सौप्तिक पर्व — तीनै वीर दुर्योधनकहाँ गई उसलाई जीवित भेट्छन्; कुरुराजको दयनीय दशा; तीनै वीर र कृपाचार्यको विलाप; अश्वत्थामाले पाण्डव-सेनाको संहारको समाचार दिन्छन्; दुर्योधन सन्तुष्ट भई…
खण्ड 6 — कर्ण, शल्य, सौप्तिक र स्त्री पर्व · अध्याय 170
संस्कृत
1संजय उवाच ते हत्वा सर्वपञ्चालान् द्रौपदेयांश्च सर्वशः। आगच्छन् सहितास्तत्र यत्र दुर्योधनो हतः॥
2गत्वा चैनमपश्यन्त किञ्चित्प्राणं जनाधिपम्। ततो रथेभ्यः प्रस्कन्द्य परिवस्तवात्मजम्॥
3तं भग्नसक्थं राजेन्द्र कृच्छ्रप्राणमचेतसम्। वमन्तं रुधिरं वक्त्रादपश्यन् वसुधातले।॥
4वृतं समन्ताद् बहुभिः श्वापदै?रदर्शनैः। निवारयन्तं कृच्छ्रात्ताश्वापदांश्च चिखादिषून्।
5विचेष्टमानं मह्यां च सुभृशं गाढवेदनम्॥ तं शयानं तथा दृष्ट्वा भूमौ सुरुधिरोक्षितम्।
6हतशिष्टास्त्रयो वीराः शोकार्ताः पर्यवारयन्॥ अश्वत्थामा कृपश्चैव कृतवर्मा च सात्वतः।
7तैस्त्रिभिः शोणितादिग्धैर्निः श्वसद्भिर्महारथैः॥ शुशुभे स वृतो राजा वेदी त्रिभिरिवाग्निभिः। ते तं शयानं सम्प्रेक्ष्य राजानमतथोचितम्॥
8अविषह्येन दुःखेन ततस्ते रुरदुस्त्रयः। ततस्तु रुधिरं हस्तैर्मुखान्निर्मृज्य तस्य हि। रणे राज्ञः शयानस्य कृपणं पर्यदेवयन्॥
9कृप उवाच न दैवस्यातिभारोऽस्ति यदयं रुधिरोक्षितः। एकादशचमूभर्ता शेते दुर्योधनो हतः॥
10पश्य चामीकराभस्य चामीकरविभूषिताम्। गदां गदाप्रियस्येमां समीपे पतितां भुवि॥
11इयमेनं गदा शूरं न जहाति रणे रणे। स्वर्गायाति व्रजन्तं हि न जहाति यशस्विनम्॥
12पश्येमां सह वीरेण जाम्बूनदविभूषिताम्। शयानां शयने हर्म्य भार्यां प्रीतिमतीमिव॥
13योऽयं मूर्धाभिषिक्तानामग्रे यातः परंतपः। स हतो ग्रसते पांसून् पश्य कालस्य पर्ययम्॥
14येनाजौ निहता भूमावशेरत पुरा द्विषः। स भूमौ निहतः शेते कुरुराजः परैरयम्॥
15भयानमन्ति राजानो यस्य स्म शतसंघशः। स वीरशयने शेते क्रव्याद्भिः परिवारितः॥
16उपासत द्विजाः पूर्वमर्थहेतोर्यमीश्वरम्। उपासते च तं ह्यद्य क्रव्यादा मांसहेतवः॥
17संजय उवाच तं शयानं कुरुश्रेष्ठं ततो भरतसत्तम। अश्वत्थामा समालोक्य करुणं पर्यदेवयत्॥ आहुस्त्वां राजशार्दूल मुख्यं सर्वधनुष्यताम्। धनाध्यक्षोपमं युद्धे शिष्यं संकर्षणस्य च॥
18कथं विवरमद्राक्षीद् भीमसेनस्तवानघ। बलिनं कृतिनं नित्यं स च पापात्मवान् नृप॥
19कालो नूनं महाराज लोकेऽस्मिन् बलवत्तरः। पश्यामो निहतं त्वां च भीमसेनेन संयुगे॥
20कथं त्वां सर्वधर्मज्ञं क्षुद्रः पापो वृकोदरः। निकृत्या हतवान् मन्दो नूनं कालो दुरत्ययः॥
21धर्मयुद्धे ह्यधर्मेण समाहूयौजसा मृधे। गदया भीमसेनेन निर्भग्ने सक्थिनी तव॥
22अधर्मेण हतस्याजौ मृद्यमानं पदा शिरः। य उपेक्षितवान् क्षुद्रं धिक् कृष्णं धिग्युधिष्ठिरम्॥
23युद्धेष्वपवदिष्यन्ति योधा नूनं वृकोदरम्। यावत् स्थास्यन्ति भूतानि निकृत्या ह्यसि पातितः॥२५
24ननु रामोऽब्रवीद् राजंस्त्वां सदा यदुनन्दनः। दुर्योधनसमो नास्ति गदया इति वीर्यवान्॥
25श्लाघते त्वां हि वार्ष्णेयो राजसंसत्सु भारत। स शिष्यो मम कौरव्यो गदायुद्ध इति प्रभो॥
26यां गतिं क्षत्रियस्याहुः प्रशस्तां परमर्षयः। हतस्याभिमुखस्याजौ प्राप्तस्त्वमसि तां गतिम्॥
27दुर्योधन न शोचामि त्वामहं पुरुषर्षभ। हतपुत्रौ तु शोचामि गान्धारी पितरं च ते॥
28भिक्षुको विचरिष्येते शोचन्तौ पृथिवीमिमाम्। धिगस्तु कृष्णं वार्ष्णेयमर्जुनं चापि दुर्मतिम्॥
29धर्मज्ञमानिनौ यौ त्वां वध्यमानमुपैक्षताम्। पाण्डवाश्चापि ते सर्वे किं वक्ष्यन्ति नराधिप॥ कथं दुर्योधनोऽस्माभिर्हत इत्यनपत्रपाः।
30धन्यस्त्वमसि गान्धारे यस्त्वमायोधने हतः॥ प्रायशोऽभिमुखः शत्रून् धर्मेण पुरुषर्षभ।
