अङ्ग्रेजी
1Vaishampayana said "In this Tirtha lived formerly a virtuous Rishi, named Asita-Devala, leading the life of a house-holder.
2He led life of purity and self-restraint. Possessed of great ascetic merit, he was compassionate to all creatures and never injured any one. In word, deed and thought, he behaved equally towards all creatures.
3O monarch, censure and praise were equal to him who was without wrath, he was, like Yama himself, thoroughly impartial, treating all alike,
4The great ascetic looked with an equal eye upon gold and pebbles. He daily worshipped the gods and guests and the Brahmanas. Righteous himself he always practised the vow of Brahmacharya
5Once upon a time, an intelligent ascetic, O king, of the name of Jaigishavya, devoted to Yoga and rapt in meditation and leading the life of a mendicant, came to Devala's hermitage.
6That great ascetic ever practising Yoga, O monarch, while residing in Devala's hermitage became crowned with ascctic success.
7Indeed, while the great Muni Jaigishavya lived there, Devala always paid him attention, never neglecting him at any time.
8Thus, O king, they both lived long together. On one occasion, Devala lost sight of Jaigishavya, that foremost of ascetics.
9At the hour, however, of dinner, O Janamejaya, the intelligent and righteous ascetic, leading a life of mendicancy, approached Devala for soliciting aims.
10Seeing that great ascetic re-appear in the guise of a mendicant, Devala paid him grcat honours and expressed much gratification.
11And Devala adored his guest, О Bharata, according to his might, after the rites laid down by the Rishis and with great attention for many years.
12One day, however, O king, in the sight of that great Muni, a deep anxiety distributed the mind of the high-souled Devala.
13The latter thought within himself-"Many years have I passed in adoring this ascetic. This idle mendicant, however, has not yet spoken to me a single word!"
14Having thought thus the blessed Devala proceeded to the banks of the ocean through the sky, carrying his earthen pitcher.
15Arrived at the cost of the Ocean, that lord of rivers, O Bharata, the righteous Devala saw Jaigishavya arrived there before him.
16Thereat the lord Asita, became filled with wonder and thought within himself-"How could the mendicant come to the ocean and perform his ablutions even before my arrival?'
17Thus thought the great Rishi Asita. Duly performing his ablutions there and purifying himself thereby, he then began to silently recite the sacred mantras.
18Having finished his ablutions and silent prayers, the blessed Devala returned to his hermitage, O Janamejaya, taking with him his carthen pitcher filled with water.
19As the ascetic, however, entered his own hermitage, he saw Jaigishavya seated there.
20The great ascetic Jaigishavya never spoke a word to Devala but lived in the latter's hermitage like a log of wood.
21Having seen that ascetic, who was an ocean of austerities, plunged in the waters of the ocean (before his own arrival there), Asita now saw him returned to his hermitage before his Own return.
22Witnessing this Yoga power, of Jaigishavya, the intelligent Asita-Devala, O king, began to think over the matter.
23Indeed, that best of ascetics, O king, wondered much, saying-"How could this one be seen in the ocean and again in my herinitage?'
24While immersed in these thoughts, the ascetic Devala, conversant with mantras then soared aloft, O king, from his hermitage into) the sky, for ascertaining who the mendicant Jaigishavya really was. Devala numbers of sky-ranging Siddhas rapt in meditation and Jaigishavya reverentially adored by thcm.
25Devala become filled with wrath at the sight. He then saw Jaigishavya start for heaven. saw
26He next saw him proceed to the region of the Pitris. Devala saw him then proceed to the region of Yama.
27From Yama's region the great ascetic Jaigishavya was then seen to soar aloft and proceed to the region of Soma. He was then seen to proceed to the blessed regions of the perforiners of various rigid sacrifices.
28Thence he proceeded to the regions of the Agnihotris and thence to the regions of those ascetics that perform the Darsha and the Paurnamasa sacrifices.
29The intelligent Devala then behold him go from those regions of persons performing sacrifices by killing animals to that pure region which is adored by the very gods.
30Devala next saw the mendicant proceed to the place of those ascetics that perform the sacrifice called Chaturmasya and various others of the same kind. Thence he went to the region belonging to the performers of the Agnishtoma sacrifice. Devala then saw his guest go to the place of those ascetics that perforin the sacrifice called Agnishutta.
31Devala next saw him in the regions of those highly wise inen that perform that foremost of sacrifices, viz., Vajapeya and the other sacrifice in which enough of gold is necessary.
32Then he saw Jaigishavya in the region of those that perform the Rajasuya and Pundarika.
33He then saw him in the regions of those foremost of men that perform the horsesacrifice and the sacrifice in which human beings are killed
34Indeed, Devala saw Jaigishavya in the regions also of those that celebrate the sacrifice called Sautramani and that other in which the flesh of all living animals is required.
