सौप्तिक पर्व — (क्रमशः) अश्वत्थामाको महादेव-स्तवन; अगाडि स्वर्ण-वेदी प्रकट हुन्छ; अनेक अद्भुत प्राणी प्रकट हुन्छन्; अश्वत्थामाले आफूलाई आहुतिका रूपमा अर्पण गर्छन्; महादेव प्रकट भई उनलाई…
खण्ड 6 — कर्ण, शल्य, सौप्तिक र स्त्री पर्व · अध्याय 168
संस्कृत
1संजय उवाच एवं संचिन्तयित्वा तु द्रोणपुत्रो विशाम्पते। अवतीर्य रथोपस्थाद् देवेशं प्रणतः स्थितः॥ उग्रं स्थाणुं शिवं रुद्रं शर्वमीशानमीश्वरम्। गिरिशं वरदं देवं भवभावनमीश्वरम्॥ शितिकण्ठमजं शुक्रं दक्षक्रतुहरं हरम्। विश्वरूपं विरूपाक्षं बहुरूपमुमापतिम्॥ श्मशानवासिनं दृप्तं महागणपतिं विभुम्। खट्वाङ्गधारिणं रुद्रं जटिलं ब्रह्मचारिणम्॥
2मनसा सुविशुद्धेन दुष्करेणाल्पचेतसा। सोऽहमात्मोपहारेण यक्ष्ये त्रिपुरघातिनम्॥
3स्तुतं स्तुत्यं स्तूयमानममोघं कृत्तिवाससम्। विलोहितं नीलकण्ठमसह्यं दुर्निवारणम्॥
4शुक्रं ब्रह्मसृजं ब्रह्म ब्रह्मचारिणमेव च। व्रतवन्तं तपोनिष्ठमनन्तं तपतां गतिम्॥ बहुरूपं गणाध्यक्षं त्र्यक्षं पारिषदप्रियम्। धनाध्यक्षेक्षितमुखं गौरीहृदयवल्लभम्॥ कुमारपितरं पिङ्गं गोवृषोत्तमवाहनम्। तनुवाससमत्युग्रहमुमाभूषणतत्परम्॥ परं परेभ्यः परमं परं यस्मान्न विद्यते। इष्वस्त्रोत्तमभर्तारं दिगन्तं देशरक्षिणम्॥ हिरण्यकवचं देवं चन्द्रमौलिविभूषणम्। प्रपद्ये शरणं देवं परमेण समाधिना॥
5इमां चेदापादं घोरं तराम्यद्य सुदुष्कराम्। सर्वभूतोपहारेण यक्ष्येऽहं शुचिना शुचिम्॥
6इति तस्य व्यवसितं ज्ञात्वा योगात् सुकर्मणः। पुरस्तात् काञ्चनी वेदी प्रादुरासीन्महात्मनः॥
7तस्यां वेद्यां तदा राजंश्चित्रभानुरजायत। स दिशो विदिशः खं च ज्वालाभिरिव पूरयन्॥
8दीप्तास्यनयनाश्चात्र नैकपादशिरोभुजाः रत्नचित्राङ्गदधराः समुद्यतकरास्तथा॥ द्वीपशैलप्रतीकाशाः प्रादुरासन् महागणाः। श्ववराहोष्ट्ररूपाश्च हयगोमायुगोमुखाः॥ ऋक्षमार्जारवदना व्याघ्रद्वीपिमुखास्तथा। काकवक्त्राः प्लवमुखाः शुकवक्त्रास्तथैव च॥
9महाजगरवक्त्राश्च हंसवक्त्राः सितप्रभाः। दार्वाघाटमुखाश्चापि चाषवत्राश्च भारत॥ कूर्मनक्रमुखाश्चैव शिशुमारमुखास्तथा। महामकरवक्त्राश्च तिमिवक्त्रास्तथैव च॥ हरिवक्त्रा: क्रौञ्चमुखाः कपोतेमुखास्तथा। पारावतमुखाश्चैव मद्गुवक्त्रास्तथैव च।॥
10पाणिकर्णाः सहस्राक्षास्तथैव च महोदरा:। निर्मांसा काकवत्राश्च श्येनवक्त्राश्च भारत॥
11तथैवाशिरसो राजन्नृक्षवक्त्राश्च भारत। प्रदीप्तनेत्रजिह्वाश्च ज्वालावर्णास्तथैव च।॥
12ज्वालाकेशाश्च राजेन्द्र ज्वलद्रोमचतुर्भुजाः। मेषवक्त्रास्तथैवान्ये तथा छागमुखा नृप॥
13शङ्खाभाः शङ्खवक्त्राश्च शङ्खवर्णास्तथैव च। शङ्खमालापरिकराः शङ्खध्वनिसमस्वनाः॥
14जटाधराः पञ्चशिखास्था मुण्डाः कृशोदराः। चतुर्दंष्ट्राश्चतुर्जिह्वाः शङ्ककर्णाः किरीटिन:॥
15मौञ्जीधराश्च राजेन्द्र तथा कुञ्चितमूर्धजाः। उष्णीषिणो मुकुटिनश्चारुवक्त्राः स्वरङ्कता॥
16पद्मोत्पलापीडधरास्तथा मुकुटधारिणः। माहात्म्येन च संयुक्ताः शतशोऽथ सहस्रशः॥
17शतघ्नीवज्रहस्ताश्च तथा मुसलपाणयः। भुशुण्डीपाशहस्ताश्च दण्डस्ताश्च भारत॥
18पृष्ठेषु वद्धेषुधयश्चित्रबाणोत्कटास्तथा। सध्वजाः सपताकाश्च सघण्टाः सपरश्वधाः॥
19महापाशोद्यतकरातस्तथा लगुडपाणयः। स्थूणाहस्ताः खड्गहस्ता सोच्छ्रितकिरीटिनः ॥
20महासर्पाङ्गदधराश्चित्राभरणधारिणः। रजोध्वस्ताः पङ्कदिग्धाः सर्वे शुक्लाम्बरस्रजः॥
21नीलाङ्गा पिङ्गलाङ्गाश्च मुण्डवक्त्रास्तथैव च। भेरीशङ्खमृदङ्गांश्च झर्झरानकगोमुखान्॥
22अवादयन् पारिषदाः प्रहृष्टाः कनकप्रभाः। गायमानास्तथैवान्ये नृत्यमानास्तथा परे॥
23लवयन्तः प्लवन्तश्च वल्लान्तश्च महारथाः। धावन्तो जवना मुण्डाः पवनोद्धृतमूर्धजाः॥
24मत्ता इव महानागा विनदन्तो मुहुर्मुहुः। सुभीमा घोररूपाश्च शूलपटिशपाणयः॥
25नानाविरागवसनाचित्रमाल्यानुलेपनाः। रत्नचित्राङ्गदधराः समुद्यतकरास्तथा॥
26हन्तारो द्विषतां शूराः प्रसह्यासह्यविक्रमाः। पातारोऽसूग्वसौघानां मांसान्त्रकृतभोजनाः॥ चूडालाः कर्णिकाराश्च प्रहृष्टाः पिठरोदराः।
27अतिह्रस्वातिदीर्घाश्च प्रलम्बाश्चातिभैरवाः॥ विकटाः काललम्बोष्ठा बृहच्छेफाण्डपिण्डिकाः।
28महार्हनानामुकटा मुण्डाश्च जटिलाः परे॥ सार्केन्दुग्रहनक्षत्रां द्यां कुर्यस्ते महीतले। उत्सहेरंच ये हन्तुं भूतग्रामं चतुर्विधम्॥
29ये च वीतभया नित्यं हरस्य भृकुटीसहाः।
30कामकारकरा नित्यं त्रैलोक्यस्येश्वरेश्वराः॥ नित्यानन्दप्रमुदिता वागीशा वीतमत्सराः।
31प्राप्याष्टगुणमैश्वर्यं ये न यास्यन्ति वै स्मयम्॥ येषां विस्मयते नित्यं भगवान् कर्मभिर्हरः।
32मनोवाक्कर्मभिर्युक्तैर्नित्यमाराधितश्च यैः॥ मनोवाक्कभिर्भक्तान् पाति पुत्रानिवौरसान्।
33पिबन्तोऽसृग्वसाश्चान्ये क्रुद्धा ब्रह्मद्विषां सदा॥ चतुर्विधात्मकं सोमं ये पिबन्ति च सर्वदा।
