शल्य पर्व — युधिष्ठिरले दुर्योधनलाई भर्त्सना गर्छन्
खण्ड 6 — कर्ण, शल्य, सौप्तिक र स्त्री पर्व · अध्याय 127
संस्कृत
1संजय उवाच ततस्तेष्वपयातेषु रथेषु त्रिषु पाण्डवाः। ते ह्रदं प्रत्यपद्यन्त यत्र दुर्योधनोऽभवत्॥
2आसाद्य च कुरुश्रेष्ठ तदा द्वैपायनं ह्रदम्। स्तम्भितं धार्तराष्ट्रेण दृष्ट्वा तं सलिलाशयम्॥ वासुदेवमिदं वाक्यमब्रवीत् कुरुनन्दनः।
3पश्येमा धार्तराष्ट्रेण मायामप्सु प्रयोजिताम्॥ विष्टभ्य सलिलं शेते नास्य मानुषतो भयम्।
4दैवी मायामिमां कृत्वा सलिलान्तर्गतो ह्ययम्॥ निकृत्या निकृतिप्रज्ञो न मे जीवन् विमोक्ष्यते।
5यद्यस्य समरे साह्यं कुरुते वज्रभृत् स्वयम्॥ तथाप्येनं हयं युद्धे लोका द्रक्ष्यन्ति माधव।
6वासुदेव उवाच मायाविन इमां मायां मायया जहि भारत॥ मायावी मायया वध्यः सत्यमेतद् युधिष्ठिर।
7क्रियाभ्युपायैर्बहुभिर्मायामप्सु प्रयोज्य च॥ जहि त्वं भरतश्रेष्ठ मायात्मानं सुयोधनम्।
8क्रियाभ्युपायैरिन्द्रेण निहता दैत्यदानवाः॥ क्रियाभ्युपायैर्बहुभिर्बलिर्बद्धो महात्मना।
9क्रियाभ्युपायैर्बहुभिर्हिरण्याक्षो महासुरः॥ हिरण्यकशिपुश्चैव क्रिययैव निषूदितौ। वृत्रश्च निहतो राजन् क्रिययैव न संशयः॥
10तथा पौलस्त्यतनयो रावणो नाम राक्षसः। रामेण निहतो राजन् सानुबन्धः सहानुगः॥ क्रियया योगमास्थाय तथा त्वमपि विक्रम।
11क्रियाभ्युपायैर्निहतौ मया राजन् पुरातनौ॥ तारकाश्च महादैत्यो विप्रचित्तिश्च वीर्यवान्।
12वातापिरिल्वलश्चैव त्रिशिराश्च तथा विभो॥ सुन्दोपसुन्दावसुरौ क्रिययैव निषूदितौ।
13क्रियाभ्युपायैरिन्द्रेण त्रिदिव भुज्यते विभो॥ क्रिया बलवती राजन् नान्यत् किंचिद् युधिष्ठिर।
14दैत्याश्च दानवाश्चैव राक्षसाः पार्थिवास्तथा॥ क्रियाभ्युपायैर्निहताः क्रियां तस्मात् समाचर।
15संजय उवाच इत्युक्तो वासुदेवेन पाण्डवः संशितव्रतः॥ जलस्थं तं महाराज तव पुत्रं महाबलम्। अभ्यभाषत कौन्तेयः प्रहसन्निव भारत॥
16सुयोधन किमर्थोऽयमारम्भोऽप्सु कृतस्त्वया। सर्वं क्षत्रं घातयित्वा स्वकुलं च विशाम्पते॥
17जलाशयं प्रविष्टोऽद्य वाञ्छञ्जीवितमात्मनः। उत्तिष्ठ राजन् युध्यस्व सहास्माभिः सुयोधन॥
18स ते दो नरश्रेष्ठ स च मानः क्व ते गतः। यस्त्वं संस्तभ्य सलिलं भीतो राजन् व्यवस्थितः।।२०
19सर्वे त्वां शूरं इत्येवं जना जल्पन्ति संसदि। व्यर्थं तद् भवतो मन्ये शौर्य सलिलशायिनः॥
20उत्तिष्ठ राजन् युध्यस्व क्षत्रियोऽसि कुलोद्भवः। कौरवेयो विशेषेण कुलं जन्मं च संस्मर॥
21स कथं कौरवे वंशे प्रशंसञ्जन्म चात्मनः। युद्धाद् भीतस्ततस्तोयं प्रविश्य प्रतितिष्ठसि॥
22अयुद्धमव्यस्थानं नैष धर्मः सनातनः। अनार्यजुष्टमस्वयँ रणे राजन् पलायनम्॥
23कथं पारमगत्वा हि युद्धे त्वं वै जिजीवीषुः। इमान् निपतितान् दृष्ट्वा पुत्रान् भ्रातॄन् पितूंस्तथा।॥ सम्बन्धिनो वयस्यांश्च मातुलान् बान्धवांस्तथा। घातयित्वा कथं तात इदे तिष्ठसि साम्प्रतम्॥
24शूरमानी न शूरस्त्वं मृषां वदसि भारत। शूरोऽहमिति दुर्बुद्धे सर्वलोकस्य शृण्वतः॥
25न हि शूराः पलायन्ते शत्रून् दृष्ट्वा कथञ्चन। ब्रूहि वा त्वं यया वृत्त्या शूर त्यजसि संगरम्॥
26स त्वमुत्तिष्ठ युध्यस्व विनीय भयमात्मनः। घातयित्वा सर्वसैन्यं भ्रातूंश्चैव सुयोधन॥ नेदानी जीविते बुद्धिः कार्या धर्मचिकीर्षया। क्षत्रधर्ममुपाश्रित्य त्वद्विधेन सुयोधन॥
27यत् तु कर्णमुपाश्रित्य शकुनिं चापि सौबलम्। अमर्त्य इव सम्मोहात् त्वमात्मानं न बुद्धवान्॥
28तत् पापं सुमहत् कृत्वा प्रतियुद्ध्यस्व भारत। कथं हि त्वद्विधो मोहाद् रोचयेत पलायनम्॥
29क्व ते तत् पौरुषं यातं क्व च मानः सुयोधन। क्व च विक्रान्तता याता क्व च विस्फूर्जितं महत्।।३३
30क्व ते कृतास्त्रता याता किञ्च शेषे जलाशये। स त्वमुत्तिष्ठ युध्यस्व क्षत्रधर्मेण भारत॥
31अस्मांस्तु वा पराजित्य प्रशाधि पृथिवीमिमाम्। अथवा निहतोऽस्माभिर्भूमौ स्वप्स्यसि भारत॥
32एष ते परमो धर्मः सृष्टो धात्रा महात्मना। तं कुरुष्व यथातथ्यं राजा भव महारथ॥
33संजय उवाच एवमुक्तो महाराज धर्मपुत्रेण धीमता। सलिलस्थस्तव सुत इदं वचनमब्रवीत्॥
34दुर्योधन उवाच नैतचित्रं महाराज यद्भीः प्राणिनमाविशेत्। न च प्राणभयाद् भीतो व्यपयातोऽस्मि भारत॥
35अरथश्चानिषङ्गी च निहत:पार्णिसारथिः। एकश्चाप्यगणः संख्ये प्रत्याश्वासमरोचयम्॥
