अङ्ग्रेजी
1Sanjaya said During the course of that battle which was so destructive of men and horses and elephants, Subala's son Shakuni, O king, proceeded against Sahadeva.
2The valiant Sahadeva, as Shakuni rushed quickly towards him, discharged shower of quick-coursing arrows at that warrior like a swarm of insects. At that time Uluka also met Bhima and struck him with ten arrows.
3O king, having struck Bhima with three arrows, Shakuni, meanwhile, covered Sahadeva with ninety.
4Indeed, O king, encountering one another in that battle, those heroes, struck one another with many Kanka and peacock feathered keen arrows winged with gold, whetted on stone and shot off the bow-string drawn to their ears.
5Those showers of arrows discharged from their bows and arms, O monarch, covered all the points of the horizon like a thick downpour of rain poured from the clouds.
6Then Bhima, worked up with rage and the brave Sahadeva, both very powerful, moved about in that battle making a great onslaught.
7That army, O Bharata, was shrouded with hundreds of arrows by those two warriors and the sky, on many parts of the field, was shrouded with darkness.
8The horses struck with arrows, dragging after them as they ran a large number of killed warriors the passage in the battle-field was entirely blocked up.
9Covered with horses slain with their riders, with broken shields and lances and with swords and darts and spears all around the earth appeared to have been strewn with flowers.
10The warriors, O king, meeting one another, moved about in battle exercised with wrath and killing one another.
11Soon the field was covered with heads, beautiful as the filaments of the lotus, bedecked with ear-rings and having faces set with eyes upturned in wrath and lips bit in rage.
12Covered also, O king, with the arms of warriors resembling the trunks of huge elephants, that were bedecked with Angada and coated in leathern fences and that still held swords and lances and battle-axes and with headless bodies standing on their feet and bleeding and dancing on the field and abounding with various carnivorous animals, the earth, O king, appeared exceedingly terrific.
13After the Bharata army had bcen reduced to a small number, the Pandavas, filled with delight in that dreadful battle, began to slay the Kauravas.
14Meanwhile the heroic and brave son of Subala forcibly struck Sahadeva in the head with a lance.
15Greatly exercised, O king, for that blow, Sahadeva sat down on the terrace of his car.
16Beholding Sahadeva in that condition the valiant Bhima, worked up with rage, O Bharata, obstructed the entire Kuru army.
17With his cloth-yard shafts he struck hundreds and thousands of hostilo warriors and having struck them so, that chastiser of foes sent up a leonine roar.
18Terrified at that roar, all the followers of Shakuni, with their horses and elephants immediately fled away in fear.
19Seeing them routed, king Duryodhana said to them-"Stop, you immoral Kshatriyas! fight! What is the use of fight?
20That hero, who unretreatingly sacrifices his life in battle, achieves fame here and enjoyes blissful regions hereafter!"-Thus exhorted by the king, the followers of Subala's son once more proceeded against the Pandavas, determined upon ineeting with death.
21O monarch, the noise made by those rushing warriors was terrible and resembled that of the agitated ocean. Thereat the field of battle was agitated all around.
22Beholding those followers of Subala's son thus proceeding to battle, the victorious Pandavas, O monarch rushed against them.
23Relieved a little, the invincible Sahadeva, O monarch, struck Shakuni with ten arrows and his horses with three. He, without the slightest exertion, then cut off the bow of Subala's son with a number of other arrows.
24Invincible in battle, Shakuni, however, took up another bow and struck Nakula with sixty arrows and then Bhimasena with seven.
25Uluka also, O king, desirous of rescuing his father in that battle, struck Bhima with seven arrows and Sahadeva with seventy.
26Bhimasena, in that battle, struck Uluka with many keen arrows and Shakuni with four and sixty and each of the other warriors who fought around them with three arrows.
27Struck by Bhimasena with arrows steeped in oil, the Kauravas, exercised with rage in that battle, covered Sahadeva with showers of arrows like clouds accompanied with lightnings pursing rain on a mountain breast.
28The heroic and brave Sahadeva then, O king, cut off, with a broad-headed arrow, the head of Uluka as the latter proceeded against him.
29Killed by Sahadeva, Uluka, cheering the Pandavas in that battle, dropped down on the earth from his car, covered with blood.
30Seeing his son slain, Shakuni, O Bharata, with voice suppressed in tears and sighing heavily, recollected the words of Vidura.
31Having thought for a moment with tearful eyes, Shakuni, breathing heavily, approached Sahadeva and struck him with three arrows.
32Counteracting those arrows shot by Subala's son with another downpour the brave Sahadeva, O king, sundered his antagonist's blow in that battle.
33Seeing his bow sundered, O king, Shakuni, the son of Subala, took up a formidable scimitar and discharged it at Sahadeva.
34The latter, however, O king, easily cut off in twain that terrible scimitar of Subala's son as it went towards him in that skirmish.
35Beholding his sword cut in two parts Shakuni took up a dreadful mace and discharged it at Sahadeva. That mace also dropped down on the earth unsuccessful.
