे राजन्, उन्होंने शान्ति स्थापित करने का अपना पूरा प्रयत्न किया था।
16मैं समझता हूँ कि दैव द्वारा निर्धारित गति को कोई भी वश में नहीं कर सकता, चाहे कोई सदा संघर्ष ही क्यों न करता रहे।
17देवताओं द्वारा जो निश्चित किया गया था, वह मुझे साक्षात् ज्ञात था। मैं वह तुम्हें सुनाऊँगा, जिससे तुम्हें मन की शान्ति मिले।
18एक बार पहले मैं शीघ्रता से इन्द्र की सभा में गया। वहाँ मैंने स्वर्ग के समस्त निवासियों को एकत्र देखा।
19हे निष्पाप, वहाँ नारद के नेतृत्व में समस्त देवर्षि भी थे। हे राजन्, वहाँ मैंने पृथ्वी को भी उसके मूर्तरूप में देखा।
20वे किसी विशेष कार्य की सिद्धि के लिए देवताओं के पास गई थीं। देवताओं के निकट जाकर उन्होंने कहा — 'जब आप ब्रह्मा के धाम में थे, तब आपने मेरे लिए सब कुछ करने का वचन दिया था। वह शीघ्र पूर्ण हो।'
21उनके ये वचन सुनकर समस्त लोकों द्वारा पूजित विष्णु ने देवताओं के बीच मुस्कराते हुए उनसे कहा — 'धृतराष्ट्र के सौ पुत्रों में ज्येष्ठ, अर्थात् दुर्योधन, तुम्हारा कार्य पूर्ण करेगा। उस राजा के द्वारा तुम्हारा प्रयोजन सिद्ध होगा।
22उसी के लिए अनेक राजा कुरुक्षेत्र में एकत्र होंगे। वे कठोर अस्त्रों से एक-दूसरे का वध कराएँगे।
23हे देवि, यह स्पष्ट है कि तब युद्ध में तुम्हारा भार हलका हो जाएगा। हे सुन्दरी, अब शीघ्र अपने स्थान को जाओ और प्राणियों का भार वहन करती रहो।'
24इससे, हे राजन्, तुम्हें जानना चाहिए कि गान्धारी के गर्भ से उत्पन्न तुम्हारा पुत्र दुर्योधन कलि का अंश था, जो सार्वभौम संहार लाने के लिए उत्पन्न हुआ था।
25वह प्रतिशोधी, चंचल, क्रोधी और कठिनाई से प्रसन्न होने वाला था। दैव के प्रभाव से उसके भाइयों ने भी उसी का अनुसरण किया।
26शकुनि उसका मामा बना और कर्ण उसका परम मित्र। अन्य अनेक राजा भी उस विनाशकार्य में उसकी सहायता के लिए पृथ्वी पर जन्मे।
27जैसा राजा होता है, वैसी ही उसकी प्रजा होती है। यदि राजा अधर्मी हो जाए, तो अधर्म ही उसके राज्य में मूर्तिमान् हो उठता है।
28निश्चय ही सेवक अपने स्वामियों के गुण-दोषों से प्रभावित होते हैं। हे राजन्, दुष्ट राजा पाकर तुम्हारे अन्य पुत्र भी नष्ट हो गए।
29सत्य के ज्ञाता नारद यह सब जानते थे। हे राजन्, तुम्हारे पुत्र अपने ही दोषों से नष्ट हुए! हे राजन्, उनके लिए शोक मत करो। शोक का कोई कारण नहीं है।
30हे भरतश्रेष्ठ, जो कुछ हुआ है, उसके लिए पाण्डव तनिक भी दोषी नहीं हैं। तुम्हारे पुत्र ही सब दुष्ट थे। उन्होंने ही पृथ्वी पर यह विनाश लाया।
