शल्य पर्व — दुर्योधन र पाण्डु-पुत्रहरूको युद्ध
खण्ड 6 — कर्ण, शल्य, सौप्तिक र स्त्री पर्व · अध्याय 118
संस्कृत
1संजय उवाच पुत्रस्तु ते महाराज रथस्थो रथिनां वरः। दुरुत्सहो बभौ युद्धे यथा रुद्रः प्रतापवान्॥
2तस्य बाणसहस्रैस्तु प्रच्छन्ना ह्यभवन्मही। परांश्च सिषिचे बाणैर्धाराभिरिव पर्वतान्॥
3न च सोऽति पुमान् कश्चित् पाण्डवानां बलार्णवे। यो गजो रथो वापि यः स्याद् बाणैरविक्षतः॥
4यं यं हि समरे योधं प्रपश्यामि विशाम्पते। स स बाणैश्चितोऽभूद्वै पुत्रेण तव भारत॥
5यथा सैन्येन रजसा समुद्भूतेन वाहिनी। प्रत्यदृश्यत संछन्ना तथा बाणैर्महात्मनः॥
6बाणभूतामपश्याम पृथिवीं पृथिवीपते। दुर्योधनेन प्रकृतां क्षिप्रहस्तेन धन्विना॥
7तेषु योधसहस्रेषु तावकेषु परेषु च। एको दुर्योधनो ह्यासीत् पुमानिति मतिर्मम॥
8तत्राद्भुतमपश्याम तव पुत्रस्य विक्रमम्। यदेकं सहिताः पार्था नाभ्यवर्तन्त भारत।॥
9युधिष्ठिरं शतेनाजी विव्याध भरतर्षभ। भीमसेनं च सप्तत्या सहदेवं च पञ्चभिः॥
10नकुलं त चतुःषष्ट्या धृष्टद्युम्नं च पञ्चभिः। सप्तभिद्रौपदेयांश्च त्रिभिर्विव्याध सात्यकिम्॥ धनुश्चिच्छेद भल्लेन सहदेवस्य मारिष।
11तदपास्य धनुश्छिन्नं माद्रीपुत्रः प्रतापवान्॥ अभ्यद्रवत राजानं प्रगृह्यान्यन्महद् धनुः। ततो दुर्योधनं संख्ये विव्याध दशभिः शरैः॥
12नकुलस्तु ततो वीरो राजानं नवभिः शरै। घोररूपैर्महेष्वासो विव्याध च ननाद च॥
13सात्यकिश्चैव राजानं शरेणानतपर्वणा। द्रौपदेयास्त्रिसप्तत्या धर्मराजश्च पञ्चभिः॥ अशीत्या भीमसेनश्च शरै राजानमार्पयन्।
14समन्तात् कीर्यमाणस्तु बाणसंधैर्महात्मभिः॥ न चचाल महाराज सर्वसैन्यस्य पश्यतः।
15लाघवं सौष्ठवं चापि वीर्यं चापि पहात्मनः॥ अति सर्वाणि भूतानि ददृशुः सर्वमानवाः।
16धार्तराष्ट्रा हि राजेन्द्र योधास्तु स्वल्पमन्तरम्॥ अपश्यमाना राजानं पर्यवर्तन्त दंशिताः।
17तेषामापततां घोरस्तुमुलः समपद्यत॥ क्षुब्धस्य हि समुद्रस्य प्रावृट्काले यथा स्वनः।
18समासाद्य रणे ते तु राजानमपराजितम्॥ प्रत्युद्ययुर्महेष्वासाः पाण्डवानाततायिनः।
19भीमसेनं रणे क्रुद्धो द्रोणपुत्रो न्यवारयत्॥
20नानाबाणैर्महाराज प्रमुक्तैः सर्वतोदिशम्। नाज्ञायन्त रणे वीरा न दिशः प्रदिशः कुतः॥
21तावुभौ क्रूरकर्माणावुभौ भारत दुःसहौ। घोररूपमयुध्येतां कृतप्रतिकृतैषिणौ॥ त्रासयन्तौ दिशः सर्वा ज्याक्षेपकठिनत्वचौ।
22शकुनिस्तु रणे वीरो युधिष्ठिरमपीडयत्॥ तस्याश्वांश्चतुरो हत्वा सुबलस्य सुतो विभो। नादं चकार बलवत् सर्वसैन्यानि कोपयन्॥
23एतस्मिन्नन्तरे वीरं राजानमपराजितम्। अपोवाह रथेनाजौ सहदेवः प्रतापवान्॥
24अथान्यं रथमास्थाय धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः। शकुनि नरभिर्विद्ध्वा पुनर्विव्याध पञ्चभिः॥ ननाद च महानादं प्रवरः सर्वधन्विनाम्।
25तद् युद्धमभवचित्रं घोररूपं च मारिष॥ प्रेक्षतां प्रीतिजननं सिद्धचारणसेवितम्।