36After this, Subala's son, worked up with rage threw at the son of Pandu a dreadful dart resembling an imminent death-night.
37With great facility Sahadeva, in that battle, cut off, with his golden arrows, that dart into three pieces as it went swiftly towards him.
38Cut off into piece that golden dart fell down on the earth like a burning thunder-bolt from the sky sending forth many flashes.
39Seeing that dart unsuccessful and Subala's so possessed by fear, all your soldiers fled away. Subala's son also joined them.
40The Pandavas then, anger for victory, sent up loud war-cries. As regards the Dhartarashtras, almost all of them fled away from the field.
41Seeing them so dispirited the brave son of Madri, with many thousand arrows, opposed them in that battle.
42Then Sahadeva attacked Subala's son as the latter, who was still sanguine of success, was flying away guarded by the picked cavalry of the Gandharas.
43Recollecting, O king, that Shakuni, who had to be slain by him, was still alive, Sahadeva, on his car adorned with gold, pursued that warrior.
44Stringing his formidable bow and drawing it vehemently Sahadeva, in rage, pursued the son of Suvala and struck him with many arrows winged with vulturine feathers and whetted on stone, like a person striking a powerful elephant with pointed lances.
45The energetic Sahadeva, having assailed his foes thus, addressed him, recollecting (his past misdeeds), in these words:-"Observing the duties of a Kshatriya, fight with me and show yourself to be a man! You, O fool, rejoiced greatly in the midst of the assembly, while gambling with dice. Receive now, O wicked man, the fruit of the act.
46All those wicked men, that had ridiculed us then, have died. Only that vile wretch of his family viz., Duryodhana still and you his maternal uncle survive.
47Today I shall kill you cutting off your head with a razor-headed arrow like a person plucking a fruit from a tree with a struck." Saying these words, O king, powerful Sahadeva, that foremost of men, filled with anger, rushed against Shakuni.
48Approaching his enemy, the invincible Sahadeva, that best of warriors, forcibly drawing his bow and as if consuming his enemy with anger.
49Struck Shakuni with ten arrows and his horses with four. Then cutting off his umbrella and standard and bow, he roared like a lion.
50His standard and bow and umbrella being thus cut off by Sahadeva, Subala's son was struck with many arrows in all his vital parts.
51Again, O king, the brave Sahadeva discharged at Shakuni an irresistible shower of arrows.
52Filled with anger the son of Subala, then single-handed, rushed, impetuously against Sahadeva in that encounter, desirous of killing the latter with lance adorned with gold.
53However with three broad-headed arrows, the son of Madri cut off at the same time without losing a moment that uplifted lance as also the two plump arms of his enemy and then sent up a loud war-cry.
54The heroic and active Sahadeva then, with a broad-headed arrow made of hard iron, adorned with wings of gold, capable of cutting every arinour and shot with great force and care, cut off from his trunk his enemy's head.
55Deprived of head by the son of Pandu with that gold-decked and sharp arrow, effulgent like the Sun, Subala's son dropped down on the earth in that battle.
56Indeed, the son of Pandu, worked up with rage, struck off that head which was the root of the evil policy of the Kurus, with that powerful arrow winged with gold and whetted on stone.
57Beholding Shakuni lying headless on the ground and all his limbs bathed in blood your warriors, insert with fear, fled away on all sides with weapons in their hands.
58At that time your sons, with cars, elephants, horse and foot, entirely routed, heard the twang of Gandiva and fled away with dried faces, possessed by fear and senseless.
59Having thrown down Shakuni from his car, the Pandavas, were filled with joy. Rejoicing with Keshava amongst them, they blew their conchs in that battle, cheering up their troops.
60All of them, gladly worshipped Sahadeva and said-"By good luck, O hero, the wicked Shakuni, that one of evil policy, has, with his son, been killed by you."
