अङ्ग्रेजी
1Sanjaya said When the troops, killed by one another, were thus agitated, when many of the heroes took to their heels and the elephants sent up loud roars, when the infantry in that dreadful battle began to shout and cry aloud, when the horse, O king, ran in various directions, when the slaughter became dreadful, when a terrible onslaught of creatures took place, when various weapons clashed with one another, when car and elephants were mixed up, when heroes were delighted and cowards became afraid-when warriors encountered. One another in order to kill them-on that awful occasion of carnage, that increased the denizens of Yama's kingdom, the Pandavas killed your troops with keen arrows and similarly your troops slew those of the Pandavas.
2During that awe-inspiring battle, during the progress of the battle faught about the hour of sin-rise, the Pandava heroes, of good aim, protected by the high-souled Yudhishthira, fought with your forces, making death itself their goal.
3The Kuru army, Kuru chief, encountering the proud and powerful Pandavas skilled in striking and of sure aim, became weakened and agitated like a herd of she-deer frightened at a forest fire.
4Seeing that army weakened and helpless like a cow sunk in mire, Shalya, desirous of rescuing it, proceeded against the Pandavas army.
5Enraged the king of the Madras, taking up an excellent bow, rushed for battle against the Pandavas.
6The Pandavas also, O king, in that battle, filled with the desire of victory, proceeded against the king of the Madras and struck him with keen arrows.
7The powerful king of the Madras struck that army with showers of keen arrows before the very eyes of the righteous king.
8The Earth, with her mountains, shook, making a loud noise.
9Meteors, keen pointed and bright like lances, dropped on Earth from the sky piercing the air.
10Large numbers of deer and buffaloes and birds, O king, passed by the left of your army.
11The planets Venus and Mars in conjunction with Mercury, appeared at the back of the Pandavas and at the front of all the Kauravas.
12Blazing flames came out from the points of weapons, dazzling the eyes of the warriors. Crows and owls sat upon the heads of the combatants and on the and on the tops of their standards.
13Then a fierce encounter took place between the Kauravas and the Pandavas assembled together in large bodies.
14Then O king, the Kauravas, collecting all their detachments, rushed against the Pandavas.
15Shalya, who never knew depression, then poured showers of arrows on Yudhishthira the son of Kunti, like the thousand-eyed Indra pouring rain in torrents.
16He struck Bhimasena, the five sons of Draupadi, the two sons of Madri by Pandu, Dhrishtadyumna, the grand-son of Shini, Shikhandin each with ten gold-winged arrows whetted on stone. Then he, the great powerful wounded every one by ten arrows. Indeed, he began to discharge his arrows like Indra pouring rain at the close of the summer season.
17Then the Prabhadrakas, O king and the Somakas, where killed by thousands by Shalya's arrows.
18The arrows of Shalya, as swarms of becs or fights of locusts, were seen to fall, like thunder bolts from the clouds.
19Elephants and horses and foot-soldiers and car-warriors, assailed with Shalya's arrows, fell down or strayed away bewailing loudly.
20Beside himself with rage the ruler of the Madras covered his foes in that battle like the Destroyer at the end of the cycle.
21The Pandava army, thus killed by Shalya, ran towards Yudhishthira, the son of Kunti.
22Light-handed Shalya, having in that battle struck them with whetted arrows, began to assail Yudhishthira with a down-pour of arrows.
23Beholding Shalya rushing towards him with horse and foot, king Yudhishthira, worked up with wrath, checked him with sharp arrows, even as an infuriate elephant is checked with iron-hooks.
24Then Shalya shot a dreadful arrow at Yudhishthira that resembled a a snake of dreadful venom. Piercing through the highsouled son of Kunti, that arrow quickly dropped down the Earth.
25Then Vrikodara, enraged, pierced Shalya with seven arrows and Sahadeva pierced him with five and Nakula with ten.
26The five sons of Draupadi poured upon that heroic and impetuous Artayani, showers of arrows like clouds pouring rain upon a mountain.
27Beholding Shalya struck by the Parthas on every side, both Kritavarman and Kripa proceeded in anger there.
28The generally energetic Uluka, Shakuni, the son of Subala and the great car-warrior Ashvatthaman smiling and all your sons protected Shalya every way in that battle.
29Piercing Bhimasena with three arrows Kritavarman, discharging a mass of arrows, checked that warrior who was as if the personification of wrath.