26उलूकस्तु महेष्वासं नकुलं युद्धदुर्मदम्॥ अभ्यद्रवदमेयात्मा शरवर्षेः समन्ततः।
27तथैव नकुलः शूरः सौबलस्य सुतं रणे॥ शरवर्षेण महता समन्तात् पर्यवारयत्।
28तौ तत्र समरे वीरो कुलपुत्रौ महारथौ॥ योध्यन्तावपश्येतां कृतप्रतिकृतैषिणौ।
29तथैव कृतवर्माणं शैनेयः शत्रुतापनः॥ योधयशुशुभे राजन् बलिं शक्र इवाहवे।
30दुर्योधनो धनुश्छित्त्वा धृष्टद्युम्नस्य संयुगे॥ अथैनं छिन्नधन्वानं विव्याध निशितैः शरैः।
31धृष्टद्युम्नोऽपि समरे प्रगृह्य परमायुधम्॥ राजानं योधयामास पश्यतां सर्वधन्विनाम्।
32तयोर्युद्धं महचासीत् संग्रामे भरतर्षभ।॥ प्रभिन्नयोर्यथा सक्तं मत्तयोर्वरहस्तिनोः।
33गौतमस्तु रणे क्रुद्धो द्रौपदेयान् महाबलान्॥ विव्याध बहुभिः शूरः शरैः सन्नतपर्वभिः।
34तस्य तैरभवद् युद्धमिन्द्रियैरिव देहिनः॥ घोररूपमसंवार्य निर्मर्यादमवर्तत।
35ते च सम्पीडयामासुरिन्द्रियाणीव बालिशम्॥ स च तान् प्रति संरब्धः प्रत्ययोधयदाहवे।
36एवं चित्रमभूद् युद्धं तस्य तैः सह भारत॥ उत्थायोत्थाय हि यथा देहिनामिन्द्रयैर्विभो।
37नराश्चैव नरैः सार्धं दन्तिनो द तभिस्तथा॥ हया हयैः समासक्ता रथिनो राथभिः सह। संकुलं चाभवद् भूयो घोररूपं विशाम्पते॥
38इदं चित्रमिदं घोरमिदं रौद्रमिति प्रभो। युद्धान्यासन् महाराज घोराणि च बहूनि च॥
39ते समासाद्य समरे परस्परमरिंदमाः। व्यनदंश्चैव जघ्नुश्च समासाद्य महाहवे।॥
40तेषां पत्रसमुद्भूतं रजस्तीव्रमदृश्यत। वातेन चोद्धतं राजन् धावद्भिश्चाश्वसादिभिः॥
41रथनेमिसमुद्भूतं निःश्वासैश्चापि दन्तिनाम्। रजः संध्याभ्रकलिलं दिवाकरपथं ययौ॥
42रजसा तेन सम्पृक्तो भास्करो निष्प्रभः कृतः। संछादिताऽभवद् भूमिस्ते च शूरा महारथाः॥
43मुहूर्तादिव संवृत्तं नीरजस्कं समन्ततः। वीरशोणितसिक्तायां भूमौ भरतसत्तम॥
44उपाशाम्यत् ततस्तीवं तद् रजो घोरदर्शनम्। ततोऽपश्यमहं भूयो द्वन्द्वयुद्धानि भारत॥ यथाप्राणं यथाश्रेष्ठं मध्याह्ने वै सुदारुणे। वर्मणां तत्र राजेन्द्र व्यदृश्यन्तोज्ज्वला: प्रभाः॥
45शब्दश्च तुमुल: संख्ये शराणां पततामभूत्। महावेणुवनस्येव दह्यमानस्य पर्वते॥
46शब्दश्च तुमुल: संख्ये शराणां पततामभूत्। महावेणुवनस्येव दह्यमानस्य पर्वते॥
अङ्ग्रेजी
1Sanjaya said Filled with the courage of despair, that best of car-warriors, O king viz., your son, looked resplendent on his car in that battle like Rudra himself.
2With the thousands of arrows shot by him, the Earth was completely covered. He drenched his enemies with showers of arrows like the clouds pouring rain on mountain breasts.
3There was then not a man amongst the Pandavas in that great battle or a horse or an elephant or a car, who or which was not struck with Duryodhana's arrows.
4O king, amongst the warriors every one, O Bharata, was struck by your son with his arrows.