36न प्राणहेतोर्न भयान्न विषादाद् विशाम्पते। इदमम्भः प्रविष्टोऽस्मि श्रमात् त्विदमनुष्ठितम्॥
37त्वं चाश्वसिहि कौन्तेय ये चाप्यनुगतास्तव। अहमुत्थाय वः सर्वान् प्रतियोत्स्यामि संयुगे॥
38युधिष्ठिर उवाच आश्वस्ता एव सर्वे स्म चिरं त्वां मृगयामहे। तदिदानी समुत्तिष्ठ युध्यस्वेह सुयोधन॥
39हत्वा वा समरे पार्थान् स्फीतं राज्यमवाप्नुहि। निहतो वा रणेऽस्माभिर्वीरलोकमवाप्स्यसि॥
40दुर्योधन उवाच यदर्थं राज्यमिच्छामि कुरूणां कुरुनन्दन। त इमे निहताः सर्वे भ्रातरो मे जनेश्वर॥
41क्षीणरत्नां च पृथिवी हतक्षत्रियपुङ्गवाम्। न ह्युत्सहाम्यहं भोक्तुं विधवामिव योषितम्॥
42अद्यापि त्वहमाशंसे त्वां विजेतुं युधिष्ठिर। भक्त्वा पाञ्चालपाण्डूनामुत्साहं भरतर्षभ॥
43न त्विदानीमाहं मन्ये कार्यं युद्धेन कर्हिचित्। द्रोणे कर्णे च संशान्ते निहते च पितामहे॥
44अस्त्विदानीमियं राजन् केवला पृथिवी तव। असहायो हि को राजा राज्यमिच्छेत प्रशासितुम्।।४८
45सुहृदस्तादृशान् हित्वा पुत्रान् भ्रातॄन् पितॄनपि। भवद्भिश्च हृते राज्ये को नु जीवेत मादृशः॥
46अहं वनं गमिष्यामि ह्यजिनैः प्रतिवासितः। रतिर्हि नास्ति मे राज्ये हतपक्षस्य भारत॥
47हतबान्धवभूयिष्ठा हताश्वा हतकुञ्जरा। एषा ते पृथिवी राजन् भुवनां विगतज्वरः॥
48वनमेव गमिष्यामि वसानो मृगचर्मणी। न हि मे निर्जनस्यास्ति जीवितेऽद्य स्पृहा विभो॥
49गच्छ त्वं भुक्ष्व राजेन्द्र पृथिवीं निहतेश्वराम्। हतयोधां नष्टरत्ना क्षीणवृत्तिर्यथासुखम्॥
50संजय उवाच दुर्योधनं तव सुतं सलिलस्थं महायशाः। श्रुत्वा तु करुणं वाक्यमभाषत युधिष्ठिरः॥
51युधिष्ठिर उवाच आर्तप्रलापान्मा तात सलिलस्थः प्रभाषिथा:। नैतन्मनसि मे राजन् वाशितं शकुनेरिव॥
52यदि वापि समर्थः स्यास्त्वं दानाय सुयोधन। नाहमिच्छेयमवनिं त्वया दत्तां प्रशासितुम्॥
53अधर्मेण न गृह्णीयां त्वया दत्तां महीमिमाम्। न हि धर्मः स्मृतो राजन् क्षत्रियस्य प्रतिग्रहः॥
54त्वया दत्तां न चेच्छेयं पृथिवीमखिलामहम्। त्वां तु युद्धे विनिर्जित्य भोक्तास्मि वसुधामिमाम्।। ५८
55अनीश्वरश्च पृथिवी कथं त्वं दातुमिच्छसि। त्वयेयं पृथिवी राजन् किन्न दत्ता तदैव हि॥ धर्मतो याचमानानां प्रशमार्थं कुलस्य नः।
56वार्ष्णेयं प्रथमं राजन् प्रत्याख्याय महाबलम्॥ किमिदानीं ददासि त्वं को हि के चित्तविभ्रमः।
57अभियुक्तस्तु को राजा दातुमिच्छेद्धि मेदिनीम्॥ न त्वमद्य महीं दातुमीशः कौरवनन्दन। आच्छेत्तुं वा बलाद् राजन् स कथं दातुमिच्छसि॥
58मां तु निर्जित्य संग्रामे पालयेमां वसुन्धराम्। सूच्यमात्रेणापि यद् भूमेरपि भिद्येत भारत॥ तन्मात्रमपि तन्मह्यं न ददाति पुरा भवान्। स कथं पृथिवीमेतां प्रददासि विशाम्पते॥
59सूच्यग्रं नात्यजः पूर्वं स कथं त्यजसि क्षितिम्। एवमैश्वर्यमासाद्य प्रशास्य पृथिवीमिमाम्॥ को हि मूढो व्यवस्येत शत्रोर्दातुं वसुन्धराम्।
60त्वं तु केवलमौर्येण विमूढो नावबुद्ध्यसे॥ पृथिवीं दातुकामोऽपि जीवितेन विमोक्ष्यसे।
61अस्मान् वा त्वं पराजित्य प्रशाधि पृथिवीमिमाम्॥६७ अथवा निहतोऽस्माभिर्ब्रज लोकाननुत्तमान्।
62आवयोर्जीवतो राजन् मयि च त्वयि च ध्रुवम्॥ संशय:सर्वभूतानां विजये नौ भविष्यति।
63जीवितं तव दुष्प्रज्ञं मयि सम्प्रति वर्तते॥ जीवयेयमहं कामं न तु त्वं जीवितुं क्षमः।
64दहने हि कृतो यत्नस्त्वयास्मासु विशेषतः॥ आशीविषैर्विषैश्चापि जले चापि प्रवेशनैः। त्वया विनिकृता राजन् राज्यस्य हरणेन च॥ अप्रियाणां च वचनैद्रौपद्याः कर्षणेन च। एतस्मात् कारणात् पाप जीवितं ते न विद्यते॥ उत्तिष्ठोत्तिष्ठ युध्यस्व युद्धे श्रेयो भविष्यति।
65एवं तु विविधा वाचो जययुक्ताः पुनः पुनः। कीर्तयन्ति स्म ते वीरास्तत्र तत्र जनाधिप॥
अङ्ग्रेजी
1Sanjaya said After those three car-warriors had left that place the Pandavas arrived at that lake within which Duryodhana was taking rest.
2Having arrived at the banks of the Dvaipayana lake, O best of Kuru's race, they saw that reservoir of waters enchanted by your son. Then Yudhishthira said to Vasudeva.
3"Behold, the son of Dhritarashtra has enchanted these waters by his power of illusion. Having enchanted the waters, he lives within them. He entertains no fear of injury from man.