31राजसूय यज्ञ के समय अपनी सभा में नारद ने युधिष्ठिर से यह सब स्पष्ट कह दिया था — "पाण्डव और कौरव परस्पर भिड़कर नष्ट हो जाएँगे। हे कुन्तीपुत्र, जो तुम्हें करना चाहिए, वह करो।"
32नारद के ये वचन सुनकर पाण्डव शोक से भर गए थे। इस प्रकार मैंने तुम्हें देवताओं का एक सनातन रहस्य बता दिया।
33इससे तुम्हारा शोक दूर होगा, तुम्हें जीवन के प्रति प्रेम लौटेगा और तुम पाण्डवों से प्रेम करने लगोगे, क्योंकि जो कुछ हुआ है, वह देवताओं द्वारा पूर्वनिर्धारित होने के कारण ही हुआ है।
34हे महाबाहु, मैंने यह सब कुछ समय पहले ही जान लिया था। मैंने राजसूय यज्ञ के समय धर्मराज युधिष्ठिर से भी इसकी चर्चा की थी।
35जब मैंने उन्हें गुप्त रूप से यह सब बताया, तब धर्मपुत्र ने कौरवों के साथ शान्ति बनाए रखने का अपना पूरा प्रयत्न किया। किन्तु जो देवताओं द्वारा नियत था, वह उनके लिए भी अपराजेय सिद्ध हुआ।
36हे राजन्, संहारक का निश्चय चर और अचर किसी भी प्राणी द्वारा किसी प्रकार भी विफल नहीं किया जा सकता।
37हे भरतश्रेष्ठ, तुम धर्मात्मा और अत्यन्त बुद्धिमान् हो! तुम यह भी जानते हो कि समस्त प्राणियों को क्या करना चाहिए और क्या नहीं करना चाहिए।
38यदि राजा युधिष्ठिर को यह ज्ञात हो जाए कि तुम शोक से अभिभूत हो और बारम्बार अपनी सुध-बुध खो रहे हो, तो वे अपने जीवन का अन्त कर लेंगे।
39वे सदा करुणामय और बुद्धिमान् हैं। उनकी दया तुच्छ से तुच्छ प्राणियों तक पर प्रकट होती है। हे राजन्, यह कैसे सम्भव है कि वे तुम पर दया न दिखाएँ?
40मेरी आज्ञा से, और यह जानकर कि जो नियत है वह अनिवार्य है, तथा पाण्डवों के प्रति प्रेम के कारण भी, हे भरतश्रेष्ठ, जीवित रहो!
41यदि तुम इस प्रकार जीवित रहोगे, तो तुम्हारी कीर्ति सारे संसार में फैलेगी। तब तुम समस्त धर्मों का ज्ञान प्राप्त करोगे और तपोबल अर्जित करने के लिए अनेक वर्ष पाओगे।
42इस प्रकार, हे राजन्, तुम्हारे हृदय में अपने पुत्रों की मृत्यु से उत्पन्न वह शोक, जो प्रज्वलित अग्नि के समान है, ज्ञान के जल से सदा बुझाया जाना चाहिए।
43वैशम्पायन ने कहा — तेजस्वी व्यास के ये वचन सुनकर और उन पर थोड़ी देर विचार करके धृतराष्ट्र ने कहा — 'हे ऋषिश्रेष्ठ, मैं शोक से अत्यन्त पीड़ित हूँ। मैं बारम्बार चेतना खो रहा हूँ और अपने आप को सँभाल नहीं पा रहा हूँ।