हिन्दी
1सञ्जय ने कहा — हे राजन्, मनुष्यों, घोड़ों और हाथियों के लिए इतने विनाशकारी उस युद्ध के दौरान सुबल के पुत्र शकुनि सहदेव के विरुद्ध आगे बढ़े।
2जब शकुनि शीघ्रता से उनकी ओर टूट पड़े, तब पराक्रमी सहदेव ने उस योद्धा पर कीटों के झुण्ड के समान शीघ्रगामी बाणों की वर्षा छोड़ी। उसी समय उलूक भी भीम से भिड़ा और उसने उन पर दस बाणों से प्रहार किया।
3हे राजन्, इसी बीच भीम पर तीन बाणों से प्रहार करके शकुनि ने सहदेव को नब्बे बाणों से ढक दिया।
4हे राजन्, वस्तुतः उस युद्ध में एक-दूसरे से भिड़कर उन वीरों ने कर्ण तक खींची गई प्रत्यंचा से छोड़े गए, पत्थर पर तेज किए गए, स्वर्णपंख वाले अनेक कंकपत्र और मयूरपत्र तीक्ष्ण बाणों से एक-दूसरे पर प्रहार किया।
5हे सम्राट्, उनके धनुषों और भुजाओं से छोड़ी गई बाणों की उन वर्षाओं ने दिशाओं के समस्त छोरों को मेघों से बरसती घनघोर वृष्टि के समान ढक दिया।
6तब क्रोध से भरे भीम और वीर सहदेव — दोनों ही अत्यन्त बलवान् — उस युद्ध में महान् संहार करते हुए विचरने लगे।
7हे भरतवंशी, उन दोनों योद्धाओं द्वारा वह सेना सैकड़ों बाणों से ढक गई और रणभूमि के अनेक भागों में आकाश अन्धकार से आच्छादित हो गया।
8बाणों से आहत घोड़े दौड़ते समय मारे गए योद्धाओं की बड़ी संख्या को अपने पीछे घसीटते रहे, जिससे रणभूमि का मार्ग पूर्णतः अवरुद्ध हो गया।
9अपने सवारों सहित मारे गए घोड़ों से, टूटी हुई ढालों और भालों से तथा चारों ओर बिखरी तलवारों, बरछों और शूलों से ढकी पृथ्वी ऐसी प्रतीत हुई मानो फूलों से बिछा दी गई हो।
10हे राजन्, एक-दूसरे से भिड़कर योद्धा क्रोध से उत्तेजित होकर और एक-दूसरे का वध करते हुए युद्ध में विचरते रहे।
11शीघ्र ही रणभूमि कमल के केसर के समान सुन्दर, कुण्डलों से सुशोभित उन सिरों से ढक गई, जिनके मुखों पर क्रोध से ऊपर चढ़ी आँखें और क्रोध में चबाए गए ओष्ठ थे।
12हे राजन्, विशाल हाथियों की सूँड़ों के समान, अंगदों से सुशोभित और चर्म के दस्तानों में मढ़ी उन योद्धाओं की भुजाओं से भी — जो अब भी तलवारें, भाले और फरसे थामे हुए थीं — तथा अपने पैरों पर खड़े, रक्त बहाते और रणभूमि में नाचते शिररहित धड़ों से और नाना प्रकार के मांसभक्षी जीवों से भरी हुई वह पृथ्वी, हे राजन्, अत्यन्त भयंकर प्रतीत हुई।
13जब भरत-सेना घटकर थोड़ी-सी रह गई, तब उस भयंकर युद्ध में हर्ष से भरे पाण्डव कौरवों का वध करने लगे।
14इसी बीच सुबल के वीर और साहसी पुत्र ने सहदेव के सिर पर एक भाले से जोर का प्रहार किया।
15हे राजन्, उस प्रहार से अत्यन्त व्यथित होकर सहदेव अपने रथ के पाटन पर बैठ गए।
16हे भरतवंशी, सहदेव को उस अवस्था में देखकर क्रोध से भरे पराक्रमी भीम ने समस्त कुरु-सेना को रोक दिया।
17अपने हाथ भर लम्बे बाणों से उन्होंने सैकड़ों-सहस्रों शत्रु योद्धाओं पर प्रहार किया और उन पर इस प्रकार प्रहार करके उन शत्रुदमन ने सिंहनाद किया।
18उस गर्जना से भयभीत होकर शकुनि के समस्त अनुचर अपने घोड़ों और हाथियों सहित तत्काल भय से भाग खड़े हुए।
19उन्हें खदेड़ा हुआ देखकर राजा दुर्योधन ने उनसे कहा — "रुको, अरे अधर्मी क्षत्रियो! लड़ो! भागने से क्या लाभ?
20जो वीर पीछे हटे बिना युद्ध में अपने प्राणों की आहुति देता है, वह यहाँ यश प्राप्त करता है और परलोक में सुखद लोकों का भोग करता है!" राजा द्वारा इस प्रकार प्रोत्साहित किए जाने पर सुबलपुत्र के अनुचर मृत्यु का सामना करने का निश्चय करके पुनः पाण्डवों के विरुद्ध आगे बढ़े।