4Having exercised his power of illusion he is now within the waters. By an act of deception, that deceiptful man has betaken to this refuge. He shall not however escape me alive.
5Even if the holder of the thunderbolt himself helps him in battle, people, O Mahadeva, shall yet seen him killed today.”
6Vasudeva said With your own power of illusion, O Bharata, destroy this illusion of Duryodhana who is an expert in it. One conversant with illusion should be killed with illusion. This indeed is the truth, O Yudhishthira.
7By applying your power of illusion to these waters kill, O chief of the Bharatas, this Suyodhana who is the master of illusion.
8By his illusory power Indra himself killed the Daityas and the Danavas. Vali himself was bound by that great one. viz., Upendra, with the aid of his illusory power.
9The great Asura Hiranyaksha, as also that one, viz., Hiranyakashipu, was killed by the same power. Forsooth, O king, Vritra also was slain by the power of illusion.
10Similarly was the Rakshasa Ravana of Pulastya's race, with his relatives and followers, killed by Rama. Relying upon your illusory power do you also display your prowess.
11Those two highly energetic and ancient Daityas, viz., Taraka and Viprachitti were, in ancient time, O king, slain by the help of illusion.
12Likewise Vatapi and Ilwala and Trishiras, O lord and the Asuras Sunda and Upasunda were all killed by the aid of illusion.
13Indra himself enjoys heaven by the power of illusion. Action is very efficacious O king and nothing else is so, O Yudhishthira.
14Daityas and Danavas and Rakshasas and king have been slain by the same. Do you, therefore, act.'
15Sanjaya continued Thus addressed by Vasudeva, Pandu's son of rigid vows, smilingly addressed, O Monarch, your powerful son who, O Bharata, was then within the waters of that lake, saying.
16"Why, O Suyodhana, have you charined these waters, after having caused all the Kshatriyas to die and after having, O king, brought about the extinction of your family?
17Why have you entered into this lake today, with a view to save your own life? Arise, O king and fight us, O Suyodhana.
18Where, O best of men, has your sense of honour now gone, since, ( king, you have exchanged these waters and are now lying within them?
19All men describe you in assemblies as a hero. All that, however, is entirely false, I think, since you are now living concealed within these waters.
20Arise, O king and fight, for you are a Kshatriya born in a noble family. You are a Kaurava. Remember your birth.
21How do you boast of your birth in Kuru's family, when you have concealed yourself within the depths of this lake, having fled away from battle in fear?
22This is no the duty of a Kshatriya. Flight from battle, O king, is not the practice of honourable men, nor it leads to heaven.
23How is it that without having terminated this war, though you were filled with the desire of victory, you live now within this lake, after having brought about the destruction of your sons and brothers and sires and relatives and friends and maternal uncles and kinsmen.
24Though always vaunting of your courage, you are however, not a hero. Falsely you describe yourself, O Bharata, before all men as a hero, O wicked wight.
25They, that are heroes, never fly away from their foes. Or tell us, O hero, about the nature of that courage by which you have fled from battle.
26Arise, O prince and fight fearlessly. Having caused all your troops and brothers to be killed O Suyodhana, you should not, if you are an honest man, think now of saving your life. A Kshatriya, O Suyodhana, like yourself, should not act in this way.
27Relying upon Karna as also upon Shakuni the son of Şubala, you considered yourself immortal and could not understand your own self.
28Having committed such a grievous iniquity fight now, O Bharata. How is it that you prefer flight from the field. Surely, you forget yourself.
29Where is that manliness of yours, O sire and where, O Suyodhana, is that your pride? Where is your prowess and energy gone?
30Where is that your mastery in weapons? Why do you live within this lake now? Arise, O Bharata and fight, following the duties of a Kshatriya.
31Either govern the wide carth after defeating us or sleep, O Bharata, on the naked earth slain by us.
32Even this is your highest duty, as laid down by the illustrious Creator himself. Act according to the injunctions of the scriptures and be a king, O great car-warrior.
33Sanjaya continued Thus addressed, O king, by the intelligent son of Dharma, your son answered him from within the waters in these words.
34Duryodhana said It is not at all surprising O king, that fear should possess the hearts of living creatures. As regards myself, however, O Bharata, I have not fled from the field of battle for the fear of life.
35My car and quivers were destroyed and my Parshni drivers were slain. I was alone, without a single follower to help me in battle. It was for this that I wanted a little rest.
36It was not for the sake of saving my life, it was not for fear, it was not from grief, O king, that I entered this lake. It was only out of fatigue that I did so.
37Do you, O son of Kunti, take a little rest with your followers. Rising from this lake I will surely fight all of you in battle.
38Yudhishthira said All of us have taken enough of rest. We searched you for a long while. Rise then now, O Suyodhana and give us battle.
39Either killing the Parthas in battle make this prosperous kingdom your own or killed be us in battle go to the region reserved for heroes.
40Duryodhana said The Kurus, O son of Kuru's race, for whose sake I desired sovereignty, those brothers of mine, O king, all lie dead on the field.
41I do not like to enjoy and longer the Earth that does not contain wealth and best of Kshatriyas and that has accordingly become like a widow.
42I, however, still hope to defeat you, O Yudhishthira, after checking the pride, O foremost of Bharata's race, of the Panchalas and the Pandus.
43There is, however, no longer any need for battle when Drona and Karna have been killed and when our grandfather Bhishma has been slain.
44This empty Earth, O king, is now intended for you. What king would like to rule a kingdom divested of friends and allies?
45Having caused friends such as I had and even sons and brothers and sires, to be slain and seeing my kingdom possessed by you, who is there like myself that would like to live?
46Clad in deer-skins I would enter into woods. I have no desire for kingdom, shorn as I am of friends and allies, O Bharata.
47Deprived entirely of friends and allies, of horses and elephants, this Earth exists for you, O king. Do you enjoy her now cheerfully.
48As for myself, clad in deer-skins, I shall go to the forest. Friendless, as I am, I have no desire, O king, for even life.
49Go, O king and rule the Earth destitute of kings, warriors, wcalth and without citadels, as you like.
50Sanjaya continued Hearing those words of piercing anguish, the illustrious Yudhishthira said to your son Duryodhana who was still within the lake, saying-
51Do not utter such ravings of sorrow, O sire, from within the lake. I do not, like Shakuni, feel any pity for you, O king, for such words as these.
52You may now, O Suyodhana, be willing to make a gift of Earth to me. I, however, do not wish to rule the Earth as a gift from you.
53I cannot sinfully accept this Earth as a gift from you. Acceptance of a gift, O king, is not the duty of a Kshatriya.
54I do not, therefore, wish to have the Earth as a gift from you. I shall, on the other hand, enjoy the Earth after defeating you in battle.
55You are not now the lord of the Earth. Why then do you wish to make a gift of that over which you have no right? Why, O king, did you not then give us the Earth when we, observing the rules of honesty and desirous of the welfare of our family, begged you for our portion?
56Having first refused the request of the great Krishna, who do you now desire to give away the Earth? What is this folly of yours?