35Jaigishavya was then seen in the regions of those that perform the sacrifice called Dadashaha and various others of a similar nature.
36Asita next saw his guest sojourning in the region of Mitravaruna and then in that of Adityas.
37Asita then saw his guest go through the regions of the Rudras, the Vasus and Brihaspati.
38Thereafter, Asita crossing all that saw him. Having soared next into the blessed region called Golaka, Jaigishavya was next scen to pass into those of the Brahmasatris.
39Having by his energy passed through three other regions, he was seen to go to those regions that are reserved for women that are chaste and devoted to their husbands,
40At this point, O chastiser of foes, Asita lost sight of Jaigishavya that foremost of ascetics, who, rapt in Yoga, disappeared from his view.
41The highly blessed Devala then reflected upon the power of Jaigishavya his vows and success in Yoga.
42Then the self-restrained Asita, with joined hands and in a reverential spirit, enquired of those foremost of Siddhas in the regions of the Brahmasatris, saying "I do not see Jaigishavya! Tell me when that energetic ascetic is! I desire to hear this, for great is my curiosity!'
43Siddhas said Listen, O Devala of rigid vows, we speak to you the truth! Jaigishavya has gone to the eternal region of Brahman!'
44Vaishampayana said "Hearing these words of those Siddhas, living in the regions of the Brahmasatris, Asita tried to soar aloft but he soon fell down.
45The Siddhas then, once more addressing Devala said to him-"You O Devala, are not competent to proceed to the region of Brahman, where Jaigishavya has gone!
46Vaishampayana said "Hcaring those words of the Siddhas, Devala came down, descending from one region to another in due succession,
47He repaired to his own sacred hermitage very quickly, like a winged insect. As soon as he entered his abode he beheld Jaigishavya seated there.
48Then beholding his Yoga power Devala, reflected upon it with his rightcous understanding and approaching that great ascetic, O king, with humility, addressed the great Jaigishavya, saying-I desire, O adorable one, to acquire Moksha (Emancipation)!'
49Hearing these words of his, Jaigishavya gave him lessons. And he also initiated him in the mysteries of Yoga and taught him the all important and obligatory duties of individuals as also their reverses.
50The holy personage of hard austerities, seeing him thus determined, performed all the sacred rites according to the injunctions laid down for that purpose.
51Then all creatures with the Pitris, seeing Devala determined to adopt the religion of emancipation began to weep, saying-"Alas, who will hereafter offer us food!'
52Hearing these lamentations of all creatures that resounded through all the points of horizon, Devala thought of renouncing the religion of emancipation.
53Then all sorts of sacred fruits and roots, O Bharata and thousands of flowers and deciduous herbs, began to weep, saying, the wicked and mean Devala will, forsooth, once more pluck and cut us! Alas, having once promised all creatures no injury, he sees not the wrong that he thinks of doing.
54Thereat that foremost of ascetics began to think with the help of his understanding, saying "Which of the two, viz., the religion of Moksha or that of a housc-holder, will be the better for me?
55Meditating on this, Devala, O king, relinquished the life of a house-holder and adopted that of Moksha.
56Having thought thus, Devala, on account of this determination, acquired the highest success, O Bharata and the highest Yoga.
57The celestials then, led by Brihaspati, praised Jaigishavya and the penances of that ascetic.
58Then that best of ascetics, viz., Narada, said to the gods-"There is no penance in Jaigishavya since he filled Asita with wonder!'
59The inhabitants of heaven then said to Narada who has communicated such dangerous words. Do not say about the great ascetic Jaigishavya !
60There is no one superior or even equal to this great one in energy, penance and Yoga.
61Such was the power of Jaigishavya as also of Asita. Here lived those two and this is the Tirtha of those two great persons.
62Bathing there and distributing wealth to the Brahmanas, the great wielder of the plough, of great deeds, acquired great merit and then went to the Tirtha of Soma."
