अध्याय 175

सौप्तिक पर्व — प्रकृतिका अद्भुत उत्पात; त्रिलोकको रक्षाका लागि नारद र व्यास दुवै अस्त्रको अग्निबीच उभिन्छन्

देखाउनुहोस्:
दृश्य:
arjuna drona
श्लोक 1
संस्कृत

वैशम्पायन उवाच इङ्गितेनैव दाशार्हस्तमभिप्रायमादितः। द्रौणेर्बुद्ध्वा महाबाहुरर्जुनं प्रत्यभाषत॥ अर्जुनार्जुन यदिव्यमस्त्रं ते हृदि वर्तते। द्रोणोपदिष्टं तस्यायं काल: सम्प्रति पाण्डव॥

अङ्ग्रेजी

Vaishampayana said "In the very beginning the powerful hero of Dasharha's, race understood from sings the intention of Drona's son. He said to Arjuna, O son of Pandu, the time is come for the use of that celestial weapon, the use of which was given to you by Drona.

हिन्दी

वैशम्पायन ने कहा — आरम्भ में ही दाशार्हकुल के उस बलवान् वीर ने चिह्नों से द्रोणपुत्र का अभिप्राय समझ लिया। उन्होंने अर्जुन से कहा — 'हे पाण्डुपुत्र, अब उस दिव्य अस्त्र के प्रयोग का समय आ गया है, जिसका प्रयोग तुम्हें द्रोण ने बताया था।

नेपाली

वैशम्पायनले भने — प्रारम्भमै दाशार्हकुलका ती बलवान् वीरले चिह्नहरूबाट द्रोणपुत्रको अभिप्राय बुझे। उनले अर्जुनलाई भने — 'हे पाण्डुपुत्र, अब त्यस दिव्य अस्त्रको प्रयोगको समय आयो, जसको प्रयोग तिमीलाई द्रोणले सिकाएका थिए।

श्लोक 2
संस्कृत

भ्रातृणामात्मनश्चैव परित्राणाय भारत। विसृजैतत् त्वमप्याजावस्त्रमस्त्रनिवारणम्॥

अङ्ग्रेजी

For protecting yourself as also your brothers, O Bharata, discharge in this battle that weapon which is capable of counteracting all other weapons.

हिन्दी

हे भरतश्रेष्ठ, अपनी तथा अपने भाइयों की रक्षा के लिए इस युद्ध में वह अस्त्र छोड़ो, जो अन्य समस्त अस्त्रों का निवारण करने में समर्थ है।'

नेपाली

हे भरतश्रेष्ठ, आफ्नो तथा आफ्ना भाइहरूको रक्षाका लागि यस युद्धमा त्यो अस्त्र छोड, जुन अन्य सम्पूर्ण अस्त्रको निवारण गर्न समर्थ छ।'

arjuna
श्लोक 3
संस्कृत

केशवेनैवमुक्तोऽथ पाण्डवः परवीरहा। अवातरद् रथात् तूर्णं प्रगृह्य सशरं धनुः॥

अङ्ग्रेजी

Thus addressed by Keshava, Arjuna that destroyer of hostile heroes, quickly got down from the car, taking with him his bow with arrow fixed on string.

हिन्दी

केशव के इस प्रकार कहने पर शत्रुवीरों के संहारक अर्जुन प्रत्यंचा पर बाण चढ़ाए अपना धनुष लिए शीघ्र ही रथ से उतर पड़े।

नेपाली

केशवले यसरी भनेपछि शत्रुवीरहरूका संहारक अर्जुन ताँदोमा बाण चढाएको आफ्नो धनुष लिएर चाँडै रथबाट ओर्ले।

श्लोक 4
संस्कृत

पूर्वमाचार्यपुत्राय ततोऽनन्तरमात्मने। भ्रातृभ्यश्चैव सर्वेभ्य स्वस्तीत्युक्त्वा परंतपः॥ देवताभ्यो नमस्कृत्य गुरुभ्यश्चैव सर्वशः। उत्ससर्ज शिवं ध्यायन्नस्त्रमस्त्रेण शाम्यताम्॥

अङ्ग्रेजी

Wishing good to the preceptor's son of himself, and to all his brothers, that destroyer of foes then bowed to all the gods and all his superiors and discharged his weapon, thinking of the well-being of all the words and saying, 'Let this weapon neutralise Ashvatthaman's weapon.'