21हे सम्राट्, टूट पड़ते उन योद्धाओं द्वारा किया गया शब्द भयंकर था और क्षुब्ध समुद्र के शब्द के समान था। इससे रणभूमि चारों ओर विचलित हो उठी।
22हे सम्राट्, सुबलपुत्र के उन अनुचरों को इस प्रकार युद्ध के लिए आते देखकर विजयी पाण्डव उन पर टूट पड़े।
23हे सम्राट्, कुछ स्वस्थ होकर अजेय सहदेव ने शकुनि पर दस बाणों से और उनके घोड़ों पर तीन बाणों से प्रहार किया। तत्पश्चात् उन्होंने बिना तनिक भी परिश्रम के अनेक अन्य बाणों से सुबलपुत्र का धनुष काट दिया।
24किन्तु युद्ध में अजेय शकुनि ने दूसरा धनुष उठाकर नकुल पर साठ बाणों से और फिर भीमसेन पर सात बाणों से प्रहार किया।
25हे राजन्, उस युद्ध में अपने पिता को बचाने की इच्छा से उलूक ने भी भीम पर सात बाणों से और सहदेव पर सत्तर बाणों से प्रहार किया।
26उस युद्ध में भीमसेन ने उलूक पर अनेक तीक्ष्ण बाणों से, शकुनि पर चौंसठ बाणों से तथा उनके आसपास लड़ने वाले प्रत्येक अन्य योद्धा पर तीन-तीन बाणों से प्रहार किया।
27तेल में डुबोए गए भीमसेन के बाणों से आहत होकर उस युद्ध में क्रोध से उत्तेजित कौरवों ने सहदेव को बाणों की वर्षा से उसी प्रकार ढक दिया, जैसे बिजली सहित मेघ पर्वत के वक्षःस्थल पर वृष्टि करते हैं।
28हे राजन्, तब वीर और साहसी सहदेव ने एक भल्ल से उलूक का सिर काट डाला, जब वह उनके विरुद्ध आगे बढ़ रहा था।
29सहदेव द्वारा मारा गया उलूक उस युद्ध में पाण्डवों को हर्षित करता हुआ रक्त से लथपथ अपने रथ से पृथ्वी पर गिर पड़ा।
30हे भरतवंशी, अपने पुत्र को मारा गया देखकर शकुनि ने आँसुओं से रुँधे स्वर में और लम्बी साँसें भरते हुए विदुर के वचनों का स्मरण किया।
31अश्रुपूर्ण नेत्रों से कुछ क्षण विचार करके लम्बी साँसें भरते हुए शकुनि सहदेव के निकट आए और उन पर तीन बाणों से प्रहार किया।
32हे राजन्, सुबलपुत्र द्वारा छोड़े गए उन बाणों को अपनी बाणवर्षा से निष्फल करते हुए वीर सहदेव ने उस युद्ध में अपने प्रतिद्वन्द्वी का धनुष काट डाला।
33हे राजन्, अपना धनुष कटा देखकर सुबल के पुत्र शकुनि ने एक भयंकर खड्ग उठाकर सहदेव पर फेंका।
34किन्तु हे राजन्, उस संघर्ष में सुबलपुत्र का वह भयंकर खड्ग जब उनकी ओर आया, तब सहदेव ने उसे सहज ही दो टुकड़ों में काट दिया।
35अपनी तलवार को दो टुकड़ों में कटा देखकर शकुनि ने एक भयानक गदा उठाकर सहदेव पर फेंकी। वह गदा भी निष्फल होकर पृथ्वी पर गिर पड़ी।
36इसके पश्चात् क्रोध से भरे सुबलपुत्र ने पाण्डुपुत्र पर आसन्न मृत्यु-रात्रि के समान एक भयानक शक्ति फेंकी।
37उस युद्ध में जब वह शक्ति वेग से उनकी ओर आई, तब सहदेव ने बड़ी सहजता से अपने स्वर्णबाणों से उसके तीन टुकड़े कर दिए।
38टुकड़ों में कटी हुई वह स्वर्णमयी शक्ति अनेक चिनगारियाँ छोड़ती हुई आकाश से गिरते जलते वज्र के समान पृथ्वी पर गिर पड़ी।
39उस शक्ति को निष्फल और सुबलपुत्र को भय से ग्रस्त देखकर आपके समस्त सैनिक भाग खड़े हुए। सुबल के पुत्र भी उनके साथ हो लिए।
40तब विजय के इच्छुक पाण्डवों ने प्रचण्ड सिंहनाद किए। जहाँ तक धार्तराष्ट्रों का प्रश्न है, उनमें से लगभग सभी रणभूमि से भाग खड़े हुए।
41उन्हें इस प्रकार हतोत्साह देखकर माद्री के वीर पुत्र ने उस युद्ध में अनेक सहस्र बाणों से उनका सामना किया।