30Excited with anger, Kripa struck Dhrishtadyumna with numberless arrows. Shakuni rushed against the sons of Draupadi and Ashvathaman against the twins.
31That foremost of warriors, the energetic Duryodhana, rushed in that battle, against Keshava and Arjuna and struck them both with many arrows.
32Thus hundreds of dreadful encounters, O king, took place between your ariny and the enemy, on the various parts of the field.
33The chief of the Bhojas then killed he brown horses of Bhimasena's car in that encounter. The son of Pandu, deprived of his horses, alighting from his car, began to fight with his mace, like the Destroyer himself with his uplifted bludgeon.
34The king of the Madras then killed the horses of Sahadeva before his eyes and then Sahadeva killed Shalya's son with his sword.
35The preceptor Gautama again fought with Dhristadyumna, both trying their level best.
36The preceptor's son Ashvatthama, not excited with anger and as if smiling in that battle, struck each of the five heroic sons of Draupadi with ten arrows.
37Again the horses of Bhimasena were killed in that battle. He then quickly got down from his car, took up his mace like the Destroyer his rod in anger and crushed the horses of Kritavarman's car, Jumping down from his chariot Kritavarman fled away.
38Shalya also excited with anger, O king, killed many Somakas and Pandavas and once more assailed Yudhishthira with many sharp arrows.
39Then biting his lips and beside himself with range, the valiant Bhima took up his mace in that battle and aimed it at Shalya for killing him.
40It resembled the very rod of Yama, in the death-night and was destructive of the lives of elephants and horses and human beings.
41It was coated with a cloth of gold, looked like a burning meteor, furnished with a sling, was fierce as a she-snake, hard as thunder and made entirely of iron.
42It was smeared with sandal-paste and other unguents like a desirable lady, pasted with marrow and fat and blood and reseinbled the very tongue of Yama.
43It produced sounds on account of the bells attached to it, like unto the thunder of Indra. It resembled in shape a dreadful serpent that had just cast off its slough, soaked with the temporal juice of elephants.
44It inspired the enemies with terror and the friends with joy. It was celebrated in the world and capable or riving mountain summits.
45With this mace, the powerful son of Kunti had, in Kailasa, challenged the enraged Lord of Alaka, the friend of Maheshvara.
46With this weapon Bhima, though resisted by many, had in anger killed a large number of proud Guhyakas endued with powers of illusion on the mount Gandhamadana for the sake of procuring Mandara flowers for Draupadi.
47Taking up that mace which was set with diamonds and other gems, eight-sided and celebrated as Indra's thunder-the mightyarmed son of Pandu now ruslied against Shalya.
48With that mace of dreadful sound Bhima, skilled in battle, crushed the four quickcoursing horses of Shalya.
49Then heroic Shalya, worked up with wrath, in that battle, hurled a lance at the broad chest of Bhima and sent fourth a loud war-cry. That lance, cutting through the cost of mail of Pandu's son, entered into his person.
50However taking out the weapon fearless Vrikodara struck therewith the driver of Shalya on the chest.
51Cut to the quick, the driver, vomiting blood, fell down with a trembling heart. At this the king of the Madras got down from his car and looked at Bhiina in depression.
52Beholding his own attempt thus thwarted, Shalya was struck with wonder. Of quiescent soul, the king of the Madras took up his mace and began to eye his enemy.
53Beholding that terrible fear of his in battle, the Parthas joyfully worshipped Bhima of untiring energy.