5The Pandava army was then covered with the arrows of that great warriors even as a army is covered with the dust it raises while marching for battle.
6The Earth then, O king, was as if converted into one sheet of arrows by your son Duryodhana, that bowman endued with great lightness of hand.
7Amongst those thousands of warriors on the field, of your side or that of the enemy, it appeared as if Duryodhana was then the only man.
8The prowess displayed by your son was highly wonderful, since the Parthas, even in a body, could not approach him who was single.
9He struck Yudhishthira, O best of Bharata's race, with a hundred arrows and Bhimasena with seventy and Sahadeva with seven.
10And he struck Nakula with sixty four and Dhrishtadyumna with five and the sons of Draupadi with seven and Satyaki with three arrows. With a broad-headed arrow, he then, O king, cut off the bow of Sahadeva.
11Casting off that broken bow, the heroic son of Madri, took up another formidable bow and rushing against the king, viz., Duryodhana struck him with ten arrows in that battle.
12The great and brave bowman Nakula then struck the king with nine terrible arrows and uttered a loud war cry.
13Satyaki struck the king with a single straight shaft; the sons of Draupadi struck him with seventy three and king Yudhishthira struck him with five. And Bhimasena assailed the king with eighty arrows.
14Though struck thus from all sides with numerous arrows by those illustrious warriors, Duryodhana still, O king, did not waver, in the presence of all the soldiers assembled there.
15The quickness, the skill and the prowess of that illustrious warrior excelled those of every man.
16Meanwhile the Dhartarashtras, O king, who had not fled far away, beholding the king, rallied and returned there, clad in mail.
17The noise made by them when they returned was exceedingly awful, like the roar of the surging deep during the rainy season.
18Approaching their invincible king in that battle, those great bowmen rushed against the Pandavas for fight.
19The son of Drona opposed in that battle the angry Bhimasena.
20With the arrows, O king, that were shot in that battle, all the points of the horizon were completely covered, so that the brave warriors could not distinguish the cardinal from the subsidiary points of the compass.
21As regards Ashvatthaman and Bhimasena, O Bharata, both of them performed wonderful feats. Both of them were invincible in battle. The arms of both continued marks of bowstring for having repeatedly drawn the same. Opposing each other, they fought on, frightening the entire universe.
22The heroic Shakuni struck Yudhishthira in that battle. Having killed the four horses of the king the powerful son of Subala uttered a loud roar, making all the soldiers tremble with fear.
23Meanwhile the valiant Şahadeva carried away the heroic but defeated king on his car from that battle.
24Then riding on another car, returned king Yudhishthira and having pierced Shakuni at first with nine arrows, once more struck him with five. And that best of all bowmen then sent up a loud roar.
25That battle presented a wonderful spectacle, It filled the spectators with delight and was praised by the Siddhas and the Charanas.
26Heroic Uluka rushed against the mighty bowman Nakula, in that battle, discharging showers of arrows from all sides.
27The heroic Nakula, however, in that battle opposed the son of Shakuni with a dense shower of arrows from every side.
28Both those heroes were born in high family and both were great car-warriors. They were seen to fight with each other, each enraged with the other.
29Similarly Kritavarman, O king, fighting with the grandson of Shini, that scorcher of foes, shone like Shakra fighting with the Asura Vala.
30Having cut off Dhrishtadyumna's bow in that battle, Dhrishtadyumna struck his bowless antagonist with kcen arrows.
31Then, in that battle, having taken up a formidable bow, Dhrishtadyumna fought with the king before all the bowmen.
32The encounter between those two heroes was exceedingly dreadful, O best of Bharata's race, like that between two wild and infuriate elephants with temporal juice trickling down.
33Worked up with rage in that battle, the heroic Gautama struck the mighty sons of Draupadi with many straight arrows.
34The encounter that took place between him and those five resembled that which takes place between a man and his five senses. It was awful and fierce and no party showed any consideration for the other.
35The five sons of Draupadi assailed Kripa like the senses afflicting a foolish man. He, on the other hand, fighting with thein, opposed them vigorously.
36That battle between him and them was indeed wonderful because it resembled the struggles, O king, between men and their Senses.
37Men fought with men, elephants with elephants, horses with horses and car-warriors with car-warriors. Once more O king, that encounter became general and dreadful.
38Here an encounter was beautiful, there another was dicadful and there another was exceedingly fierce. O lord, many dreadful encounters took place in course of that battle.
39Belonging to both armies and encountering one another, those chastisers of foes struck and killed one another in that dreadful battle.
40A thick cloud of dust was raised by the cars and the animals. Thick dust was also raised by the running of the horses, a dust that was carried from one place to another by the wind.
