अङ्ग्रेजी
1Sanjaya said Taking up another very strong bow the king of the Madras struck Yudhishthira and roared like a lion.
2Then that best of Kshatriyas, of great cnergy, poured upon all the Kshatriyas showers of arrows even like Indra pouring rain in torrents.
3Piercing Satyaki with ten arrows and Bhima with three and Sahadeva with as many, he assailed Yudhishthira greatly.
4And he assailed all the other great bowmen with their horses and cars and elephants with many arrows like hunters assailing elephants with burning rods.
5That foremost of car-warriors destroyed elephants and elephant-riders, horses and horse-men and cars and car-warriors,
6And he cut off the arms of combatants holding weapons and the standards of cars and filled the earth with (slain) warriors like the sacrificial altar with blades of Kusha grass.
7Then the Pandus, the Panchalas and the Somakas, encompassed angrily that hero who was thus killing their soldiers like alldestroying Death.
8Bhimasena and the grandson of Shini and those two foremost of men, the two sons of Madri surrounded that hero while he was fighting with the highly powerful (Pandava) king. Ana all of them challenged him to battle.
9Then those heroes, O king, having obtained the king of the Madras, that best of warriors in battle, opposed that first of men in that encounter and began to strike him with powerful winged arrows.
10Protected by Bhimasena and the two sons of Madri and Krishna the royal son of Dharma struck the king of the Madras on the chest with powerful winged arrows.
11Then beholding the king of the Madras greatly wounded with arrows in that battle, the car-warriors and other combatants of your army, clad in mail and armed with weapons, surrounded him on all sides at Duryodhana's behest.
12They king of the Madras at this time quickly struck Yudhishthira with seven arrows in that battle. The great son of Pritha. O king, in return, struck his foe with nine arrows in that dreadful battle.
13Those two great car-warriors, viz., Shalya and Yudhishthira, began to cover each other with arrows bathed in oil and shot off bows drawn to their ears.
14Those two best of kings, both gifted with great strength, both incapable of being defeated by foes and both foremost of car-warriors looking at each other's loop-holes, quickly and deeply struck each other's shafts.
15The loud noise of their bows, bowstrings and palms, resembled that of Indra's thunder as those great car-warriors showered upon each other innumerable arrows.
16They moved about in the field of battle like two young tigers in the deep forest fighting for a piece of meat. Elated with the pride of prowess, they wounded each other like a couple of infuriate elephants of powerful tusks.
17Displaying his vigor, then the illustrious king of the Madras struck the heroic Yudhishthira of terrible might in the chest with an arrow effulgent like the fire or the sun.
18Deeply struck, O king, that best of Kurus, the illustrious Yudhishthira, then struck the king of the Madras with a well aimed arrow and was filled with joy.
19Regaining his consciousness within a moment that foremost of kings viz., Shalya, powerful like Indra with eyes reddened in wrath, quickly struck the son of Pritha with a hundred arrows.
20At this the illustrious son of Dharma, filled with rage, quickly struck Shalya's chest an then, without losing a moment, struck his golden mail with six arrows.
21Filled with joy, the 1. ing of the Madras then, drawing his bow and having discharged many arrows, at last cut off, with a pair of razorfaced shafts, the bow of his royal foe.
22The illustrious Yudhishthira then, taking a new and more powerful bow in that battle, struck Shalya with many keen pointed arrows from all sides like Indra striking the Asura Namuchi.
23Cutting off the golden coats of mail of both Bhima and king Yudhishthira with nine arrows, the illustrious Shalya then struck the arins of both of them.
24With another razor-faced arrow effulgent like the fire of the sun, he then cut off the bow of Yudhishthira. At this time Kripa, with six arrows, killed the king's driver who fell down in front of the car.
25The king of the Madras then killed with four arrows the four horses of Yudhishthira. Having slain the horses of the king, the great Shalya then began to kill the soldiers of the royal son of Dharma.
26When the (Pandava) king had been reduced to that plight, the great Bhimasena, quickly cutting off the bow of the Madra king with an arrow of great force, struck the king himself with a couple of arrows,
27With another arrow he cut off the head of Shalya's driver from his trunk the middle of which was encased in mail. Beside himself with anger, Bhimasena next killed without a moment's delay, the four horses of his enemy.
28That foremost of all bowmen, viz., Bhima, then covered with a hundred arrows that hero who, gifted with great energy, was moving about alone in the field. Sahadeva, the son of Madri, did the same. Beholding Shalya stupefied with those arrows, Bhima cut off his armour with other arrows.
29His armour having been cut off by Bhimasena, the great king of Madras, taking up a sword and a shield adorned with a thousand stars, leaped down from his car and rushed towards the son of Kunti. Cutting off the shaft of Nakula's car, the powerful Shalya rushed towards Yudhishthira.
30Beholding him rushing with great force towards the king even like the Destroyer himself rushing in anger, Dhristadyumna and Sikhandin and the (five) sons of Draupadi and the grandson of Sini suddenly advanced towards him.
31Then the illustrious Bhima cut off the ten arrows the matchless shield of that hero. With another broad-headed arrow he cut off the sword also of that warrior. Filled with joy at this, he cried aloud in the midst of the army.
32Beholding that feat of Bhima, all the foremost car-warriors among the Pandavas were filled with joy. Laughing aloud, they uttered terrible roars and blew their moonwhite conchs.
33At that terrible noise the army, protected by your warriors, were depressed, covered with sweat, bathed in blood, exceedingly melancholy and dispirited.
34Assailed by those foremost of Pandava warriors headed by Bhimasena, the king of the Madras proceeded towards Yudhishthira, like a lion going to catch a deer.
35Deprived of his car and horses, king Yudhishthira, looked like a blazing fire for the anger with which he was then excited. Beholding the king of the Madras before him, he rushed towards that foe with great force.
36Recollecting the words of Govinda, he quickly set his heart on the destruction of Shalya. Indeed, king Yudhishthira, staying on his steedless and driverless car, waited to take up a dart.
37Beholding that feat of Shalya and thinking that the person who had been allotted to him as his share was not yet killed the son of Pandu firmly made up his mind to do what Indra's younger brother had advised him to do.
38King Yudhishthira took up a dart whose handle was made of gold and set with gems and which was bright like gold. Rolling his wide open eyes, he looked at the king of Madras, his heart filled with anger.
39Thus looked at, O god among men, by that king of pure and sinless soul the king of the Madras was not reduced to ashes. This was indeed wonderful, O monarch.
40The chief of the Kurus then hurled with great force at the king of the Madras that blazing dart of beautiful and fierce handle set with gems and corals.
41All the Kauravas beheld that blazing dart sending forth scintillations of fire as it passed through the sky after having been discharged with great force, like a large meteor dropping from the sky at the end of the cycle.
42King Yudhishthira, in that battle, carefully discharged that dart which resembled the Death-night armed with the dreadful noose or the dreadful mother of Yama himself and which like the Brahmana's curse, was of sure effect.
43Carefully the sons of Pandu had always worshipped that weapon with scents, garland, seats and the best food and drinks. That weapon seemed to born like the Samvartaka fire and was as dreadful as a rite performed according to the Atharvan of Angirasa.
44Made by Tashtri the celestial architect for the use of Shiva it destroyed the vital airs and the bodies of all foes. It could destroy by its force the earth, the sky and all the reservoirs of water and animals of every description.
45Adorned with bells, flags, gems, diamonds, lapis lazuli and equipt with a golden handle, the celestial Architect himself had made it with great care after having practised many vows. This fatal weapon was destructive of all haters of Brahma.
46Having inspired it with many mantras and impregnated it with terrible velocity by the exercise of great power and care, king Yudhishthira hurled it by the best path for the destruction of the king of the Madras.