हिन्दी
1सञ्जय ने कहा — जब परस्पर मारी जाती हुई सेनाएँ इस प्रकार क्षुब्ध हो उठीं, जब बहुत से वीर भाग खड़े हुए और हाथी ऊँची चिंघाड़ें करने लगे, जब उस भयंकर युद्ध में पैदल सैनिक चीखने-चिल्लाने लगे, जब, हे राजन्, घोड़े भाँति-भाँति की दिशाओं में दौड़ने लगे, जब संहार भयंकर हो उठा, जब प्राणियों का घोर विनाश होने लगा, जब नाना अस्त्र आपस में टकराने लगे, जब रथ और हाथी गड्डमड्ड हो गए, जब वीर हर्षित हुए और कायर भयभीत — जब योद्धा एक-दूसरे का वध करने के लिए भिड़ गए — यम के राज्य की जनसंख्या बढ़ाने वाले उस भयंकर संहार के अवसर पर पाण्डवों ने तीक्ष्ण बाणों से आपकी सेना का वध किया और उसी प्रकार आपकी सेना ने पाण्डवों की सेना का।
2उस भयोत्पादक युद्ध में, सूर्योदय के समय लड़े जा रहे उस संग्राम के चलते, अचूक लक्ष्य वाले महात्मा युधिष्ठिर द्वारा रक्षित पाण्डव वीरों ने मृत्यु को ही अपना लक्ष्य बनाकर आपकी सेना से युद्ध किया।
3हे कुरुश्रेष्ठ, प्रहार में निपुण और अचूक लक्ष्य वाले गर्वीले तथा बलवान् पाण्डवों से भिड़कर कुरुसेना दावानल से भयभीत मृगियों के झुंड के समान दुर्बल और क्षुब्ध हो गई।
4उस सेना को दुर्बल और कीचड़ में धँसी हुई गाय के समान असहाय देखकर शल्य ने उसका उद्धार करने की इच्छा से पाण्डवों की सेना की ओर प्रस्थान किया।
5क्रुद्ध मद्रराज एक उत्तम धनुष लेकर पाण्डवों से युद्ध करने के लिए उन पर टूट पड़े।
6हे राजन्, उस युद्ध में विजय की इच्छा से भरे पाण्डव भी मद्रराज की ओर बढ़े और तीक्ष्ण बाणों से उन पर प्रहार किया।
7बलशाली मद्रराज ने धर्मात्मा राजा (युधिष्ठिर) की आँखों के सामने ही उस सेना पर तीक्ष्ण बाणों की वर्षा से प्रहार किया।
8पर्वतों सहित पृथ्वी महान् शब्द करती हुई काँप उठी।
9बरछों के समान तीक्ष्ण नोक वाली और चमकीली उल्काएँ वायु को चीरती हुई आकाश से पृथ्वी पर गिरने लगीं।
10हे राजन्, मृगों, भैंसों और पक्षियों के बड़े-बड़े समूह आपकी सेना के बाईं ओर से निकल गए।
11बुध के साथ युक्त शुक्र और मंगल ग्रह पाण्डवों के पीछे तथा समस्त कौरवों के सम्मुख दिखाई दिए।
12अस्त्रों के अग्रभागों से प्रज्वलित लपटें निकलीं, जिन्होंने योद्धाओं की आँखें चौंधिया दीं। कौवे और उल्लू योद्धाओं के सिरों पर तथा उनकी ध्वजाओं की चोटियों पर आ बैठे।
13तब बड़े-बड़े समूहों में एकत्र कौरवों और पाण्डवों के बीच एक घोर संग्राम हुआ।
14हे राजन्, तब कौरव अपने समस्त सेनाभागों को एकत्र करके पाण्डवों पर टूट पड़े।
15विषाद को कभी न जानने वाले शल्य ने तब कुन्तीपुत्र युधिष्ठिर पर बाणों की वैसी ही वर्षा की जैसी सहस्राक्ष इन्द्र मूसलाधार वर्षा करते हैं।
16उन्होंने भीमसेन, द्रौपदी के पाँचों पुत्रों, पाण्डु से उत्पन्न माद्री के दोनों पुत्रों, धृष्टद्युम्न, शिनि के पौत्र (सात्यकि) और शिखण्डी — इनमें से प्रत्येक पर पत्थर पर तेज किए हुए दस-दस स्वर्णपंख वाले बाणों से प्रहार किया। फिर उन महाबली ने प्रत्येक को दस-दस बाणों से घायल किया। वस्तुतः वे ग्रीष्म ऋतु के अन्त में वर्षा करते इन्द्र के समान बाण छोड़ने लगे।