हिन्दी
1वैशम्पायन ने कहा — इस तीर्थ में पूर्वकाल में असित-देवल नामक एक धर्मात्मा ऋषि गृहस्थ का जीवन बिताते हुए रहते थे।
2वे पवित्रता और संयम का जीवन बिताते थे। महान् तपोबल से सम्पन्न वे समस्त प्राणियों पर दया करते थे और किसी को कभी हानि नहीं पहुँचाते थे। मन, वचन और कर्म से वे समस्त प्राणियों के प्रति समान व्यवहार करते थे।
3हे राजन्, निन्दा और प्रशंसा उनके लिए एक समान थे; क्रोध से रहित वे साक्षात् यम के समान पूर्णतया निष्पक्ष थे और सबके साथ एक-सा व्यवहार करते थे।
4वे महातपस्वी स्वर्ण और कङ्कड़ को समान दृष्टि से देखते थे। वे प्रतिदिन देवताओं, अतिथियों और ब्राह्मणों की पूजा करते थे। स्वयं धर्मात्मा होने के कारण वे सदा ब्रह्मचर्य व्रत का पालन करते थे।
5हे राजन्, एक बार जैगीषव्य नामक एक बुद्धिमान् तपस्वी, जो योग में तत्पर, ध्यान में लीन और भिक्षुक का जीवन बिताने वाले थे, देवल के आश्रम में आए।
6हे राजन्, निरन्तर योगाभ्यास करने वाले वे महातपस्वी देवल के आश्रम में निवास करते हुए तपःसिद्धि से मण्डित हो गए।
7सचमुच जब तक महामुनि जैगीषव्य वहाँ रहे, देवल सदा उनकी सेवा करते रहे और किसी भी समय उनकी उपेक्षा नहीं की।
8हे राजन्, इस प्रकार वे दोनों दीर्घकाल तक साथ रहे। एक अवसर पर देवल की दृष्टि से वे तपस्वीश्रेष्ठ जैगीषव्य ओझल हो गए।
9हे जनमेजय, किन्तु भोजन के समय भिक्षा का जीवन बिताने वाले वे बुद्धिमान् और धर्मात्मा तपस्वी भिक्षा माँगने देवल के पास आ पहुँचे।
10उन महातपस्वी को भिक्षुक के वेश में पुनः प्रकट हुआ देखकर देवल ने उनका महान् सत्कार किया और बड़ी प्रसन्नता प्रकट की।
11हे भारत, और देवल ने अनेक वर्षों तक ऋषियों द्वारा निर्धारित विधियों के अनुसार अपनी सामर्थ्य भर बड़ी सावधानी से अपने अतिथि की पूजा की।
12हे राजन्, किन्तु एक दिन उन महामुनि के सामने ही महात्मा देवल का मन गहरी चिन्ता से व्याकुल हो उठा।
13उन्होंने मन ही मन सोचा — "मैंने अनेक वर्ष इस तपस्वी की सेवा में बिता दिए। किन्तु इस आलसी भिक्षुक ने अब तक मुझसे एक शब्द भी नहीं कहा!"
14ऐसा विचार करके भाग्यशाली देवल अपना मिट्टी का घड़ा लेकर आकाशमार्ग से समुद्र के तट की ओर चल पड़े।
15हे भारत, नदियों के स्वामी उस समुद्र के तट पर पहुँचकर धर्मात्मा देवल ने जैगीषव्य को अपने से पहले ही वहाँ पहुँचा हुआ देखा।
16इस पर भगवान् असित विस्मय से भर गए और मन ही मन सोचने लगे — "यह भिक्षुक मेरे आने से पहले ही समुद्र में आकर स्नान भी कैसे कर सका?"
17महर्षि असित ने ऐसा सोचा। वहाँ विधिपूर्वक स्नान करके और उससे स्वयं को शुद्ध करके वे तब मौन होकर पवित्र मन्त्रों का जप करने लगे।
18हे जनमेजय, स्नान और मौन जप समाप्त करके भाग्यशाली देवल जल से भरा अपना मिट्टी का घड़ा लेकर अपने आश्रम को लौटे।
19किन्तु ज्यों ही वे तपस्वी अपने आश्रम में प्रविष्ट हुए, उन्होंने जैगीषव्य को वहीं बैठा हुआ देखा।
20महातपस्वी जैगीषव्य ने देवल से कभी एक शब्द भी नहीं कहा, वरन् काठ के लट्ठे के समान उनके आश्रम में रहते रहे।
21तपस्या के उस समुद्रस्वरूप तपस्वी को (अपने वहाँ पहुँचने से पूर्व ही) समुद्र के जल में डूबा हुआ देखकर असित ने अब उन्हें अपने लौटने से पहले ही आश्रम में लौटा हुआ देखा।
22हे राजन्, जैगीषव्य की इस योगशक्ति को देखकर बुद्धिमान् असित-देवल इस विषय पर विचार करने लगे।
23हे राजन्, सचमुच वे तपस्वीश्रेष्ठ बहुत विस्मित हुए और कहने लगे — "ये एक ही समय समुद्र में और फिर मेरे आश्रम में कैसे दिखाई दिए?"