42तब सहदेव ने सुबलपुत्र पर आक्रमण किया, जो अब भी विजय की आशा रखते हुए गान्धारों की चुनी हुई अश्वसेना से रक्षित होकर भाग रहे थे।
43हे राजन्, यह स्मरण करके कि जिस शकुनि का वध उन्हीं के हाथों होना था, वह अब भी जीवित है, सहदेव ने स्वर्ण से सुसज्जित अपने रथ पर उस योद्धा का पीछा किया।
44अपना भयंकर धनुष चढ़ाकर और उसे प्रबल वेग से खींचते हुए क्रोध में सहदेव ने सुबलपुत्र का पीछा किया और गीध के पंखों वाले तथा पत्थर पर तेज किए गए अनेक बाणों से उन पर इस प्रकार प्रहार किया, जैसे कोई नुकीले भालों से किसी बलवान् हाथी पर प्रहार करता हो।
45इस प्रकार अपने शत्रु पर आक्रमण करके तेजस्वी सहदेव ने (उसके पूर्व दुष्कर्मों का) स्मरण करते हुए उससे ये वचन कहे — "क्षत्रिय के धर्म का पालन करते हुए मुझसे लड़ और अपने को पुरुष सिद्ध कर! अरे मूर्ख, तूने सभा के मध्य में द्यूतक्रीड़ा करते हुए बड़ा हर्ष मनाया था। अरे दुष्ट, अब उस कर्म का फल भोग।
46जिन दुष्टों ने उस समय हमारा उपहास किया था, वे सब मर चुके हैं। उस कुल का केवल वह नीच दुर्योधन और तू, उसका मामा, ही जीवित हो।
47आज मैं एक क्षुरप्र बाण से तेरा सिर काटकर तेरा वध करूँगा, जैसे कोई अंकुश से वृक्ष से फल तोड़ता है।" हे राजन्, ये वचन कहकर क्रोध से भरे बलवान् सहदेव, वे पुरुषों में श्रेष्ठ, शकुनि पर टूट पड़े।
48अपने शत्रु के निकट पहुँचकर अजेय सहदेव, वे योद्धाओं में श्रेष्ठ, अपना धनुष प्रबल वेग से खींचते हुए और मानो क्रोध से अपने शत्रु को भस्म करते हुए —
49शकुनि पर दस बाणों से और उनके घोड़ों पर चार बाणों से प्रहार किया। तत्पश्चात् उनका छत्र, ध्वजा और धनुष काटकर उन्होंने सिंह के समान गर्जना की।
50सहदेव द्वारा इस प्रकार अपनी ध्वजा, धनुष और छत्र कट जाने पर सुबलपुत्र के समस्त मर्मस्थलों पर अनेक बाणों से प्रहार किया गया।
51हे राजन्, तब वीर सहदेव ने पुनः शकुनि पर बाणों की एक अप्रतिरोध्य वर्षा छोड़ी।
52तब क्रोध से भरे सुबलपुत्र स्वर्ण से सुसज्जित एक भाले से सहदेव का वध करने की इच्छा से उस संग्राम में अकेले ही वेग से उन पर टूट पड़े।
53किन्तु माद्रीपुत्र ने तीन भल्लों से एक ही साथ, एक क्षण भी गँवाए बिना, उस उठे हुए भाले को तथा अपने शत्रु की दोनों पुष्ट भुजाओं को काट डाला और फिर ऊँचा सिंहनाद किया।
54तब वीर और फुर्तीले सहदेव ने कठोर लोहे के बने, स्वर्णपंखों से सुशोभित, प्रत्येक कवच को काट सकने में समर्थ तथा महान् वेग और सावधानी से छोड़े गए एक भल्ल से अपने शत्रु का सिर उसके धड़ से काट दिया।
55सूर्य के समान देदीप्यमान उस स्वर्णजड़ित तीक्ष्ण बाण से पाण्डुपुत्र द्वारा सिर से वंचित किए जाने पर सुबलपुत्र उस युद्ध में पृथ्वी पर गिर पड़े।
56वस्तुतः क्रोध से भरे पाण्डुपुत्र ने स्वर्णपंख वाले और पत्थर पर तेज किए गए उस शक्तिशाली बाण से उस सिर को काट गिराया, जो कुरुओं की कुनीति की जड़ था।
57शकुनि को शिररहित भूमि पर पड़ा और उनके समस्त अंगों को रक्त में नहाया देखकर आपके योद्धा भय से ग्रस्त होकर हाथों में शस्त्र लिए ही चारों ओर भाग खड़े हुए।
58उस समय रथों, हाथियों, घुड़सवारों और पैदलों सहित पूर्णतः खदेड़े गए आपके पुत्र गाण्डीव की टंकार सुनकर सूखे मुख लिए, भय से ग्रस्त और संज्ञाशून्य होकर भाग खड़े हुए।