47Saying in a loud voice the words-"you are killed, O wretch”-the king hurled it, even as Rudra had, in days of yore, shot his arrow for the destruction of the Asura Andhaka, extending his strong arm adorned with a beautiful hand and dancing in anger.
48Shalya cried aloud and tried to catch that excellent dart of great energy hurled by Yudhishthira with all his strength even as a fire laps forth for catching the clarified butter poured over it.
49Cutting through his very vitals and his fair and broad chest, that dart entered the Earth as easily as it would water without the slightest obstruction and carrying away the world-wide reputation of Shalya.
50Covered with the blood that came out of his nostrils, cyes, ears and mouth and that which flowed from his wound, he looked like the huge Krauncha mountain when it was pierced by Skanda.
51His armour having been cut off by Yudhishthira the illustrious Shalya, strong as Indra's elephant, stretching his arms, dropped down on the Earth, like a mountain summit clapped by a thunder-bolt.
52Stretching his arms, the king of the Madras fell down on the Earth, with his face directed towards king Yudhishthira like Indra's pole dropped down on the ground.
53Like a dear wife advancing to reserve her dear husband about to fall on her breast, the Earth as if, out of affection, rose a little for receiving that best of men as he fell down with wounded limbs covered with blood.
54Having enjoyed long the Earth like a dear wife, the powerful Shalya, now to sleep on the Earth's breast, embraced her.
55Slain by Dharma's son in a fair fight, Shalya shone like fire lying extinguished on the sacrificial altar.
56Though deprived of his weapons and standard and though his heart had been cut and slain still his body was not shorn of beauty.
57Taking up his bow resplendent like Indra's bow then Yudhishthira began to destroy his foes in that battle like Garuda killing snakes. With the greatest speed he began to cut off the bodies of his enemies with the keen arrows.
58Your troops were entirely covered with the showers of arrows that the son of Pritha then shot. Possessed with fear and with eyes shut, they began to strike one another. With their bodies bathed in blood they were deprived of their offensive and defensive arins and divested of their vital-breaths.
59Upon the fall of Shalya, the youthful younger brother of the king of the Madras who equal his brother in every accomplishment and who was a great carwarrior, proceeded against Yudhishthira.
60Invincible in battle and desirous of satisfying the last dues of his brother, that foremost of men struck speedily the Pandava with many arrows.
61King Yudhishthira immediately struck him with six arrows. He then cut off the bow and the standard of his antagonist with two razorfaced arrows.
62Then with a blazing and keen arrow of great power and broad heat, he cut off the head of his foe who stood before him. was to
63That head adorned with ear-rings was seen to fall down from the car like a denizen of heaven falling down on the exhaustion of his virtues.
64Beholding his headless trunk, bathed in blood, fallen down from his car, the Kaurava troops were dispersed.
65Indeed, upon the destruction of the younger brother of the Madras clad in beautiful armour, the Kurus bewailed and fled away quickly.
66Beholding Shalya's younger brother killed your troops, hopeless of their lives; were pursued by the fear of the Pandavas and fled, coated with dust.
67Then Shini's grandson Satyaki, O foremost of Bharatas, shooting his arrows, proceeded against the frightened Kauravas in the course of their fight.
68The Hridika's son, O king, quickly and fearlessly opposed that invincible warrior, that irresistible and powerful bowman, as he proceeded against them.
69Those two illustrious and invincible Vrishni heroes, Hridika's son and Satyaki, encountered each other like two enraged lions.
70Both effulgent like the sun, they covered each other with burning arrows resplendent like the rays of the sun.
71The arrows of those two Vrishni chiefs, shot off their bows, appeared like swiftlycoursing insects in the sky.
72Piercing Satyaki with ten arrows and his horses with three, the son of Hridika cut off his bow with a straight arrow.
73Casting off his bow which was thus cut off, that heroe, quickly took up another that was stronger than the first.
74Having taken up that best of bows, that first of bowmen struck the son of Hridika with ten arrows on the chest.
75Then cutting off his car and the shaft of that car with many well-aimed arrows, Satyaki quickly killed the horses of his antagonist and his two Parshni drivers.
76O Lord, Saradvat, seeing Hridika's son made carless, the valiant Kripa then, the son Saradvat of speedily carried him away, on his car.
77The king of the Madras being slain and upon Kritavarma having been made carless, the entire arıny of Duryodhana fled away from the battle field.
78At this time the army was covered with a cloud of dust. We could not perceive anything. The major portion, however, of your army were killed. They, who remained alive, took to their heels from the battle-field.
79Soon it was seen that the cloud of dust was suppressed, O foremost of men, on account of the streams of blood that flowed on all sides.
80Then seeing his army routed Duryodhana, alone, resisted all the Parthas advancing furiously.
81Beholding the Pandavas on their cars as also Dhrishtadyumna the son of Prishata and the invincible Satyaki, the Kuru king struck them with sharp arrows.
82The enemy (at that time) could not approach him, like mortals fearing to approach the Death standing before thein. Meanwhile the son of Hridika, riding upon another car, advanced there.
83The great car-warrior Yudhishthira then quickly killed the four horses of Kritavarman with four arrows and struck the son of Gotama with six broad-headed powerful arrows.
84Then Ashvatthaman, taking upon his car, the son of Hridika who had been deprived of his horses by the (Pandava) king, took him away from Yudhishthira's presence.
85The son of Sharadvata struck Yudhishthira in return with eight arrows and his horses also with cight keen arrows.
86Thus, O king, the battle raged on all sides on account of the evil policy of yourself and your soni, O Bharata.
87After the destruction of that foremost of bow men on the field of battle by that foremost of Kuru's race, the Parthas, beholding Shalya slain, in a body filled with great joy, blew their conchs.
88And all of them praised Yudhishthira in that battle, even as the celestials, in days of yore, had praised Indra after the destruction of Vritra. And they beat and blew various kinds of musical instruments, making the Earth resound on all sides.