41A dust, thick as an evening cloud, was caused in the sky by the wheels of cars and the breaths of the elephants.
42On that dust being raised and the sun himself hidden therewith, the Earth became shrouded and the heroic and great car-warriors were not visible.
43That dust disappeared and everything became clear when the Earth, O best of the Bharatas, was covered with the blood of heroes.
44When that dense and awful cloud of dust was put down there were seen many single encounters, O Bharata, that the heroes fought at the noon each according to his strength and his rank. They were all exceedingly fierce. The sheen of the weapons in those encounters, O king, appeared full in view.
45Loud noise, of the falling shafts in that battle, resembled that of a vast forest of bamboo's while burning on every side.
46Loud noise, of the falling shafts in that battle, resembled that of a vast forest of bamboo's while burning on every side.
हिन्दी
1सञ्जय ने कहा — हे राजन्, निराशा के साहस से भरे हुए रथियों में श्रेष्ठ आपके पुत्र उस युद्ध में अपने रथ पर साक्षात् रुद्र के समान देदीप्यमान दिखाई दिए।
2उनके द्वारा छोड़े गए सहस्रों बाणों से समस्त पृथ्वी आच्छादित हो गई। उन्होंने अपने शत्रुओं को बाणों की वर्षा से उसी प्रकार भिगो दिया, जैसे मेघ पर्वतों के वक्षःस्थल पर वृष्टि करते हैं।
3उस महायुद्ध में पाण्डवों के पक्ष में न कोई मनुष्य था, न घोड़ा, न हाथी, न रथ, जो दुर्योधन के बाणों से आहत न हुआ हो।
4हे राजन्, हे भरतवंशी, उन योद्धाओं में से प्रत्येक आपके पुत्र के बाणों से बिंधा गया।
5तब पाण्डवों की सेना उस महारथी के बाणों से इस प्रकार ढक गई, जैसे कोई सेना युद्ध के लिए कूच करते समय स्वयं उड़ाई हुई धूल से ढक जाती है।
6हे राजन्, हस्तलाघव से सम्पन्न उन धनुर्धर आपके पुत्र दुर्योधन ने तब समस्त पृथ्वी को मानो बाणों की एक चादर में परिणत कर दिया।
7रणभूमि पर उपस्थित उन सहस्रों योद्धाओं में — चाहे आपके पक्ष के हों या शत्रु के — ऐसा प्रतीत होता था मानो उस समय एकमात्र दुर्योधन ही पुरुष हों।
8आपके पुत्र द्वारा प्रदर्शित पराक्रम अत्यन्त आश्चर्यजनक था, क्योंकि पृथापुत्र सब मिलकर भी उस अकेले के निकट नहीं पहुँच सके।
9हे भरतवंश में श्रेष्ठ, उन्होंने युधिष्ठिर को सौ बाणों से, भीमसेन को सत्तर से और सहदेव को सात बाणों से बींधा।
10और उन्होंने नकुल को चौंसठ, धृष्टद्युम्न को पाँच, द्रौपदी के पुत्रों को सात और सात्यकि को तीन बाणों से बींधा। हे राजन्, तत्पश्चात् एक भल्ल से उन्होंने सहदेव का धनुष काट दिया।
11उस टूटे धनुष को फेंककर माद्री के वीर पुत्र ने दूसरा भयंकर धनुष उठाया और राजा दुर्योधन पर धावा करके उस युद्ध में उन्हें दस बाणों से बींधा।
12तब महान् एवं वीर धनुर्धर नकुल ने राजा को नौ भयंकर बाणों से बींधा और ऊँचे स्वर में सिंहनाद किया।