31हतपुत्रा हि गान्धारी निहतज्ञातिबान्धवा॥ प्रज्ञाचक्षुश्च दुर्धर्षः कां गति प्रतिपत्स्यते।
32धिगस्तु कृतवर्माणं मां कृपं च महारथम्॥ ये वयं न गताः स्वर्गं त्वां पुरस्कृत्य पार्थिवम्।
33दातारं सर्वकामानां रक्षितारं प्रजाहितम्॥ यद् वयं नानुगच्छाम त्वांधिगस्मान् नराधमान्।
34कृपस्य तव वीर्येण मम चैव पितुश्च मे॥ सभृत्यानां नरव्याघ्र रत्ववन्ति गृहाणि च।
35तव प्रसादादस्माभिः समित्रैः सह बान्धवैः॥ अवाप्ताः क्रतवो मुख्या बहवो भूरिदक्षिणाः।
36कुतश्चापीदृशं पापाः प्रवर्तिष्यामहे वयम्॥ यादृशेन पुरस्कृत्य त्वं गतः सर्वपार्थिवान्।
37वयमेव त्रयो राजन् गच्छन्तं परमां गतिम्॥ यद् वै त्वां नानुगच्छामस्तेन धक्ष्यामहे वयम्।
38तत् स्वर्गहीना हीनार्थाः स्मरन्तः सुकृतस्य ते॥ किं नाम तद् भवेत् कर्म येन त्वां न व्रजाम वै।
39दुःखं नूनं कुरुश्रेष्ठ चरिष्याम महीमिमाम्॥ हीनानां नस्त्वया राजन् कुतः शान्तिः कुतः सुखम्।
40गत्वैव तु महाराज समेत्य च महारथान्॥ यथाज्येष्ठं यथाश्रेष्ठं पूजयेर्वचनान्मम।
41आचार्यं पूजयित्वा च केतुं सर्वधनुष्मताम्॥ हतं मयाद्य शंसेथा धृष्टद्युम्नं नराधिप।
42परिष्वजेथा राजानं बाह्निकं सुमहारथम् सैन्धवं सोमदत्तं च भूरिश्रवसमेव च। तथा पूर्वगतानन्यान् स्वर्गे पार्थिवसत्तमान्॥ अस्मद्वाक्यात् सम्पृच्छेस्त्वमनामयम्॥
43संजय उवाच इत्येवमुक्तवा राजानं भग्नसक्थमचेतनम्। अश्वत्थामा समुद्रीक्ष्य पुनर्वचनमब्रवीत्॥ दुर्योधन जीवसि त्वं वाक्यं क्षोत्रमुखं शृणु। सप्त पाण्डवतः शेषा धार्तराष्ट्रास्त्रयो वयम्॥
44ते चैव भ्रातरः पञ्च वासुदेवोऽथ सात्यकिः। अहं च कृतवर्मा च कृपः शारद्वतस्तथा॥
45द्रौपदेया हताः सर्वे धृष्टद्युम्नस्य चात्मजाः। पञ्चाला निहताः सर्वे मत्स्यशेषं च भारत॥
46कृते प्रतिकृतं पश्य हतपुत्रा हि पाण्डवाः। सौप्तिके शिविरं तेषां हतं सनरवाहनम्॥
47मया च पापकर्मासौ धृष्टद्युम्नो महीपते। प्रविश्य शिविरं रात्रौ पशुमारेण मारितः॥
48दुर्योधनस्तु तां वाचं निशम्य मनसः प्रियाम्। प्रतिलभ्य पुनश्चेत इदं वचनमब्रवीत्॥ न मेऽकरोत् तद् गाङ्गेयो न कर्णो न च ते पिता। यत् त्वया कृपभोजाभ्यां सहितेनाद्य मे कृतम्॥
49स च सेनापतिः क्षुद्रो हतः सार्धं शिखण्डिना। तेन मन्ये मघवता सममात्मानमद्य वै॥
50स्वस्ति प्राप्नुत भद्रं वः स्वर्गे न: संगमः पुनः। इत्येवमुक्त्वा तूष्णीं च कुरुराजो महामनाः॥
51प्राणानुपासृजद् वीरः सुहृदां दुःखमुत्सृजन्। अपाक्रामद् दिवं पुण्यां शरीरं क्षितिमाविशत्॥
52एवं ते निधनं यातः पुत्रो दुर्योधनो नृप। अग्रे यात्वा रणे शूरः पश्चाद् विनिहतः परैः॥
53तथैव ते परिष्वक्ताः परिष्वज्य च ते नृपम्। पुनः पुनः प्रेक्षमाणाः स्वकानारुरुहू रथान्॥
54इत्येवं द्रोणपुत्रस्य निशम्य करुणां गिरम्। प्रत्यूषकाले शोकार्तः प्राद्रवन्ननगरं प्रति॥
55एवमेष क्षयोः वृत्तः कुरुपाण्डवसेनयोः। घोरो विशसनो रौद्रो राजन् दुर्मन्त्रिते तव॥
56तव पुत्रे गते स्वर्गं शोकार्तस्य ममानघ। ऋषिदत्तं प्रणष्टं तद् दिव्यदर्शित्वमद्य वै॥
57वैशम्पायन उवाच इति श्रुत्वा स नृपतिः पुत्रस्य निधनं तदा। निःश्वस्य दीर्घमुष्णं च ततश्चिन्तापरोऽभवत्॥
अङ्ग्रेजी
1Sanjaya said "Having killed all the Panchalas and the sons of Draupadi, the three Kuru heroes together came where Duryodhana was lying, struck down by the enemy.
2Arrived there, they found that life had not been wholly extinct in the king. Getting down from their cars, they encircled you son.
3The Kuru king, O Sire, was lying there with broken thighs. Almost senseless, his life was about to pass away. He was vomiting blood at times, stretching downwards.