हिन्दी

आचार्यपुत्र का, अपना और अपने समस्त भाइयों का कल्याण चाहते हुए उन शत्रुहन्ता ने तब समस्त देवताओं और अपने समस्त गुरुजनों को प्रणाम किया और समस्त लोकों के कल्याण का विचार करते हुए यह कहकर अपना अस्त्र छोड़ा — 'यह अस्त्र अश्वत्थामा के अस्त्र का निवारण करे।'

नेपाली

आचार्यपुत्रको, आफ्नो र आफ्ना सम्पूर्ण भाइको कल्याण चाहँदै ती शत्रुहन्ताले तब सम्पूर्ण देवता र आफ्ना सम्पूर्ण गुरुजनलाई प्रणाम गरे र सम्पूर्ण लोकको कल्याणको विचार गर्दै यसो भन्दै आफ्नो अस्त्र छोडे — 'यो अस्त्रले अश्वत्थामाको अस्त्रको निवारण गरोस्।'

श्लोक 5
संस्कृत

ततस्तदस्त्रं सहसा सृष्टं गाण्डीवधन्वना। प्रजज्वाल महार्चिष्मद् युगान्तानलसंनिभम्॥

अङ्ग्रेजी

Quickly discharged by the wider of Gandiva, that weapon blazed up with fierce flames like the all-destroying fire that appears at the end of a cycle.

हिन्दी

गाण्डीवधारी द्वारा शीघ्र छोड़ा गया वह अस्त्र कल्प के अन्त में प्रकट होने वाली सर्वसंहारक अग्नि के समान प्रचण्ड ज्वालाओं से प्रज्वलित हो उठा।

नेपाली

गाण्डीवधारीद्वारा चाँडै छोडिएको त्यो अस्त्र कल्पको अन्त्यमा प्रकट हुने सर्वसंहारक अग्निझैँ प्रचण्ड ज्वालाले प्रज्वलित भयो।

drona
श्लोक 6
संस्कृत

तथैव द्रोणपुत्रस्य तदस्त्रं तिग्मतेजसः। प्रजज्वाल महाज्वालं तेजोमण्डलसंवृतम्॥

अङ्ग्रेजी

Likewise the weapon that had been discharged by Drona's energetic son, blazed up with dreadful flames within a huge sphere of fire.

हिन्दी

इसी प्रकार द्रोण के तेजस्वी पुत्र द्वारा छोड़ा गया अस्त्र भी अग्नि के विशाल मण्डल के भीतर भयंकर ज्वालाओं से प्रज्वलित हो उठा।

नेपाली

त्यसै गरी द्रोणका तेजस्वी छोराद्वारा छोडिएको अस्त्र पनि अग्निको विशाल मण्डलभित्र भयंकर ज्वालाले प्रज्वलित भयो।

श्लोक 7
संस्कृत

निर्घाता बहवश्चासन् पेतुरुल्काः सहस्रशः। महद् भयं च भूतानां सर्वेषां समजायत॥

अङ्ग्रेजी

Peals of thunder were heard; thousands of meteors, dropped down and all living creatures were filled with great fear.

हिन्दी

वज्रपात का गर्जन सुनाई पड़ा; सहस्रों उल्काएँ गिरीं और समस्त प्राणी महान् भय से भर गए।

नेपाली

वज्रपातको गर्जन सुनियो; हजारौँ उल्का खसे र सम्पूर्ण प्राणी महान् भयले भरिए।

श्लोक 8
संस्कृत

सशब्दमभवद् व्योम ज्वालामालाकुलं भृशम्। चचाल च मही कृत्स्ना सपर्वतवनदुमा॥

अङ्ग्रेजी

The entire sky was filled with noise and put on a terrible appearance with those flames of fire. The entire earth shook with her mountains, rivers and trees.

हिन्दी

सम्पूर्ण आकाश उस कोलाहल से भर गया और अग्नि की उन ज्वालाओं से भयंकर दीखने लगा। सम्पूर्ण पृथ्वी अपने पर्वतों, नदियों और वृक्षों सहित काँप उठी।

नेपाली

सम्पूर्ण आकाश त्यस कोलाहलले भरियो र अग्निका ती ज्वालाले भयंकर देखिन थाल्यो। सम्पूर्ण पृथ्वी आफ्ना पर्वत, नदी र रूखसहित काँपी।

arjuna narada vyasa
श्लोक 9
संस्कृत

स त्वस्त्रतेजसी लोकांस्तापयन्ती व्यवस्थिते। महर्षी सहितौ तत्र दर्शयामासतुस्तदा॥ नारदः सर्वभूतात्मा भरतानां पितामहः। उभौ शमयितुं वीरौ भारद्वाजधनंजयौ॥

अङ्ग्रेजी

Seeing those two weapons consuming the three worlds, the two great Rishis, viz., Narada who is the soul of every creature, and Vyasa, the grandfather of all the Bharata princes, came there. The two Rishis tried to pacify the two heroes, Ashvatthaman and Dhananjaya.