24हे राजन्, इन्हीं विचारों में डूबे मन्त्रों के ज्ञाता तपस्वी देवल तब यह जानने के लिए कि यह भिक्षुक जैगीषव्य वास्तव में कौन है, अपने आश्रम से आकाश में ऊपर उड़ चले। वहाँ देवल ने ध्यान में लीन आकाशचारी सिद्धों के समूह देखे और जैगीषव्य को उनके द्वारा श्रद्धापूर्वक पूजित देखा।
25यह देखकर देवल क्रोध से भर गए। तब उन्होंने जैगीषव्य को स्वर्ग की ओर जाते देखा।
26तदनन्तर उन्होंने उन्हें पितृलोक को जाते देखा। फिर देवल ने उन्हें यमलोक को जाते देखा।
27यमलोक से महातपस्वी जैगीषव्य को तब ऊपर उड़कर सोमलोक को जाते देखा गया। तदनन्तर वे नाना कठोर यज्ञ करने वालों के पुण्यलोकों को जाते दिखाई दिए।
28वहाँ से वे अग्निहोत्रियों के लोकों को गए और वहाँ से उन तपस्वियों के लोकों को जो दर्श और पौर्णमास यज्ञ करते हैं।
29तदनन्तर बुद्धिमान् देवल ने उन्हें पशुयज्ञ करने वालों के उन लोकों से उस पवित्र लोक को जाते देखा जो देवताओं द्वारा भी पूजित है।
30तदनन्तर देवल ने उस भिक्षुक को चातुर्मास्य नामक यज्ञ तथा उसी प्रकार के अन्य यज्ञ करने वाले तपस्वियों के स्थान को जाते देखा। वहाँ से वे अग्निष्टोम यज्ञ करने वालों के लोक को गए। फिर देवल ने अपने अतिथि को अग्निषुत नामक यज्ञ करने वाले तपस्वियों के स्थान को जाते देखा।
31तदनन्तर देवल ने उन्हें उन परम बुद्धिमान् पुरुषों के लोकों में देखा जो यज्ञश्रेष्ठ वाजपेय तथा वह दूसरा यज्ञ करते हैं जिसमें प्रचुर स्वर्ण की आवश्यकता होती है।
32फिर उन्होंने जैगीषव्य को राजसूय और पुण्डरीक यज्ञ करने वालों के लोक में देखा।
33तदनन्तर उन्होंने उन्हें उन नरश्रेष्ठों के लोकों में देखा जो अश्वमेध यज्ञ और वह दूसरा यज्ञ करते हैं जिसमें नरबलि दी जाती है।
34सचमुच देवल ने जैगीषव्य को उनके लोकों में भी देखा जो सौत्रामणि नामक यज्ञ तथा वह दूसरा यज्ञ करते हैं जिसमें समस्त जीवित पशुओं का मांस आवश्यक होता है।
35तदनन्तर जैगीषव्य को द्वादशाह नामक यज्ञ तथा उसी प्रकार के अन्य यज्ञ करने वालों के लोकों में देखा गया।
36तदनन्तर असित ने अपने अतिथि को मित्रावरुण के लोक में और फिर आदित्यों के लोक में विचरण करते देखा।
37तदनन्तर असित ने अपने अतिथि को रुद्रों, वसुओं और बृहस्पति के लोकों से होकर जाते देखा।
38इसके पश्चात् असित ने उन सब लोकों को पार करते हुए उन्हें देखा। तदनन्तर गोलक नामक पुण्यलोक में उड़ जाने पर जैगीषव्य को ब्रह्मसत्रियों के लोकों में जाते देखा गया।
39अपने तेज से तीन अन्य लोकों को पार करके वे उन लोकों को जाते देखे गए जो पतिव्रता और पति के प्रति समर्पित स्त्रियों के लिए सुरक्षित हैं।
40हे शत्रुसूदन, इस स्थान पर असित की दृष्टि से वे तपस्वीश्रेष्ठ जैगीषव्य ओझल हो गए, जो योग में लीन होकर उनकी दृष्टि से अन्तर्धान हो गए।
41तब परम भाग्यशाली देवल ने जैगीषव्य की शक्ति, उनके व्रतों और योग में उनकी सिद्धि पर विचार किया।
42तब संयमी असित ने हाथ जोड़कर श्रद्धापूर्वक ब्रह्मसत्रियों के लोकों में उन सिद्धश्रेष्ठों से पूछा — "मुझे जैगीषव्य दिखाई नहीं देते! मुझे बताइए कि वे तेजस्वी तपस्वी कहाँ हैं! मैं यह सुनना चाहता हूँ, क्योंकि मेरी उत्कण्ठा बड़ी है!"
43सिद्धों ने कहा — हे कठोर व्रत वाले देवल, सुनिए, हम आपसे सत्य कहते हैं! जैगीषव्य ब्रह्मा के सनातन लोक को चले गए हैं!
44वैशम्पायन ने कहा — ब्रह्मसत्रियों के लोकों में निवास करने वाले उन सिद्धों के ये वचन सुनकर असित ने ऊपर उड़ने का प्रयत्न किया, किन्तु वे शीघ्र ही नीचे गिर पड़े।
45तब सिद्धों ने पुनः देवल को सम्बोधित करते हुए उनसे कहा — "हे देवल, आप ब्रह्मलोक को जाने के अधिकारी नहीं हैं, जहाँ जैगीषव्य गए हैं!"