57What king is there who, attacked by foes, would like to give away his kingdom, O son of Kuru's race. You have not the power today to give away the Earth. Why then do you wish to make a gift of that over which you have no right?
58Defeating me in battle, rule you this Earth. You did not formerly agree to give me even a portion of the Earth covered by the point of a needle. How then, O king, do you make me a gift of the whole Earth?
59How is it that you, who could not formerly give up even that much of land which the point of a needle would cover, now wish to make over the entire Earth. What fool would, after having got such prosperity and governed the entire Earth, think of giving over that Earth to his focs.
60Fool as you are, you do not see the impropriety of this! Although you wish to give away the Earth, you shall not yet escape me with life.
61Either rule the Earth after having defeated us or go to the celestial regions after being slain by us.
62If both of us, that is, yourself and myself, be alive, then all creatures will remain in doubt as to whom the victory belongs.
63Your life, O indiscrect man, now depends upon me, If, I like, I can allow you to live, but you are not capable of saving your own life.
64At one time you tried to burn us to death and to take our lives by means of snakes and other kinds of poison and by sinking us in water. We were also, O king, deprived by you of our kingdom. You spoke harsh words to us and maltreated Draupadi. For these reasons, O wretch, your life must be taken. Rise, rise and fight us. That will benefit you.
65In this way, O king, those heroes, viz., the Pandavas, elated with victory, repeatedly spoke there.'
हिन्दी
1सञ्जय ने कहा — उन तीन रथियों के उस स्थान से चले जाने के पश्चात् पाण्डव उस सरोवर पर आ पहुँचे, जिसके भीतर दुर्योधन विश्राम कर रहे थे।
2हे कुरुवंश में श्रेष्ठ, द्वैपायन सरोवर के तट पर पहुँचकर उन्होंने आपके पुत्र द्वारा अभिमन्त्रित उस जलाशय को देखा। तब युधिष्ठिर ने वासुदेव से कहा —
3"देखिए, धृतराष्ट्र के पुत्र ने अपनी मायाशक्ति से इस जल को अभिमन्त्रित कर लिया है। जल को अभिमन्त्रित करके वह उसी के भीतर रह रहा है। उसे मनुष्य से किसी हानि का भय नहीं है।
4अपनी मायाशक्ति का प्रयोग करके वह अब जल के भीतर है। छल के द्वारा उस कपटी पुरुष ने यह शरण ली है। किन्तु वह मुझसे जीवित बचकर नहीं जाएगा।
5हे माधव, यदि साक्षात् वज्रधारी इन्द्र भी युद्ध में उसकी सहायता करें, तो भी लोग आज उसे मारा गया ही देखेंगे।"
6वासुदेव ने कहा — हे भरतवंशी, माया में निपुण इस दुर्योधन की माया को अपनी ही मायाशक्ति से नष्ट कीजिए। माया के ज्ञाता का वध माया से ही होना चाहिए। हे युधिष्ठिर, वस्तुतः यही सत्य है।
7हे भरतवंश के प्रमुख, इस जल पर अपनी मायाशक्ति का प्रयोग करके मायापति इस सुयोधन का वध कीजिए।
8अपनी मायाशक्ति से ही इन्द्र ने दैत्यों और दानवों का वध किया था। साक्षात् बलि भी उन महान् उपेन्द्र (वामन) द्वारा उनकी मायाशक्ति की सहायता से बाँधे गए थे।
9महान् असुर हिरण्याक्ष तथा हिरण्यकशिपु भी उसी शक्ति से मारे गए थे। हे राजन्, निश्चय ही वृत्र भी माया की शक्ति से ही मारा गया था।
10इसी प्रकार पुलस्त्यवंशी राक्षस रावण भी अपने सम्बन्धियों और अनुचरों सहित राम द्वारा मारा गया था। आप भी अपनी मायाशक्ति का आश्रय लेकर अपना पराक्रम दिखाइए।
11हे राजन्, महातेजस्वी वे दोनों प्राचीन दैत्य — तारक और विप्रचित्ति — भी प्राचीन काल में माया की सहायता से ही मारे गए थे।
12हे स्वामी, इसी प्रकार वातापि, इल्वल, त्रिशिरा तथा असुर सुन्द और उपसुन्द — ये सब माया की सहायता से ही मारे गए थे।
13साक्षात् इन्द्र भी माया की शक्ति से ही स्वर्ग का भोग करते हैं। हे राजन्, हे युधिष्ठिर, कर्म ही अत्यन्त फलदायी है, और कुछ नहीं।
14दैत्य, दानव, राक्षस और राजा — सब उसी से मारे गए हैं। इसलिए आप कर्म कीजिए।
15सञ्जय ने आगे कहा — हे सम्राट्, वासुदेव द्वारा इस प्रकार सम्बोधित किए जाने पर कठोर व्रत वाले पाण्डुपुत्र ने मुस्कराते हुए आपके उस बलवान् पुत्र को सम्बोधित करते हुए, हे भरतवंशी, जो उस समय उस सरोवर के जल के भीतर था, कहा —
16"हे सुयोधन, समस्त क्षत्रियों की मृत्यु करा देने के पश्चात् और हे राजन्, अपने कुल का उन्मूलन करा देने के पश्चात् तुमने इस जल को क्यों अभिमन्त्रित किया है?
17अपने ही प्राण बचाने की दृष्टि से तुमने आज इस सरोवर में क्यों प्रवेश किया है? हे सुयोधन, हे राजन्, उठो और हमसे युद्ध करो।
18हे पुरुषों में श्रेष्ठ, हे राजन्, तुम्हारी मान-मर्यादा की भावना अब कहाँ चली गई, जो तुमने इस जल को अभिमन्त्रित किया और अब उसी के भीतर पड़े हो?
19समस्त लोग सभाओं में तुम्हारा वर्णन वीर के रूप में करते हैं। किन्तु वह सब मेरी दृष्टि में सर्वथा असत्य है, क्योंकि तुम अब इस जल के भीतर छिपे हुए हो।
20हे राजन्, उठो और लड़ो, क्योंकि तुम उच्च कुल में उत्पन्न क्षत्रिय हो। तुम कौरव हो। अपने जन्म का स्मरण करो।
21जब तुम भय से युद्ध से भाग आकर इस सरोवर की गहराई में छिप गए हो, तब कुरुकुल में अपने जन्म की डींग कैसे हाँकते हो?
22यह क्षत्रिय का धर्म नहीं है। हे राजन्, युद्ध से पलायन प्रतिष्ठित पुरुषों का आचरण नहीं है, न ही वह स्वर्ग की ओर ले जाता है।
23यह कैसे हुआ कि विजय की कामना से भरे होकर भी, इस युद्ध को समाप्त किए बिना, अपने पुत्रों, भाइयों, पिताओं, सम्बन्धियों, मित्रों, मामाओं और बन्धुओं का विनाश करा देने के पश्चात् तुम अब इस सरोवर के भीतर रह रहे हो?