44किन्तु देवताओं द्वारा जो नियत था, उसके विषय में आपके ये वचन सुनकर अब मैं अपने जीवन का अन्त करने का विचार नहीं करूँगा और शोक में डूबे बिना जीवित रहकर कर्म करूँगा।'
45हे राजन्, धृतराष्ट्र के ये वचन सुनकर सत्यवती के पुत्र व्यास वहीं अन्तर्धान हो गए। हे राजन्, धृतराष्ट्र के ये वचन सुनकर सत्यवती के पुत्र व्यास वहीं अन्तर्धान हो गए।
नेपाली
1वैशम्पायनले भने — विदुरका वचन सुनेर आफ्ना छोराहरूको मृत्युको शोकले पीडित कुरुनायक अचेत भई पृथ्वीमा ढले।
2उनलाई त्यस दशामा ढलेको देखेर उनका मित्रहरूले तथा द्वीपजन्मा व्यास, विदुर, सञ्जय र अन्य हितैषीहरूले तथा ढोकामा सेवा गर्ने विश्वासिला परिचारकहरूले उनको शरीरमा चिसो पानी छर्के, ताडका पङ्खाले हावा हाले र आफ्ना हातले बिस्तारै उनलाई सुम्सुम्याए। दीर्घकालसम्म तिनीहरूले त्यस दशामा रहेका राजालाई सान्त्वना दिए।
3दीर्घकालपछि चेतना फर्केपछि ती नरेश आफ्ना छोराहरूको मृत्युको शोकले अभिभूत भई दीर्घकालसम्म रोइरहे।
4उनले भने — 'मनुष्यत्वलाई धिक्कार छ। मानिसको शरीरलाई धिक्कार छ। यस जीवनमा हामीले भोग्ने दुःख प्रायः मानिस हुनुकै अवस्थाबाट उत्पन्न हुन्छन्।
5हे प्रभु, छोरा, धन, बन्धु र आफन्तको वियोगमा मानिसलाई हुने शोक विष अथवा अग्निझैँ महान् छ।
6त्यो शोकले हाम्रा अङ्ग र हाम्रो बुद्धिलाई भस्म पार्छ। त्यस शोकले पीडित भई मानिसले मृत्युको स्वागत गर्छ।
7ममाथि आइपरेको यो विपत्ति जीवनसँगै समाप्त हुनेछ। त्यसैले, हे ऋषिश्रेष्ठ, म आजै आफ्नो जीवनको अन्त्य गर्नेछु।'
8ब्रह्मज्ञानीहरूमा श्रेष्ठ आफ्ना पितामहलाई यसो भनेर शोकले भरिएका धृतराष्ट्र मूढ भए। हे नरेश्वर, आफ्ना दुःखको विचार गर्दै ती राजा मौन भए।
9उनका यी वचन सुनेर बलवान् व्यासले आफ्ना ती छोरालाई, जो आफ्ना सन्तानको मृत्युको शोकले पीडित थिए, यी वचन भने।
10व्यासले भने — हे महाबाहु धृतराष्ट्र, म जे भन्छु, सुन। तिमी विद्वान् र बुद्धिमान् छौ, र हे बलवान्, तिमी धर्मको ज्ञानमा निपुण छौ।
11हे शत्रुतापन, तिमीलाई सबथोक थाहा छ। निश्चय नै तिमी मृत्युको अधीनमा रहेका सम्पूर्ण वस्तुको अनित्यता जान्दछौ।
12जब यो जीवन चञ्चल छ, जब यो संसार नै शाश्वत छैन, जब जीवनको अन्त्य मृत्युमा निश्चित छ, तब हे भरतश्रेष्ठ, तिमी किन शोक गर्छौ?
13हे राजन्, तिम्रै आँखाअगाडि कालले तिम्रो छोरालाई निमित्त बनाएर यस वैरको सृष्टि गर्यो।
14हे राजन्, कुरुहरूको यो विनाश अनिवार्य थियो। तब ती वीरहरूका लागि तिमी किन शोक गर्छौ, जसले परम गति प्राप्त गरिसकेका छन्?