13सात्यकि ने राजा को एक सीधे बाण से बींधा; द्रौपदी के पुत्रों ने उन्हें तिहत्तर बाणों से और राजा युधिष्ठिर ने पाँच बाणों से बींधा। और भीमसेन ने राजा पर अस्सी बाणों से आक्रमण किया।
14हे राजन्, उन यशस्वी योद्धाओं द्वारा चारों ओर से इस प्रकार असंख्य बाणों से बिंधे जाने पर भी दुर्योधन वहाँ एकत्र समस्त सैनिकों के सम्मुख विचलित नहीं हुए।
15उन यशस्वी योद्धा की शीघ्रता, कौशल और पराक्रम प्रत्येक पुरुष से बढ़कर थे।
16इसी बीच हे राजन्, जो धार्तराष्ट्र दूर तक भागे नहीं थे, वे राजा को देखकर संगठित होकर कवच धारण किए हुए वहाँ लौट आए।
17लौटते समय उनके द्वारा किया गया कोलाहल अत्यन्त भयंकर था, वर्षाकाल में उमड़ते समुद्र की गर्जना के समान।
18उस युद्ध में अपने अजेय राजा के निकट पहुँचकर वे महाधनुर्धर युद्ध के लिए पाण्डवों पर टूट पड़े।
19उस युद्ध में द्रोण के पुत्र (अश्वत्थामा) ने क्रुद्ध भीमसेन का सामना किया।
20हे राजन्, उस युद्ध में जो बाण छोड़े गए, उनसे दिशाओं के समस्त छोर पूर्णतः आच्छादित हो गए, जिससे वीर योद्धा दिशाओं और विदिशाओं में भेद नहीं कर सके।
21हे भरतवंशी, अश्वत्थामा और भीमसेन — दोनों ने ही आश्चर्यजनक पराक्रम दिखाए। दोनों ही युद्ध में अजेय थे। बारम्बार धनुष खींचने के कारण दोनों की भुजाओं पर प्रत्यंचा के चिह्न बने हुए थे। एक-दूसरे का सामना करते हुए वे समस्त विश्व को भयभीत करते हुए लड़ते रहे।
22उस युद्ध में वीर शकुनि ने युधिष्ठिर को बींधा। राजा के चारों घोड़ों को मारकर सुबल के बलवान् पुत्र ने ऊँचा सिंहनाद किया, जिससे समस्त सैनिक भय से काँप उठे।
23इसी बीच पराक्रमी सहदेव उस पराजित वीर राजा को अपने रथ पर बिठाकर युद्धभूमि से दूर ले गए।
24तत्पश्चात् दूसरे रथ पर सवार होकर राजा युधिष्ठिर लौटे और पहले शकुनि को नौ बाणों से बींधकर पुनः पाँच बाणों से मारा। और उन समस्त धनुर्धरों में श्रेष्ठ ने तब ऊँचा सिंहनाद किया।
25वह युद्ध एक अद्भुत दृश्य प्रस्तुत कर रहा था। उसने दर्शकों को आनन्द से भर दिया और सिद्धों तथा चारणों ने उसकी प्रशंसा की।
26उस युद्ध में वीर उलूक चारों ओर से बाणों की वर्षा करते हुए महाधनुर्धर नकुल पर टूट पड़ा।
27किन्तु वीर नकुल ने उस युद्ध में चारों ओर से बाणों की सघन वर्षा करके शकुनि के पुत्र का सामना किया।
28वे दोनों वीर उच्च कुल में उत्पन्न हुए थे और दोनों ही महारथी थे। वे एक-दूसरे पर क्रुद्ध होकर परस्पर लड़ते हुए दिखाई दिए।
29हे राजन्, इसी प्रकार शत्रुसन्तापक कृतवर्मा शिनि के पौत्र (सात्यकि) से लड़ते हुए असुर वल से युद्ध करते हुए शक्र (इन्द्र) के समान शोभित हुए।
30उस युद्ध में धृष्टद्युम्न का धनुष काटकर राजा (दुर्योधन) ने अपने उस धनुषहीन प्रतिद्वन्द्वी को तीक्ष्ण बाणों से बींधा।
31तब उस युद्ध में एक भयंकर धनुष उठाकर धृष्टद्युम्न समस्त धनुर्धरों के सम्मुख राजा से लड़े।
32हे भरतवंश में श्रेष्ठ, उन दोनों वीरों के बीच का वह संग्राम अत्यन्त भयंकर था, मानो मदजल चूते हुए दो उन्मत्त जंगली हाथियों के बीच हो रहा हो।