4He was then encircled by a large number of carnivorous animals of dreadful forms, and by wolves and hyenas, that stood near for fceding upon his body.
5With great difficulty the king was keeping off those beasts of prey that waited there for feasting upon the body. He was suffering great pain.
6Seeing him thus lying on the Earth, covered with blood, the three heroes who were the only remnant of his army, viz., Ashvatthaman, Kripa and Kritavarman, were possessed with grief and sat surrounding him.
7Encircled by those three great car-warriors who were covered with blood and who sighed heavily, the Kuru king looked like a sacrificial altar surrounded by the tiree heroes weeping in sorrow.
8Wiping the blood from off his face with their hands, they bewailed piteously in the hearing of he king lying prostate on the field of battle.
9Kripa said There is nothing difficult which Destiny cannot bring about, since even this king Duryodhana who was the master of eleven Akshauhinis of troops, sleeps on the necked ground, struck down by the foe and bathed in blood.
10See, fond as he was of the mace, that mace made of pure gold is still by the side of the king whose lustre still resembles that of pure gold.
11In no battle did that mace leave this hero! Even now, when is about to go to heaven, that weapon abandons not this illustrious hero.
12See that weapon, made of pure gold, is still by the side of this hero like a loving wife by the side of her husband stretched on his bed in his chamber of sleep.
13Witness the misfortunes brought about Time! This destroyer of enemies who used to walk at the head of all crowned kings, is now। covered with the dust.
14He who had formerly struck down many enemies and caused them lie on the naked earth that king of the Kurus, lies to-day on the bare ground, struck down by enemies.
15He to whom hundreds of kings used to bow down in fear, lies to-day on the battle-field, encircled by beasts of prey!
16The Brahmanas formerly used to wait upon this lord for money. Alas beasts of prey wait upon him to-day for feasting upon his body!
17Sanjaya said Seeing that Kuru's Chief lying on the earth Ashvatthaman, O best of the Bharatas, bewailed thus piteously,-O foremost of kings, all people recognised you as the best of all bowmen! People also said that in mace fight you, a disciple of Shankarshana, were like Kuvera himself.
18How then, O sinless one, could Bhima find any defect in you. You were ever powerful and skillful. He on the other hand, O king, is a wicked man.
19Forsooth, O king, time in this world is more powerful than every thing else, for we see even you struck down by Bhimasena in battle.
20Alas, how could the wretched and mean Vrikodara unfairly strike you down, righteous as you always were in all your action. Forsooth! Time is irresistible.
21Alas, having invited you to a fair fight, Bhimasena, displaying his power broke your thighs.
22Fie on that retched Yudhishthira who allowed the head of one struck down unfairly in battle to be touched with the foot.
23In all battles warriors will certainly censure Vrikodara as long as the world will exist. Forsooth, you have been struck down unrighteously.
24The valiant Rama of Yadu's family, O king, always used to see that there is 11O one equal to Duryodhana.
25The Vrishni hero in mace fight, O Bharata, used to boast of you, O lord, in every assembly. Saying, Duryodhana, of the race of Kuru, is a worthy disciple of mine.
26You have achieved that end which Rishis consider to be the mate of a Kshatriya killed in battle facing the foe.
27I do not, O foremost of men, grieve for you, O Duryodhana! I grieve only for your mother Gandhari and your father, childless as they now are.
28Stricken with grief, they will have to travel over the Earth, begging their food! Fie on the Vrishni hero Krishna, and on wicked Arjuna.
29They consider themselves as moral, yet both of them were indifferent while you were killed! How will the other Pandavas, shameless as they are, O king, speak of the manner in which they have brought about your death?
30You are highly fortunate, O son of Gandhari, since you have been killed on the field of battle, O foremost of men, while fighting fairly with the enemy.
31Alas, what will be the condition of Gandhari who is now childless, and who had lost all her kinsmen and relatives what also will be the condition of the blind king.
32Fie on Kritavarma, on myself, as also on the powerful car-warrior Kripa, since we have not yet gone to heaven with your royal self.
33Fie on us, mean as we are, since we do not follow you-the grantor of all wishes the protector of all men, and the benefactor of all your subjects.
34through you the houses of Kripa, of myself, and of my father, as well as those of our dependents, are full of riches.
35Through your grace, ourselves with our friends and relatives have celebrated many leading sacrifices with profuse presents to Brahmanas.
36Where shall such sinful persons as ourselves now go, since you have gone to heaven taking with you all the kings of the Earth?
37Because we three, O king, do not follow you who are about to achieve the highest end (of life), we are bewailing thus.
38Deprived of your company, of wealth, alas, what will be our lot since we do not follow you.
39Forsooth, O Kuru king, we shall have to rove in sorrow on the Earth! Deprived of you, O king, where can we enjoy peace and where can we have happiness.
40Going from this world, O king, and meeting with those powerful car-warriors gone before you, show your respect to them, at the request, according to their rank and age.
41Having adored your preceptor, preceptor, that foremost of bowmen, tell hiin, O king, that Dhrishtadyumna has been killed by me.
42Embrace king Valhika, that great carwarrior, as also the king of the Sindhus, and Somadatta, and Bhruishravas, and the other foremost of kings gone before you to heaven. At my request, embrace all of them and enquire after their well-being.
43Sanjaya continued Having addressed thus the senseless king, and who was lying with broken thighs, Ashvatthaman once more looked at him and said: 'If, O Duryodhana, you have any vitality in you still, listen to these agrecable words. On the side of the Pandavas, only seven are alive, and among the Dhritarashtras, only we three survive.
44Then seven on their side and are the five brothers and Vasudeva and Satyaki; on our side, we three are myself and Kripa and Kritavarman.
45All the sons of Draupadi as also all the children of Dhrishtadyumna have been killed. All the Panchalas, too, as also the remnant of the Matsyas, O Bharata, have been killed.
46Mark the vengeance taken for their offense. The Pandavas are now childless. While asleep, the men and animals in their camp have all been killed.