46वैशम्पायन ने कहा — सिद्धों के वे वचन सुनकर देवल एक-एक करके क्रमशः एक लोक से दूसरे लोक में उतरते हुए नीचे आ गए।
47वे पंखधारी कीट के समान अत्यन्त शीघ्रता से अपने पवित्र आश्रम को लौट आए। अपने निवास में प्रवेश करते ही उन्होंने जैगीषव्य को वहीं बैठा देखा।
48हे राजन्, तब उनकी योगशक्ति देखकर देवल ने अपनी धर्मयुक्त बुद्धि से उस पर विचार किया और विनयपूर्वक उन महातपस्वी के पास जाकर महात्मा जैगीषव्य से कहा — "हे पूजनीय, मैं मोक्ष प्राप्त करना चाहता हूँ!"
49उनके ये वचन सुनकर जैगीषव्य ने उन्हें उपदेश दिया। और उन्होंने उन्हें योग के रहस्यों में दीक्षित भी किया तथा व्यक्तियों के परम आवश्यक और अनिवार्य कर्तव्य तथा उनके विपरीत आचरण भी सिखाए।
50कठोर तप वाले उन पवित्र महापुरुष ने उन्हें इस प्रकार दृढ़निश्चयी देखकर इस प्रयोजन के लिए विहित विधियों के अनुसार समस्त पवित्र संस्कार सम्पन्न किए।
51तब देवल को मोक्षधर्म अपनाने का निश्चय किए देखकर पितरों सहित समस्त प्राणी रोने लगे और कहने लगे — "हाय, अब हमें भोजन कौन देगा!"
52समस्त प्राणियों का यह विलाप, जो दसों दिशाओं में गूँज रहा था, सुनकर देवल मोक्षधर्म को त्यागने के विषय में सोचने लगे।
53हे भारत, तब सब प्रकार के पवित्र फल और कन्दमूल तथा सहस्रों पुष्प और ओषधियाँ रोने लगीं और कहने लगीं — "हाय, यह दुष्ट और नीच देवल निश्चय ही हमें पुनः तोड़ेगा और काटेगा! हाय, समस्त प्राणियों को अहिंसा का वचन देकर भी यह उस अन्याय को नहीं देखता जिसे करने की यह सोच रहा है।"
54इस पर वे तपस्वीश्रेष्ठ अपनी बुद्धि की सहायता से विचार करने लगे — "इन दोनों में से मेरे लिए कौन-सा श्रेष्ठ है — मोक्षधर्म या गृहस्थधर्म?"
55हे राजन्, इस पर विचार करके देवल ने गृहस्थ का जीवन त्याग दिया और मोक्ष का मार्ग अपना लिया।
56हे भारत, ऐसा विचार करके देवल ने इस निश्चय के फलस्वरूप परम सिद्धि और परम योग प्राप्त किया।
57तब बृहस्पति के नेतृत्व में देवताओं ने जैगीषव्य की और उन तपस्वी की तपस्या की प्रशंसा की।
58तब तपस्वीश्रेष्ठ नारद ने देवताओं से कहा — "जैगीषव्य में कोई तपस्या नहीं है, क्योंकि उन्होंने असित को विस्मय से भर दिया!"
59तब स्वर्गवासियों ने नारद से कहा — "आपने ऐसे अनर्थकारी वचन क्यों कहे? महातपस्वी जैगीषव्य के विषय में ऐसा मत कहिए!
60तेज, तपस्या और योग में इन महात्मा से श्रेष्ठ अथवा इनके समान भी कोई नहीं है।"
61जैगीषव्य की तथा असित की भी ऐसी ही शक्ति थी। यहीं वे दोनों रहे थे और यह उन दोनों महापुरुषों का तीर्थ है।
62वहाँ स्नान करके और ब्राह्मणों को धन बाँटकर महान् कर्म करने वाले उन महाहलधर ने महान् पुण्य अर्जित किया और तब वे सोम के तीर्थ को गए।
नेपाली
1वैशम्पायनले भने — यस तीर्थमा पूर्वकालमा असित-देवल नामक एक धर्मात्मा ऋषि गृहस्थको जीवन बिताउँदै बस्थे।
2उनी पवित्रता र संयमको जीवन बिताउँथे। महान् तपोबलले सम्पन्न उनी सम्पूर्ण प्राणीमाथि दया गर्थे र कसैलाई कहिल्यै हानि पुर्याउँदैनथे। मन, वचन र कर्मले उनी सम्पूर्ण प्राणीप्रति समान व्यवहार गर्थे।