34श्रुतेन ब्रह्मचर्येण तपसा च दमेन च॥ ये समार.ध्य शूलाङ्कं भवसायुज्यमागताः।
35यैरात्मभूतैर्भगवान् पार्वत्य च महेश्वरः॥ महाभूतगणैभुते भूतभव्यभवत्प्रभुः।
36नानावादित्रहसितक्ष्वेडितोत्क्रुष्टगर्जितै॥ संत्रासयन्तस्ते विश्वमश्वत्थामानमभ्ययुः।
37संस्तुवन्तो महादेवं भाः कुर्वाणा: सुवर्चसः॥ विवर्धयिषवो द्रौणेमहिमानं महात्मनः। जिज्ञासमानास्तत्तेजः सौप्तिकं च दिदृक्षवः॥ भीमोग्नपरिघालातशूलपटिशपाणयः। घोररूपा: समाजग्मुर्भूतसङ्घाः समन्ततः॥
38जनयेयुर्भयं ये स्म त्रैलोक्यस्यापि दर्शनात्। तान् प्रेक्षमाणोऽपि व्यथां न चकार महाबलः॥
39अथ द्रौणिर्धनुष्पाणिर्बद्धगोधाङ्कुलित्रवान्। स्वयमेवात्मनात्मानमुपहारमुपाहरत्॥
40धनूंषि समिधस्तत्र पवित्राणि शिताः शराः। हविरात्मवतश्चात्मा तस्मिन् भारत कर्मणि॥
41ततः सौम्येन मन्त्रेण द्रोणपुत्रः प्रतापवान्। उपहारं महामन्युरथात्मानमुपाहरत्॥
42तं रुद्रं रौद्रकर्माणं रौद्रैः कर्मभिरच्युतम्। अभिष्टुत्य महात्मानमित्युवाच कृताञ्जलिः॥
43द्रौणिरुवाच इममात्मानमद्याहं जातमाङ्गिरसे कुले। स्वग्नौ जुहोमि भगवन् प्रतिगृह्णीष्व मां बलिम्॥
44भवद्भक्त्या महादेव परमेण समाधिना। अस्यामापदि विश्वात्मन्नुपाकुर्मि तवाग्रतः॥
45त्वयि सर्वाणि भूतानि सर्वभूतेषु चासि वै। गुणनां हि प्रधानानामेकत्वं त्वयि तिष्ठति॥
46सर्वभूताश्रय विभो हविर्भूतमवस्थितम्। प्रतिगृहाण मां देव यद्यशक्याः परे मया॥
47इत्युक्त्वा द्रौणिरास्थाय तां वेदी दीप्तपावकाम्। संत्यज्यात्मानमारुद्य कृष्णवर्त्मन्युपाविशात्॥
48तमूर्ध्वबाहुं निश्चेष्टं दृष्ट्वा हविरुपस्थितम्। अब्रवीद् भगवान् साक्षान्महादेवो हसन्निव॥ सत्यशौचार्जवत्यागैस्तपसा नियमेन च। क्षान्त्या भक्त्या च बुद्ध्या च वचसा तथा॥ यथावदहमाराद्धः कृष्णेनाक्लिकर्मणा। तस्मादिष्टतमः कृष्णादन्यो मम न विद्यते॥
49कुर्वता तात सम्मानं त्वां च जिज्ञासता मया। पञ्चालाः सहसा गुप्ता मायाश्च बहुशः कृताः॥
50कृतस्यस्यैव सम्मानः पञ्चालन् रक्षता मया। अभिभूतास्तु कालेन नैषामद्यास्ति जीवितम्॥
51एवमुक्तवा महात्मानं भगवानात्मनस्तनुम्। आविवेश ददौ चास्मै विमलं खड्गमुत्तमम्॥
52अथाविष्टो भगवता भूयो जज्वाल तेजसा। वेगवांश्चाभवद् युद्धे देवसृष्टेन तेजसा॥
53तमदृश्यानि भूतानि रक्षांसि च समाद्रवन्। अभितः शत्रुशिविरं यान्तं साक्षादिवेश्वरम्॥
अङ्ग्रेजी
1Sanjaya Said “Having reflected thus, the son of Drona, O king, got down from his car and stood, bending his head to that supreme god, and said,-. I seek the protection of fierce, Sthanu, Shiva, Rudra, Sarva, Ishana, Ishvara, Girisha, of that boon-giving god who is the Creator and lord of the universe; of the blue-throated deity, who is without birth, who is called Shakra, who destroyed the sacrifice of Daksha, and who is called Hara; of Him whose form is the universe, who has three eyes, who has many forms, and who is the lord of Uma; of Him who lives in crematoriums, who is energetic, who is the master of ghosts and who is endued with undecaying prosperity and power; of Him who holds a club having a skull on the top, who is called Rudra, who bears matted locks on his head, and who is a Brahmacharin.
2Purifying my soul, and possessing small energy, I adore the Destroyer of the three cities, and offer myself as the victim.
3I sing your glory. Thy purposes are never baffled. Thou art clad in skin; thou hast red hair on your head; You are blue-throated; You are unbearable; You are irresistible.
4You are pure; You are that Creator of Brahman; You are Brahma; You are Brahmacharin; You are an observer of vows; You are given to ascetic austerities; You are infinite; You are the refuge of all hermits; thou hast many forms; You are the master of ghosts; You are three-eyed; You are found of your a companions; You are always seen by Kuvera; You are dear to Gauri's heart; You are the father of Kumara; You are twany; thou hast a bull for your carrier; You are clad in a subtile dress%3; thou are most dreadful; You are eager to adorn Uma; You are higher than all that is high; You are higher than everything; there is nothing higher than thou; You are the holder of weapons; You are immeasurable, and You are the protector of all quarters; You are clad in golden armour; You are divine; thou hast the moon as ornament on your brow. With fixed attention, I seek refuge with you, O god.