47Entering into their camp in the night, O king, I have killed the sinful Dhrishtadyumna, as one kills an animal.'
48having heard these words that were so agreeable to his heari, Duryodhana regained his consciousness and replied 'That which neither Ganga's son, nor Karna, nor your father, could accomplish, you have done today, accompanied by Kripa and Bhoja,
49You have killed that mean wretch, viz., Dhrishtadyumna, who was the Commander of the Pandava forces, as also Shikhandin. For this I regard myself equal to Indra himself.
50Good be to you all. May you prosper. All of US will again meet together in heaven.'-Having said this the great king of the Kurus became silent.
51Casting off his sorrow for all his killed kinsmen, he then breathed his last. His soul went to holy heaven, while his body only remained on Earth.
52Thus, O king, you son Duryodhana died. Having caused the battle first, he was killed by his enemies.
53The three heroes repeatedly embraced the king and looked steadfastly at him. They then got upon their cars.
54Having heard the piteous cries of Drona's son, I came away early in the morning towards the city.
55Thus the armies of the Kurus and the Pandavas have been killed. Great and terrible has been that destruction, O king, brought on by your evil policy.
56After your son's death, I was stricken with grief and the spiritual insight which the Rishi gave, has been lost by me.”
57Vaishampayana said "Hearing of his son's death, the king, sighed heavily and was stricken with great anxiety."
हिन्दी
1सञ्जय ने कहा — समस्त पाञ्चालों और द्रौपदी के पुत्रों का वध करके वे तीनों कुरुवीर एक साथ वहाँ आए जहाँ शत्रु द्वारा मारा गया दुर्योधन पड़ा था।
2वहाँ पहुँचकर उन्होंने देखा कि राजा के प्राण पूर्णतः नहीं गए थे। अपने रथों से उतरकर उन्होंने आपके पुत्र को घेर लिया।
3हे तात, कुरुराज वहाँ टूटी हुई जाँघों के साथ पड़ा था। प्रायः अचेत, उसके प्राण निकलने ही वाले थे। वह बीच-बीच में रक्त का वमन करता और नीचे की ओर फैल जाता था।
4उस समय वह भयंकर रूपों वाले अनेक माँसभक्षी पशुओं से तथा भेड़ियों और लकड़बग्घों से घिरा हुआ था, जो उसके शरीर को खाने के लिए निकट खड़े थे।
5बड़े कष्ट से राजा उन हिंस्र पशुओं को दूर रखे हुए था, जो उसके शरीर पर भोज करने के लिए वहाँ प्रतीक्षा कर रहे थे। वह महान् पीड़ा भोग रहा था।
6उसे इस प्रकार रक्त से लथपथ पृथ्वी पर पड़ा देखकर उसकी सेना के एकमात्र अवशेष वे तीनों वीर, अर्थात् अश्वत्थामा, कृप और कृतवर्मा, शोक से अभिभूत हो गए और उसे घेरकर बैठ गए।
7रक्त से लथपथ और गहरी साँसें भरते उन तीनों महारथियों से घिरा हुआ वह कुरुराज ऐसा प्रतीत होता था मानो शोक में रोते उन तीन वीरों से घिरी हुई कोई यज्ञवेदी हो।
8अपने हाथों से उसके मुख का रक्त पोंछते हुए वे रणभूमि पर पड़े उस राजा के सुनते ही करुण विलाप करने लगे।
9कृप ने कहा — ऐसा कुछ भी कठिन नहीं जिसे दैव न कर सके, क्योंकि ग्यारह अक्षौहिणी सेनाओं का स्वामी यह राजा दुर्योधन भी शत्रु द्वारा मारा जाकर, रक्त से नहाया हुआ, नंगी भूमि पर सो रहा है।
10देखो, वह गदा का कितना प्रेमी था — शुद्ध सुवर्ण की बनी वह गदा आज भी उस राजा के पार्श्व में है, जिसकी कान्ति अब भी शुद्ध सुवर्ण के समान है।
11किसी भी युद्ध में उस गदा ने इस वीर का साथ नहीं छोड़ा! आज भी, जब यह स्वर्ग जाने को है, वह अस्त्र इस यशस्वी वीर को नहीं छोड़ रहा।
12देखो, शुद्ध सुवर्ण की बनी वह गदा इस वीर के पार्श्व में वैसे ही पड़ी है, जैसे शयनकक्ष में शय्या पर लेटे पति के पार्श्व में उसकी प्रेममयी पत्नी।
13काल द्वारा लाए गए इन दुर्भाग्यों को देखो! यह शत्रुसंहारक, जो समस्त मुकुटधारी राजाओं के आगे चला करता था, आज धूल से ढका पड़ा है।
14जिसने पहले अनेक शत्रुओं को मारकर नंगी भूमि पर लिटा दिया था, वही कुरुराज आज स्वयं शत्रुओं द्वारा मारा जाकर नंगी भूमि पर पड़ा है।
15जिसके सामने सैकड़ों राजा भय से नत होते थे, वह आज हिंस्र पशुओं से घिरा रणभूमि पर पड़ा है!
16पहले ब्राह्मण धन की आशा से इस स्वामी की सेवा में उपस्थित रहते थे। हाय, आज हिंस्र पशु उसके शरीर पर भोज करने के लिए उसके पास प्रतीक्षा कर रहे हैं!