हिन्दी
1सञ्जय ने कहा — दूसरा अत्यन्त दृढ़ धनुष उठाकर मद्रराज ने युधिष्ठिर पर प्रहार किया और सिंह के समान गरजे।
2तब महातेजस्वी उन क्षत्रियश्रेष्ठ ने समस्त क्षत्रियों पर बाणों की वैसी वर्षा की जैसी इन्द्र मूसलाधार जल बरसाते हैं।
3सात्यकि को दस बाणों से, भीम को तीन बाणों से और सहदेव को भी उतने ही बाणों से बींधकर उन्होंने युधिष्ठिर पर घोर आक्रमण किया।
4और उन्होंने अन्य समस्त महाधनुर्धरों पर उनके घोड़ों, रथों और हाथियों सहित अनेक बाणों से वैसे ही आक्रमण किया जैसे शिकारी जलती हुई मशालों से हाथियों पर आक्रमण करते हैं।
5उन महारथी ने हाथियों और गजारोहियों का, घोड़ों और घुड़सवारों का तथा रथों और महारथियों का संहार कर डाला।
6और उन्होंने अस्त्र धारण किए योद्धाओं की भुजाएँ तथा रथों की ध्वजाएँ काट डालीं और पृथ्वी को (मारे गए) योद्धाओं से वैसे ही भर दिया जैसे यज्ञवेदी कुशाओं से भरी होती है।
7तब पाण्डवों, पांचालों और सोमकों ने क्रोध में भरकर उन वीर को घेर लिया, जो सर्वसंहारक मृत्यु के समान उनके सैनिकों का वध कर रहे थे।
8भीमसेन, शिनि के पौत्र (सात्यकि) तथा नरश्रेष्ठ माद्री के दोनों पुत्रों ने उन वीर को, जब वे महाबली (पाण्डव) राजा से युद्ध कर रहे थे, घेर लिया। और उन सबने उन्हें युद्ध के लिए ललकारा।
9हे राजन्, तब युद्ध में योद्धाओं में श्रेष्ठ उन मद्रराज को पाकर वे वीर उस भिड़न्त में उन नरश्रेष्ठ का सामना करने लगे और शक्तिशाली पंखयुक्त बाणों से उन पर प्रहार करने लगे।
10भीमसेन, माद्री के दोनों पुत्रों तथा कृष्ण द्वारा सुरक्षित धर्मपुत्र राजा ने शक्तिशाली पंखयुक्त बाणों से मद्रराज के वक्षःस्थल पर प्रहार किया।
11तब उस युद्ध में मद्रराज को बाणों से बुरी तरह घायल देखकर आपकी सेना के महारथी तथा अन्य योद्धा कवच धारण किए और अस्त्र-शस्त्र लिए दुर्योधन की आज्ञा से चारों ओर से उन्हें घेरकर खड़े हो गए।
12इसी समय मद्रराज ने उस युद्ध में शीघ्रता से युधिष्ठिर पर सात बाणों से प्रहार किया। हे राजन्, उस भयंकर युद्ध में महान् पृथापुत्र ने भी प्रत्युत्तर में अपने शत्रु पर नौ बाणों से प्रहार किया।
13वे दोनों महारथी, अर्थात् शल्य और युधिष्ठिर, कानों तक खींचे गए धनुषों से छोड़े गए तेल में बुझाए हुए बाणों से एक-दूसरे को ढँकने लगे।
14वे दोनों राजश्रेष्ठ, दोनों महान् बल से सम्पन्न, दोनों शत्रुओं द्वारा अपराजेय और दोनों महारथियों में श्रेष्ठ, एक-दूसरे के छिद्र खोजते हुए शीघ्रता से एक-दूसरे पर बाणों का गहरा प्रहार करते रहे।
15जब वे महारथी एक-दूसरे पर असंख्य बाण बरसा रहे थे, तब उनके धनुषों, प्रत्यंचाओं और हथेलियों की उच्च ध्वनि इन्द्र के वज्र की गर्जना के समान थी।
16वे रणभूमि में माँस के एक टुकड़े के लिए लड़ते हुए घने वन के दो तरुण व्याघ्रों के समान विचरते रहे। पराक्रम के गर्व से उन्मत्त होकर उन्होंने एक-दूसरे को शक्तिशाली दाँतों वाले दो मदमत्त हाथियों के समान घायल किया।
17तब अपना पराक्रम दिखाते हुए यशस्वी मद्रराज ने भयंकर बल वाले वीर युधिष्ठिर के वक्षःस्थल पर अग्नि अथवा सूर्य के समान देदीप्यमान एक बाण से प्रहार किया।
18हे राजन्, गहरा आहत होकर उन कुरुश्रेष्ठ यशस्वी युधिष्ठिर ने तब मद्रराज पर एक सुनिश्चित लक्ष्य वाले बाण से प्रहार किया और हर्ष से भर उठे।
19क्षण भर में होश सँभालकर इन्द्र के समान बलशाली राजश्रेष्ठ शल्य ने क्रोध से लाल आँखें किए शीघ्र ही पृथापुत्र पर सौ बाणों से प्रहार किया।
20इस पर क्रोध से भरे यशस्वी धर्मपुत्र ने शीघ्र ही शल्य के वक्षःस्थल पर प्रहार किया और फिर एक क्षण भी गँवाए बिना छह बाणों से उनके स्वर्णकवच पर प्रहार किया।
21तब हर्ष से भरे मद्रराज ने अपना धनुष खींचकर और अनेक बाण छोड़कर अन्ततः दो क्षुरप्र बाणों से अपने राजशत्रु का धनुष काट डाला।
22तब यशस्वी युधिष्ठिर ने उस युद्ध में एक नया और अधिक शक्तिशाली धनुष लेकर शल्य पर चारों ओर से अनेक तीक्ष्ण नोक वाले बाणों से वैसे ही प्रहार किया जैसे इन्द्र ने असुर नमुचि पर किया था।
23नौ बाणों से भीम और राजा युधिष्ठिर दोनों के स्वर्णकवच काटकर यशस्वी शल्य ने तब उन दोनों की भुजाओं पर प्रहार किया।
24सूर्य की अग्नि के समान देदीप्यमान एक और क्षुरप्र बाण से उन्होंने तब युधिष्ठिर का धनुष काट डाला। इसी समय कृपाचार्य ने छह बाणों से राजा के सारथि का वध कर दिया, जो रथ के आगे गिर पड़ा।
25तब मद्रराज ने चार बाणों से युधिष्ठिर के चारों घोड़ों का वध कर दिया। राजा के घोड़ों का वध करके महान् शल्य तब धर्मपुत्र राजा के सैनिकों का वध करने लगे।
26(पाण्डव) राजा को ऐसी दशा में पहुँचा देखकर महाबली भीमसेन ने महान् वेग वाले एक बाण से मद्रराज का धनुष शीघ्र ही काटकर स्वयं उन्हीं पर दो बाणों से प्रहार किया।
27एक और बाण से उन्होंने शल्य के सारथि का सिर उसके उस धड़ से काट डाला जिसका मध्यभाग कवच से ढँका था। तत्पश्चात् क्रोध से आपे में न रहते हुए भीमसेन ने एक क्षण भी विलम्ब किए बिना अपने शत्रु के चारों घोड़ों का वध कर दिया।
28तब समस्त धनुर्धरों में श्रेष्ठ भीम ने महातेजस्वी और रणभूमि में अकेले विचरते उन वीर को सौ बाणों से ढँक दिया। माद्रीपुत्र सहदेव ने भी वैसा ही किया। शल्य को उन बाणों से मूर्च्छित-सा देखकर भीम ने अन्य बाणों से उनका कवच काट डाला।