5In order that I may successfully tide over this calamity, I sacrifice to you, the purest of the pure, offering for your acceptance the five elements of which my body is made.'
6Knowing this to be his resolution for accomplishing his object, a golden altar appeared before the great son of Drona.
7Upon the altar, O king, appeared a blazing fire, filling all the points of the horizon, cardinal and subsidiary, with its effulgence.
8Many powerful beings also, of burning mouths and eyes, of many feet, heads, and arms, adorned with arm-lets, set with gems, and with uplifted arms, and looking like elephants and mountains, appeared there. Their faces resembled those of hares, boars, camels, horses, jackals, cows, bears, cats, tigers, pards, crows, apes and parrots.
9And the faces of some were like those of snakes, and others had faces like those ducks. And all of them were highly effulgent. And the faces of some were like those of wood-packers, and joys; of tortoises, alligators, porpoises, huge sharks, and whales; of lions, cranes, pigeons, elephants, and shags,.
10Some had faces like those of ravens and hawks, some had ears on their hands; some had thousand eyes; some had huge stomach; and some had no flesh.
11And some, O king, had no heads, and some had faces like those of bears. The eyes of some were like fire, and some had fiery features.
12The hair on the heads and bodies of some were burning, and some had four arms, and some, O king, had faces like those of sheep and goats.
13The color of some was like that of conchs, and some had faces like conchs, and the ears of were like conchs, and some wore garlands inade of conchs, and the voices of some resembled the blare of conchs.
14Some had matted locks on their heads, and some had five tufts of hair or the head, and some had bald heads. Some had lean stomachs; some had four teeth, some had four tongues, some some had cars straight like arrows, and some had diadems on their brows.
15Some had strings of grass on their bodies, O king, and some had curly locks. Some had head-gears made of cloth, some had coronets, some had beautiful faces, and some were bedecked with ornaments.
16Some had ornaments made of lotuses, and some wee adorned with flowers. They were hundreds and thousands in number.
17Some were armed with Sataghnis, some with thunder, and some had Mushalas in their hands. Some had Bhusundis, some had nooses, and some had maces in their hands.
18Some had quivers containing best arrows on their backs, and all were dreadful in battle. Some had standard containing banners and bells, and some were armed with battle-axes.
19Some had large nooses in their hands, and some had clubs and bludgeons. Some had strong posts in their hands, some has scimitars, and some had snakes with raised hood for their crowns.
20Some had huge snakes for armlets, and some had beautiful ornaments on their body, Some were covered with dust, some with mire, and all were clad in white robes and garment, Some had blue limbs while others had twany limbs. And some were beardless.
21Those beings, called companions, having golden complexions, and filled with joy, played upon drums. horns, cymbals, Jharjharas, Anakas and Gomukhas.
22And some sang and some danced about crying hideously, and some leapt forward and cut capers and jumped sideways.
23Quick in their motions, they ran about most dreadfully, the hair on their heads waving in the air, like infuriate elephants and frequently sending up loud roars.
24Terrible, and armed with lances and battleaxes, they were clad in robes of various colours and decked with beautiful garlands and unguents.
25Adorned with Angadas set with gems, and with uplifted arms, they were possessed of great courage. Capable of killing all foes by force, they were irresistible in prowess.
26Drinkers of blood and fat and other animal matter, they lived on the flesh and entrails of animals. Some had their locks tied up above their heads. Some had single tufts on their heads; some had rings on their ears, and some had stomachs resembling earthen cooking vessels.
27Some were of very short statures, and some were very high. Some were tall and very dreadful. Some had grim features, some had long lips, and some had long genital organs.
28Some had rich and various kinds of crowns upon their heads; and some had bald heads, and the heads of others were covered with matted locks. They could bring down the sky with the sun, moon, and stars, on Earth, and exterminating the four orders of created things.
29They know not fear, and are capable of enduring the frowns of Hara.
30They always act as they like and are the masters of the lord of the three worlds. Always playing merrily they are perfect masters of speech and are entirely shorn of pride.
31Having got the eight sorts of divine attributes, they are never elated with pride. The divine Hara always wonders at their feats.
32They are devout worshipper of Mahadeva. Worshipped by them in thought, speech, and deed, the great god protects those worshippers of his, regarding them, in thought, speech, and deed, as his own children.
33Worked up with rage, they always drink the blood and fat of all haters of Brahman. They always drink also the Soma juice having four kind of taste.
34Having worshipped the trident-handed deity with Vedic recitations, with Brahmacharya, with ascetic austerities, and with self-restraint, they have secured the companionship of Bhava.
35The divine Maheshvara, that lord of the past, the present, and the future, as also Parvati, eat with those various clans of powerful beings that partake of their own nature.
36Causing the universe resound with the sound of various kinds of instruments, with noise of laughter, with loud sounds and cries and leonine roars, they approached Ashvatthaman.
37Landing Mahadeva and spreading an effulgence all around, desirous of increasing the honor of Ashvatthaman and the glory of the great Hara, and wishing to ascertain the extent of Ashvatthaman's power, and desirous also of witnessing the destruction during the hour of sleep, armed with terrible and fierce bludgeons and fiery wheels and battle-axes, that host of strange beings, having terrible forins, came from all sides.
38They were capable of striking terror to the three worlds by their sight. Beholding them, the, powerful Ashvatthaman however, felt no fear.
39Armed with bow, and fingers cased in fences made of iguana skins, Drona's son himself offered up his own self as a victim to Mahadeva.
40Bows were the fuel, and sliarp arrows were the ladles, and his own great soul was the libation, in that act of sacrifice.
41The brave and angry son of Drona then, with mantras offered up his own soul as the victim.
42Having with dreadful rites worshipped Rudra, of dreadful deeds, Ashvatthaman, with joined hands said to that high-souled deity,-
43Ashvatthaman said Born in Angira's family I am about to pour my soul, O god, as a lit ion on this fire. Accept, O lord, this victim.
44In this hour of distress, O Soul of the universe, I offer up my own self as the victim, from devotion to you and with heart fixed in meditation.
45All creatures exist in you and thou dust exist in all creatures. Thou art a combination of ali high attributes.
46O lord, O thou that art the refuge of ail creatures, I wait as a libation for you, since I am unable to defeat my enemies. Accept me, O god.'
47Having said so, Drona's son, ascending that sacrificial altar on which a fire was burning, offered himself up as the victim and entered that burning fire.
48Seeing him stand fixed and with uplifted hands and as an offering to himself, the divine Mahadeva appeared personally and smilingly said'With truth, purity, sincerity, resignation, ascetic practices, vows, forgiveness, devotion, patience, thought and word, I have been duly worshipped by Krishna of pure deeds. For this there is none dearer to me than Krishna.
49For honoring him and at his request I have protected the Panchalas and displayed various sorts of illusion.