3हे राजन्, निन्दा र प्रशंसा उनका लागि एकसमान थिए; क्रोधबाट रहित उनी साक्षात् यमजस्तै पूर्णतया निष्पक्ष थिए र सबैसँग उस्तै व्यवहार गर्थे।
4ती महातपस्वी सुन र ढुङ्गालाई समान दृष्टिले हेर्थे। उनी दिनहुँ देवता, अतिथि र ब्राह्मणहरूको पूजा गर्थे। आफैँ धर्मात्मा भएकाले उनी सधैँ ब्रह्मचर्य व्रतको पालन गर्थे।
5हे राजन्, एक पटक जैगीषव्य नामक एक बुद्धिमान् तपस्वी, जो योगमा तत्पर, ध्यानमा लीन र भिक्षुकको जीवन बिताउने थिए, देवलको आश्रममा आए।
6हे राजन्, निरन्तर योगाभ्यास गर्ने ती महातपस्वी देवलको आश्रममा बस्दा तपःसिद्धिले मण्डित भए।
7साँच्चै जबसम्म महामुनि जैगीषव्य त्यहाँ बसे, देवलले सधैँ उनको सेवा गरिरहे र कुनै पनि बेला उनको उपेक्षा गरेनन्।
8हे राजन्, यसरी ती दुवै दीर्घकालसम्म सँगै बसे। एउटा अवसरमा देवलको दृष्टिबाट ती तपस्वीश्रेष्ठ जैगीषव्य ओझेल भए।
9हे जनमेजय, तर भोजनको समयमा भिक्षाको जीवन बिताउने ती बुद्धिमान् र धर्मात्मा तपस्वी भिक्षा माग्न देवलकहाँ आइपुगे।
10ती महातपस्वीलाई भिक्षुकको वेशमा फेरि प्रकट भएको देखेर देवलले उनको महान् सत्कार गरे र ठूलो प्रसन्नता प्रकट गरे।
11हे भारत, र देवलले अनेक वर्षसम्म ऋषिहरूद्वारा निर्धारित विधिअनुसार आफ्नो सामर्थ्यअनुसार ठूलो सावधानीले आफ्ना अतिथिको पूजा गरे।
12हे राजन्, तर एक दिन ती महामुनिकै सामु महात्मा देवलको मन गहिरो चिन्ताले व्याकुल भयो।
13उनले मनमनै सोचे — "मैले अनेक वर्ष यस तपस्वीको सेवामा बिताएँ। तर यस अल्छी भिक्षुकले अहिलेसम्म मलाई एक शब्द पनि भनेनन्!"
14यस्तो विचार गरेर भाग्यशाली देवल आफ्नो माटोको घैँटो लिएर आकाशमार्गबाट समुद्रको किनारतर्फ लागे।
15हे भारत, नदीहरूका स्वामी त्यस समुद्रको किनारमा पुगेर धर्मात्मा देवलले जैगीषव्यलाई आफूभन्दा पहिल्यै त्यहाँ पुगिसकेको देखे।
16यसमा भगवान् असित विस्मयले भरिए र मनमनै सोच्न थाले — "यो भिक्षुक मेरो आउनुभन्दा पहिल्यै समुद्रमा आएर स्नान पनि कसरी गर्न सक्यो?"
17महर्षि असितले यस्तो सोचे। त्यहाँ विधिपूर्वक स्नान गरेर र त्यसबाट आफूलाई शुद्ध पारेर उनी तब मौन भई पवित्र मन्त्र जप्न थाले।
18हे जनमेजय, स्नान र मौन जप सकेर भाग्यशाली देवल जलले भरिएको आफ्नो माटोको घैँटो लिएर आफ्नो आश्रममा फर्के।
19तर ती तपस्वी आफ्नो आश्रममा प्रवेश गर्नासाथ उनले जैगीषव्यलाई त्यहीँ बसिरहेको देखे।
20महातपस्वी जैगीषव्यले देवललाई कहिल्यै एक शब्द पनि भनेनन्, बरु काठको मुढाझैँ उनको आश्रममा बसिरहे।
21तपस्याका त्यस समुद्रस्वरूप तपस्वीलाई (आफू त्यहाँ पुग्नुअघि नै) समुद्रको जलमा डुबेको देखेर असितले अब उनलाई आफू फर्कनुभन्दा पहिल्यै आश्रममा फर्किसकेको देखे।
22हे राजन्, जैगीषव्यको यस योगशक्ति देखेर बुद्धिमान् असित-देवल यस विषयमा विचार गर्न थाले।
23हे राजन्, साँच्चै ती तपस्वीश्रेष्ठ धेरै विस्मित भए र भन्न थाले — "यिनी एकै समयमा समुद्रमा र फेरि मेरो आश्रममा कसरी देखिए?"