15महात्मा विदुरले सबथोक जान्दथे। हे राजन्, उनले शान्ति स्थापना गर्ने आफ्नो पूरा प्रयत्न गरेका थिए।
16म ठान्दछु कि दैवद्वारा निर्धारित गतिलाई कसैले पनि वशमा पार्न सक्दैन, चाहे कसैले सधैँ सङ्घर्ष नै किन नगरोस्।
17देवताहरूद्वारा जे निश्चित गरिएको थियो, त्यो मलाई साक्षात् थाहा थियो। म त्यो तिमीलाई सुनाउनेछु, जसबाट तिमीलाई मनको शान्ति मिलोस्।
18एक पटक पहिले म हतारिएर इन्द्रको सभामा गएँ। त्यहाँ मैले स्वर्गका सम्पूर्ण वासिन्दालाई भेला भएको देखेँ।
19हे निष्पाप, त्यहाँ नारदको नेतृत्वमा सम्पूर्ण देवर्षि पनि थिए। हे राजन्, त्यहाँ मैले पृथ्वीलाई पनि उनको मूर्तरूपमा देखेँ।
20उनी कुनै विशेष कार्यको सिद्धिका लागि देवताहरूकहाँ गएकी थिइन्। देवताहरूको नजिक गएर उनले भनिन् — 'जब तपाईंहरू ब्रह्माको धाममा हुनुहुन्थ्यो, तब तपाईंहरूले मेरा लागि सबथोक गर्ने वचन दिनुभएको थियो। त्यो चाँडै पूरा होस्।'
21उनका यी वचन सुनेर सम्पूर्ण लोकद्वारा पूजित विष्णुले देवताहरूका बीच मुस्कुराउँदै उनलाई भने — 'धृतराष्ट्रका सय छोरामध्ये जेठा, अर्थात् दुर्योधनले तिम्रो कार्य पूरा गर्नेछन्। ती राजाद्वारा तिम्रो प्रयोजन सिद्ध हुनेछ।
22उनैका लागि धेरै राजा कुरुक्षेत्रमा भेला हुनेछन्। तिनीहरूले कठोर अस्त्रले एकअर्काको वध गराउनेछन्।
23हे देवी, यो स्पष्ट छ कि तब युद्धमा तिम्रो भार हलुका हुनेछ। हे सुन्दरी, अब चाँडै आफ्नो स्थानमा जाऊ र प्राणीहरूको भार बोकिरह।'
24यसबाट, हे राजन्, तिमीले जान्नुपर्छ कि गान्धारीको गर्भबाट जन्मेका तिम्रा छोरा दुर्योधन कलिका अंश थिए, जो सार्वभौम संहार ल्याउन जन्मेका थिए।
25उनी प्रतिशोधी, चञ्चल, क्रोधी र कठिनाइले मात्र प्रसन्न हुने थिए। दैवको प्रभावले उनका भाइहरूले पनि उनकै अनुसरण गरे।
26शकुनि उनका मामा बने र कर्ण उनका परम मित्र। अन्य धेरै राजा पनि त्यस विनाशकार्यमा उनको सहायताका लागि पृथ्वीमा जन्मे।
27जस्तो राजा हुन्छ, त्यस्तै उसका प्रजा हुन्छन्। यदि राजा अधर्मी भयो भने, अधर्म नै उसको राज्यमा मूर्तिमान् हुन्छ।
28निश्चय नै सेवकहरू आफ्ना स्वामीका गुणदोषबाट प्रभावित हुन्छन्। हे राजन्, दुष्ट राजा पाएर तिम्रा अन्य छोरा पनि नष्ट भए।
29सत्यका ज्ञाता नारदले यो सबै जान्दथे। हे राजन्, तिम्रा छोरा आफ्नै दोषले नष्ट भए! हे राजन्, तिनीहरूका लागि शोक नगर। शोकको कुनै कारण छैन।
30हे भरतश्रेष्ठ, जे भएको छ, त्यसका लागि पाण्डवहरू तिलमात्र पनि दोषी छैनन्। तिम्रा छोराहरू नै सबै दुष्ट थिए। तिनीहरूले नै पृथ्वीमा यो विनाश ल्याए।