24सदा अपने साहस की डींग हाँकते हुए भी तुम वीर नहीं हो। हे भरतवंशी, हे दुष्ट, तुम समस्त लोगों के सम्मुख झूठे ही अपने को वीर बताते हो।
25जो वीर होते हैं, वे कभी अपने शत्रुओं से भागते नहीं। अथवा हे वीर, हमें उस साहस का स्वरूप बताओ, जिसके कारण तुम युद्ध से भाग आए हो।
26हे राजकुमार, उठो और निर्भय होकर लड़ो। हे सुयोधन, अपनी समस्त सेना और भाइयों का वध करा देने के पश्चात् यदि तुम सच्चे पुरुष हो तो अब अपने प्राण बचाने की बात नहीं सोचनी चाहिए। हे सुयोधन, तुम्हारे जैसे क्षत्रिय को इस प्रकार आचरण नहीं करना चाहिए।
27कर्ण तथा सुबल के पुत्र शकुनि के भरोसे तुम अपने को अमर समझते थे और अपने ही स्वरूप को नहीं समझ सके।
28हे भरतवंशी, इतना बड़ा अधर्म करके अब लड़ो। यह कैसे कि तुम रणभूमि से पलायन को श्रेष्ठ मानते हो? निश्चय ही तुम अपने को भूल गए हो।
29हे तात, तुम्हारा वह पौरुष कहाँ है और हे सुयोधन, तुम्हारा वह अभिमान कहाँ है? तुम्हारा पराक्रम और तेज कहाँ चला गया?
30तुम्हारी वह शस्त्रनिपुणता कहाँ है? अब तुम इस सरोवर के भीतर क्यों रह रहे हो? हे भरतवंशी, उठो और क्षत्रिय के धर्म का पालन करते हुए लड़ो।
31या तो हमें पराजित करके इस विशाल पृथ्वी पर शासन करो, अथवा हे भरतवंशी, हमारे द्वारा मारे जाकर नंगी धरती पर सो जाओ।
32यही तुम्हारा सर्वोच्च धर्म है, जैसा स्वयं यशस्वी विधाता ने निर्धारित किया है। हे महारथी, शास्त्रों के विधान के अनुसार आचरण करो और राजा बनो।
33सञ्जय ने आगे कहा — हे राजन्, धर्म के बुद्धिमान् पुत्र द्वारा इस प्रकार सम्बोधित किए जाने पर आपके पुत्र ने जल के भीतर से ही उन्हें इन वचनों में उत्तर दिया।
34दुर्योधन ने कहा — हे राजन्, इसमें तनिक भी आश्चर्य नहीं कि प्राणियों के हृदयों में भय व्याप्त हो। किन्तु हे भरतवंशी, जहाँ तक मेरा प्रश्न है, मैं प्राणों के भय से रणभूमि से नहीं भागा हूँ।
35मेरा रथ और तरकश नष्ट हो चुके थे और मेरे पार्ष्णिसारथि मारे जा चुके थे। मैं अकेला था, युद्ध में सहायता करने वाला एक भी अनुचर मेरे साथ नहीं था। इसीलिए मैं थोड़ा विश्राम चाहता था।
36हे राजन्, मैंने इस सरोवर में न तो अपने प्राण बचाने के लिए प्रवेश किया, न भय से, न शोक से। मैंने ऐसा केवल थकान के कारण किया।
37हे कुन्तीपुत्र, तुम अपने अनुचरों सहित थोड़ा विश्राम कर लो। इस सरोवर से उठकर मैं निश्चय ही तुम सबसे युद्ध करूँगा।
38युधिष्ठिर ने कहा — हम सबने पर्याप्त विश्राम कर लिया है। हमने दीर्घकाल तक तुम्हारी खोज की है। हे सुयोधन, अब उठो और हमें युद्ध दो।
39या तो युद्ध में पृथापुत्रों का वध करके इस समृद्ध राज्य को अपना बना लो, अथवा हमारे द्वारा युद्ध में मारे जाकर वीरों के लिए सुरक्षित लोक में जाओ।
40दुर्योधन ने कहा — हे कुरुवंशी, जिन कुरुओं के लिए मैंने राज्य की कामना की थी, हे राजन्, मेरे वे भाई सब रणभूमि में मृत पड़े हैं।
41जो पृथ्वी धन और श्रेष्ठ क्षत्रियों से रहित हो चुकी है और इस प्रकार विधवा-सी हो गई है, उसका भोग मैं अब और नहीं करना चाहता।
42तथापि हे भरतवंश में श्रेष्ठ, हे युधिष्ठिर, मैं अब भी पांचालों और पाण्डवों का दर्प चूर्ण करके तुम्हें पराजित करने की आशा रखता हूँ।
43किन्तु जब द्रोण और कर्ण मारे जा चुके और जब हमारे पितामह भीष्म भी मारे जा चुके, तब अब युद्ध की कोई आवश्यकता नहीं रही।
44हे राजन्, यह सूनी पृथ्वी अब तुम्हारे लिए ही है। कौन राजा मित्रों और सहयोगियों से रहित राज्य पर शासन करना चाहेगा?
45जैसे मित्र मेरे थे, वैसे मित्रों का तथा पुत्रों, भाइयों और पिताओं तक का वध करा देने के पश्चात् और अपना राज्य तुम्हारे अधिकार में देखकर मेरे जैसा कौन है जो जीवित रहना चाहेगा?
46मृगचर्म धारण करके मैं वन में चला जाऊँगा। हे भरतवंशी, मित्रों और सहयोगियों से रहित मुझे राज्य की कोई इच्छा नहीं है।
47हे राजन्, मित्रों और सहयोगियों से, घोड़ों और हाथियों से पूर्णतः वंचित यह पृथ्वी अब तुम्हारे लिए ही है। तुम अब प्रसन्नतापूर्वक इसका भोग करो।
48जहाँ तक मेरा प्रश्न है, मृगचर्म धारण करके मैं वन को चला जाऊँगा। हे राजन्, मित्रहीन मुझे तो जीवन तक की कोई इच्छा नहीं है।
49हे राजन्, जाओ और राजाओं, योद्धाओं, धन तथा दुर्गों से रहित इस पृथ्वी पर जैसा चाहो वैसा शासन करो।
50सञ्जय ने आगे कहा — हृदय भेदने वाली वेदना के वे वचन सुनकर यशस्वी युधिष्ठिर ने अब भी सरोवर के भीतर रहने वाले आपके पुत्र दुर्योधन से कहा —
51"हे तात, सरोवर के भीतर से शोक की ऐसी प्रलाप-वाणी मत बोलो। हे राजन्, इन वचनों के कारण मुझे शकुनि की भाँति तुम पर कोई दया नहीं आती।
52हे सुयोधन, अब तुम मुझे पृथ्वी दान में देने को तैयार हो सकते हो। किन्तु मैं तुम्हारे दान के रूप में पृथ्वी पर शासन करना नहीं चाहता।
53मैं तुमसे इस पृथ्वी को दान के रूप में पापपूर्वक स्वीकार नहीं कर सकता। हे राजन्, दान ग्रहण करना क्षत्रिय का धर्म नहीं है।
54इसलिए मैं तुमसे दान के रूप में पृथ्वी लेना नहीं चाहता। इसके विपरीत, मैं युद्ध में तुम्हें पराजित करके ही पृथ्वी का भोग करूँगा।
55अब तुम पृथ्वी के स्वामी नहीं हो। तो फिर जिस पर तुम्हारा कोई अधिकार नहीं, उसका दान तुम क्यों करना चाहते हो? हे राजन्, जब हम सत्य के नियमों का पालन करते हुए और अपने कुल का कल्याण चाहते हुए तुमसे अपना भाग माँग रहे थे, तब तुमने हमें पृथ्वी क्यों नहीं दी?