59शकुनि को उनके रथ से गिरा देने पर पाण्डव हर्ष से भर गए। अपने बीच केशव के साथ आनन्दित होते हुए उन्होंने उस युद्ध में अपनी सेना का उत्साह बढ़ाते हुए अपने शंख बजाए।
60उन सबने प्रसन्नतापूर्वक सहदेव की पूजा की और कहा — "हे वीर, बड़े सौभाग्य की बात है कि कुनीति वाले उस दुष्ट शकुनि का उसके पुत्र सहित तुम्हारे द्वारा वध हो गया।"
नेपाली
1सञ्जयले भने — हे राजन्, मानिस, घोडा र हात्तीका लागि यति विनाशकारी त्यस युद्धका क्रममा सुबलका पुत्र शकुनि सहदेवविरुद्ध अगाडि बढे।
2जब शकुनि शीघ्रताका साथ उनीतिर जाइलागे, तब पराक्रमी सहदेवले ती योद्धामाथि कीराका बथानजस्ता शीघ्रगामी बाणको वर्षा छाडे। त्यसै बेला उलूक पनि भीमसँग भिड्यो र उसले उनीमाथि दस बाणले प्रहार गर्यो।
3हे राजन्, यसै बीचमा भीममाथि तीन बाणले प्रहार गरेर शकुनिले सहदेवलाई नब्बे बाणले छोपिदिए।
4हे राजन्, वास्तवमा त्यस युद्धमा एकअर्कासँग भिडेर ती वीरहरूले कानसम्म तानिएको प्रत्यञ्चाबाट छाडिएका, ढुङ्गामा उध्याइएका, स्वर्णपङ्ख भएका अनेक कङ्कपत्र र मयूरपत्र तीक्ष्ण बाणले एकअर्कामाथि प्रहार गरे।
5हे सम्राट्, तिनका धनुष र पाखुराबाट छाडिएका बाणका ती वर्षाले दिशाका सम्पूर्ण छेउलाई मेघबाट बर्सिने घनघोर वृष्टिजस्तै छोपिदिए।
6तब क्रोधले भरिएका भीम र वीर सहदेव — दुवै नै अत्यन्त बलवान् — त्यस युद्धमा महान् सङ्हार गर्दै विचरण गर्न थाले।
7हे भरतवंशी, ती दुवै योद्धाद्वारा त्यो सेना सयौं बाणले छोपियो र रणभूमिका अनेक भागमा आकाश अन्धकारले छोपियो।
8बाणले आहत घोडाहरूले दौडँदा मारिएका योद्धाहरूको ठूलो सङ्ख्यालाई आफ्नो पछाडि घिसार्दै रहे, जसले गर्दा रणभूमिको बाटो पूर्णतः अवरुद्ध भयो।
9आफ्ना सवारसहित मारिएका घोडाहरूले, भाँचिएका ढाल र भालाले तथा चारैतिर छरिएका तरवार, बर्छा र शूलले छोपिएको पृथ्वी यस्तो देखियो मानौँ फूलले ओछ्याइएको होस्।
10हे राजन्, एकअर्कासँग भिडेर योद्धाहरू क्रोधले उत्तेजित भई र एकअर्काको वध गर्दै युद्धमा विचरण गरिरहे।
11चाँडै नै रणभूमि कमलको केसरजस्तै सुन्दर, कुण्डलले सुसज्जित ती टाउकाहरूले छोपियो, जसका मुखमा क्रोधले माथि चढेका आँखा र क्रोधमा टोकिएका ओठ थिए।
12हे राजन्, विशाल हात्तीका सुँडजस्ता, अङ्गदले सुसज्जित र छालाका पन्जामा मोहोरिएका ती योद्धाहरूका पाखुराले पनि — जो अझै तरवार, भाला र बन्चरो समातिरहेका थिए — तथा आफ्ना खुट्टामा उभिएका, रगत बगाउँदै र रणभूमिमा नाच्दै गरेका शिरविहीन धडहरूले र नाना प्रकारका मासुभक्षी जीवहरूले भरिएको त्यो पृथ्वी, हे राजन्, अत्यन्त भयङ्कर देखियो।
13जब भरत-सेना घटेर थोरै मात्र बाँकी रह्यो, तब त्यस भयङ्कर युद्धमा हर्षले भरिएका पाण्डवहरूले कौरवहरूको वध गर्न थाले।
14यसै बीचमा सुबलका वीर र साहसी पुत्रले सहदेवको टाउकोमा एउटा भालाले जोडले प्रहार गरे।
15हे राजन्, त्यस प्रहारले अत्यन्त व्यथित भई सहदेव आफ्नो रथको पाटामा बसे।
16हे भरतवंशी, सहदेवलाई त्यस अवस्थामा देखेर क्रोधले भरिएका पराक्रमी भीमले सम्पूर्ण कुरु-सेनालाई रोकिदिए।
17आफ्ना हात भर लामा बाणले उनले सयौं-हजारौं शत्रु योद्धामाथि प्रहार गरे र तिनीहरूमाथि यसरी प्रहार गरेर ती शत्रुदमनले सिंहनाद गरे।
18त्यस गर्जनाले भयभीत भई शकुनिका सम्पूर्ण अनुचर आफ्ना घोडा र हात्तीसहित तत्कालै भयले भागे।
19तिनीहरू खेदिएको देखेर राजा दुर्योधनले तिनीहरूलाई भने — "रोक, ए अधर्मी क्षत्रियहरू! लड! भागेर के लाभ?