29भीमसेन द्वारा कवच काट दिए जाने पर महान् मद्रराज ने एक खड्ग और सहस्र तारों से सजी एक ढाल उठाकर अपने रथ से छलाँग लगाई और कुन्तीपुत्र की ओर दौड़े। नकुल के रथ का ईषादण्ड काटकर बलवान् शल्य युधिष्ठिर की ओर बढ़े।
30उन्हें क्रोध में दौड़ते साक्षात् संहारक के समान महान् वेग से राजा की ओर बढ़ते देखकर धृष्टद्युम्न, शिखण्डी, द्रौपदी के (पाँचों) पुत्र तथा शिनि के पौत्र (सात्यकि) सहसा उनकी ओर बढ़े।
31तब यशस्वी भीम ने दस बाणों से उन वीर की अनुपम ढाल काट डाली। एक और चौड़े फल वाले बाण से उन्होंने उस योद्धा का खड्ग भी काट दिया। इससे हर्ष से भरकर उन्होंने सेना के मध्य उच्च स्वर से गर्जना की।
32भीम का वह कर्म देखकर पाण्डवों के समस्त श्रेष्ठ महारथी हर्ष से भर उठे। ऊँचे स्वर से हँसते हुए उन्होंने भयंकर सिंहनाद किए और अपने चन्द्रमा के समान श्वेत शंख बजाए।
33उस भयंकर कोलाहल से आपके योद्धाओं द्वारा रक्षित सेना हतोत्साह हो गई; पसीने से तर, रक्त में नहाई, अत्यन्त विषादग्रस्त और निरुत्साह हो गई।
34भीमसेन के नेतृत्व वाले उन श्रेष्ठ पाण्डव योद्धाओं द्वारा आक्रान्त होकर मद्रराज युधिष्ठिर की ओर वैसे ही बढ़े जैसे सिंह मृग को पकड़ने जाता है।
35रथ और घोड़ों से वंचित राजा युधिष्ठिर उस क्रोध के कारण, जिससे वे तब उत्तेजित थे, धधकती अग्नि के समान दिखाई देते थे। मद्रराज को अपने सम्मुख देखकर वे महान् वेग से उस शत्रु की ओर बढ़े।
36गोविन्द के वचनों का स्मरण करके उन्होंने शीघ्र ही अपना मन शल्य के वध पर लगा दिया। वस्तुतः राजा युधिष्ठिर अपने अश्वहीन और सारथिहीन रथ पर स्थित रहकर एक शक्ति (भाला) उठाने की प्रतीक्षा करने लगे।
37शल्य का वह पराक्रम देखकर और यह सोचकर कि जो व्यक्ति उनके भाग में आया था वह अभी तक मारा नहीं गया है, पाण्डुपुत्र ने दृढ़ निश्चय कर लिया कि वे वही करेंगे जो इन्द्र के छोटे भाई (विष्णु) ने उन्हें करने का परामर्श दिया था।
38राजा युधिष्ठिर ने वह शक्ति उठाई जिसका दण्ड स्वर्ण का बना और रत्नों से जड़ा था तथा जो स्वर्ण के समान चमकीली थी। अपनी बड़ी-बड़ी आँखें घुमाते हुए उन्होंने क्रोध से भरे हृदय से मद्रराज की ओर देखा।
39हे नरदेव, पवित्र और निष्पाप आत्मा वाले उन राजा द्वारा इस प्रकार देखे जाने पर भी मद्रराज भस्म न हो गए। हे महाराज, यह वस्तुतः अद्भुत था।
40तब कुरुश्रेष्ठ ने रत्नों और मूँगों से जड़े सुन्दर तथा उग्र दण्ड वाली उस प्रज्वलित शक्ति को महान् वेग से मद्रराज पर फेंका।
41समस्त कौरवों ने उस प्रज्वलित शक्ति को, जो महान् वेग से छोड़े जाने के पश्चात् आकाश से होकर जाती हुई अग्नि की चिनगारियाँ छोड़ रही थी, कल्प के अन्त में आकाश से गिरती हुई एक विशाल उल्का के समान देखा।
42उस युद्ध में राजा युधिष्ठिर ने उस शक्ति को सावधानी से छोड़ा, जो भयंकर पाश धारण किए मृत्युरात्रि अथवा स्वयं यम की भयंकर माता के समान थी और जो ब्राह्मण के शाप के समान अचूक फल देने वाली थी।
43पाण्डुपुत्रों ने सदा उस अस्त्र की सुगन्धों, मालाओं, आसनों तथा उत्तम अन्न-पान से यत्नपूर्वक पूजा की थी। वह अस्त्र संवर्तक अग्नि के समान जलता हुआ प्रतीत होता था और आंगिरस के अथर्वन् के अनुसार किए गए कर्म के समान भयंकर था।
44देवशिल्पी त्वष्टा द्वारा शिव के उपयोग के लिए बनाई गई वह शक्ति समस्त शत्रुओं के प्राणों और शरीरों का नाश करती थी। वह अपने वेग से पृथ्वी, आकाश, समस्त जलाशयों तथा सब प्रकार के प्राणियों का नाश कर सकती थी।
45घंटियों, पताकाओं, मणियों, हीरों और वैदूर्य से सजी तथा स्वर्ण के दण्ड से युक्त उस शक्ति को स्वयं देवशिल्पी ने अनेक व्रतों का पालन करके बड़े यत्न से बनाया था। यह घातक अस्त्र ब्रह्म से द्वेष करने वालों का विनाशक था।
46अनेक मन्त्रों से उसे अभिमन्त्रित करके तथा महान् शक्ति और सावधानी के प्रयोग से उसमें भयंकर वेग भरकर राजा युधिष्ठिर ने मद्रराज के विनाश के लिए उसे श्रेष्ठ मार्ग से छोड़ा।
47"हे नराधम, तू मारा गया" — यह उच्च स्वर से कहते हुए राजा ने सुन्दर हस्तवाली अपनी बलिष्ठ भुजा फैलाकर और क्रोध में नृत्य करते हुए उसे वैसे ही फेंका जैसे प्राचीन काल में रुद्र ने असुर अन्धक के विनाश के लिए अपना बाण छोड़ा था।
48शल्य ने ऊँचे स्वर से पुकारा और युधिष्ठिर द्वारा पूरे बल से फेंकी गई महातेजस्वी उस उत्तम शक्ति को पकड़ने का प्रयत्न किया, जैसे अग्नि अपने ऊपर डाले गए घृत को पकड़ने के लिए लपकती है।
49उनके मर्मस्थलों को और उनके सुन्दर तथा चौड़े वक्षःस्थल को चीरती हुई वह शक्ति शल्य की जगद्व्यापी कीर्ति को अपने साथ लिए बिना किसी बाधा के पृथ्वी में उतनी ही सरलता से घुस गई जितनी सरलता से जल में।
50अपने नथुनों, आँखों, कानों और मुख से निकले रक्त तथा अपने घाव से बहते रक्त से ढँके हुए वे उस विशाल क्रौञ्च पर्वत के समान दिखाई देते थे जब उसे स्कन्द ने विदीर्ण किया था।
51युधिष्ठिर द्वारा कवच काट दिए जाने पर इन्द्र के हाथी के समान बलवान् यशस्वी शल्य अपनी भुजाएँ फैलाकर वज्र से विदीर्ण पर्वतशिखर के समान पृथ्वी पर गिर पड़े।
52अपनी भुजाएँ फैलाए मद्रराज राजा युधिष्ठिर की ओर मुख किए हुए पृथ्वी पर वैसे ही गिरे जैसे इन्द्रध्वज भूमि पर गिरता है।