56पहले महात्मा कृष्ण की प्रार्थना ठुकरा देने के पश्चात् अब तुम पृथ्वी दान करना क्यों चाहते हो? तुम्हारी यह कैसी मूढ़ता है?
57हे कुरुवंशी, कौन ऐसा राजा है जो शत्रुओं द्वारा आक्रान्त होने पर अपना राज्य दान करना चाहेगा? आज तुम्हारे पास पृथ्वी दान करने की शक्ति नहीं है। तो फिर जिस पर तुम्हारा कोई अधिकार नहीं, उसका दान तुम क्यों करना चाहते हो?
58युद्ध में मुझे पराजित करके तुम इस पृथ्वी पर शासन करो। पहले तो तुमने मुझे सुई की नोक से ढकी जितनी भूमि देने को भी सहमति नहीं दी थी। तो फिर हे राजन्, अब तुम मुझे समस्त पृथ्वी का दान कैसे कर रहे हो?
59यह कैसे कि तुम, जो पहले सुई की नोक से ढकी जितनी भूमि भी नहीं छोड़ सके, अब समस्त पृथ्वी सौंपना चाहते हो? कौन मूर्ख ऐसी समृद्धि पाकर और समस्त पृथ्वी पर शासन करके उस पृथ्वी को अपने शत्रुओं को सौंपने की बात सोचेगा?
60मूर्ख होने के कारण तुम इसकी अनुचितता नहीं देखते! यद्यपि तुम पृथ्वी दान करना चाहते हो, तथापि तुम मुझसे जीवित बचकर नहीं जाओगे।
61या तो हमें पराजित करके पृथ्वी पर शासन करो, अथवा हमारे द्वारा मारे जाकर दिव्य लोकों में जाओ।
62यदि हम दोनों, अर्थात् तुम और मैं, जीवित रहे, तो समस्त प्राणी इस सन्देह में रहेंगे कि विजय किसकी हुई।
63हे अविवेकी पुरुष, तुम्हारा जीवन अब मुझ पर निर्भर है। यदि मैं चाहूँ, तो तुम्हें जीवित रहने दे सकता हूँ, किन्तु तुम अपने प्राण बचाने में समर्थ नहीं हो।
64एक समय तुमने हमें आग में जलाकर मारने का और सर्पों तथा अन्य प्रकार के विषों से एवं जल में डुबोकर हमारे प्राण लेने का प्रयत्न किया था। हे राजन्, तुमने हमें हमारे राज्य से भी वंचित किया। तुमने हमसे कठोर वचन कहे और द्रौपदी के साथ दुर्व्यवहार किया। इन्हीं कारणों से हे नीच, तुम्हारे प्राण अवश्य लिए जाएँगे। उठो, उठो और हमसे लड़ो। यही तुम्हारे हित में होगा।"
65हे राजन्, इस प्रकार विजय से उल्लसित वे वीर पाण्डव वहाँ बारम्बार बोलते रहे।
नेपाली
1सञ्जयले भने — ती तीन रथी त्यस ठाउँबाट गएपछि पाण्डवहरू त्यस तालमा आइपुगे, जसभित्र दुर्योधन विश्राम गरिरहेका थिए।
2हे कुरुवंशमा श्रेष्ठ, द्वैपायन तालको किनारमा पुगेर तिनीहरूले तपाईंका पुत्रद्वारा अभिमन्त्रित त्यस जलाशयलाई देखे। तब युधिष्ठिरले वासुदेवलाई भने —
3"हेर्नुहोस्, धृतराष्ट्रका पुत्रले आफ्नो मायाशक्तिले यस पानीलाई अभिमन्त्रित गरेका छन्। पानीलाई अभिमन्त्रित गरेर उनी त्यसैभित्र बसिरहेका छन्। उनलाई मानिसबाट कुनै हानिको भय छैन।
4आफ्नो मायाशक्तिको प्रयोग गरेर उनी अब पानीभित्र छन्। छलद्वारा ती कपटी पुरुषले यो शरण लिएका छन्। तर उनी मबाट जीवितै उम्केर जाने छैनन्।
5हे माधव, यदि साक्षात् वज्रधारी इन्द्रले पनि युद्धमा उनको सहायता गरून्, तैपनि मानिसहरूले आज उनलाई मारिएकै देख्नेछन्।"
6वासुदेवले भने — हे भरतवंशी, मायामा निपुण यी दुर्योधनको मायालाई आफ्नै मायाशक्तिले नष्ट गर्नुहोस्। मायाका ज्ञाताको वध मायाबाटै हुनुपर्छ। हे युधिष्ठिर, वास्तवमा यही सत्य हो।
7हे भरतवंशका प्रमुख, यस पानीमाथि आफ्नो मायाशक्तिको प्रयोग गरेर मायापति यी सुयोधनको वध गर्नुहोस्।
8आफ्नै मायाशक्तिले इन्द्रले दैत्य र दानवहरूको वध गरेका थिए। साक्षात् बलि पनि ती महान् उपेन्द्र (वामन)द्वारा उनको मायाशक्तिको सहायताले बाँधिएका थिए।
9महान् असुर हिरण्याक्ष तथा हिरण्यकशिपु पनि त्यसै शक्तिले मारिएका थिए। हे राजन्, निश्चय नै वृत्र पनि मायाकै शक्तिले मारिएको थियो।
10त्यसै गरी पुलस्त्यवंशी राक्षस रावण पनि आफ्ना नातेदार र अनुचरहरूसहित रामद्वारा मारिएको थियो। तपाईं पनि आफ्नो मायाशक्तिको आश्रय लिएर आफ्नो पराक्रम देखाउनुहोस्।
11हे राजन्, महातेजस्वी ती दुवै प्राचीन दैत्य — तारक र विप्रचित्ति — पनि प्राचीन कालमा मायाकै सहायताले मारिएका थिए।
12हे स्वामी, त्यसै गरी वातापि, इल्वल, त्रिशिरा तथा असुर सुन्द र उपसुन्द — यी सबै मायाकै सहायताले मारिएका थिए।
13साक्षात् इन्द्रले पनि मायाकै शक्तिले स्वर्गको भोग गर्दछन्। हे राजन्, हे युधिष्ठिर, कर्म नै अत्यन्त फलदायी छ, अरू केही होइन।
14दैत्य, दानव, राक्षस र राजाहरू — सबै त्यसैबाट मारिएका छन्। त्यसैले तपाईं कर्म गर्नुहोस्।
15सञ्जयले अगाडि भने — हे सम्राट्, वासुदेवले यसरी सम्बोधन गरेपछि कठोर व्रत भएका पाण्डुपुत्रले मुस्कुराउँदै तपाईंका ती बलवान् पुत्रलाई सम्बोधन गर्दै, हे भरतवंशी, जो त्यस बेला त्यस तालको पानीभित्र थिए, भने —
16"हे सुयोधन, सम्पूर्ण क्षत्रियको मृत्यु गराएपछि र हे राजन्, आफ्नो कुलको उन्मूलन गराएपछि तिमीले यो पानी किन अभिमन्त्रित गरेका छौ?