17सञ्जय ने कहा — हे भरतश्रेष्ठ, उस कुरुनायक को पृथ्वी पर पड़ा देखकर अश्वत्थामा ने इस प्रकार करुण विलाप किया — 'हे राजाओं में श्रेष्ठ, समस्त लोग आपको सर्वश्रेष्ठ धनुर्धर मानते थे! लोग यह भी कहते थे कि गदायुद्ध में आप, संकर्षण के शिष्य, साक्षात् कुबेर के समान थे।
18फिर हे निष्पाप, भीम आप में कोई दोष कैसे पा सका? आप सदा बलवान् और कुशल थे। दूसरी ओर, हे राजन्, वह तो एक दुष्ट पुरुष है।
19निश्चय ही, हे राजन्, इस संसार में काल सबसे अधिक बलवान् है, क्योंकि हम आपको भी युद्ध में भीमसेन द्वारा मारा गया देख रहे हैं।
20हाय, आप जो अपने समस्त कर्मों में सदा धर्मपरायण रहे, उस नीच और अधम वृकोदर ने आपको छल से कैसे मार गिराया! निश्चय ही काल अनिवार्य है।
21हाय, आपको धर्मयुद्ध के लिए आमन्त्रित करके भीमसेन ने अपना बल दिखाते हुए आपकी जाँघें तोड़ डालीं।
22उस अधम युधिष्ठिर को धिक्कार है, जिसने युद्ध में छल से मारे गए पुरुष के मस्तक को पैर से छुआ जाना सहन किया।
23जब तक यह संसार रहेगा, तब तक समस्त युद्धों में योद्धा वृकोदर की निन्दा अवश्य करते रहेंगे। निश्चय ही आप अधर्मपूर्वक मारे गए हैं।
24हे राजन्, यदुकुल के पराक्रमी राम (बलराम) सदा यही देखते थे कि दुर्योधन के समान कोई नहीं है।
25हे भरतश्रेष्ठ, गदायुद्ध में वे वृष्णिवीर, हे प्रभो, प्रत्येक सभा में आपकी प्रशंसा करते हुए कहा करते थे — 'कुरुकुल का दुर्योधन मेरा योग्य शिष्य है।'
26आपने वह गति प्राप्त कर ली है, जिसे ऋषिगण शत्रु के सम्मुख युद्ध में मारे गए क्षत्रिय के योग्य मानते हैं।
27हे नरश्रेष्ठ, हे दुर्योधन, मैं आपके लिए शोक नहीं करता! मैं तो केवल आपकी माता गान्धारी और आपके पिता के लिए शोक करता हूँ, जो अब पुत्रहीन हो गए हैं।
28शोक से पीड़ित होकर उन्हें भिक्षा माँगते हुए पृथ्वी पर भटकना पड़ेगा! उस वृष्णिवीर कृष्ण को धिक्कार है और दुष्ट अर्जुन को भी।
29वे स्वयं को धर्मात्मा मानते हैं, फिर भी आपके मारे जाते समय वे दोनों उदासीन बने रहे! हे राजन्, निर्लज्ज अन्य पाण्डव उस प्रकार का वर्णन कैसे करेंगे, जिससे उन्होंने आपकी मृत्यु कराई?
30हे गान्धारीपुत्र, आप परम भाग्यशाली हैं, क्योंकि हे नरश्रेष्ठ, आप शत्रु से धर्मपूर्वक युद्ध करते हुए रणभूमि में मारे गए हैं।
31हाय, अब पुत्रहीन हुई और अपने समस्त बन्धु-बान्धवों को खो चुकी गान्धारी की क्या दशा होगी? और उस अन्धे राजा की भी क्या दशा होगी?
32कृतवर्मा को, मुझे और उस बलवान् महारथी कृप को भी धिक्कार है, क्योंकि हम अब तक आप महाराज के साथ स्वर्ग नहीं गए।
33हम अधमों को धिक्कार है, क्योंकि हम आपका अनुगमन नहीं कर रहे — आप, जो समस्त कामनाओं के दाता, समस्त मनुष्यों के रक्षक और अपनी समस्त प्रजा के हितकारी थे।
34आपके ही कारण कृप के, मेरे और मेरे पिता के घर, तथा हमारे आश्रितों के घर भी धन से भरे हुए हैं।
35आपकी कृपा से हमने अपने मित्रों और सम्बन्धियों सहित ब्राह्मणों को प्रचुर दक्षिणा देकर अनेक श्रेष्ठ यज्ञ सम्पन्न किए हैं।
36अब हम जैसे पापी कहाँ जाएँ, जब आप पृथ्वी के समस्त राजाओं को साथ लेकर स्वर्ग चले गए हैं?
37हे राजन्, हम तीनों आपका, जो परम गति प्राप्त करने वाले हैं, अनुगमन नहीं कर रहे — इसीलिए हम इस प्रकार विलाप कर रहे हैं।
38आपके संग से और धन से वंचित होकर, हाय, हमारी क्या गति होगी, जब हम आपका अनुगमन नहीं कर रहे?
39हे कुरुराज, निश्चय ही हमें शोक में पृथ्वी पर भटकना पड़ेगा! हे राजन्, आपसे वंचित होकर हम कहाँ शान्ति पाएँ और कहाँ सुख पाएँ?