33उस युद्ध में क्रोध से भरे वीर गौतम (कृपाचार्य) ने द्रौपदी के महाबली पुत्रों को अनेक सीधे बाणों से बींधा।
34उनके और उन पाँचों के बीच जो संग्राम हुआ, वह वैसा ही था जैसा किसी मनुष्य और उसकी पाँच इन्द्रियों के बीच होता है। वह भयंकर और उग्र था, और किसी भी पक्ष ने दूसरे के प्रति तनिक भी रियायत नहीं दिखाई।
35द्रौपदी के पाँचों पुत्रों ने कृप पर उसी प्रकार आक्रमण किया, जैसे इन्द्रियाँ किसी मूढ़ पुरुष को पीड़ित करती हैं। दूसरी ओर वे भी उनसे लड़ते हुए प्रबल रूप से उनका सामना करते रहे।
36हे राजन्, उनके और उनके बीच का वह युद्ध सचमुच अद्भुत था, क्योंकि वह मनुष्यों और उनकी इन्द्रियों के बीच होने वाले संघर्ष के सदृश था।
37मनुष्य मनुष्यों से, हाथी हाथियों से, घोड़े घोड़ों से और रथी रथियों से लड़े। हे राजन्, एक बार फिर वह संग्राम सर्वव्यापी और भयंकर हो उठा।
38यहाँ एक संग्राम सुन्दर था, वहाँ दूसरा भयंकर था और वहाँ तीसरा अत्यन्त उग्र था। हे स्वामी, उस युद्ध के दौरान अनेक भयानक संग्राम हुए।
39दोनों सेनाओं के वे शत्रुदमन एक-दूसरे से भिड़कर उस भयंकर युद्ध में परस्पर प्रहार करते और एक-दूसरे का वध करते रहे।
40रथों और पशुओं से धूल का घना बादल उठा। घोड़ों के दौड़ने से भी घनी धूल उठी, जिसे वायु एक स्थान से दूसरे स्थान तक ले जाती थी।
41रथों के पहियों और हाथियों की श्वास से आकाश में सन्ध्याकालीन मेघ के समान घनी धूल छा गई।
42उस धूल के उठने और उसी से सूर्य के ढक जाने पर पृथ्वी आच्छादित हो गई और वीर महारथी दिखाई देना बन्द हो गए।
43हे भरतवंश में श्रेष्ठ, जब पृथ्वी वीरों के रक्त से भीग गई, तब वह धूल शान्त हो गई और सब कुछ स्पष्ट हो गया।
44हे भरतवंशी, जब धूल का वह घना और भयानक बादल बैठ गया, तब अनेक द्वन्द्वयुद्ध दिखाई दिए, जिन्हें वीरों ने मध्याह्न में अपने-अपने बल और पद के अनुसार लड़ा। वे सब अत्यन्त उग्र थे। हे राजन्, उन संग्रामों में अस्त्र-शस्त्रों की चमक पूर्ण रूप से दृष्टिगोचर हुई।
45उस युद्ध में गिरते हुए बाणों का प्रचण्ड शब्द वैसा ही था, जैसा चारों ओर से जलते हुए बाँस के विशाल वन का होता है।
46उस युद्ध में गिरते हुए बाणों का प्रचण्ड शब्द वैसा ही था, जैसा चारों ओर से जलते हुए बाँस के विशाल वन का होता है।
नेपाली
1सञ्जयले भने — हे राजन्, निराशाको साहसले भरिएका रथीहरूमा श्रेष्ठ तपाईंका पुत्र त्यस युद्धमा आफ्नो रथमा साक्षात् रुद्रजस्तै देदीप्यमान देखिए।
2उनले छाडेका सहस्रौं बाणले सम्पूर्ण पृथ्वी छोपियो। उनले आफ्ना शत्रुहरूलाई बाणको वर्षाले त्यसै गरी भिजाए, जसरी मेघहरूले पर्वतका छातीमा वर्षा गर्दछन्।
3त्यस महायुद्धमा पाण्डवहरूको पक्षमा न कोही मानिस थियो, न घोडा, न हात्ती, न रथ, जो दुर्योधनका बाणले आहत नभएको होस्।
4हे राजन्, हे भरतवंशी, ती योद्धाहरूमध्ये प्रत्येक तपाईंका पुत्रका बाणले बिझाइयो।
5तब पाण्डवहरूको सेना त्यस महारथीका बाणले यसरी छोपियो, जसरी कुनै सेना युद्धका लागि कुच गर्दा आफैँले उडाएको धूलोले छोपिन्छ।
6हे राजन्, हस्तलाघवले सम्पन्न ती धनुर्धर तपाईंका पुत्र दुर्योधनले तब सम्पूर्ण पृथ्वीलाई मानौँ बाणको एउटै चादरमा परिणत गरिदिए।