17आफ्नै प्राण बचाउने दृष्टिले तिमीले आज यस तालमा किन प्रवेश गरेका छौ? हे सुयोधन, हे राजन्, उठ र हामीसँग युद्ध गर।
18हे पुरुषहरूमा श्रेष्ठ, हे राजन्, तिम्रो मानमर्यादाको भावना अब कहाँ गयो, जो तिमीले यो पानी अभिमन्त्रित गर्यौ र अब त्यसैभित्र पल्टिएका छौ?
19सम्पूर्ण मानिसहरूले सभाहरूमा तिम्रो वर्णन वीरका रूपमा गर्दछन्। तर त्यो सबै मेरो दृष्टिमा सर्वथा असत्य छ, किनभने तिमी अब यस पानीभित्र लुकेका छौ।
20हे राजन्, उठ र लड, किनभने तिमी उच्च कुलमा जन्मेका क्षत्रिय हौ। तिमी कौरव हौ। आफ्नो जन्म सम्झ।
21जब तिमी भयले युद्धबाट भागेर यस तालको गहिराइमा लुकेका छौ, तब कुरुकुलमा आफ्नो जन्मको गफ कसरी हाँक्दछौ?
22यो क्षत्रियको धर्म होइन। हे राजन्, युद्धबाट पलायन प्रतिष्ठित पुरुषहरूको आचरण होइन, न त त्यसले स्वर्गतिर लैजान्छ।
23यो कसरी भयो कि विजयको कामनाले भरिएर पनि, यस युद्धलाई समाप्त नगरी, आफ्ना पुत्र, दाजुभाइ, पिता, नातेदार, मित्र, मामा र बन्धुहरूको विनाश गराएपछि तिमी अब यस तालभित्र बसिरहेका छौ?
24सधैँ आफ्नो साहसको गफ हाँक्दै गरे पनि तिमी वीर होइनौ। हे भरतवंशी, हे दुष्ट, तिमी सम्पूर्ण मानिसहरूको सामु झूटै आफूलाई वीर बताउँछौ।
25जो वीर हुन्छन्, तिनीहरू कहिल्यै आफ्ना शत्रुबाट भाग्दैनन्। अथवा हे वीर, हामीलाई त्यस साहसको स्वरूप बताऊ, जसका कारण तिमी युद्धबाट भागेर आएका छौ।
26हे राजकुमार, उठ र निर्भय भई लड। हे सुयोधन, आफ्नो सम्पूर्ण सेना र दाजुभाइको वध गराएपछि यदि तिमी साँचो पुरुष हौ भने अब आफ्ना प्राण बचाउने कुरा सोच्नुहुँदैन। हे सुयोधन, तिमीजस्तो क्षत्रियले यसरी आचरण गर्नुहुँदैन।
27कर्ण तथा सुबलका पुत्र शकुनिको भरमा तिमी आफूलाई अमर ठान्थ्यौ र आफ्नै स्वरूप बुझ्न सकेनौ।
28हे भरतवंशी, यति ठूलो अधर्म गरेर अब लड। यो कसरी कि तिमी रणभूमिबाट पलायनलाई श्रेष्ठ ठान्दछौ? निश्चय नै तिमी आफूलाई बिर्सेका छौ।
29हे तात, तिम्रो त्यो पौरुष कहाँ छ र हे सुयोधन, तिम्रो त्यो अभिमान कहाँ छ? तिम्रो पराक्रम र तेज कहाँ गयो?
30तिम्रो त्यो शस्त्रनिपुणता कहाँ छ? अब तिमी यस तालभित्र किन बसिरहेका छौ? हे भरतवंशी, उठ र क्षत्रियको धर्म पालन गर्दै लड।
31या त हामीलाई पराजित गरेर यस विशाल पृथ्वीमा शासन गर, अथवा हे भरतवंशी, हामीबाट मारिएर नाङ्गो धर्तीमा सुत।
32यही तिम्रो सर्वोच्च धर्म हो, जस्तो स्वयं यशस्वी विधाताले निर्धारण गरेका छन्। हे महारथी, शास्त्रका विधानअनुसार आचरण गर र राजा बन।
33सञ्जयले अगाडि भने — हे राजन्, धर्मका बुद्धिमान् पुत्रले यसरी सम्बोधन गरेपछि तपाईंका पुत्रले पानीभित्रबाटै उनलाई यी वचनमा उत्तर दिए।
34दुर्योधनले भने — हे राजन्, यसमा तनिक पनि आश्चर्य छैन कि प्राणीहरूका हृदयमा भय व्याप्त होस्। तर हे भरतवंशी, मेरो कुरा गर्दा, म प्राणको भयले रणभूमिबाट भागेको होइनँ।
35मेरो रथ र ठोक्रो नष्ट भइसकेका थिए र मेरा पार्ष्णिसारथि मारिइसकेका थिए। म एक्लै थिएँ, युद्धमा सहायता गर्ने एक जना पनि अनुचर मसँग थिएन। त्यसैले म केही विश्राम चाहन्थेँ।
36हे राजन्, मैले यस तालमा न त आफ्ना प्राण बचाउन प्रवेश गरेँ, न भयले, न शोकले। मैले यस्तो केवल थकानका कारण गरेँ।
37हे कुन्तीपुत्र, तिमी आफ्ना अनुचरहरूसहित केही विश्राम गर। यस तालबाट उठेर म निश्चय नै तिमीहरू सबैसँग युद्ध गर्नेछु।
38युधिष्ठिरले भने — हामी सबैले पर्याप्त विश्राम गरिसक्यौँ। हामीले दीर्घकालसम्म तिम्रो खोजी गर्यौँ। हे सुयोधन, अब उठ र हामीलाई युद्ध देऊ।
39या त युद्धमा पृथापुत्रहरूको वध गरेर यस समृद्ध राज्यलाई आफ्नो बनाऊ, अथवा हामीबाट युद्धमा मारिएर वीरहरूका लागि सुरक्षित लोकमा जाऊ।
40दुर्योधनले भने — हे कुरुवंशी, जुन कुरुहरूका लागि मैले राज्यको कामना गरेको थिएँ, हे राजन्, मेरा ती दाजुभाइ सबै रणभूमिमा मृत पल्टिएका छन्।
41जुन पृथ्वी धन र श्रेष्ठ क्षत्रियबाट रहित भइसकेको छ र यसरी विधवाजस्तै भएको छ, त्यसको भोग म अब गर्न चाहन्नँ।
42तथापि हे भरतवंशमा श्रेष्ठ, हे युधिष्ठिर, म अझै पाञ्चाल र पाण्डवहरूको दर्प चूर्ण गरेर तिमीलाई पराजित गर्ने आशा राख्दछु।
43तर जब द्रोण र कर्ण मारिइसके र जब हाम्रा पितामह भीष्म पनि मारिइसके, तब अब युद्धको कुनै आवश्यकता रहेन।
44हे राजन्, यो सुनसान पृथ्वी अब तिम्रै लागि हो। कुन राजाले मित्र र सहयोगीबाट रहित राज्यमा शासन गर्न चाहनेछ?