40हे राजन्, इस लोक से जाकर और आपसे पहले गए उन बलवान् महारथियों से मिलकर, हमारे अनुरोध पर, उनके पद और आयु के अनुसार उन्हें आदर दीजिएगा।
41हे राजन्, अपने आचार्य, उस धनुर्धरश्रेष्ठ का पूजन करके उनसे कहिएगा कि धृष्टद्युम्न मेरे द्वारा मारा गया।
42उस महारथी राजा बाह्लीक का, तथा सिन्धुराज, सोमदत्त, भूरिश्रवा और आपसे पहले स्वर्ग गए अन्य श्रेष्ठ राजाओं का आलिंगन कीजिएगा। मेरे अनुरोध पर उन सबका आलिंगन करके उनका कुशल पूछिएगा।
43सञ्जय ने आगे कहा — टूटी जाँघों के साथ पड़े उस अचेत राजा से इस प्रकार कहकर अश्वत्थामा ने पुनः उसकी ओर देखा और बोला — 'हे दुर्योधन, यदि अब भी आप में कुछ प्राण शेष हैं, तो ये प्रिय वचन सुनिए। पाण्डवों के पक्ष में केवल सात जीवित हैं और धृतराष्ट्र के पक्ष में केवल हम तीन बचे हैं।
44उनके पक्ष के वे सात हैं — पाँच भाई तथा वासुदेव और सात्यकि; हमारे पक्ष के हम तीन हैं — मैं, कृप और कृतवर्मा।
45द्रौपदी के समस्त पुत्र तथा धृष्टद्युम्न की समस्त सन्तानें मारी जा चुकी हैं। हे भरतश्रेष्ठ, समस्त पाञ्चाल तथा मत्स्यों के अवशेष भी मारे जा चुके हैं।
46उनके अपराध का यह प्रतिशोध देखिए। पाण्डव अब पुत्रहीन हो गए हैं। सोते हुए ही उनके शिविर के समस्त मनुष्य और पशु मार डाले गए हैं।
47हे राजन्, रात्रि में उनके शिविर में घुसकर मैंने पापी धृष्टद्युम्न का वैसे ही वध किया, जैसे कोई पशु का वध करता है।'
48अपने हृदय को अत्यन्त प्रिय लगने वाले ये वचन सुनकर दुर्योधन को चेतना लौट आई और उसने उत्तर दिया — 'जो न गंगापुत्र (भीष्म) कर सके, न कर्ण, न तुम्हारे पिता, वह आज तुमने कृप और भोज (कृतवर्मा) के साथ मिलकर कर दिखाया।
49तुमने उस अधम, अर्थात् पाण्डव सेना के सेनापति धृष्टद्युम्न का तथा शिखण्डी का भी वध कर डाला। इससे मैं स्वयं को साक्षात् इन्द्र के समान मानता हूँ।
50तुम सबका कल्याण हो। तुम्हारी समृद्धि हो। हम सब स्वर्ग में पुनः एक साथ मिलेंगे।' — यह कहकर वह महान् कुरुराज मौन हो गया।
51अपने मारे गए समस्त बन्धुओं का शोक त्यागकर उसने तब अन्तिम साँस ली। उसकी आत्मा पवित्र स्वर्ग को चली गई, केवल उसका शरीर पृथ्वी पर रह गया।
52इस प्रकार, हे राजन्, आपके पुत्र दुर्योधन की मृत्यु हुई। पहले युद्ध का कारण बनकर वह अपने शत्रुओं द्वारा मारा गया।
53उन तीनों वीरों ने राजा का बारम्बार आलिंगन किया और उसकी ओर टकटकी लगाकर देखते रहे। फिर वे अपने रथों पर चढ़ गए।
54द्रोणपुत्र का वह करुण विलाप सुनकर मैं प्रातःकाल ही नगर की ओर चल पड़ा।
55इस प्रकार कुरुओं और पाण्डवों की सेनाएँ नष्ट हो गईं। हे राजन्, आपकी कुनीति से लाया गया वह विनाश महान् और भयंकर रहा।
56आपके पुत्र की मृत्यु के पश्चात् मैं शोक से पीड़ित हो गया और ऋषि ने जो दिव्य दृष्टि दी थी, वह मुझसे जाती रही।"
57वैशम्पायन ने कहा — अपने पुत्र की मृत्यु का समाचार सुनकर राजा ने गहरी साँसें भरीं और वे महान् चिन्ता से पीड़ित हो गए।
नेपाली
1सञ्जयले भने — सम्पूर्ण पाञ्चाल र द्रौपदीका छोराहरूको वध गरेर ती तीनै कुरुवीर एकसाथ त्यहाँ आए जहाँ शत्रुद्वारा ढालिएका दुर्योधन पल्टिरहेका थिए।
2त्यहाँ पुगेर तिनीहरूले देखे कि राजाका प्राण पूर्णतः गएका थिएनन्। आफ्ना रथबाट ओर्लेर तिनीहरूले तपाईंका छोरालाई घेरे।
3हे तात, कुरुराज त्यहाँ भाँचिएका तिघ्रासहित पल्टिरहेका थिए। प्रायः अचेत, तिनका प्राण जान लागिसकेका थिए। तिनी बीचबीचमा रगत वमन गर्थे र तलतिर फैलिन्थे।
4त्यस बेला उनी भयंकर रूपका धेरै मांसभक्षी पशु तथा ब्वाँसो र हुँडारहरूले घेरिएका थिए, जो उनको शरीर खान नजिकै उभिएका थिए।
5ठूलो कष्टले राजाले ती हिंस्रक पशुहरूलाई टाढा राखिरहेका थिए, जो उनको शरीरमा भोज गर्न त्यहाँ पर्खिरहेका थिए। उनी महान् पीडा भोगिरहेका थिए।
6उनलाई यसरी रगतले लतपतिएर पृथ्वीमा पल्टिरहेको देखेर उनको सेनाका एकमात्र अवशेष ती तीनै वीर, अर्थात् अश्वत्थामा, कृप र कृतवर्मा, शोकले अभिभूत भए र उनलाई घेरेर बसे।
7रगतले लतपतिएका र गहिरो सास फेर्दै गरेका ती तीनै महारथीले घेरिएका ती कुरुराज शोकमा रोइरहेका ती तीन वीरले घेरिएको यज्ञवेदीझैँ देखिन्थे।
8आफ्ना हातले उनको अनुहारको रगत पुछ्दै तिनीहरूले रणभूमिमा पल्टिरहेका ती राजाले सुन्ने गरी करुण विलाप गरे।
9कृपले भने — दैवले गर्न नसक्ने कठिन कुरा केही छैन, किनभने एघार अक्षौहिणी सेनाका स्वामी यी राजा दुर्योधन पनि शत्रुद्वारा ढालिएर, रगतले नुहाएर, नाङ्गो भुइँमा सुतिरहेका छन्।
10हेर, उनी गदाका कति प्रेमी थिए — शुद्ध सुनको बनेको त्यो गदा आज पनि ती राजाको छेउमै छ, जसको कान्ति अझै शुद्ध सुनजस्तै छ।
11कुनै पनि युद्धमा त्यस गदाले यी वीरको साथ छाडेन! अहिले पनि, जब उनी स्वर्ग जान लागेका छन्, त्यो अस्त्रले यी यशस्वी वीरलाई छाडेको छैन।
12हेर, शुद्ध सुनको बनेको त्यो अस्त्र यी वीरको छेउमा त्यसै गरी छ, जसरी शयनकक्षमा शय्यामा पल्टिएका पतिको छेउमा तिनकी प्रेममयी पत्नी।
13कालले ल्याएका यी दुर्भाग्य हेर! यी शत्रुसंहारक, जो सम्पूर्ण मुकुटधारी राजाहरूको अगाडि हिँड्थे, आज धूलोले ढाकिएका छन्।
14जसले पहिले धेरै शत्रुलाई ढालेर नाङ्गो भुइँमा सुताएका थिए, तिनै कुरुराज आज आफैँ शत्रुहरूद्वारा ढालिएर नाङ्गो भुइँमा पल्टिरहेका छन्।
15जसका अगाडि सयौँ राजा भयले निहुरिन्थे, तिनी आज हिंस्रक पशुहरूले घेरिएर रणभूमिमा पल्टिरहेका छन्!