17हे राजन्, तब शल्य के बाणों से सहस्रों की संख्या में प्रभद्रक और सोमक मारे गए।
18शल्य के बाण मधुमक्खियों के झुंड अथवा टिड्डियों के दल के समान, मेघों से गिरते वज्रों के समान गिरते दिखाई देते थे।
19शल्य के बाणों से आहत हाथी, घोड़े, पैदल सैनिक और महारथी गिर पड़े अथवा उच्च स्वर से विलाप करते हुए इधर-उधर भटकने लगे।
20क्रोध से आपे में न रहते हुए मद्रराज ने उस युद्ध में अपने शत्रुओं को कल्प के अन्त में संहारक के समान आच्छादित कर दिया।
21इस प्रकार शल्य द्वारा मारी जाती हुई पाण्डव सेना कुन्तीपुत्र युधिष्ठिर की ओर दौड़ी।
22हलके हाथ वाले शल्य उस युद्ध में उन पर पैने बाणों से प्रहार करके युधिष्ठिर पर बाणों की वर्षा करने लगे।
23शल्य को अश्व और पदाति सेना सहित अपनी ओर आते देखकर क्रोध से भरे राजा युधिष्ठिर ने उन्हें तीक्ष्ण बाणों से वैसे ही रोका जैसे मदमत्त हाथी को अंकुशों से रोका जाता है।
24तब शल्य ने युधिष्ठिर पर एक भयंकर बाण छोड़ा, जो भयंकर विष वाले सर्प के समान था। महात्मा कुन्तीपुत्र को बींधकर वह बाण शीघ्र ही पृथ्वी पर गिर पड़ा।
25तब क्रुद्ध वृकोदर ने शल्य को सात बाणों से, सहदेव ने पाँच बाणों से और नकुल ने दस बाणों से बींधा।
26द्रौपदी के पाँचों पुत्रों ने उन वीर और वेगवान् आर्तायनि पर बाणों की वैसी वर्षा की जैसी मेघ पर्वत पर वर्षा करते हैं।
27शल्य को चारों ओर से पार्थों द्वारा आहत होते देखकर कृतवर्मा और कृपाचार्य दोनों क्रोध में भरकर वहाँ पहुँचे।
28सदा तेजस्वी रहने वाले उलूक, सुबलपुत्र शकुनि, महारथी अश्वत्थामा — जो मुसकरा रहे थे — तथा आपके समस्त पुत्रों ने उस युद्ध में हर प्रकार से शल्य की रक्षा की।
29भीमसेन को तीन बाणों से बींधकर और बाणों का समूह छोड़ते हुए कृतवर्मा ने उस योद्धा को रोका, जो मानो साक्षात् क्रोध की मूर्ति था।
30क्रोध से भरे कृपाचार्य ने धृष्टद्युम्न पर असंख्य बाणों से प्रहार किया। शकुनि द्रौपदी के पुत्रों पर और अश्वत्थामा दोनों जुड़वाँ भाइयों पर टूट पड़े।
31योद्धाओं में श्रेष्ठ तेजस्वी दुर्योधन उस युद्ध में केशव और अर्जुन पर टूट पड़ा और उसने दोनों पर अनेक बाणों से प्रहार किया।
32हे राजन्, इस प्रकार रणभूमि के भाँति-भाँति के भागों में आपकी सेना और शत्रु के बीच सैकड़ों भयंकर भिड़न्तें हुईं।
33तब भोजराज (कृतवर्मा) ने उस भिड़न्त में भीमसेन के रथ के भूरे घोड़ों का वध कर डाला। घोड़ों से वंचित पाण्डुपुत्र अपने रथ से उतरकर अपनी गदा लेकर वैसे ही युद्ध करने लगे जैसे उठाए हुए दण्ड सहित साक्षात् संहारक।
34तब मद्रराज ने सहदेव की आँखों के सामने ही उनके घोड़ों का वध कर दिया और तब सहदेव ने अपने खड्ग से शल्य के पुत्र का वध कर डाला।
35आचार्य गौतम (कृपाचार्य) पुनः धृष्टद्युम्न से भिड़ गए और दोनों ने अपनी पूरी शक्ति लगा दी।
36आचार्यपुत्र अश्वत्थामा ने, बिना क्रोध में आए और उस युद्ध में मानो मुसकराते हुए, द्रौपदी के पाँचों वीर पुत्रों में से प्रत्येक पर दस-दस बाणों से प्रहार किया।