हिन्दी

उन दोनों अस्त्रों को तीनों लोकों को भस्म करते देखकर वे दोनों महर्षि, अर्थात् समस्त प्राणियों की आत्मास्वरूप नारद और भरतवंशी राजकुमारों के पितामह व्यास, वहाँ आए। उन दोनों ऋषियों ने अश्वत्थामा और धनञ्जय — इन दोनों वीरों को शान्त करने का प्रयत्न किया।

नेपाली

ती दुवै अस्त्रलाई तीनै लोक भस्म पार्दै गरेको देखेर ती दुई महर्षि, अर्थात् सम्पूर्ण प्राणीका आत्मास्वरूप नारद र भरतवंशी राजकुमारहरूका पितामह व्यास, त्यहाँ आए। ती दुई ऋषिले अश्वत्थामा र धनञ्जय — यी दुई वीरलाई शान्त पार्ने प्रयत्न गरे।

श्लोक 10
संस्कृत

तौ मुनी सर्वधर्मज्ञौ सर्वभूतहितैषिणौ। दीप्तयोरस्त्रयोर्मध्ये स्थितौ परमतेजसौ। १३॥

अङ्ग्रेजी

Cognizant of all duties and desirous of the well-being of all creatures, the two energetic sages, stood in the midst of those two blazing weapons.

हिन्दी

समस्त धर्मों के ज्ञाता और समस्त प्राणियों का कल्याण चाहने वाले वे दोनों तेजस्वी मुनि उन दोनों प्रज्वलित अस्त्रों के बीच में जा खड़े हुए।

नेपाली

सम्पूर्ण धर्मका ज्ञाता र सम्पूर्ण प्राणीको कल्याण चाहने ती दुई तेजस्वी मुनि ती दुवै प्रज्वलित अस्त्रको बीचमा गएर उभिए।

श्लोक 11
संस्कृत

तदन्तरमथाधृष्यावुपगम्य यशस्विनौ। आस्तामृषिवरौ तत्र ज्वलिताविव पावकौ॥

अङ्ग्रेजी

Incapable of being moved by any force, those two great Rishis, placing themselves between the two weapons, stood like two burning fires.

हिन्दी

किसी भी बल से विचलित न किए जा सकने वाले वे दोनों महर्षि उन दोनों अस्त्रों के बीच स्थित होकर दो प्रज्वलित अग्नियों के समान खड़े रहे।

नेपाली

कुनै पनि बलले विचलित गर्न नसकिने ती दुई महर्षि ती दुवै अस्त्रको बीचमा रहेर दुई प्रज्वलित अग्निझैँ उभिइरहे।

श्लोक 12
संस्कृत

प्राणभृद्भिरनाधृष्यौ देवदानवसम्मतौः अस्त्रतेजः शमयितुं लोकानां हितकाम्यया॥

अङ्ग्रेजी

Incapable of being checked by any living creatures, and worshipped of gods and Danavas, they two acted in this way, counteracting the power of the two weapons and doing good to all the world.

हिन्दी

किसी भी प्राणी द्वारा रोके न जा सकने वाले तथा देवताओं और दानवों द्वारा पूजित उन दोनों ने इस प्रकार आचरण करके उन दोनों अस्त्रों की शक्ति का निवारण किया और समस्त संसार का कल्याण किया।

नेपाली

कुनै पनि प्राणीद्वारा रोक्न नसकिने तथा देवता र दानवहरूद्वारा पूजित ती दुवैले यसरी आचरण गरेर ती दुवै अस्त्रको शक्तिको निवारण गरे र सम्पूर्ण संसारको कल्याण गरे।

श्लोक 13
संस्कृत

ऋषी ऊचतुः नानाशस्त्रविदः पूर्वे येऽप्यतीता महारथाः। नैतदस्त्रं मनुष्येषु तैः प्रयुक्तं कथंचन। किमिदं साहसं वीरौ कृतवन्तौ महात्ययम्॥

अङ्ग्रेजी

The two Rishis said Those great car-warriors who have died in this battle were masters of diverse kinds weapons. They, however, never shot such a weapon upon men. What rash act is this, O heroes, that you have done.

हिन्दी

उन दोनों ऋषियों ने कहा — इस युद्ध में जो महारथी मारे गए, वे नाना प्रकार के अस्त्रों के ज्ञाता थे। किन्तु उन्होंने कभी मनुष्यों पर ऐसा अस्त्र नहीं छोड़ा। हे वीरो, यह कैसा दुस्साहसपूर्ण कर्म तुमने किया है?

नेपाली

ती दुई ऋषिले भने — यस युद्धमा जो महारथीहरू मारिए, तिनीहरू नाना प्रकारका अस्त्रका ज्ञाता थिए। तर तिनीहरूले कहिल्यै मानिसहरूमाथि यस्तो अस्त्र छोडेनन्। हे वीरहरू, यो कस्तो दुस्साहसपूर्ण कर्म तिमीहरूले गर्‍यौ?