53अपने वक्षःस्थल पर गिरने को उद्यत अपने प्रिय पति को ग्रहण करने के लिए आगे बढ़ती प्रिय पत्नी के समान पृथ्वी मानो स्नेह से थोड़ी ऊपर उठ आई, जिससे रक्त से ढँके घायल अंगों सहित गिरते हुए उन नरश्रेष्ठ को ग्रहण कर सके।
54प्रिय पत्नी के समान पृथ्वी को दीर्घकाल तक भोग चुकने के पश्चात् अब पृथ्वी के वक्षःस्थल पर सोने के लिए बलवान् शल्य ने उसका आलिंगन किया।
55धर्मपुत्र द्वारा धर्मयुद्ध में मारे गए शल्य यज्ञवेदी पर बुझी हुई पड़ी अग्नि के समान शोभित हुए।
56यद्यपि वे अपने अस्त्रों और ध्वजा से वंचित हो चुके थे और यद्यपि उनका हृदय चीरा जा चुका था और वे मारे जा चुके थे, तथापि उनका शरीर सौन्दर्य से रहित न हुआ।
57तब इन्द्रधनुष के समान देदीप्यमान अपना धनुष उठाकर युधिष्ठिर उस युद्ध में अपने शत्रुओं का वैसे ही संहार करने लगे जैसे गरुड़ सर्पों का वध करते हैं। अत्यन्त शीघ्रता से वे तीक्ष्ण बाणों से अपने शत्रुओं के शरीर काटने लगे।
58पृथापुत्र द्वारा तब छोड़े गए बाणों की वर्षा से आपकी सेना पूर्णतः ढँक गई। भय से भरकर और आँखें मूँदकर वे एक-दूसरे पर प्रहार करने लगे। रक्त में नहाए शरीरों सहित वे अपने आक्रामक तथा रक्षक अस्त्रों से और अपने प्राणों से भी वंचित हो गए।
59शल्य के गिर जाने पर मद्रराज के तरुण छोटे भाई ने, जो हर गुण में अपने भाई के समान और महारथी थे, युधिष्ठिर की ओर प्रस्थान किया।
60युद्ध में अजेय और अपने भाई का अन्तिम ऋण चुकाने के इच्छुक उन नरश्रेष्ठ ने शीघ्रता से पाण्डुपुत्र पर अनेक बाणों से प्रहार किया।
61राजा युधिष्ठिर ने तत्काल उन पर छह बाणों से प्रहार किया। फिर दो क्षुरप्र बाणों से उन्होंने अपने प्रतिद्वन्द्वी का धनुष और ध्वजा काट डाली।
62फिर महान् शक्ति और चौड़े फल वाले एक प्रज्वलित तथा तीक्ष्ण बाण से उन्होंने अपने सम्मुख खड़े उस शत्रु का सिर काट डाला।
63कुण्डलों से सजा वह सिर रथ से वैसे ही गिरता दिखाई दिया जैसे पुण्य क्षीण होने पर स्वर्गवासी नीचे गिरता है।
64रक्त में नहाए उनके शिररहित धड़ को रथ से गिरा हुआ देखकर कौरव सेना तितर-बितर हो गई।
65वस्तुतः सुन्दर कवच धारण किए मद्रराज के छोटे भाई के मारे जाने पर कौरव विलाप करते हुए शीघ्र भाग खड़े हुए।
66शल्य के छोटे भाई को मारा गया देखकर आपके सैनिक अपने प्राणों से निराश हो गए; पाण्डवों के भय से पीछा किए जाते हुए वे धूल से लिपटे भाग खड़े हुए।
67हे भरतश्रेष्ठ, तब शिनि के पौत्र सात्यकि अपने बाण छोड़ते हुए युद्ध के बीच भयभीत कौरवों की ओर बढ़े।
68हे राजन्, उन अजेय योद्धा, उन दुर्धर्ष और बलवान् धनुर्धर को अपनी ओर बढ़ते देखकर हृदिकपुत्र (कृतवर्मा) ने शीघ्रता से और निर्भय होकर उनका सामना किया।
69वे दोनों यशस्वी और अजेय वृष्णिवीर, हृदिकपुत्र और सात्यकि, दो क्रुद्ध सिंहों के समान परस्पर भिड़ गए।
70दोनों सूर्य के समान तेजस्वी थे और उन्होंने सूर्य की किरणों के समान देदीप्यमान जलते हुए बाणों से एक-दूसरे को ढँक दिया।
71उन दोनों वृष्णिश्रेष्ठों के धनुषों से छूटे बाण आकाश में तीव्र गति से उड़ते कीट-पतंगों के समान दिखाई देते थे।
72सात्यकि को दस बाणों से और उनके घोड़ों को तीन बाणों से बींधकर हृदिकपुत्र ने एक सीधे बाण से उनका धनुष काट डाला।
73इस प्रकार कटे हुए उस धनुष को फेंककर उन वीर ने शीघ्र ही दूसरा धनुष उठाया, जो पहले से भी अधिक दृढ़ था।
74उस श्रेष्ठ धनुष को उठाकर उन धनुर्धरश्रेष्ठ ने हृदिकपुत्र के वक्षःस्थल पर दस बाणों से प्रहार किया।
75फिर अनेक सुनिश्चित लक्ष्य वाले बाणों से उनका रथ और उस रथ का ईषादण्ड काटकर सात्यकि ने शीघ्र ही अपने प्रतिद्वन्द्वी के घोड़ों और उनके दोनों पार्ष्णिसारथियों का वध कर दिया।
76हे स्वामी, हृदिकपुत्र को रथहीन हुआ देखकर तब शरद्वान् के पुत्र पराक्रमी कृपाचार्य ने उन्हें शीघ्र ही अपने रथ पर बिठाकर वहाँ से हटा लिया।
77मद्रराज के मारे जाने और कृतवर्मा के रथहीन हो जाने पर दुर्योधन की सारी सेना रणभूमि से भाग खड़ी हुई।
78इस समय सेना धूल के बादल से ढँक गई। हम कुछ भी न देख सके। किन्तु आपकी सेना का अधिकांश भाग मारा जा चुका था। जो जीवित बचे, वे रणभूमि से भाग खड़े हुए।
79हे नरश्रेष्ठ, शीघ्र ही देखा गया कि चारों ओर बहते रक्त के प्रवाहों के कारण धूल का वह बादल बैठ गया।
80तब अपनी सेना को परास्त देखकर दुर्योधन ने अकेले ही क्रोध में आगे बढ़ते समस्त पार्थों को रोका।
81अपने रथों पर स्थित पाण्डवों को तथा पृषतपुत्र धृष्टद्युम्न और अजेय सात्यकि को देखकर कुरुराज ने उन पर तीक्ष्ण बाणों से प्रहार किया।
82(उस समय) शत्रु उसके निकट न जा सके, जैसे मनुष्य अपने सम्मुख खड़ी मृत्यु के निकट जाने से डरते हैं। इसी बीच हृदिकपुत्र दूसरे रथ पर चढ़कर वहाँ आ पहुँचे।
83तब महारथी युधिष्ठिर ने शीघ्र ही चार बाणों से कृतवर्मा के चारों घोड़ों का वध कर दिया और गौतमपुत्र (कृपाचार्य) पर छह चौड़े फल वाले शक्तिशाली बाणों से प्रहार किया।
84तब अश्वत्थामा ने (पाण्डव) राजा द्वारा घोड़ों से वंचित किए गए हृदिकपुत्र को अपने रथ पर चढ़ाकर उन्हें युधिष्ठिर के सम्मुख से हटा लिया।
85शरद्वान् के पुत्र ने प्रत्युत्तर में युधिष्ठिर पर आठ बाणों से और उनके घोड़ों पर भी आठ तीक्ष्ण बाणों से प्रहार किया।
86हे भरत, हे राजन्, इस प्रकार आपकी और आपके पुत्र की दुष्ट नीति के कारण चारों ओर युद्ध धधकता रहा।