45जस्ता मित्र मेरा थिए, त्यस्ता मित्रहरूको तथा पुत्र, दाजुभाइ र पिताहरूसम्मको वध गराएपछि र आफ्नो राज्य तिम्रो अधिकारमा देखेर मजस्तो को छ जो जीवित रहन चाहनेछ?
46मृगछाला धारण गरेर म वनमा जानेछु। हे भरतवंशी, मित्र र सहयोगीबाट रहित मलाई राज्यको कुनै इच्छा छैन।
47हे राजन्, मित्र र सहयोगीबाट, घोडा र हात्तीबाट पूर्णतः वञ्चित यो पृथ्वी अब तिम्रै लागि हो। तिमी अब प्रसन्नतापूर्वक यसको भोग गर।
48मेरो कुरा गर्दा, मृगछाला धारण गरेर म वनतिर जानेछु। हे राजन्, मित्रविहीन मलाई त जीवनकै पनि कुनै इच्छा छैन।
49हे राजन्, जाऊ र राजा, योद्धा, धन तथा किल्लाबाट रहित यस पृथ्वीमा जस्तो चाहन्छौ त्यस्तै शासन गर।
50सञ्जयले अगाडि भने — हृदय छेड्ने वेदनाका ती वचन सुनेर यशस्वी युधिष्ठिरले अझै तालभित्र रहेका तपाईंका पुत्र दुर्योधनलाई भने —
51"हे तात, तालभित्रबाट शोकको यस्तो प्रलाप-वाणी नबोल। हे राजन्, यी वचनका कारण मलाई शकुनिजस्तै तिमीमाथि कुनै दया लाग्दैन।
52हे सुयोधन, अब तिमी मलाई पृथ्वी दानमा दिन तयार हुन सक्छौ। तर म तिम्रो दानका रूपमा पृथ्वीमा शासन गर्न चाहन्नँ।
53म तिमीबाट यस पृथ्वीलाई दानका रूपमा पापपूर्वक स्वीकार गर्न सक्दिनँ। हे राजन्, दान ग्रहण गर्नु क्षत्रियको धर्म होइन।
54त्यसैले म तिमीबाट दानका रूपमा पृथ्वी लिन चाहन्नँ। यसको विपरीत, म युद्धमा तिमीलाई पराजित गरेरै पृथ्वीको भोग गर्नेछु।
55अब तिमी पृथ्वीका स्वामी होइनौ। त्यसो भए जसमाथि तिम्रो कुनै अधिकार छैन, त्यसको दान तिमी किन गर्न चाहन्छौ? हे राजन्, जब हामी सत्यका नियम पालन गर्दै र आफ्नो कुलको कल्याण चाहँदै तिमीसँग आफ्नो भाग मागिरहेका थियौँ, तब तिमीले हामीलाई पृथ्वी किन दिएनौ?
56पहिले महात्मा कृष्णको प्रार्थना ठुकराएपछि अब तिमी पृथ्वी दान गर्न किन चाहन्छौ? तिम्रो यो कस्तो मूढता हो?
57हे कुरुवंशी, कुन यस्तो राजा छ जो शत्रुहरूद्वारा आक्रान्त हुँदा आफ्नो राज्य दान गर्न चाहनेछ? आज तिमीसँग पृथ्वी दान गर्ने शक्ति छैन। त्यसो भए जसमाथि तिम्रो कुनै अधिकार छैन, त्यसको दान तिमी किन गर्न चाहन्छौ?
58युद्धमा मलाई पराजित गरेर तिमी यस पृथ्वीमा शासन गर। पहिले त तिमीले मलाई सियोको टुप्पोले ढाकिने जति भूमि दिन पनि सहमति दिएका थिएनौ। त्यसो भए हे राजन्, अब तिमी मलाई सम्पूर्ण पृथ्वीको दान कसरी गर्दै छौ?
59यो कसरी कि तिमी, जसले पहिले सियोको टुप्पोले ढाकिने जति भूमि पनि छाड्न सकेनौ, अब सम्पूर्ण पृथ्वी सुम्पन चाहन्छौ? कुन मूर्खले यस्तो समृद्धि पाएर र सम्पूर्ण पृथ्वीमा शासन गरेर त्यो पृथ्वी आफ्ना शत्रुहरूलाई सुम्पने कुरा सोच्नेछ?
60मूर्ख भएकाले तिमी यसको अनुचितता देख्दैनौ! यद्यपि तिमी पृथ्वी दान गर्न चाहन्छौ, तथापि तिमी मबाट जीवितै उम्केर जाने छैनौ।
61या त हामीलाई पराजित गरेर पृथ्वीमा शासन गर, अथवा हामीबाट मारिएर दिव्य लोकहरूमा जाऊ।
62यदि हामी दुवै, अर्थात् तिमी र म, जीवित रह्यौँ भने सम्पूर्ण प्राणी यस सन्देहमा रहनेछन् कि विजय कसको भयो।
63हे अविवेकी पुरुष, तिम्रो जीवन अब ममाथि निर्भर छ। यदि म चाहूँ भने तिमीलाई जीवित रहन दिन सक्छु, तर तिमी आफ्ना प्राण बचाउन समर्थ छैनौ।
64एक समय तिमीले हामीलाई आगोमा जलाएर मार्ने र सर्प तथा अन्य प्रकारका विषले एवं पानीमा डुबाएर हाम्रा प्राण लिने प्रयत्न गरेका थियौ। हे राजन्, तिमीले हामीलाई हाम्रो राज्यबाट पनि वञ्चित गर्यौ। तिमीले हामीलाई कठोर वचन भन्यौ र द्रौपदीसँग दुर्व्यवहार गर्यौ। यिनै कारणले हे नीच, तिम्रा प्राण अवश्य लिइनेछन्। उठ, उठ र हामीसँग लड। यही तिम्रो हितमा हुनेछ।"
65हे राजन्, यसरी विजयले उल्लसित ती वीर पाण्डवहरू त्यहाँ बारम्बार बोलिरहे।