7रणभूमिमा उपस्थित ती सहस्रौं योद्धाहरूमा — चाहे तपाईंको पक्षका होऊन् वा शत्रुका — यस्तो देखिन्थ्यो मानौँ त्यस बेला एकमात्र दुर्योधन नै पुरुष हुन्।
8तपाईंका पुत्रले प्रदर्शन गरेको पराक्रम अत्यन्त आश्चर्यजनक थियो, किनभने पृथापुत्रहरू सबै मिलेर पनि ती एक्लैको नजिक पुग्न सकेनन्।
9हे भरतवंशमा श्रेष्ठ, उनले युधिष्ठिरलाई सय बाणले, भीमसेनलाई सत्तरीले र सहदेवलाई सात बाणले बिझाए।
10अनि उनले नकुललाई चौंसठ्ठी, धृष्टद्युम्नलाई पाँच, द्रौपदीका पुत्रहरूलाई सात र सात्यकिलाई तीन बाणले बिझाए। हे राजन्, त्यसपछि एउटा भल्लले उनले सहदेवको धनुष काटिदिए।
11त्यो टुटेको धनुष फालेर माद्रीका वीर पुत्रले अर्को भयङ्कर धनुष उठाए र राजा दुर्योधनमाथि धावा गरेर त्यस युद्धमा उनलाई दस बाणले बिझाए।
12तब महान् एवं वीर धनुर्धर नकुलले राजालाई नौ भयङ्कर बाणले बिझाए र उच्च स्वरमा सिंहनाद गरे।
13सात्यकिले राजालाई एउटा सोझो बाणले बिझाए; द्रौपदीका पुत्रहरूले उनलाई त्रिहत्तर बाणले र राजा युधिष्ठिरले पाँच बाणले बिझाए। अनि भीमसेनले राजामाथि असी बाणले आक्रमण गरे।
14हे राजन्, ती यशस्वी योद्धाहरूद्वारा चारैतिरबाट यसरी असंख्य बाणले बिझाइँदा पनि दुर्योधन त्यहाँ जम्मा भएका सम्पूर्ण सैनिकका सामु विचलित भएनन्।
15ती यशस्वी योद्धाको शीघ्रता, कौशल र पराक्रम प्रत्येक पुरुषभन्दा बढी थिए।
16यसै बीचमा हे राजन्, जो धार्तराष्ट्रहरू टाढासम्म भागेका थिएनन्, तिनीहरू राजालाई देखेर सङ्गठित भई कवच धारण गरेर त्यहाँ फर्केर आए।
17फर्कँदा तिनीहरूले गरेको कोलाहल अत्यन्त भयङ्कर थियो, वर्षाकालमा उर्लेको समुद्रको गर्जनजस्तै।
18त्यस युद्धमा आफ्ना अजेय राजाको नजिक पुगेर ती महाधनुर्धरहरू युद्धका लागि पाण्डवहरूमाथि जाइलागे।
19त्यस युद्धमा द्रोणका पुत्र (अश्वत्थामा)ले क्रुद्ध भीमसेनको सामना गरे।
20हे राजन्, त्यस युद्धमा जुन बाणहरू छाडिए, तिनले दिशाका सम्पूर्ण छेउ पूर्णतः छोपिए, जसले गर्दा वीर योद्धाहरूले दिशा र विदिशामा भेद गर्न सकेनन्।
21हे भरतवंशी, अश्वत्थामा र भीमसेन — दुवैले नै आश्चर्यजनक पराक्रम देखाए। दुवै नै युद्धमा अजेय थिए। बारम्बार धनुष तान्नाले दुवैका पाखुरामा प्रत्यञ्चाका चिह्न बनेका थिए। एकअर्काको सामना गर्दै तिनीहरू सम्पूर्ण विश्वलाई भयभीत पार्दै लडिरहे।
22त्यस युद्धमा वीर शकुनिले युधिष्ठिरलाई बिझाए। राजाका चारै घोडा मारेर सुबलका बलवान् पुत्रले उच्च सिंहनाद गरे, जसले गर्दा सम्पूर्ण सैनिक भयले काँपे।
23यसै बीचमा पराक्रमी सहदेवले त्यस पराजित वीर राजालाई आफ्नो रथमा राखेर युद्धभूमिबाट टाढा लगे।
24त्यसपछि अर्को रथमा चढेर राजा युधिष्ठिर फर्के र पहिले शकुनिलाई नौ बाणले बिझाएर पुनः पाँच बाणले प्रहार गरे। अनि ती सम्पूर्ण धनुर्धरहरूमा श्रेष्ठले तब उच्च सिंहनाद गरे।
25त्यो युद्ध एउटा अद्भुत दृश्य प्रस्तुत गरिरहेको थियो। त्यसले दर्शकहरूलाई आनन्दले भरिदियो र सिद्ध तथा चारणहरूले त्यसको प्रशंसा गरे।
26त्यस युद्धमा वीर उलूक चारैतिरबाट बाणको वर्षा गर्दै महाधनुर्धर नकुलमाथि जाइलागे।