24हे राजन्, यिनै विचारमा डुबेका मन्त्रका ज्ञाता तपस्वी देवल तब यो जान्नका लागि कि यो भिक्षुक जैगीषव्य वास्तवमा को हो, आफ्नो आश्रमबाट आकाशमा माथि उडे। त्यहाँ देवलले ध्यानमा लीन आकाशचारी सिद्धहरूका समूह देखे र जैगीषव्यलाई तिनीहरूद्वारा श्रद्धापूर्वक पूजित देखे।
25यो देखेर देवल क्रोधले भरिए। तब उनले जैगीषव्यलाई स्वर्गतर्फ जाँदै गरेको देखे।
26त्यसपछि उनले उनलाई पितृलोकतर्फ जाँदै गरेको देखे। फेरि देवलले उनलाई यमलोकतर्फ जाँदै गरेको देखे।
27यमलोकबाट महातपस्वी जैगीषव्यलाई तब माथि उडेर सोमलोकतर्फ जाँदै गरेको देखियो। त्यसपछि उनी नाना कठोर यज्ञ गर्नेहरूका पुण्यलोकतर्फ जाँदै गरेको देखिए।
28त्यहाँबाट उनी अग्निहोत्रीहरूका लोकतर्फ गए र त्यहाँबाट ती तपस्वीहरूका लोकतर्फ जसले दर्श र पौर्णमास यज्ञ गर्छन्।
29त्यसपछि बुद्धिमान् देवलले उनलाई पशुयज्ञ गर्नेहरूका ती लोकबाट त्यस पवित्र लोकतर्फ जाँदै गरेको देखे जो देवताहरूद्वारा पनि पूजित छ।
30त्यसपछि देवलले त्यस भिक्षुकलाई चातुर्मास्य नामक यज्ञ तथा त्यस्तै अन्य यज्ञ गर्ने तपस्वीहरूको स्थानतर्फ जाँदै गरेको देखे। त्यहाँबाट उनी अग्निष्टोम यज्ञ गर्नेहरूको लोकतर्फ गए। फेरि देवलले आफ्ना अतिथिलाई अग्निषुत नामक यज्ञ गर्ने तपस्वीहरूको स्थानतर्फ जाँदै गरेको देखे।
31त्यसपछि देवलले उनलाई ती परम बुद्धिमान् पुरुषहरूका लोकमा देखे जसले यज्ञश्रेष्ठ वाजपेय तथा त्यो अर्को यज्ञ गर्छन् जसमा प्रचुर सुनको आवश्यकता पर्छ।
32फेरि उनले जैगीषव्यलाई राजसूय र पुण्डरीक यज्ञ गर्नेहरूको लोकमा देखे।
33त्यसपछि उनले उनलाई ती नरश्रेष्ठहरूका लोकमा देखे जसले अश्वमेध यज्ञ र त्यो अर्को यज्ञ गर्छन् जसमा नरबलि दिइन्छ।
34साँच्चै देवलले जैगीषव्यलाई उनका लोकमा पनि देखे जसले सौत्रामणि नामक यज्ञ तथा त्यो अर्को यज्ञ गर्छन् जसमा सम्पूर्ण जीवित पशुको मासु आवश्यक हुन्छ।
35त्यसपछि जैगीषव्यलाई द्वादशाह नामक यज्ञ तथा त्यस्तै अन्य यज्ञ गर्नेहरूका लोकमा देखियो।
36त्यसपछि असितले आफ्ना अतिथिलाई मित्रावरुणको लोकमा र फेरि आदित्यहरूको लोकमा विचरण गर्दै गरेको देखे।
37त्यसपछि असितले आफ्ना अतिथिलाई रुद्र, वसु र बृहस्पतिका लोक हुँदै जाँदै गरेको देखे।
38यसपछि असितले ती सबै लोक पार गर्दै उनलाई देखे। त्यसपछि गोलक नामक पुण्यलोकमा उडेपछि जैगीषव्यलाई ब्रह्मसत्रीहरूका लोकमा जाँदै गरेको देखियो।
39आफ्नो तेजले तीन अन्य लोक पार गरेर उनी ती लोकतर्फ जाँदै गरेको देखिए जो पतिव्रता र पतिप्रति समर्पित स्त्रीहरूका लागि सुरक्षित छन्।
40हे शत्रुसूदन, यस स्थानमा असितको दृष्टिबाट ती तपस्वीश्रेष्ठ जैगीषव्य ओझेल भए, जो योगमा लीन भई उनको दृष्टिबाट अन्तर्धान भए।
41तब परम भाग्यशाली देवलले जैगीषव्यको शक्ति, उनका व्रत र योगमा उनको सिद्धिमाथि विचार गरे।
42तब संयमी असितले हात जोडेर श्रद्धापूर्वक ब्रह्मसत्रीहरूका लोकमा ती सिद्धश्रेष्ठहरूलाई सोधे — "मलाई जैगीषव्य देखिँदैनन्! मलाई भन्नुहोस् कि ती तेजस्वी तपस्वी कहाँ छन्! म यो सुन्न चाहन्छु, किनभने मेरो उत्कण्ठा ठूलो छ!"
43सिद्धहरूले भने — हे कठोर व्रत भएका देवल, सुन्नुहोस्, हामी तपाईंलाई सत्य भन्छौँ! जैगीषव्य ब्रह्माको सनातन लोकतर्फ गइसकेका छन्!