50By protecting the Panchalas I have honored him. They have, however, been assailed by Time. The lease of their lives is over.'
51Having said top the great Ashvatthaman, the divine Mahadeva entered Ashvatthaman's body after giving him an excellent and polished sword.
52Possessed by that divine being, Drona's son was worked up with energy. On account of that energy derived from god-head, he became all powerful in battle.
53Many invisible beings and Rakshasas went along his right and his left as he started like the lord Mahadeva himself, for entering the camp of his enemies." SO
हिन्दी
1सञ्जय ने कहा — "हे राजन्, इस प्रकार विचार करके द्रोणपुत्र अपने रथ से उतरे और उन परमदेव के सम्मुख सिर झुकाकर खड़े होकर बोले — 'मैं उग्र, स्थाणु, शिव, रुद्र, शर्व, ईशान, ईश्वर, गिरीश की शरण लेता हूँ — उन वरदायक देव की, जो जगत् के स्रष्टा और स्वामी हैं; उन नीलकण्ठ देव की, जो अजन्मा हैं, जो शक्र कहलाते हैं, जिन्होंने दक्ष के यज्ञ का विध्वंस किया, और जो हर कहलाते हैं; उनकी, जिनका स्वरूप ही यह विश्व है, जो त्रिनेत्र हैं, जो अनेक रूप वाले हैं, और जो उमापति हैं; उनकी, जो श्मशानवासी हैं, जो तेजस्वी हैं, जो भूतों के स्वामी हैं और जो अक्षय ऐश्वर्य तथा शक्ति से सम्पन्न हैं; उनकी, जो शिर वाला खट्वाङ्ग धारण करते हैं, जो रुद्र कहलाते हैं, जो सिर पर जटा धारण करते हैं, और जो ब्रह्मचारी हैं।
2अपनी आत्मा को शुद्ध करके, अल्प तेज वाला मैं त्रिपुरनाशक की आराधना करता हूँ और अपने को ही आहुति के रूप में अर्पित करता हूँ।
3मैं आपकी महिमा का गान करता हूँ। आपके संकल्प कभी विफल नहीं होते। आप चर्म धारण करते हैं; आपके सिर पर लाल जटाएँ हैं; आप नीलकण्ठ हैं; आप असह्य हैं; आप अप्रतिरोध्य हैं।
4आप पवित्र हैं; आप ब्रह्मा के स्रष्टा हैं; आप ब्रह्म हैं; आप ब्रह्मचारी हैं; आप व्रतपालक हैं; आप तपस्या में रत हैं; आप अनन्त हैं; आप समस्त तपस्वियों के आश्रय हैं; आपके अनेक रूप हैं; आप भूतों के स्वामी हैं; आप त्रिनेत्र हैं; आप अपने गणों को प्रिय मानते हैं; आपको कुबेर सदा देखते हैं; आप गौरी के हृदय को प्रिय हैं; आप कुमार के पिता हैं; आप पिंगलवर्ण हैं; आपका वाहन वृषभ है; आप सूक्ष्म वस्त्र धारण करते हैं; आप अत्यन्त भयंकर हैं; आप उमा को अलंकृत करने को उत्सुक रहते हैं; आप समस्त उच्च वस्तुओं से उच्च हैं; आप सबसे ऊपर हैं; आपसे बढ़कर कुछ नहीं है; आप अस्त्रधारी हैं; आप अपरिमेय हैं, और आप समस्त दिशाओं के रक्षक हैं; आप स्वर्णकवचधारी हैं; आप दिव्य हैं; आपके ललाट पर चन्द्रमा आभूषण के रूप में है। हे देव, एकाग्र चित्त से मैं आपकी शरण लेता हूँ।
5इस विपत्ति को सफलतापूर्वक पार करने के लिए मैं आपको, पवित्रों में परम पवित्र को, अपना यह शरीर जिन पाँच तत्त्वों से बना है, उन्हें आपके स्वीकार हेतु अर्पित करते हुए बलि देता हूँ।'
6अपना अभीष्ट सिद्ध करने के लिए यही उनका संकल्प जानकर महात्मा द्रोणपुत्र के सम्मुख एक स्वर्ण वेदी प्रकट हो गई।
7हे राजन्, उस वेदी पर एक प्रज्वलित अग्नि प्रकट हुई, जो अपने तेज से समस्त दिशाओं और उपदिशाओं को भर रही थी।
8वहाँ अनेक बलशाली प्राणी भी प्रकट हुए, जिनके मुख और नेत्र जलते हुए थे, जिनके अनेक पैर, सिर और भुजाएँ थीं, जो रत्नजटित बाजूबन्दों से विभूषित थे, जिनकी भुजाएँ उठी हुई थीं, और जो हाथियों और पर्वतों के समान दिखाई देते थे। उनके मुख खरगोश, शूकर, ऊँट, घोड़े, सियार, गाय, रीछ, बिल्ली, व्याघ्र, चीते, कौए, वानर और तोतों के मुखों के समान थे।
9कुछ के मुख सर्पों के समान थे और कुछ के मुख हंसों के समान थे। और वे सब अत्यन्त तेजस्वी थे। कुछ के मुख कठफोड़वों और नीलकण्ठ पक्षियों के; कछुओं, घड़ियालों, शिशुमारों, विशाल शार्कों और तिमिंगिलों के; सिंहों, सारसों, कबूतरों, हाथियों और जलकागों के समान थे।
10कुछ के मुख कौओं और बाजों के समान थे; कुछ के कान हाथों पर थे; कुछ के सहस्र नेत्र थे; कुछ के विशाल उदर थे; और कुछ मांसरहित थे।
11हे राजन्, कुछ के सिर ही नहीं थे, और कुछ के मुख रीछों के समान थे। कुछ के नेत्र अग्नि के समान थे, और कुछ के मुखमण्डल अग्निमय थे।
12कुछ के सिर और शरीर के रोम जल रहे थे, और कुछ की चार भुजाएँ थीं, और हे राजन्, कुछ के मुख भेड़ों और बकरों के समान थे।
13कुछ का वर्ण शंख के समान था, और कुछ के मुख शंख के समान थे, और कुछ के कान शंख के समान थे, और कुछ शंखों की माला पहने थे, और कुछ की वाणी शंखध्वनि के समान थी।