37उस युद्ध में भीमसेन के घोड़े पुनः मारे गए। तब वे शीघ्र ही अपने रथ से उतरे, क्रोध में संहारक द्वारा उठाए गए दण्ड के समान अपनी गदा उठाई और कृतवर्मा के रथ के घोड़ों को कुचल डाला। अपने रथ से कूदकर कृतवर्मा भाग खड़ा हुआ।
38हे राजन्, क्रोध से भरे शल्य ने भी अनेक सोमकों और पाण्डवों का वध किया और पुनः अनेक तीक्ष्ण बाणों से युधिष्ठिर पर प्रहार किया।
39तब अपने ओठ चबाते और क्रोध से आपे में न रहते हुए पराक्रमी भीम ने उस युद्ध में अपनी गदा उठाई और शल्य का वध करने के लिए उन्हीं पर उसका लक्ष्य साधा।
40वह मृत्युरात्रि में यम के दण्ड के समान थी और हाथियों, घोड़ों तथा मनुष्यों के प्राणों का नाश करने वाली थी।
41वह स्वर्ण के वस्त्र से मढ़ी हुई थी, जलती हुई उल्का के समान दिखती थी, चर्मबन्ध से युक्त थी, सर्पिणी के समान भयंकर, वज्र के समान कठोर और पूर्णतः लोहे की बनी थी।
42वह किसी मनोहर स्त्री के समान चन्दन और अन्य लेपों से लिप्त थी, मज्जा, चर्बी और रक्त से पुती हुई थी और साक्षात् यम की जिह्वा के समान प्रतीत होती थी।
43उसमें बँधी घंटियों के कारण वह इन्द्र के वज्र की गर्जना के समान शब्द करती थी। आकार में वह हाथियों के मद से भीगे हुए, अभी-अभी केंचुल छोड़े हुए भयंकर सर्प के समान थी।
44वह शत्रुओं में आतंक और मित्रों में हर्ष भरती थी। वह संसार में विख्यात थी और पर्वतशिखरों को विदीर्ण करने में समर्थ थी।
45इसी गदा से बलवान् कुन्तीपुत्र ने कैलास पर महेश्वर के मित्र क्रुद्ध अलकापति (कुबेर) को ललकारा था।
46इसी अस्त्र से भीम ने, यद्यपि अनेकों ने उन्हें रोका था, तथापि क्रोध में आकर द्रौपदी के लिए मन्दार पुष्प लाने के निमित्त गन्धमादन पर्वत पर मायाशक्ति से सम्पन्न बहुत से गर्वीले गुह्यकों का वध किया था।
47हीरों तथा अन्य रत्नों से जड़ी, अष्टकोणीय और इन्द्र के वज्र के समान विख्यात उस गदा को उठाकर महाबाहु पाण्डुपुत्र अब शल्य पर टूट पड़े।
48भयंकर शब्द करने वाली उस गदा से युद्धकुशल भीम ने शल्य के चारों वेगवान् घोड़ों को कुचल डाला।
49तब क्रोध से भरे वीर शल्य ने उस युद्ध में भीम के चौड़े वक्षःस्थल पर एक बरछा फेंका और ऊँचा रणघोष किया। वह बरछा पाण्डुपुत्र के कवच को चीरकर उनके शरीर में घुस गया।
50किन्तु निर्भय वृकोदर ने वह अस्त्र निकालकर उसी से शल्य के सारथि के वक्षःस्थल पर प्रहार किया।
51मर्मस्थल पर आहत वह सारथि रक्त वमन करता हुआ काँपते हृदय से गिर पड़ा। इस पर मद्रराज अपने रथ से उतर आए और विषाद से भरकर भीम की ओर देखने लगे।
52अपने इस प्रयत्न को इस प्रकार विफल हुआ देखकर शल्य विस्मित रह गए। शान्तचित्त मद्रराज ने अपनी गदा उठाई और अपने शत्रु को घूरने लगे।
53युद्ध में उनका वह भयंकर पराक्रम देखकर पार्थों ने अथक तेजस्वी भीम की हर्षपूर्वक पूजा की।
नेपाली