16पहिले ब्राह्मणहरू धनको आशाले यी स्वामीको सेवामा उपस्थित हुन्थे। हाय, आज हिंस्रक पशुहरू उनको शरीरमा भोज गर्न उनको छेउमा पर्खिरहेका छन्!
17सञ्जयले भने — हे भरतश्रेष्ठ, ती कुरुनायकलाई पृथ्वीमा पल्टिरहेको देखेर अश्वत्थामाले यसरी करुण विलाप गरे — 'हे राजाहरूमा श्रेष्ठ, सम्पूर्ण मानिसले तपाईंलाई सर्वश्रेष्ठ धनुर्धर मान्थे! मानिसहरू यो पनि भन्थे कि गदायुद्धमा तपाईं, सङ्कर्षणका शिष्य, साक्षात् कुबेरजस्तै हुनुहुन्थ्यो।
18तब हे निष्पाप, भीमले तपाईंमा कुनै दोष कसरी भेट्टाउन सके? तपाईं सधैँ बलवान् र कुशल हुनुहुन्थ्यो। अर्कोतिर, हे राजन्, ऊ त एउटा दुष्ट पुरुष हो।
19निश्चय नै, हे राजन्, यस संसारमा काल सबभन्दा बलवान् छ, किनभने हामी तपाईंलाई पनि युद्धमा भीमसेनद्वारा ढालिएको देख्दै छौँ।
20हाय, आफ्ना सम्पूर्ण कर्ममा सधैँ धर्मपरायण रहनुभएका तपाईंलाई त्यस नीच र अधम वृकोदरले छलले कसरी ढाल्न सके! निश्चय नै काल अनिवार्य छ।
21हाय, तपाईंलाई धर्मयुद्धका लागि निम्त्याएर भीमसेनले आफ्नो बल देखाउँदै तपाईंका तिघ्रा भाँचिदिए।
22त्यस अधम युधिष्ठिरलाई धिक्कार छ, जसले युद्धमा छलले ढालिएका पुरुषको शिरलाई खुट्टाले छोइनु सहे।
23जबसम्म यो संसार रहनेछ, तबसम्म सम्पूर्ण युद्धमा योद्धाहरूले वृकोदरको निन्दा अवश्य गरिरहनेछन्। निश्चय नै तपाईं अधर्मपूर्वक ढालिनुभएको छ।
24हे राजन्, यदुकुलका पराक्रमी राम (बलराम) सधैँ यही देख्थे कि दुर्योधनसमान कोही छैन।
25हे भरतश्रेष्ठ, गदायुद्धमा ती वृष्णिवीरले, हे प्रभु, हरेक सभामा तपाईंको प्रशंसा गर्दै भन्ने गर्थे — 'कुरुकुलका दुर्योधन मेरा योग्य शिष्य हुन्।'
26तपाईंले त्यो गति प्राप्त गर्नुभयो, जसलाई ऋषिहरूले शत्रुको सामु युद्धमा मारिएका क्षत्रियका लागि योग्य ठान्छन्।
27हे नरश्रेष्ठ, हे दुर्योधन, म तपाईंका लागि शोक गर्दिनँ! म त केवल तपाईंकी आमा गान्धारी र तपाईंका पिताका लागि शोक गर्छु, जो अब सन्तानहीन भएका छन्।
28शोकले पीडित भई तिनीहरूले भिक्षा माग्दै पृथ्वीभरि भौँतारिनुपर्नेछ! ती वृष्णिवीर कृष्णलाई धिक्कार छ र दुष्ट अर्जुनलाई पनि।
29तिनीहरू आफूलाई धर्मात्मा ठान्छन्, तैपनि तपाईं मारिँदा ती दुवै उदासीन रहे! हे राजन्, निर्लज्ज अन्य पाण्डवहरूले तपाईंको मृत्यु जुन प्रकारले गराए, त्यसको वर्णन कसरी गर्नेछन्?
30हे गान्धारीपुत्र, तपाईं परम भाग्यशाली हुनुहुन्छ, किनभने हे नरश्रेष्ठ, तपाईं शत्रुसँग धर्मपूर्वक युद्ध गर्दै रणभूमिमा मारिनुभयो।
31हाय, अब सन्तानहीन भएकी र आफ्ना सम्पूर्ण बन्धुबान्धव गुमाइसकेकी गान्धारीको के दशा होला? र ती अन्धा राजाको पनि के दशा होला?
32कृतवर्मालाई, मलाई र ती बलवान् महारथी कृपलाई पनि धिक्कार छ, किनभने हामी अहिलेसम्म तपाईं महाराजसँगै स्वर्ग गएनौँ।
33हामी अधमहरूलाई धिक्कार छ, किनभने हामी तपाईंको अनुगमन गरिरहेका छैनौँ — तपाईं, जो सम्पूर्ण कामनाका दाता, सम्पूर्ण मानिसका रक्षक र आफ्ना सम्पूर्ण प्रजाका हितकारी हुनुहुन्थ्यो।
34तपाईंकै कारण कृपका, मेरा र मेरा पिताका घर, तथा हाम्रा आश्रितहरूका घर पनि धनले भरिएका छन्।
35तपाईंको कृपाले हामीले आफ्ना मित्र र आफन्तसहित ब्राह्मणहरूलाई प्रचुर दक्षिणा दिएर अनेक श्रेष्ठ यज्ञ सम्पन्न गरेका छौँ।
36अब हामीजस्ता पापीहरू कहाँ जाऔँ, जब तपाईं पृथ्वीका सम्पूर्ण राजालाई सँगै लिएर स्वर्ग जानुभयो?