14कुछ के सिर पर जटाएँ थीं, और कुछ के सिर पर पाँच शिखाएँ थीं, और कुछ के सिर गंजे थे। कुछ के उदर दुबले थे; कुछ के चार दाँत थे, कुछ की चार जिह्वाएँ थीं, कुछ के कान बाणों के समान सीधे थे, और कुछ के ललाट पर मुकुट थे।
15हे राजन्, कुछ के शरीर पर कुश की डोरियाँ थीं, और कुछ के केश घुँघराले थे। कुछ के सिर पर वस्त्र के शिरोवेष्टन थे, कुछ के मुकुट थे, कुछ के मुख सुन्दर थे, और कुछ आभूषणों से विभूषित थे।
16कुछ के आभूषण कमलों के बने थे, और कुछ पुष्पों से सुसज्जित थे। वे संख्या में सैकड़ों और सहस्रों थे।
17कुछ शतघ्नियों से सुसज्जित थे, कुछ वज्रों से, और कुछ के हाथों में मूसल थे। कुछ के पास भुशुण्डियाँ थीं, कुछ के पास पाश, और कुछ के हाथों में गदाएँ थीं।
18कुछ की पीठ पर उत्तम बाणों से भरे तूणीर थे, और सब युद्ध में भयंकर थे। कुछ के पास ध्वजाओं और घण्टियों से युक्त पताकाएँ थीं, और कुछ फरसों से सुसज्जित थे।
19कुछ के हाथों में बड़े पाश थे, और कुछ के पास डण्डे और मुद्गर थे। कुछ के हाथों में मजबूत खम्भे थे, कुछ के पास तलवारें थीं, और कुछ ने फन उठाए सर्पों को अपने मुकुट बना रखा था।
20कुछ के बाजूबन्द विशाल सर्प थे, और कुछ के शरीर पर सुन्दर आभूषण थे। कुछ धूल से ढके थे, कुछ कीचड़ से, और सब श्वेत वस्त्र और परिधान पहने थे। कुछ के अंग नीले थे तो कुछ के पिंगल। और कुछ दाढ़ीरहित थे।
21गण कहलाने वाले वे प्राणी, जिनकी कान्ति स्वर्ण के समान थी और जो हर्ष से भरे थे, ढोल, सींग, झाँझ, झर्झर, आनक और गोमुख बजा रहे थे।
22और कुछ गाते थे और कुछ वीभत्स चीत्कार करते हुए नाचते थे, और कुछ आगे उछलते, कलाबाजियाँ खाते और बगल की ओर कूदते थे।
23गति में तीव्र वे मतवाले हाथियों के समान अत्यन्त भयंकर रूप से इधर-उधर दौड़ रहे थे, उनके सिर के केश वायु में उड़ रहे थे और वे बारम्बार उच्च गर्जना कर रहे थे।
24भयंकर और शक्तियों तथा फरसों से सुसज्जित वे नाना रंगों के वस्त्र पहने थे और सुन्दर मालाओं तथा अनुलेपनों से सजे थे।
25रत्नजटित अंगदों से विभूषित और भुजाएँ उठाए वे महान् साहस से सम्पन्न थे। बलपूर्वक समस्त शत्रुओं का वध करने में समर्थ वे पराक्रम में अप्रतिरोध्य थे।
26रक्त, मेद तथा अन्य प्राणिपदार्थों के पान करने वाले वे पशुओं के मांस और अन्तड़ियों पर जीते थे। कुछ के केश सिर के ऊपर बाँधे हुए थे। कुछ के सिर पर एक ही शिखा थी; कुछ के कानों में कुण्डल थे, और कुछ के उदर मिट्टी के पकाने के बर्तनों के समान थे।
27कुछ अत्यन्त छोटे कद के थे, और कुछ अत्यन्त ऊँचे। कुछ लम्बे और अत्यन्त भयंकर थे। कुछ के मुखमण्डल विकराल थे, कुछ के ओष्ठ लम्बे थे, और कुछ के जननेन्द्रिय लम्बे थे।
28कुछ के सिर पर बहुमूल्य और नाना प्रकार के मुकुट थे; और कुछ के सिर गंजे थे, और कुछ के सिर जटाओं से ढके थे। वे सूर्य, चन्द्रमा और नक्षत्रों सहित आकाश को पृथ्वी पर गिरा सकते थे और सृष्टि की चारों कोटियों का उच्छेद कर सकते थे।
29वे भय जानते ही नहीं, और हर की भृकुटि को भी सह सकते हैं।
30वे सदा अपनी इच्छानुसार आचरण करते हैं और त्रिलोकीनाथ के स्वामी हैं। सदा आनन्दपूर्वक क्रीड़ा करते हुए वे वाणी के पूर्ण स्वामी हैं और अभिमान से सर्वथा रहित हैं।
31आठों प्रकार के दिव्य ऐश्वर्य प्राप्त करके भी वे कभी अभिमान से उन्मत्त नहीं होते। भगवान् हर सदा उनके पराक्रमों पर आश्चर्य करते हैं।
32वे महादेव के अनन्य भक्त हैं। मन, वचन और कर्म से उनके द्वारा पूजित होकर वे महादेव अपने उन भक्तों की रक्षा करते हैं और मन, वचन तथा कर्म से उन्हें अपनी ही सन्तान मानते हैं।
33क्रोध से भरकर वे सदा ब्रह्मद्रोहियों का रक्त और मेद पीते हैं। वे चार प्रकार के रस वाले सोमरस का भी सदा पान करते हैं।
34वेदपाठ, ब्रह्मचर्य, तपस्या और आत्मसंयम से त्रिशूलधारी देव की आराधना करके उन्होंने भव का सान्निध्य प्राप्त किया है।
35भूत, वर्तमान और भविष्य के स्वामी भगवान् महेश्वर तथा पार्वती भी उन बलशाली प्राणियों के नाना गणों के साथ भोजन करते हैं, जो उन्हीं के स्वभाव के भागी हैं।
36नाना प्रकार के वाद्यों की ध्वनि से, अट्टहास से, उच्च शब्दों और चीत्कारों से तथा सिंहनादों से समस्त जगत् को गुँजाते हुए वे अश्वत्थामा के निकट आए।
37महादेव की स्तुति करते और चारों ओर तेज फैलाते हुए, अश्वत्थामा का सम्मान तथा महान् हर की महिमा बढ़ाने की इच्छा से, तथा अश्वत्थामा के बल की सीमा जानने की इच्छा से, और निद्रा के समय होने वाले उस विनाश को देखने की भी इच्छा से — भयंकर और प्रचण्ड मुद्गरों, अग्निमय चक्रों तथा फरसों से सुसज्जित भयानक रूपों वाले उन विचित्र प्राणियों का समूह सब ओर से आया।