20जो वीरले पछि नहटी युद्धमा आफ्ना प्राणको आहुति दिन्छ, उसले यहाँ यश प्राप्त गर्दछ र परलोकमा सुखद लोकको भोग गर्दछ!" राजाले यसरी प्रोत्साहित गरेपछि सुबलपुत्रका अनुचरहरू मृत्युको सामना गर्ने निश्चय गरेर पुनः पाण्डवहरूविरुद्ध अगाडि बढे।
21हे सम्राट्, जाइलाग्दै गरेका ती योद्धाहरूले गरेको शब्द भयङ्कर थियो र क्षुब्ध समुद्रको शब्दजस्तै थियो। यसैले रणभूमि चारैतिर विचलित भयो।
22हे सम्राट्, सुबलपुत्रका ती अनुचरहरूलाई यसरी युद्धका लागि आउँदै गरेको देखेर विजयी पाण्डवहरू तिनीहरूमाथि जाइलागे।
23हे सम्राट्, केही सन्चो भई अजेय सहदेवले शकुनिमाथि दस बाणले र उनका घोडामाथि तीन बाणले प्रहार गरे। त्यसपछि उनले तनिक पनि परिश्रमविना अनेक अन्य बाणले सुबलपुत्रको धनुष काटिदिए।
24तर युद्धमा अजेय शकुनिले अर्को धनुष उठाएर नकुलमाथि साठी बाणले र त्यसपछि भीमसेनमाथि सात बाणले प्रहार गरे।
25हे राजन्, त्यस युद्धमा आफ्ना पितालाई बचाउने इच्छाले उलूकले पनि भीममाथि सात बाणले र सहदेवमाथि सत्तरी बाणले प्रहार गर्यो।
26त्यस युद्धमा भीमसेनले उलूकमाथि अनेक तीक्ष्ण बाणले, शकुनिमाथि चौंसठ्ठी बाणले तथा तिनका वरिपरि लड्ने प्रत्येक अन्य योद्धामाथि तीन-तीन बाणले प्रहार गरे।
27तेलमा डुबाइएका भीमसेनका बाणले आहत भई त्यस युद्धमा क्रोधले उत्तेजित कौरवहरूले सहदेवलाई बाणको वर्षाले त्यसै गरी छोपिदिए, जसरी बिजुलीसहित मेघहरूले पर्वतको छातीमा वर्षा गर्दछन्।
28हे राजन्, तब वीर र साहसी सहदेवले एउटा भल्लले उलूकको टाउको काटिदिए, जब ऊ उनीविरुद्ध अगाडि बढिरहेको थियो।
29सहदेवद्वारा मारिएको उलूक त्यस युद्धमा पाण्डवहरूलाई हर्षित पार्दै रगतले लतपत आफ्नो रथबाट पृथ्वीमा खस्यो।
30हे भरतवंशी, आफ्नो पुत्रलाई मारिएको देखेर शकुनिले आँसुले रुन्धिएको स्वरमा र लामो सास फेर्दै विदुरका वचन सम्झे।
31अश्रुपूर्ण नेत्रले केही क्षण विचार गरेर लामो सास फेर्दै शकुनि सहदेवको नजिक आए र उनीमाथि तीन बाणले प्रहार गरे।
32हे राजन्, सुबलपुत्रले छाडेका ती बाणलाई आफ्नो बाणवर्षाले निष्फल पार्दै वीर सहदेवले त्यस युद्धमा आफ्ना प्रतिद्वन्द्वीको धनुष काटिदिए।
33हे राजन्, आफ्नो धनुष काटिएको देखेर सुबलका पुत्र शकुनिले एउटा भयङ्कर खड्ग उठाएर सहदेवमाथि फ्याँके।
34तर हे राजन्, त्यस सङ्घर्षमा सुबलपुत्रको त्यो भयङ्कर खड्ग जब उनीतिर आयो, तब सहदेवले त्यसलाई सजिलै दुई टुक्रामा काटिदिए।
35आफ्नो तरवार दुई टुक्रामा काटिएको देखेर शकुनिले एउटा भयानक गदा उठाएर सहदेवमाथि फ्याँके। त्यो गदा पनि निष्फल भई पृथ्वीमा खस्यो।
36यसपछि क्रोधले भरिएका सुबलपुत्रले पाण्डुपुत्रमाथि आसन्न मृत्यु-रात्रिजस्तै एउटा भयानक शक्ति फ्याँके।
37त्यस युद्धमा जब त्यो शक्ति वेगले उनीतिर आयो, तब सहदेवले ठूलो सहजताका साथ आफ्ना स्वर्णबाणले त्यसका तीन टुक्रा पारिदिए।
38टुक्रामा काटिएको त्यो स्वर्णमयी शक्ति अनेक झिल्का छाड्दै आकाशबाट खस्दै गरेको बल्दो वज्रजस्तै पृथ्वीमा खस्यो।
39त्यो शक्ति निष्फल भएको र सुबलपुत्र भयले ग्रस्त भएको देखेर तपाईंका सम्पूर्ण सैनिक भागे। सुबलका पुत्र पनि तिनीहरूसँगै लागे।
40तब विजयका इच्छुक पाण्डवहरूले प्रचण्ड सिंहनाद गरे। धार्तराष्ट्रहरूको कुरा गर्दा, तिनीहरूमध्ये लगभग सबै रणभूमिबाट भागे।
41तिनीहरूलाई यसरी हतोत्साह देखेर माद्रीका वीर पुत्रले त्यस युद्धमा अनेक हजार बाणले तिनको सामना गरे।