87कुरुकुलश्रेष्ठ द्वारा रणभूमि में उन धनुर्धरश्रेष्ठ के विनाश के पश्चात् शल्य को मारा गया देखकर पार्थों ने एक साथ महान् हर्ष से भरकर अपने शंख बजाए।
88और उन सबने उस युद्ध में युधिष्ठिर की वैसी ही प्रशंसा की जैसी प्राचीन काल में देवताओं ने वृत्र के वध के पश्चात् इन्द्र की की थी। और उन्होंने नाना प्रकार के वाद्य बजाकर चारों ओर पृथ्वी को गुँजा दिया।
नेपाली
1सञ्जयले भने — अर्को अत्यन्त दृढ धनुष उठाएर मद्रराजले युधिष्ठिरमाथि प्रहार गरे र सिंहजस्तै गर्जे।
2तब महातेजस्वी ती क्षत्रियश्रेष्ठले सम्पूर्ण क्षत्रियहरूमाथि बाणको त्यस्तै वर्षा गरे जस्तो इन्द्रले मुसलधारे पानी बर्साउँछन्।
3सात्यकिलाई दस बाणले, भीमलाई तीन बाणले र सहदेवलाई पनि त्यति नै बाणले बिँधेर उनले युधिष्ठिरमाथि घोर आक्रमण गरे।
4र उनले अन्य सम्पूर्ण महाधनुर्धरहरूमाथि तिनका घोडा, रथ र हात्तीसहित अनेक बाणले त्यसै गरी आक्रमण गरे जसरी शिकारीहरूले बलिरहेका मसालले हात्तीहरूमाथि आक्रमण गर्दछन्।
5ती महारथीले हात्ती र गजारोहीहरूको, घोडा र घोडचढीहरूको तथा रथ र महारथीहरूको संहार गरिदिए।
6र उनले अस्त्र धारण गरेका योद्धाहरूका पाखुरा तथा रथका ध्वजा काटिदिए र पृथ्वीलाई (मारिएका) योद्धाहरूले त्यसै गरी भरिदिए जसरी यज्ञवेदी कुशले भरिएको हुन्छ।
7तब पाण्डव, पाञ्चाल र सोमकहरूले क्रोधले भरिएर ती वीरलाई घेरे, जो सर्वसंहारक मृत्युजस्तै तिनीहरूका सैनिकहरूको वध गरिरहेका थिए।
8भीमसेन, शिनिका नाति (सात्यकि) तथा नरश्रेष्ठ माद्रीका दुवै पुत्रले ती वीरलाई, जब उनी महाबली (पाण्डव) राजासँग युद्ध गरिरहेका थिए, घेरे। र तिनीहरू सबैले उनलाई युद्धका लागि ललकारे।
9हे राजन्, तब युद्धमा योद्धाहरूमा श्रेष्ठ ती मद्रराजलाई पाएर ती वीरहरू त्यस भिडन्तमा ती नरश्रेष्ठको सामना गर्न थाले र शक्तिशाली प्वाँखयुक्त बाणले उनीमाथि प्रहार गर्न थाले।
10भीमसेन, माद्रीका दुवै पुत्र तथा कृष्णद्वारा सुरक्षित धर्मपुत्र राजाले शक्तिशाली प्वाँखयुक्त बाणले मद्रराजको छातीमाथि प्रहार गरे।
11तब त्यस युद्धमा मद्रराजलाई बाणले नराम्ररी घाइते देखेर तपाईंको सेनाका महारथी तथा अन्य योद्धाहरू कवच धारण गरी र अस्त्रशस्त्र लिई दुर्योधनको आज्ञाले चारैतिरबाट उनलाई घेरेर उभिए।
12यसै बेला मद्रराजले त्यस युद्धमा हतारिँदै युधिष्ठिरमाथि सात बाणले प्रहार गरे। हे राजन्, त्यस भयंकर युद्धमा महान् पृथापुत्रले पनि प्रत्युत्तरमा आफ्नो शत्रुमाथि नौ बाणले प्रहार गरे।
13ती दुवै महारथी, अर्थात् शल्य र युधिष्ठिर, कानसम्म तानिएका धनुषबाट छोडिएका तेलमा निभाइएका बाणले एकअर्कालाई ढाक्न थाले।
14ती दुवै राजश्रेष्ठ, दुवै महान् बलले सम्पन्न, दुवै शत्रुहरूद्वारा अपराजेय र दुवै महारथीहरूमा श्रेष्ठ, एकअर्काका छिद्र खोज्दै हतारिँदै एकअर्कामाथि बाणको गहिरो प्रहार गरिरहे।
15जब ती महारथीहरू एकअर्कामाथि असङ्ख्य बाण बर्साइरहेका थिए, तब तिनका धनुष, ताँदो र हत्केलाको उच्च ध्वनि इन्द्रको वज्रको गर्जनजस्तै थियो।
16तिनीहरू रणभूमिमा मासुको एक टुक्राका लागि लडिरहेका घना वनका दुई तरुण बाघजस्तै विचरण गरिरहे। पराक्रमको गर्वले उन्मत्त भई तिनीहरूले एकअर्कालाई शक्तिशाली दाँत भएका दुई मतवाला हात्तीजस्तै घाइते पारे।
17तब आफ्नो पराक्रम देखाउँदै यशस्वी मद्रराजले भयंकर बल भएका वीर युधिष्ठिरको छातीमाथि अग्नि अथवा सूर्यजस्तै देदीप्यमान एउटा बाणले प्रहार गरे।
18हे राजन्, गहिरो आहत भई ती कुरुश्रेष्ठ यशस्वी युधिष्ठिरले तब मद्रराजमाथि एउटा सुनिश्चित लक्ष्य भएको बाणले प्रहार गरे र हर्षले भरिए।
19क्षणभरमै होस सम्हालेर इन्द्रजस्तै बलशाली राजश्रेष्ठ शल्यले क्रोधले राता आँखा पारेर तुरुन्तै पृथापुत्रमाथि सय बाणले प्रहार गरे।
20यसमा क्रोधले भरिएका यशस्वी धर्मपुत्रले तुरुन्तै शल्यको छातीमाथि प्रहार गरे र अनि एक क्षण पनि नगुमाई छ बाणले तिनको स्वर्णकवचमाथि प्रहार गरे।
21तब हर्षले भरिएका मद्रराजले आफ्नो धनुष तानेर र अनेक बाण हानेर अन्ततः दुई क्षुरप्र बाणले आफ्नो राजशत्रुको धनुष काटिदिए।
22तब यशस्वी युधिष्ठिरले त्यस युद्धमा एउटा नयाँ र बढी शक्तिशाली धनुष लिएर शल्यमाथि चारैतिरबाट अनेक तीक्ष्ण टुप्पा भएका बाणले त्यसै गरी प्रहार गरे जसरी इन्द्रले असुर नमुचिमाथि गरेका थिए।
23नौ बाणले भीम र राजा युधिष्ठिर दुवैका स्वर्णकवच काटेर यशस्वी शल्यले तब ती दुवैका पाखुरामाथि प्रहार गरे।
24सूर्यको अग्निजस्तै देदीप्यमान अर्को क्षुरप्र बाणले उनले तब युधिष्ठिरको धनुष काटिदिए। यसै बेला कृपाचार्यले छ बाणले राजाका सारथिको वध गरे, जो रथको अगाडि खस्यो।
25तब मद्रराजले चार बाणले युधिष्ठिरका चारै घोडाको वध गरिदिए। राजाका घोडाहरूको वध गरेर महान् शल्य तब धर्मपुत्र राजाका सैनिकहरूको वध गर्न थाले।
26(पाण्डव) राजालाई त्यस्तो अवस्थामा पुगेको देखेर महाबली भीमसेनले महान् वेग भएको एउटा बाणले मद्रराजको धनुष तुरुन्तै काटेर स्वयं उनैमाथि दुई बाणले प्रहार गरे।
27अर्को बाणले उनले शल्यका सारथिको शिर उसको त्यस धडबाट काटिदिए जसको मध्यभाग कवचले ढाकिएको थियो। त्यसपछि क्रोधले आफ्नो होसमा नरहेका भीमसेनले एक क्षण पनि ढिलाइ नगरी आफ्नो शत्रुका चारै घोडाको वध गरिदिए।