38वे अपने दर्शन मात्र से तीनों लोकों में भय उत्पन्न करने में समर्थ थे। उन्हें देखकर भी बलशाली अश्वत्थामा को तनिक भय न हुआ।
39धनुष धारण किए और गोधाचर्म के दस्तानों से अपनी अंगुलियाँ ढके द्रोणपुत्र ने स्वयं अपने को ही महादेव के लिए आहुति रूप में अर्पित किया।
40उस यज्ञकर्म में धनुष समिधा थे, तीखे बाण स्रुवा थे, और उनकी अपनी महान् आत्मा ही आहुति थी।
41तब द्रोण के वीर और क्रुद्ध पुत्र ने मन्त्रों सहित अपनी ही आत्मा को आहुति के रूप में अर्पित किया।
42भयंकर कर्म करने वाले रुद्र की भयंकर विधियों से आराधना करके अश्वत्थामा ने हाथ जोड़कर उन महात्मा देव से कहा —
43अश्वत्थामा ने कहा — "हे देव, अंगिरा के कुल में उत्पन्न मैं इस अग्नि में अपनी आत्मा की आहुति देने जा रहा हूँ। हे प्रभो, इस बलि को स्वीकार कीजिए।
44हे विश्वात्मा, इस संकट की घड़ी में मैं आपके प्रति भक्ति से और ध्यान में स्थिर हृदय से अपने को ही आहुति के रूप में अर्पित करता हूँ।
45समस्त प्राणी आप में विद्यमान हैं और आप समस्त प्राणियों में विद्यमान हैं। आप समस्त उच्च गुणों के समुच्चय हैं।
46हे प्रभो, हे समस्त प्राणियों के आश्रय, मैं आपके लिए आहुति रूप में प्रतीक्षा कर रहा हूँ, क्योंकि मैं अपने शत्रुओं को परास्त करने में असमर्थ हूँ। हे देव, मुझे स्वीकार कीजिए।"
47यह कहकर द्रोणपुत्र उस यज्ञवेदी पर चढ़े जिस पर अग्नि जल रही थी, और अपने को ही आहुति के रूप में अर्पित करते हुए उस जलती अग्नि में प्रविष्ट हो गए।
48उन्हें हाथ ऊपर उठाए स्थिर खड़ा और अपने ही लिए आहुति बना हुआ देखकर भगवान् महादेव स्वयं प्रकट हुए और मुस्कराते हुए बोले — "सत्य, पवित्रता, सरलता, त्याग, तपस्या, व्रत, क्षमा, भक्ति, धैर्य, मन और वचन से पवित्रकर्मा कृष्ण ने मेरी विधिवत् आराधना की है। इसी कारण मुझे कृष्ण से बढ़कर प्रिय कोई नहीं।
49उनका सम्मान करने के लिए और उनके अनुरोध पर मैंने पाञ्चालों की रक्षा की और नाना प्रकार की माया प्रकट की।
50पाञ्चालों की रक्षा करके मैंने उनका सम्मान किया है। किन्तु अब वे काल के अधीन हो गए हैं। उनकी आयु समाप्त हो चुकी है।"
51महात्मा अश्वत्थामा से यह कहकर भगवान् महादेव उन्हें एक उत्तम और चमकती तलवार देकर अश्वत्थामा के शरीर में प्रविष्ट हो गए।
52उस दिव्य देव से आविष्ट होकर द्रोणपुत्र तेज से भर उठे। देवत्व से प्राप्त उस तेज के कारण वे युद्ध में सर्वशक्तिमान् हो गए।
53जब वे स्वयं भगवान् महादेव के समान अपने शत्रुओं के शिविर में प्रवेश करने चले, तब अनेक अदृश्य प्राणी और राक्षस उनके दाहिने और बाएँ साथ-साथ चले।"
नेपाली
1सञ्जयले भने — "हे राजन्, यसरी विचार गरेर द्रोणपुत्र आफ्नो रथबाट ओर्ले र ती परमदेवको सामु शिर निहुराएर उभिँदै भने — 'म उग्र, स्थाणु, शिव, रुद्र, शर्व, ईशान, ईश्वर, गिरीशको शरण लिन्छु — ती वरदायक देवको, जो जगत्का स्रष्टा र स्वामी हुनुहुन्छ; ती नीलकण्ठ देवको, जो अजन्मा हुनुहुन्छ, जो शक्र भनिनुहुन्छ, जसले दक्षको यज्ञको विध्वंस गर्नुभयो, र जो हर भनिनुहुन्छ; उहाँको, जसको स्वरूप नै यो विश्व हो, जो त्रिनेत्र हुनुहुन्छ, जो अनेक रूप भएका हुनुहुन्छ, र जो उमापति हुनुहुन्छ; उहाँको, जो श्मशानवासी हुनुहुन्छ, जो तेजस्वी हुनुहुन्छ, जो भूतका स्वामी हुनुहुन्छ र जो अक्षय ऐश्वर्य तथा शक्तिले सम्पन्न हुनुहुन्छ; उहाँको, जसले टाउको भएको खट्वाङ्ग धारण गर्नुहुन्छ, जो रुद्र भनिनुहुन्छ, जसले शिरमा जटा धारण गर्नुहुन्छ, र जो ब्रह्मचारी हुनुहुन्छ।
2आफ्नो आत्मालाई शुद्ध पारेर, अल्प तेज भएको म त्रिपुरनाशकको आराधना गर्दछु र आफूलाई नै आहुतिका रूपमा अर्पण गर्दछु।
3म तपाईंको महिमाको गान गर्दछु। तपाईंका सङ्कल्प कहिल्यै विफल हुँदैनन्। तपाईं छाला धारण गर्नुहुन्छ; तपाईंको शिरमा राता जटा छन्; तपाईं नीलकण्ठ हुनुहुन्छ; तपाईं असह्य हुनुहुन्छ; तपाईं अप्रतिरोध्य हुनुहुन्छ।
4तपाईं पवित्र हुनुहुन्छ; तपाईं ब्रह्माका स्रष्टा हुनुहुन्छ; तपाईं ब्रह्म हुनुहुन्छ; तपाईं ब्रह्मचारी हुनुहुन्छ; तपाईं व्रतपालक हुनुहुन्छ; तपाईं तपस्यामा रत हुनुहुन्छ; तपाईं अनन्त हुनुहुन्छ; तपाईं सम्पूर्ण तपस्वीका आश्रय हुनुहुन्छ; तपाईंका अनेक रूप छन्; तपाईं भूतका स्वामी हुनुहुन्छ; तपाईं त्रिनेत्र हुनुहुन्छ; तपाईं आफ्ना गणलाई प्रिय मान्नुहुन्छ; तपाईंलाई कुबेरले सधैँ देख्छन्; तपाईं गौरीको हृदयलाई प्रिय हुनुहुन्छ; तपाईं कुमारका पिता हुनुहुन्छ; तपाईं पिँगलवर्ण हुनुहुन्छ; तपाईंको वाहन साँढे हो; तपाईं सूक्ष्म वस्त्र धारण गर्नुहुन्छ; तपाईं अत्यन्त भयंकर हुनुहुन्छ; तपाईं उमालाई अलङ्कृत गर्न उत्सुक रहनुहुन्छ; तपाईं सम्पूर्ण उच्च वस्तुभन्दा उच्च हुनुहुन्छ; तपाईं सबैभन्दा माथि हुनुहुन्छ; तपाईंभन्दा बढी केही छैन; तपाईं अस्त्रधारी हुनुहुन्छ; तपाईं अपरिमेय हुनुहुन्छ, र तपाईं सम्पूर्ण दिशाका रक्षक हुनुहुन्छ; तपाईं स्वर्णकवचधारी हुनुहुन्छ; तपाईं दिव्य हुनुहुन्छ; तपाईंको निधारमा चन्द्रमा आभूषणका रूपमा छन्। हे देव, एकाग्र चित्तले म तपाईंको शरण लिन्छु।