27तर वीर नकुलले त्यस युद्धमा चारैतिरबाट बाणको सघन वर्षा गरेर शकुनिका पुत्रको सामना गरे।
28ती दुवै वीर उच्च कुलमा जन्मेका थिए र दुवै नै महारथी थिए। तिनीहरू एकअर्कामाथि क्रुद्ध भई परस्पर लडिरहेका देखिए।
29हे राजन्, त्यसै गरी शत्रुसन्तापक कृतवर्मा शिनिका नाति (सात्यकि)सँग लड्दै असुर वलसँग युद्ध गरिरहेका शक्र (इन्द्र)जस्तै शोभित भए।
30त्यस युद्धमा धृष्टद्युम्नको धनुष काटेर राजा (दुर्योधन)ले आफ्ना त्यस धनुषहीन प्रतिद्वन्द्वीलाई तीक्ष्ण बाणले बिझाए।
31तब त्यस युद्धमा एउटा भयङ्कर धनुष उठाएर धृष्टद्युम्न सम्पूर्ण धनुर्धरहरूको सामु राजासँग लडे।
32हे भरतवंशमा श्रेष्ठ, ती दुवै वीरबीचको त्यो सङ्ग्राम अत्यन्त भयङ्कर थियो, मानौँ मदजल चुहिरहेका दुई उन्मत्त जङ्गली हात्तीबीच भइरहेको होस्।
33त्यस युद्धमा क्रोधले भरिएका वीर गौतम (कृपाचार्य)ले द्रौपदीका महाबली पुत्रहरूलाई अनेक सोझा बाणले बिझाए।
34उनी र ती पाँचैजनाबीच जुन सङ्ग्राम भयो, त्यो त्यस्तै थियो जस्तो कुनै मानिस र उसका पाँच इन्द्रियबीच हुन्छ। त्यो भयङ्कर र उग्र थियो, र कुनै पनि पक्षले अर्कोप्रति तनिक पनि छुट देखाएन।
35द्रौपदीका पाँचै पुत्रले कृपमाथि त्यसै गरी आक्रमण गरे, जसरी इन्द्रियहरूले कुनै मूढ पुरुषलाई पीडित पार्दछन्। अर्कोतिर उनी पनि तिनीहरूसँग लड्दै प्रबल रूपमा तिनको सामना गरिरहे।
36हे राजन्, उनी र तिनीहरूबीचको त्यो युद्ध साँच्चै अद्भुत थियो, किनभने त्यो मानिसहरू र तिनका इन्द्रियबीच हुने सङ्घर्षजस्तै थियो।
37मानिसहरू मानिससँग, हात्तीहरू हात्तीसँग, घोडाहरू घोडासँग र रथीहरू रथीसँग लडे। हे राजन्, एक पटक फेरि त्यो सङ्ग्राम सर्वव्यापी र भयङ्कर भयो।
38यहाँ एउटा सङ्ग्राम सुन्दर थियो, त्यहाँ अर्को भयङ्कर थियो र त्यहाँ तेस्रो अत्यन्त उग्र थियो। हे स्वामी, त्यस युद्धका क्रममा अनेक भयानक सङ्ग्राम भए।
39दुवै सेनाका ती शत्रुदमनहरू एकअर्कासँग भिडेर त्यस भयङ्कर युद्धमा परस्पर प्रहार गर्दै र एकअर्काको वध गर्दै रहे।
40रथ र पशुहरूबाट धूलोको बाक्लो बादल उठ्यो। घोडाहरू दौडँदा पनि बाक्लो धूलो उठ्यो, जसलाई हावाले एक ठाउँबाट अर्को ठाउँसम्म लैजान्थ्यो।
41रथका पाङ्ग्रा र हात्तीहरूको सासले आकाशमा साँझको मेघजस्तै बाक्लो धूलो छायो।
42त्यो धूलो उठेपछि र त्यसैले सूर्य ढाकिएपछि पृथ्वी छोपियो र वीर महारथीहरू देखिन छाडे।
43हे भरतवंशमा श्रेष्ठ, जब पृथ्वी वीरहरूको रगतले भिजियो, तब त्यो धूलो शान्त भयो र सबै कुरा स्पष्ट भयो।
44हे भरतवंशी, जब धूलोको त्यो बाक्लो र भयानक बादल बस्यो, तब अनेक द्वन्द्वयुद्ध देखिए, जसलाई वीरहरूले मध्याह्नमा आ-आफ्नो बल र पदअनुसार लडे। ती सबै अत्यन्त उग्र थिए। हे राजन्, ती सङ्ग्राममा अस्त्रशस्त्रको चमक पूर्ण रूपमा दृष्टिगोचर भयो।
45त्यस युद्धमा खस्दै गरेका बाणहरूको प्रचण्ड शब्द त्यस्तै थियो, जस्तो चारैतिरबाट बलिरहेको बाँसको विशाल वनको हुन्छ।
46त्यस युद्धमा खस्दै गरेका बाणहरूको प्रचण्ड शब्द त्यस्तै थियो, जस्तो चारैतिरबाट बलिरहेको बाँसको विशाल वनको हुन्छ।