28तब सम्पूर्ण धनुर्धरहरूमा श्रेष्ठ भीमले महातेजस्वी र रणभूमिमा एक्लै विचरण गरिरहेका ती वीरलाई सय बाणले ढाकिदिए। माद्रीपुत्र सहदेवले पनि त्यसै गरे। शल्यलाई ती बाणले मूर्छितजस्तै देखेर भीमले अन्य बाणले तिनको कवच काटिदिए।
29भीमसेनद्वारा कवच काटिएपछि महान् मद्रराजले एउटा खड्ग र हजार ताराले सजिएको एउटा ढाल उठाएर आफ्नो रथबाट हाम फाले र कुन्तीपुत्रतिर दौडे। नकुलको रथको ईषादण्ड काटेर बलवान् शल्य युधिष्ठिरतिर बढे।
30उनलाई क्रोधमा दौडिरहेका साक्षात् संहारकजस्तै महान् वेगले राजातिर बढिरहेको देखेर धृष्टद्युम्न, शिखण्डी, द्रौपदीका (पाँचै) पुत्र तथा शिनिका नाति (सात्यकि) अचानक उनीतिर बढे।
31तब यशस्वी भीमले दस बाणले ती वीरको अनुपम ढाल काटिदिए। अर्को चौडा फल भएको बाणले उनले त्यस योद्धाको खड्ग पनि काटिदिए। यसबाट हर्षले भरिएर उनले सेनाको बीचमा उच्च स्वरले गर्जना गरे।
32भीमको त्यो कर्म देखेर पाण्डवहरूका सम्पूर्ण श्रेष्ठ महारथीहरू हर्षले भरिए। उच्च स्वरले हाँस्दै तिनीहरूले भयंकर सिंहनाद गरे र आफ्ना चन्द्रमाजस्तै सेता शङ्ख फुके।
33त्यस भयंकर कोलाहलले तपाईंका योद्धाहरूद्वारा रक्षित सेना हतोत्साह भयो; पसिनाले भिजेको, रगतमा नुहाएको, अत्यन्त विषादग्रस्त र निरुत्साह भयो।
34भीमसेनको नेतृत्वका ती श्रेष्ठ पाण्डव योद्धाहरूद्वारा आक्रान्त भई मद्रराज युधिष्ठिरतिर त्यसै गरी बढे जसरी सिंह मृगलाई समात्न जान्छ।
35रथ र घोडाबाट वञ्चित राजा युधिष्ठिर त्यस क्रोधका कारण, जसले उनी तब उत्तेजित थिए, दन्किएको अग्निजस्तै देखिन्थे। मद्रराजलाई आफ्नो सामु देखेर उनी महान् वेगले त्यस शत्रुतिर बढे।
36गोविन्दका वचनको सम्झना गरेर उनले तुरुन्तै आफ्नो मन शल्यको वधमा लगाए। वास्तवमा राजा युधिष्ठिर आफ्नो घोडाविहीन र सारथिविहीन रथमा रहेर एउटा शक्ति (भाला) उठाउने प्रतीक्षा गर्न थाले।
37शल्यको त्यो पराक्रम देखेर र यो सोचेर कि जुन व्यक्ति उनको भागमा परेको थियो त्यो अझै मारिएको छैन, पाण्डुपुत्रले दृढ निश्चय गरे कि उनी त्यही गर्नेछन् जो इन्द्रका कान्छा भाइ (विष्णु)ले उनलाई गर्ने परामर्श दिएका थिए।
38राजा युधिष्ठिरले त्यो शक्ति उठाए जसको दण्ड सुनको बनेको र रत्नले जडिएको थियो तथा जो सुनजस्तै चम्किलो थियो। आफ्ना ठूला-ठूला आँखा घुमाउँदै उनले क्रोधले भरिएको हृदयले मद्रराजतिर हेरे।
39हे नरदेव, पवित्र र निष्पाप आत्मा भएका ती राजाद्वारा यसरी हेरिँदा पनि मद्रराज भस्म भएनन्। हे महाराज, यो वास्तवमा अद्भुत थियो।
40तब कुरुश्रेष्ठले रत्न र मुगाले जडिएको सुन्दर तथा उग्र दण्ड भएको त्यस प्रज्वलित शक्तिलाई महान् वेगले मद्रराजमाथि हाने।
41सम्पूर्ण कौरवहरूले त्यस प्रज्वलित शक्तिलाई, जो महान् वेगले हानिएपछि आकाशबाट जाँदै अग्निका फिलिङ्गा छोडिरहेको थियो, कल्पको अन्त्यमा आकाशबाट खसिरहेको एउटा विशाल उल्काजस्तै देखे।
42त्यस युद्धमा राजा युधिष्ठिरले त्यो शक्ति सावधानीपूर्वक हाने, जो भयंकर पाश धारण गरेकी मृत्युरात्रि अथवा स्वयं यमकी भयंकर माताजस्तै थियो र जो ब्राह्मणको सरापजस्तै अचूक फल दिने थियो।
43पाण्डुपुत्रहरूले सधैँ त्यस अस्त्रको सुगन्ध, माला, आसन तथा उत्तम अन्नपानले यत्नपूर्वक पूजा गरेका थिए। त्यो अस्त्र संवर्तक अग्निजस्तै बलिरहेको देखिन्थ्यो र आङ्गिरसका अथर्वन्अनुसार गरिएको कर्मजस्तै भयंकर थियो।
44देवशिल्पी त्वष्टाद्वारा शिवको उपयोगका लागि बनाइएको त्यो शक्तिले सम्पूर्ण शत्रुहरूका प्राण र शरीरको नाश गर्दथ्यो। त्यसले आफ्नो वेगले पृथ्वी, आकाश, सम्पूर्ण जलाशय तथा सबै प्रकारका प्राणीको नाश गर्न सक्दथ्यो।
45घण्टी, पताका, मणि, हीरा र वैदूर्यले सजिएको तथा सुनको दण्डले युक्त त्यस शक्तिलाई स्वयं देवशिल्पीले अनेक व्रतको पालन गरेर ठूलो यत्नले बनाएका थिए। यो घातक अस्त्र ब्रह्मसँग द्वेष गर्नेहरूको विनाशक थियो।
46अनेक मन्त्रले त्यसलाई अभिमन्त्रित गरेर तथा महान् शक्ति र सावधानीको प्रयोगले त्यसमा भयंकर वेग भरेर राजा युधिष्ठिरले मद्रराजको विनाशका लागि त्यसलाई श्रेष्ठ मार्गबाट हाने।
47"हे नराधम, तँ मारियौ" — यो उच्च स्वरले भन्दै राजाले सुन्दर हात भएको आफ्नो बलिष्ठ पाखुरा फैलाएर र क्रोधमा नाच्दै त्यसलाई त्यसै गरी हाने जसरी प्राचीन कालमा रुद्रले असुर अन्धकको विनाशका लागि आफ्नो बाण हानेका थिए।
48शल्यले उच्च स्वरले पुकारे र युधिष्ठिरद्वारा पूरा बलले हानिएको महातेजस्वी त्यस उत्तम शक्तिलाई समात्ने प्रयत्न गरे, जसरी अग्निले आफूमाथि खन्याइएको घिउ समात्न लपक्दछ।
49तिनका मर्मस्थल र तिनको सुन्दर तथा चौडा छाती चिर्दै त्यो शक्ति शल्यको जगद्व्यापी कीर्तिलाई आफूसँगै लिएर कुनै बाधाविना पृथ्वीमा त्यत्तिकै सजिलै पस्यो जति सजिलै पानीमा।
50आफ्ना नाक, आँखा, कान र मुखबाट निस्केको रगत तथा आफ्नो घाउबाट बगिरहेको रगतले ढाकिएका उनी त्यस विशाल क्रौञ्च पर्वतजस्तै देखिन्थे जब त्यसलाई स्कन्दले विदीर्ण गरेका थिए।
51युधिष्ठिरद्वारा कवच काटिएपछि इन्द्रको हात्तीजस्तै बलवान् यशस्वी शल्य आफ्ना पाखुरा फैलाएर वज्रले विदीर्ण पर्वतशिखरजस्तै पृथ्वीमा ढले।
52आफ्ना पाखुरा फैलाएर मद्रराज राजा युधिष्ठिरतिर मुख फर्काएर पृथ्वीमा त्यसै गरी ढले जसरी इन्द्रध्वज भुइँमा खस्दछ।
53आफ्नो छातीमाथि खस्न उद्यत आफ्नो प्रिय पतिलाई ग्रहण गर्न अघि बढ्ने प्रिय पत्नीजस्तै पृथ्वी मानौँ स्नेहले अलिकति माथि उठिन्, जसले गर्दा रगतले ढाकिएका घाइते अङ्गसहित खसिरहेका ती नरश्रेष्ठलाई ग्रहण गर्न सकून्।