44वैशम्पायनले भने — ब्रह्मसत्रीहरूका लोकमा बस्ने ती सिद्धहरूका यी वचन सुनेर असितले माथि उड्ने प्रयत्न गरे, तर उनी चाँडै नै तल खसे।
45तब सिद्धहरूले फेरि देवललाई सम्बोधन गर्दै उनलाई भने — "हे देवल, तपाईं ब्रह्मलोकतर्फ जाने अधिकारी हुनुहुन्न, जहाँ जैगीषव्य गएका छन्!"
46वैशम्पायनले भने — सिद्धहरूका ती वचन सुनेर देवल एक-एक गर्दै क्रमशः एउटा लोकबाट अर्को लोकमा ओर्लंदै तल आए।
47उनी प्वाँख भएको किराजस्तै अत्यन्त छिटो आफ्नो पवित्र आश्रममा फर्के। आफ्नो निवासमा प्रवेश गर्नासाथ उनले जैगीषव्यलाई त्यहीँ बसिरहेको देखे।
48हे राजन्, तब उनको योगशक्ति देखेर देवलले आफ्नो धर्मयुक्त बुद्धिले त्यसमाथि विचार गरे र विनयपूर्वक ती महातपस्वीकहाँ गएर महात्मा जैगीषव्यलाई भने — "हे पूजनीय, म मोक्ष प्राप्त गर्न चाहन्छु!"
49उनका यी वचन सुनेर जैगीषव्यले उनलाई उपदेश दिए। र उनले उनलाई योगका रहस्यमा दीक्षित पनि गरे तथा व्यक्तिहरूका परम आवश्यक र अनिवार्य कर्तव्य तथा तिनका विपरीत आचरण पनि सिकाए।
50कठोर तप गर्ने ती पवित्र महापुरुषले उनलाई यसरी दृढनिश्चयी देखेर यस प्रयोजनका लागि विहित विधिअनुसार सम्पूर्ण पवित्र संस्कार सम्पन्न गरे।
51तब देवललाई मोक्षधर्म अपनाउने निश्चय गरेको देखेर पितृहरूसहित सम्पूर्ण प्राणी रुन थाले र भन्न थाले — "हाय, अब हामीलाई भोजन कसले दिनेछ!"
52सम्पूर्ण प्राणीको यो विलाप, जो दसै दिशामा गुन्जिरहेको थियो, सुनेर देवल मोक्षधर्म त्याग्ने विषयमा सोच्न थाले।
53हे भारत, तब सबै प्रकारका पवित्र फल र कन्दमूल तथा हजारौँ पुष्प र ओषधिहरू रुन थाले र भन्न थाले — "हाय, यो दुष्ट र नीच देवलले निश्चय नै हामीलाई फेरि टिप्नेछ र काट्नेछ! हाय, सम्पूर्ण प्राणीलाई अहिंसाको वचन दिएर पनि यसले त्यो अन्याय देख्दैन जो गर्ने यसले सोचिरहेको छ।"
54यसमा ती तपस्वीश्रेष्ठ आफ्नो बुद्धिको सहायताले विचार गर्न थाले — "यी दुईमध्ये मेरा लागि कुन श्रेष्ठ छ — मोक्षधर्म कि गृहस्थधर्म?"
55हे राजन्, यसमाथि विचार गरेर देवलले गृहस्थको जीवन त्यागे र मोक्षको मार्ग अपनाए।
56हे भारत, यस्तो विचार गरेर देवलले यस निश्चयको फलस्वरूप परम सिद्धि र परम योग प्राप्त गरे।
57तब बृहस्पतिको नेतृत्वमा देवताहरूले जैगीषव्यको र ती तपस्वीको तपस्याको प्रशंसा गरे।
58तब तपस्वीश्रेष्ठ नारदले देवताहरूलाई भने — "जैगीषव्यमा कुनै तपस्या छैन, किनभने उनले असितलाई विस्मयले भरिदिए!"
59तब स्वर्गवासीहरूले नारदलाई भने — "तपाईंले यस्ता अनर्थकारी वचन किन भन्नुभयो? महातपस्वी जैगीषव्यको विषयमा त्यसो नभन्नुहोस्!
60तेज, तपस्या र योगमा यी महात्माभन्दा श्रेष्ठ अथवा यिनीबराबर पनि कोही छैन।"
61जैगीषव्यको तथा असितको पनि यस्तै शक्ति थियो। यहीँ ती दुवै बसेका थिए र यो ती दुवै महापुरुषको तीर्थ हो।
62त्यहाँ स्नान गरेर र ब्राह्मणहरूलाई धन बाँडेर महान् कर्म गर्ने ती महाहलधरले महान् पुण्य आर्जन गरे र तब उनी सोमको तीर्थमा गए।