31राजसूय यज्ञको बेला आफ्नो सभामा नारदले युधिष्ठिरलाई यो सबै स्पष्ट भनिदिएका थिए — "पाण्डव र कौरवहरू आपसमा भिडेर नष्ट हुनेछन्। हे कुन्तीपुत्र, जे तिमीले गर्नुपर्छ, त्यो गर।"
32नारदका यी वचन सुनेर पाण्डवहरू शोकले भरिएका थिए। यसरी मैले तिमीलाई देवताहरूको एउटा सनातन रहस्य बताइदिएँ।
33यसबाट तिम्रो शोक हट्नेछ, तिमीलाई जीवनप्रतिको प्रेम फर्कनेछ र तिमी पाण्डवहरूलाई प्रेम गर्न थाल्नेछौ, किनभने जे भएको छ, त्यो देवताहरूद्वारा पूर्वनिर्धारित भएकैले भएको हो।
34हे महाबाहु, मैले यो सबै केही समय पहिले नै जानिसकेको थिएँ। मैले राजसूय यज्ञको बेला धर्मराज युधिष्ठिरलाई पनि यसको चर्चा गरेको थिएँ।
35जब मैले उनलाई गोप्य रूपमा यो सबै बताएँ, तब धर्मपुत्रले कौरवहरूसँग शान्ति कायम राख्ने आफ्नो पूरा प्रयत्न गरे। तर जुन देवताहरूद्वारा नियत थियो, त्यो उनका लागि पनि अपराजेय सिद्ध भयो।
36हे राजन्, संहारकको निश्चय चर र अचर कुनै पनि प्राणीद्वारा कुनै प्रकारले पनि विफल पार्न सकिँदैन।
37हे भरतश्रेष्ठ, तिमी धर्मात्मा र अत्यन्त बुद्धिमान् छौ! तिमीलाई यो पनि थाहा छ कि सम्पूर्ण प्राणीले के गर्नुपर्छ र के गर्नु हुँदैन।
38यदि राजा युधिष्ठिरलाई यो थाहा भयो कि तिमी शोकले अभिभूत छौ र बारम्बार आफ्नो होस गुमाइरहेका छौ भने, उनले आफ्नो जीवनको अन्त्य गर्नेछन्।
39उनी सधैँ करुणामय र बुद्धिमान् छन्। उनको दया तुच्छभन्दा तुच्छ प्राणीमाथिसमेत प्रकट हुन्छ। हे राजन्, यो कसरी सम्भव छ कि उनले तिमीमाथि दया नदेखाऊन्?
40मेरो आज्ञाले, र यो जानेर कि जे नियत छ त्यो अनिवार्य छ, तथा पाण्डवहरूप्रतिको प्रेमका कारण पनि, हे भरतश्रेष्ठ, जीवित रह!
41यदि तिमी यसरी जीवित रह्यौ भने, तिम्रो कीर्ति सारा संसारमा फैलिनेछ। तब तिमीले सम्पूर्ण धर्मको ज्ञान प्राप्त गर्नेछौ र तपोबल आर्जन गर्न धेरै वर्ष पाउनेछौ।
42यसरी, हे राजन्, तिम्रो हृदयमा आफ्ना छोराहरूको मृत्युले उत्पन्न त्यो शोक, जुन प्रज्वलित अग्निझैँ छ, ज्ञानको जलले सधैँ निभाइनुपर्छ।
43वैशम्पायनले भने — तेजस्वी व्यासका यी वचन सुनेर र तिनमा केही बेर विचार गरेर धृतराष्ट्रले भने — 'हे ऋषिश्रेष्ठ, म शोकले अत्यन्त पीडित छु। म बारम्बार चेतना गुमाइरहेको छु र आफूलाई सम्हाल्न सकिरहेको छैनँ।
44तर देवताहरूद्वारा जे नियत थियो, त्यसका विषयमा तपाईंका यी वचन सुनेर अब म आफ्नो जीवनको अन्त्य गर्ने विचार गर्नेछैनँ र शोकमा नडुबी जीवित रहेर कर्म गर्नेछु।'
45हे राजन्, धृतराष्ट्रका यी वचन सुनेर सत्यवतीका छोरा व्यास त्यहीँ अन्तर्धान भए। हे राजन्, धृतराष्ट्रका यी वचन सुनेर सत्यवतीका छोरा व्यास त्यहीँ अन्तर्धान भए।