5यस विपत्तिलाई सफलतापूर्वक पार गर्नका लागि म तपाईंलाई, पवित्रहरूमा परम पवित्रलाई, आफ्नो यो शरीर जुन पाँच तत्त्वबाट बनेको छ, ती तपाईंको स्वीकारका लागि अर्पण गर्दै बलि दिन्छु।'
6आफ्नो अभीष्ट सिद्ध गर्नका लागि यही तिनको सङ्कल्प हो भनी थाहा पाएर महात्मा द्रोणपुत्रको सामु एउटा सुनको वेदी प्रकट भयो।
7हे राजन्, त्यस वेदीमा एउटा प्रज्वलित आगो प्रकट भयो, जसले आफ्नो तेजले सम्पूर्ण दिशा र उपदिशा भरिरहेको थियो।
8त्यहाँ अनेक बलशाली प्राणी पनि प्रकट भए, जसका मुख र आँखा बलिरहेका थिए, जसका अनेक खुट्टा, टाउका र पाखुरा थिए, जो रत्नजडित बाजुबन्दले विभूषित थिए, जसका पाखुरा उठेका थिए, र जो हात्ती र पर्वतजस्ता देखिन्थे। तिनका मुख खरायो, बँदेल, ऊँट, घोडा, स्याल, गाई, भालु, बिरालो, बाघ, चितुवा, काग, बाँदर र सुगाका मुखजस्ता थिए।
9कतिका मुख सर्पजस्ता थिए र कतिका मुख हाँसजस्ता थिए। र तिनीहरू सबै अत्यन्त तेजस्वी थिए। कतिका मुख कठफोर र नीलकण्ठ पक्षीका; कछुवा, गोही, सुँस, विशाल शार्क र तिमिङ्गिलका; सिंह, सारस, परेवा, हात्ती र जलकागका मुखजस्ता थिए।
10कतिका मुख काग र बाजका जस्ता थिए; कतिका कान हातमा थिए; कतिका हजार आँखा थिए; कतिका विशाल पेट थिए; र कति मासुविहीन थिए।
11हे राजन्, कतिका टाउकै थिएनन्, र कतिका मुख भालुका जस्ता थिए। कतिका आँखा आगोजस्ता थिए, र कतिका मुखमण्डल अग्निमय थिए।
12कतिका शिर र शरीरका रौँ बलिरहेका थिए, र कतिका चार पाखुरा थिए, र हे राजन्, कतिका मुख भेडा र बाख्राका जस्ता थिए।
13कतिको वर्ण शङ्खजस्तै थियो, र कतिका मुख शङ्खजस्ता थिए, र कतिका कान शङ्खजस्ता थिए, र कतिले शङ्खको माला लगाएका थिए, र कतिको वाणी शङ्खध्वनिजस्तै थियो।
14कतिका शिरमा जटा थिए, र कतिका शिरमा पाँच शिखा थिए, र कतिका शिर मुडुला थिए। कतिका पेट दुब्ला थिए; कतिका चार दाँत थिए, कतिका चार जिब्रा थिए, कतिका कान बाणजस्तै सीधा थिए, र कतिका निधारमा मुकुट थिए।
15हे राजन्, कतिका शरीरमा कुशका डोरी थिए, र कतिका केश घुम्रिएका थिए। कतिका शिरमा वस्त्रका फेटा थिए, कतिका मुकुट थिए, कतिका मुख सुन्दर थिए, र कति आभूषणले विभूषित थिए।
16कतिका आभूषण कमलका बनेका थिए, र कति पुष्पले सुसज्जित थिए। तिनीहरू सङ्ख्यामा सयौँ र हजारौँ थिए।
17कति शतघ्नीले सुसज्जित थिए, कति वज्रले, र कतिका हातमा मुसल थिए। कतिसँग भुशुण्डी थिए, कतिसँग पाश, र कतिका हातमा गदा थिए।
18कतिका ढाडमा उत्तम बाणले भरिएका तूणीर थिए, र सबै युद्धमा भयंकर थिए। कतिसँग ध्वजा र घण्टीले युक्त पताका थिए, र कति बन्चरोले सुसज्जित थिए।
19कतिका हातमा ठूला पाश थिए, र कतिसँग डण्डा र मुड्की थिए। कतिका हातमा बलिया खम्बा थिए, कतिसँग तरवार थिए, र कतिले फणा उठाएका सर्पलाई आफ्नो मुकुट बनाएका थिए।
20कतिका बाजुबन्द विशाल सर्प थिए, र कतिका शरीरमा सुन्दर आभूषण थिए। कति धूलोले ढाकिएका थिए, कति हिलोले, र सबैले सेता वस्त्र र परिधान लगाएका थिए। कतिका अङ्ग नीला थिए त कतिका पिँगल। र कति दाह्रीविहीन थिए।
21गण भनिने ती प्राणीहरू, जसको कान्ति सुनजस्तै थियो र जो हर्षले भरिएका थिए, ढोल, नरसिंगा, झ्याली, झर्झर, आनक र गोमुख बजाइरहेका थिए।
22र कति गाउँथे र कति वीभत्स चिच्याहट गर्दै नाच्थे, र कति अगाडि उफ्रन्थे, कलाबाजी खान्थे र छेउतिर हाम फाल्थे।
23गतिमा तीव्र तिनीहरू मात्तिएका हात्तीझैँ अत्यन्त भयंकर रूपमा यताउता दौडिरहेका थिए, तिनका शिरका केश हावामा उडिरहेका थिए र तिनीहरू बारम्बार उच्च गर्जन गरिरहेका थिए।
24भयंकर र शक्ति तथा बन्चरोले सुसज्जित तिनीहरूले नाना रङका वस्त्र लगाएका थिए र सुन्दर माला तथा अनुलेपनले सजिएका थिए।
25रत्नजडित अङ्गदले विभूषित र पाखुरा उठाएका तिनीहरू महान् साहसले सम्पन्न थिए। बलपूर्वक सम्पूर्ण शत्रुको वध गर्न समर्थ तिनीहरू पराक्रममा अप्रतिरोध्य थिए।
26रगत, मेद तथा अन्य प्राणिपदार्थ पिउने तिनीहरू पशुका मासु र आन्द्रामा बाँच्थे। कतिका केश शिरमाथि बाँधिएका थिए। कतिका शिरमा एउटै शिखा थियो; कतिका कानमा कुण्डल थिए, र कतिका पेट माटाका पकाउने भाँडाजस्ता थिए।
27कति अत्यन्त होचा थिए, र कति अत्यन्त अग्ला। कति लामा र अत्यन्त भयंकर थिए। कतिका मुखमण्डल विकराल थिए, कतिका ओठ लामा थिए, र कतिका जननेन्द्रिय लामा थिए।