54प्रिय पत्नीजस्तै पृथ्वीलाई दीर्घकालसम्म भोगिसकेपछि अब पृथ्वीको छातीमा सुत्नका लागि बलवान् शल्यले त्यसको आलिङ्गन गरे।
55धर्मपुत्रद्वारा धर्मयुद्धमा मारिएका शल्य यज्ञवेदीमा निभेर पल्टिएको अग्निजस्तै शोभित भए।
56यद्यपि उनी आफ्ना अस्त्र र ध्वजाबाट वञ्चित भइसकेका थिए र यद्यपि उनको हृदय चिरिइसकेको थियो र उनी मारिइसकेका थिए, तथापि उनको शरीर सौन्दर्यविहीन भएन।
57तब इन्द्रधनुषजस्तै देदीप्यमान आफ्नो धनुष उठाएर युधिष्ठिर त्यस युद्धमा आफ्ना शत्रुहरूको त्यसै गरी संहार गर्न थाले जसरी गरुडले सर्पहरूको वध गर्दछन्। अत्यन्त हतारिँदै उनी तीक्ष्ण बाणले आफ्ना शत्रुहरूका शरीर काट्न थाले।
58पृथापुत्रद्वारा तब हानिएका बाणको वर्षाले तपाईंको सेना पूर्णतः ढाकियो। भयले भरिएर र आँखा चिम्लेर तिनीहरू एकअर्कामाथि प्रहार गर्न थाले। रगतमा नुहाएका शरीरसहित तिनीहरू आफ्ना आक्रामक तथा रक्षक अस्त्रबाट र आफ्ना प्राणबाट पनि वञ्चित भए।
59शल्य ढलेपछि मद्रराजका तरुण कान्छा भाइले, जो हरेक गुणमा आफ्ना दाजुजस्तै र महारथी थिए, युधिष्ठिरतिर प्रस्थान गरे।
60युद्धमा अजेय र आफ्नो दाजुको अन्तिम ऋण चुकाउन चाहने ती नरश्रेष्ठले हतारिँदै पाण्डुपुत्रमाथि अनेक बाणले प्रहार गरे।
61राजा युधिष्ठिरले तत्कालै उनीमाथि छ बाणले प्रहार गरे। अनि दुई क्षुरप्र बाणले उनले आफ्नो प्रतिद्वन्द्वीको धनुष र ध्वजा काटिदिए।
62अनि महान् शक्ति र चौडा फल भएको एउटा प्रज्वलित तथा तीक्ष्ण बाणले उनले आफ्नो सामु उभिएका त्यस शत्रुको शिर काटिदिए।
63कुण्डलले सजिएको त्यो शिर रथबाट त्यसै गरी खसेको देखियो जसरी पुण्य क्षीण भएपछि स्वर्गवासी तल खस्दछ।
64रगतमा नुहाएको तिनको शिरविहीन धड रथबाट खसेको देखेर कौरव सेना तितरबितर भयो।
65वास्तवमा सुन्दर कवच धारण गरेका मद्रराजका कान्छा भाइ मारिएपछि कौरवहरू विलाप गर्दै चाँडै भागे।
66शल्यका कान्छा भाइ मारिएको देखेर तपाईंका सैनिकहरू आफ्ना प्राणबाट निराश भए; पाण्डवहरूको भयले पछ्याइँदै तिनीहरू धूलोले लतपतिएर भागे।
67हे भरतश्रेष्ठ, तब शिनिका नाति सात्यकि आफ्ना बाण छोड्दै युद्धको बीचमा भयभीत कौरवहरूतिर बढे।
68हे राजन्, ती अजेय योद्धा, ती दुर्धर्ष र बलवान् धनुर्धरलाई आफूतिर बढिरहेको देखेर हृदिकपुत्र (कृतवर्मा)ले हतारिँदै र निर्भय भई उनको सामना गरे।
69ती दुवै यशस्वी र अजेय वृष्णिवीर, हृदिकपुत्र र सात्यकि, दुई क्रुद्ध सिंहजस्तै परस्पर भिडे।
70दुवै सूर्यजस्तै तेजस्वी थिए र तिनीहरूले सूर्यका किरणजस्तै देदीप्यमान बलिरहेका बाणले एकअर्कालाई ढाकिदिए।
71ती दुवै वृष्णिश्रेष्ठका धनुषबाट छुटेका बाण आकाशमा तीव्र गतिले उड्ने कीरा-पुतलीजस्तै देखिन्थे।
72सात्यकिलाई दस बाणले र तिनका घोडाहरूलाई तीन बाणले बिँधेर हृदिकपुत्रले एउटा सीधा बाणले तिनको धनुष काटिदिए।
73यसरी काटिएको त्यो धनुष फ्याँकेर ती वीरले तुरुन्तै अर्को धनुष उठाए, जो पहिलेभन्दा पनि बढी दृढ थियो।
74त्यस श्रेष्ठ धनुष उठाएर ती धनुर्धरश्रेष्ठले हृदिकपुत्रको छातीमाथि दस बाणले प्रहार गरे।
75अनि अनेक सुनिश्चित लक्ष्य भएका बाणले उनको रथ र त्यस रथको ईषादण्ड काटेर सात्यकिले तुरुन्तै आफ्नो प्रतिद्वन्द्वीका घोडा र तिनका दुवै पार्ष्णिसारथिको वध गरिदिए।
76हे स्वामी, हृदिकपुत्रलाई रथहीन भएको देखेर तब शरद्वान्का पुत्र पराक्रमी कृपाचार्यले उनलाई तुरुन्तै आफ्नो रथमा राखेर त्यहाँबाट हटाए।
77मद्रराज मारिएपछि र कृतवर्मा रथहीन भएपछि दुर्योधनको सम्पूर्ण सेना रणभूमिबाट भाग्यो।
78यस बेला सेना धूलोको बादलले ढाकियो। हामीले केही पनि देख्न सकेनौँ। तर तपाईंको सेनाको अधिकांश भाग मारिइसकेको थियो। जो जीवित बाँचे, तिनीहरू रणभूमिबाट भागे।
79हे नरश्रेष्ठ, चाँडै नै देखियो कि चारैतिर बगिरहेको रगतका प्रवाहका कारण धूलोको त्यो बादल बस्यो।
80तब आफ्नो सेना परास्त भएको देखेर दुर्योधनले एक्लै क्रोधमा अघि बढिरहेका सम्पूर्ण पार्थहरूलाई रोक्यो।
81आफ्ना रथमा स्थित पाण्डवहरूलाई तथा पृषतपुत्र धृष्टद्युम्न र अजेय सात्यकिलाई देखेर कुरुराजले तिनीहरूमाथि तीक्ष्ण बाणले प्रहार गर्यो।
82(त्यस बेला) शत्रुहरू उसको नजिक जान सकेनन्, जसरी मनुष्यहरू आफ्नो सामु उभिएकी मृत्युको नजिक जान डराउँछन्। यसैबीच हृदिकपुत्र अर्को रथमा चढेर त्यहाँ आइपुगे।
83तब महारथी युधिष्ठिरले तुरुन्तै चार बाणले कृतवर्माका चारै घोडाको वध गरिदिए र गौतमपुत्र (कृपाचार्य)माथि छ चौडा फल भएका शक्तिशाली बाणले प्रहार गरे।
84तब अश्वत्थामाले (पाण्डव) राजाद्वारा घोडाबाट वञ्चित गरिएका हृदिकपुत्रलाई आफ्नो रथमा चढाएर उनलाई युधिष्ठिरको सामुबाट हटाए।
85शरद्वान्का पुत्रले प्रत्युत्तरमा युधिष्ठिरमाथि आठ बाणले र तिनका घोडाहरूमाथि पनि आठ तीक्ष्ण बाणले प्रहार गरे।
86हे भरत, हे राजन्, यसरी तपाईंको र तपाईंका पुत्रको दुष्ट नीतिका कारण चारैतिर युद्ध दन्किइरह्यो।
87कुरुकुलश्रेष्ठद्वारा रणभूमिमा ती धनुर्धरश्रेष्ठको विनाशपछि शल्य मारिएको देखेर पार्थहरूले एकैसाथ महान् हर्षले भरिएर आफ्ना शङ्ख फुके।
88र तिनीहरू सबैले त्यस युद्धमा युधिष्ठिरको त्यस्तै प्रशंसा गरे जस्तो प्राचीन कालमा देवताहरूले वृत्रको वधपछि इन्द्रको गरेका थिए। र तिनीहरूले नाना प्रकारका बाजा बजाएर चारैतिर पृथ्वी गुन्जाइदिए।