37हे राजन्, हामी तीनैले परम गति प्राप्त गर्न लाग्नुभएका तपाईंको अनुगमन गरिरहेका छैनौँ — त्यसैले हामी यसरी विलाप गरिरहेका छौँ।
38तपाईंको सङ्गत र धनबाट वञ्चित भई, हाय, हाम्रो के गति होला, जब हामी तपाईंको अनुगमन गरिरहेका छैनौँ?
39हे कुरुराज, निश्चय नै हामीले शोकमा पृथ्वीभरि भौँतारिनुपर्नेछ! हे राजन्, तपाईंबाट वञ्चित भई हामीले कहाँ शान्ति पाऔँ र कहाँ सुख पाऔँ?
40हे राजन्, यस लोकबाट गएर र तपाईंभन्दा अगाडि गएका ती बलवान् महारथीहरूसँग भेटेर, हाम्रो अनुरोधमा, तिनीहरूको पद र उमेरअनुसार तिनीहरूलाई आदर दिनुहोला।
41हे राजन्, आफ्ना आचार्य, ती धनुर्धरश्रेष्ठको पूजन गरेर उहाँलाई भन्नुहोला कि धृष्टद्युम्न मबाट मारिए।
42ती महारथी राजा बाह्लीकलाई, तथा सिन्धुराज, सोमदत्त, भूरिश्रवा र तपाईंभन्दा अगाडि स्वर्ग गएका अन्य श्रेष्ठ राजाहरूलाई अँगालो हाल्नुहोला। मेरो अनुरोधमा तिनीहरू सबैलाई अँगालो हालेर तिनीहरूको कुशल सोध्नुहोला।
43सञ्जयले अगाडि भने — भाँचिएका तिघ्रासहित पल्टिरहेका ती अचेत राजालाई यसरी सम्बोधन गरेर अश्वत्थामाले पुनः उनीतर्फ हेरे र भने — 'हे दुर्योधन, यदि अझै तपाईंमा केही प्राण बाँकी छ भने, यी प्रिय वचन सुन्नुहोस्। पाण्डवहरूको पक्षमा केवल सात जना जीवित छन् र धृतराष्ट्रका पक्षमा केवल हामी तीन जना बाँकी छौँ।
44तिनीहरूको पक्षका ती सात जना हुन् — पाँच भाइ तथा वासुदेव र सात्यकि; हाम्रो पक्षका हामी तीन जना हौँ — म, कृप र कृतवर्मा।
45द्रौपदीका सम्पूर्ण छोरा तथा धृष्टद्युम्नका सम्पूर्ण सन्तान मारिइसकेका छन्। हे भरतश्रेष्ठ, सम्पूर्ण पाञ्चाल तथा मत्स्यहरूका अवशेष पनि मारिइसकेका छन्।
46तिनीहरूको अपराधको यो प्रतिशोध हेर्नुहोस्। पाण्डवहरू अब सन्तानहीन भएका छन्। सुतिरहेकै अवस्थामा तिनीहरूको शिविरका सम्पूर्ण मानिस र पशु मारिएका छन्।
47हे राजन्, रातमा तिनीहरूको शिविरभित्र पसेर मैले पापी धृष्टद्युम्नको त्यसै गरी वध गरेँ, जसरी कसैले पशुको वध गर्छ।'
48आफ्नो हृदयलाई अत्यन्त प्रिय लाग्ने यी वचन सुनेर दुर्योधनको चेतना फर्कियो र उनले जवाफ दिए — 'जुन काम न गङ्गापुत्र (भीष्म)ले गर्न सके, न कर्णले, न तिम्रा पिताले, त्यो आज तिमीले कृप र भोज (कृतवर्मा)सहित गरेर देखायौ।
49तिमीले त्यस अधम, अर्थात् पाण्डव सेनाका सेनापति धृष्टद्युम्नको तथा शिखण्डीको पनि वध गर्यौ। यसैले म आफूलाई साक्षात् इन्द्रसमान ठान्छु।
50तिमीहरू सबैको कल्याण होस्। तिमीहरूको समृद्धि होस्। हामी सबै स्वर्गमा पुनः एकसाथ भेट्नेछौँ।' — यसो भनेर ती महान् कुरुराज मौन भए।
51आफ्ना मारिएका सम्पूर्ण बन्धुहरूको शोक त्यागेर उनले तब अन्तिम सास फेरे। उनको आत्मा पवित्र स्वर्ग गयो, केवल उनको शरीर पृथ्वीमा रह्यो।
52यसरी, हे राजन्, तपाईंका छोरा दुर्योधनको मृत्यु भयो। पहिले युद्धको कारण बनेर उनी आफ्ना शत्रुहरूद्वारा मारिए।
53ती तीनै वीरले राजालाई बारम्बार अँगालो हाले र उनीतर्फ एकटक हेरिरहे। त्यसपछि तिनीहरू आफ्ना रथमा चढे।
54द्रोणपुत्रको त्यो करुण विलाप सुनेर म बिहानै नगरतर्फ हिँडेँ।
55यसरी कुरु र पाण्डवहरूका सेना नष्ट भए। हे राजन्, तपाईंको कुनीतिले ल्याएको त्यो विनाश महान् र भयंकर रह्यो।
56तपाईंका छोराको मृत्युपछि म शोकले पीडित भएँ र ऋषिले दिनुभएको त्यो दिव्य दृष्टि मबाट हरायो।"
57वैशम्पायनले भने — आफ्ना छोराको मृत्युको समाचार सुनेर राजाले गहिरो सास फेरे र उनी महान् चिन्ताले पीडित भए।