28कतिका शिरमा बहुमूल्य र नाना प्रकारका मुकुट थिए; र कतिका शिर मुडुला थिए, र कतिका शिर जटाले ढाकिएका थिए। तिनीहरूले सूर्य, चन्द्रमा र नक्षत्रसहित आकाशलाई पृथ्वीमा खसाल्न सक्थे र सृष्टिका चारै कोटिको उच्छेद गर्न सक्थे।
29तिनीहरूले भय जान्दै जान्दैनन्, र हरको आँखीभौँ पनि सहन सक्छन्।
30तिनीहरू सधैँ आफ्नो इच्छाअनुसार आचरण गर्छन् र त्रिलोकीनाथका स्वामी हुन्। सधैँ आनन्दपूर्वक क्रीडा गर्दै तिनीहरू वाणीका पूर्ण स्वामी हुन् र अभिमानबाट सर्वथा रहित छन्।
31आठै प्रकारका दिव्य ऐश्वर्य प्राप्त गरेर पनि तिनीहरू कहिल्यै अभिमानले उन्मत्त हुँदैनन्। भगवान् हर सधैँ तिनका पराक्रममा आश्चर्य गर्नुहुन्छ।
32तिनीहरू महादेवका अनन्य भक्त हुन्। मन, वचन र कर्मले तिनीहरूबाट पूजित भई ती महादेवले आफ्ना ती भक्तको रक्षा गर्नुहुन्छ र मन, वचन तथा कर्मले तिनीहरूलाई आफ्नै सन्तान मान्नुहुन्छ।
33क्रोधले भरिएर तिनीहरू सधैँ ब्रह्मद्रोहीहरूको रगत र मेद पिउँछन्। तिनीहरू चार प्रकारका रस भएको सोमरसको पनि सधैँ पान गर्छन्।
34वेदपाठ, ब्रह्मचर्य, तपस्या र आत्मसंयमले त्रिशूलधारी देवको आराधना गरेर तिनीहरूले भवको सान्निध्य प्राप्त गरेका छन्।
35भूत, वर्तमान र भविष्यका स्वामी भगवान् महेश्वर तथा पार्वती पनि ती बलशाली प्राणीका नाना गणसँगै भोजन गर्नुहुन्छ, जो उहाँकै स्वभावका भागी हुन्।
36नाना प्रकारका वाद्यको ध्वनिले, अट्टहासले, उच्च शब्द र चिच्याहटले तथा सिंहनादले सम्पूर्ण जगत् गुञ्जाउँदै तिनीहरू अश्वत्थामाको नजिक आए।
37महादेवको स्तुति गर्दै र चारैतिर तेज फैलाउँदै, अश्वत्थामाको सम्मान तथा महान् हरको महिमा बढाउने इच्छाले, तथा अश्वत्थामाको बलको सीमा जान्ने इच्छाले, र निद्राको बेला हुने त्यस विनाश हेर्ने पनि इच्छाले — भयंकर र प्रचण्ड मुड्की, अग्निमय चक्र तथा बन्चरोले सुसज्जित भयानक रूप भएका ती विचित्र प्राणीको समूह चारैतिरबाट आयो।
38तिनीहरू आफ्नो दर्शनमात्रले तीनै लोकमा भय उत्पन्न गर्न समर्थ थिए। तिनीहरूलाई देखेर पनि बलशाली अश्वत्थामालाई कत्ति डर लागेन।
39धनुष धारण गरेका र गोहोरोको छालाका पन्जाले आफ्ना औँला छोपेका द्रोणपुत्रले स्वयं आफूलाई नै महादेवका लागि आहुतिका रूपमा अर्पण गरे।
40त्यस यज्ञकर्ममा धनुष समिधा थिए, तीखा बाण स्रुवा थिए, र तिनको आफ्नै महान् आत्मा नै आहुति थियो।
41तब द्रोणका वीर र क्रुद्ध छोराले मन्त्रसहित आफ्नै आत्मालाई आहुतिका रूपमा अर्पण गरे।
42भयंकर कर्म गर्नुहुने रुद्रको भयंकर विधिले आराधना गरेर अश्वत्थामाले हात जोडेर ती महात्मा देवलाई भने —
43अश्वत्थामाले भने — "हे देव, अङ्गिराको कुलमा जन्मेको म यस आगोमा आफ्नो आत्माको आहुति दिन गइरहेको छु। हे प्रभु, यो बलि स्वीकार गर्नुहोस्।
44हे विश्वात्मा, यस सङ्कटको घडीमा म तपाईंप्रतिको भक्तिले र ध्यानमा स्थिर हृदयले आफूलाई नै आहुतिका रूपमा अर्पण गर्दछु।
45सम्पूर्ण प्राणी तपाईंमा विद्यमान छन् र तपाईं सम्पूर्ण प्राणीमा विद्यमान हुनुहुन्छ। तपाईं सम्पूर्ण उच्च गुणको समुच्चय हुनुहुन्छ।
46हे प्रभु, हे सम्पूर्ण प्राणीका आश्रय, म तपाईंका लागि आहुतिका रूपमा प्रतीक्षा गरिरहेको छु, किनभने म आफ्ना शत्रुहरूलाई परास्त गर्न असमर्थ छु। हे देव, मलाई स्वीकार गर्नुहोस्।"
47यसो भनेर द्रोणपुत्र त्यस यज्ञवेदीमा चढे जसमाथि आगो बलिरहेको थियो, र आफूलाई नै आहुतिका रूपमा अर्पण गर्दै त्यस बलिरहेको आगोमा प्रवेश गरे।
48तिनलाई हात माथि उठाएर स्थिर उभिएको र आफ्नै लागि आहुति बनेको देखेर भगवान् महादेव स्वयं प्रकट हुनुभयो र मुस्कुराउँदै भन्नुभयो — "सत्य, पवित्रता, सरलता, त्याग, तपस्या, व्रत, क्षमा, भक्ति, धैर्य, मन र वचनले पवित्रकर्मा कृष्णले मेरो विधिवत् आराधना गरेका छन्। यसै कारण मलाई कृष्णभन्दा बढी प्रिय कोही छैन।
49तिनको सम्मान गर्नका लागि र तिनको अनुरोधमा मैले पाञ्चालहरूको रक्षा गरेँ र नाना प्रकारको माया प्रकट गरेँ।
50पाञ्चालहरूको रक्षा गरेर मैले तिनको सम्मान गरेको छु। तर अब तिनीहरू कालको अधीनमा परेका छन्। तिनीहरूको आयु समाप्त भइसकेको छ।"
51महात्मा अश्वत्थामालाई यसो भनेर भगवान् महादेव तिनलाई एउटा उत्तम र टल्किने तरवार दिएर अश्वत्थामाको शरीरभित्र प्रवेश गर्नुभयो।
52ती दिव्य देवबाट आविष्ट भई द्रोणपुत्र तेजले भरिए। देवत्वबाट प्राप्त त्यस तेजका कारण तिनी युद्धमा सर्वशक्तिमान् भए।
53जब तिनी स्वयं भगवान् महादेवझैँ आफ्ना शत्रुहरूको शिविरमा प्रवेश गर्न हिँडे, तब अनेक अदृश्य प्राणी र राक्षस तिनको दाहिने र देब्रेतिर सँगसँगै हिँडे।"