42तब सहदेवले सुबलपुत्रमाथि आक्रमण गरे, जो अझै विजयको आशा राख्दै गान्धारहरूको छानिएको अश्वसेनाले रक्षित भई भाग्दै थिए।
43हे राजन्, यो सम्झेर कि जुन शकुनिको वध उनकै हातबाट हुनुपर्ने थियो, ती अझै जीवित छन्, सहदेवले सुनले सुसज्जित आफ्नो रथमा त्यस योद्धाको पछ्याइ गरे।
44आफ्नो भयङ्कर धनुष चढाएर र त्यसलाई प्रबल वेगले तान्दै क्रोधमा सहदेवले सुबलपुत्रको पछ्याइ गरे र गिद्धका पखेटा भएका तथा ढुङ्गामा उध्याइएका अनेक बाणले उनीमाथि यसरी प्रहार गरे, जसरी कसैले धारिला भालाले कुनै बलवान् हात्तीमाथि प्रहार गर्दछ।
45यसरी आफ्ना शत्रुमाथि आक्रमण गरेर तेजस्वी सहदेवले (उसका पूर्व दुष्कर्म) सम्झँदै उसलाई यी वचन भने — "क्षत्रियको धर्म पालन गर्दै मसँग लड र आफूलाई पुरुष सिद्ध गर! ए मूर्ख, तैंले सभाको बीचमा जुवा खेल्दै ठूलो हर्ष मनाएको थिइस्। ए दुष्ट, अब त्यस कर्मको फल भोग।
46जुन दुष्टहरूले त्यस बेला हाम्रो उपहास गरेका थिए, तिनीहरू सबै मरिसके। त्यस कुलको केवल त्यो नीच दुर्योधन र तँ, उसको मामा, मात्र जीवित छौ।
47आज म एउटा क्षुरप्र बाणले तेरो टाउको काटेर तेरो वध गर्नेछु, जसरी कसैले अङ्कुशले रूखबाट फल टिप्दछ।" हे राजन्, यी वचन भनेर क्रोधले भरिएका बलवान् सहदेव, ती पुरुषहरूमा श्रेष्ठ, शकुनिमाथि जाइलागे।
48आफ्ना शत्रुको नजिक पुगेर अजेय सहदेव, ती योद्धाहरूमा श्रेष्ठ, आफ्नो धनुष प्रबल वेगले तान्दै र मानौँ क्रोधले आफ्ना शत्रुलाई भस्म पार्दै —
49शकुनिमाथि दस बाणले र तिनका घोडामाथि चार बाणले प्रहार गरे। त्यसपछि तिनको छत्र, ध्वजा र धनुष काटेर उनले सिंहजस्तै गर्जना गरे।
50सहदेवद्वारा यसरी आफ्नो ध्वजा, धनुष र छत्र काटिएपछि सुबलपुत्रका सम्पूर्ण मर्मस्थलमा अनेक बाणले प्रहार गरियो।
51हे राजन्, तब वीर सहदेवले पुनः शकुनिमाथि बाणको एउटा अप्रतिरोध्य वर्षा छाडे।
52तब क्रोधले भरिएका सुबलपुत्र सुनले सुसज्जित एउटा भालाले सहदेवको वध गर्ने इच्छाले त्यस सङ्ग्राममा एक्लै वेगले उनीमाथि जाइलागे।
53तर माद्रीपुत्रले तीन भल्लले एकैचोटि, एक क्षण पनि नगुमाई, त्यस उठाइएको भाला तथा आफ्ना शत्रुका दुवै पुष्ट पाखुरा काटिदिए र त्यसपछि उच्च सिंहनाद गरे।
54तब वीर र फुर्तिला सहदेवले कठोर फलामको बनेको, स्वर्णपङ्खले सुसज्जित, प्रत्येक कवच काट्न सक्ने तथा महान् वेग र सावधानीका साथ छाडिएको एउटा भल्लले आफ्ना शत्रुको टाउको उसको धडबाट काटिदिए।
55सूर्यजस्तै देदीप्यमान त्यस स्वर्णजडित तीक्ष्ण बाणले पाण्डुपुत्रद्वारा टाउकोबाट वञ्चित गरिएपछि सुबलपुत्र त्यस युद्धमा पृथ्वीमा खसे।
56वास्तवमा क्रोधले भरिएका पाण्डुपुत्रले स्वर्णपङ्ख भएको र ढुङ्गामा उध्याइएको त्यस शक्तिशाली बाणले त्यो टाउको काटेर खसालिदिए, जो कुरुहरूको कुनीतिको जरा थियो।
57शकुनिलाई शिरविहीन भुइँमा पल्टिएको र तिनका सम्पूर्ण अङ्ग रगतमा नुहाएको देखेर तपाईंका योद्धाहरू भयले ग्रस्त भई हातमा शस्त्र लिएरै चारैतिर भागे।
58त्यस बेला रथ, हात्ती, घोडचढी र पैदलसहित पूर्णतः खेदिएका तपाईंका पुत्रहरू गाण्डीवको टङ्कार सुनेर सुकेको मुख लिएर, भयले ग्रस्त र संज्ञाशून्य भई भागे।
59शकुनिलाई तिनको रथबाट खसालेपछि पाण्डवहरू हर्षले भरिए। आफ्नो बीचमा केशवसहित आनन्दित हुँदै तिनीहरूले त्यस युद्धमा आफ्नो सेनाको उत्साह बढाउँदै आफ्ना शङ्ख फुके।
60तिनीहरू सबैले प्रसन्नतापूर्वक सहदेवको पूजा गरे र भने — "हे वीर, ठूलो सौभाग्यको कुरा हो कि कुनीति भएका त्यस दुष्ट शकुनिको उसका पुत्रसहित तिमीबाट वध भयो।"