1सञ्जयले भने — जब परस्पर मारिँदै गरेका सेनाहरू यसरी क्षुब्ध भए, जब धेरै वीरहरू भागे र हात्तीहरू उच्च स्वरले चिच्याउन थाले, जब त्यस भयंकर युद्धमा पैदल सैनिकहरू चिच्याउन र कराउन थाले, जब, हे राजन्, घोडाहरू भाँतिभाँतिका दिशामा दौडन थाले, जब संहार भयंकर भयो, जब प्राणीहरूको घोर विनाश हुन थाल्यो, जब नाना अस्त्रहरू आपसमा ठोक्किन थाले, जब रथ र हात्तीहरू खिचडी भए, जब वीरहरू हर्षित भए र कातरहरू भयभीत — जब योद्धाहरू एकअर्काको वध गर्न भिडे — यमको राज्यको जनसङ्ख्या बढाउने त्यस भयंकर संहारको अवसरमा पाण्डवहरूले तीक्ष्ण बाणले तपाईंको सेनाको वध गरे र त्यसै गरी तपाईंको सेनाले पाण्डवहरूको सेनाको।
2त्यस भयोत्पादक युद्धमा, सूर्योदयको समयमा लडिँदै गरेको त्यस संग्राम चल्दै गर्दा, अचूक लक्ष्य भएका महात्मा युधिष्ठिरद्वारा रक्षित पाण्डव वीरहरूले मृत्युलाई नै आफ्नो लक्ष्य बनाएर तपाईंको सेनासँग युद्ध गरे।
3हे कुरुश्रेष्ठ, प्रहारमा निपुण र अचूक लक्ष्य भएका घमण्डी तथा बलवान् पाण्डवहरूसँग भिडेर कुरुसेना डढेलोले भयभीत मृगीहरूको बथानजस्तै दुर्बल र क्षुब्ध भयो।
4त्यस सेनालाई दुर्बल र हिलोमा फसेकी गाईजस्तै असहाय देखेर शल्यले त्यसको उद्धार गर्ने इच्छाले पाण्डवहरूको सेनातिर प्रस्थान गरे।
5क्रुद्ध मद्रराज एउटा उत्तम धनुष लिएर पाण्डवहरूसँग युद्ध गर्न तिनीहरूमाथि जाइलागे।
6हे राजन्, त्यस युद्धमा विजयको इच्छाले भरिएका पाण्डवहरू पनि मद्रराजतिर बढे र तीक्ष्ण बाणले उनीमाथि प्रहार गरे।
7बलशाली मद्रराजले धर्मात्मा राजा (युधिष्ठिर)कै आँखाअगाडि त्यस सेनामाथि तीक्ष्ण बाणको वर्षाले प्रहार गरे।
8पर्वतसहित पृथ्वी महान् शब्द गर्दै काँपी।
9बर्छीजस्तै तीक्ष्ण टुप्पो भएका र चम्किला उल्काहरू वायुलाई चिर्दै आकाशबाट पृथ्वीमा खस्न थाले।
10हे राजन्, मृग, भैँसी र पक्षीहरूका ठूला-ठूला समूह तपाईंको सेनाको बायाँतिरबाट निस्किए।
11बुधसँग युक्त शुक्र र मङ्गल ग्रह पाण्डवहरूको पछाडि तथा सम्पूर्ण कौरवहरूको सामु देखा परे।
12अस्त्रका अग्रभागबाट प्रज्वलित ज्वाला निस्किए, जसले योद्धाहरूका आँखा तिरमिराइदिए। काग र लाटोकोसेराहरू योद्धाहरूका शिरमा तथा तिनका ध्वजाका टुप्पामा आएर बसे।
13तब ठूला-ठूला समूहमा जम्मा भएका कौरव र पाण्डवहरूबीच एक घोर संग्राम भयो।
14हे राजन्, तब कौरवहरू आफ्ना सम्पूर्ण सेनाभाग जम्मा गरेर पाण्डवहरूमाथि जाइलागे।
15विषाद कहिल्यै नजान्ने शल्यले तब कुन्तीपुत्र युधिष्ठिरमाथि बाणको त्यस्तै वर्षा गरे जस्तो सहस्राक्ष इन्द्रले मुसलधारे वर्षा गर्दछन्।
16उनले भीमसेन, द्रौपदीका पाँचै पुत्र, पाण्डुबाट उत्पन्न माद्रीका दुवै पुत्र, धृष्टद्युम्न, शिनिका नाति (सात्यकि) र शिखण्डी — यीमध्ये प्रत्येकमाथि ढुङ्गामा उध्याइएका दस-दस सुनका प्वाँख भएका बाणले प्रहार गरे। अनि ती महाबलीले प्रत्येकलाई दस-दस बाणले घाइते पारे। वास्तवमा उनी ग्रीष्म ऋतुको अन्त्यमा वर्षा गर्ने इन्द्रजस्तै बाण छोड्न थाले।
17हे राजन्, तब शल्यका बाणले हजारौँको सङ्ख्यामा प्रभद्रक र सोमकहरू मारिए।
18शल्यका बाण मौरीका बथान अथवा सलहका हूलजस्तै, मेघबाट खस्ने वज्रजस्तै खसिरहेका देखिन्थे।
19शल्यका बाणले आहत हात्ती, घोडा, पैदल सैनिक र महारथीहरू लडे अथवा उच्च स्वरले विलाप गर्दै यताउति भौँतारिन थाले।
20क्रोधले आफ्नो होसमा नरहेका मद्रराजले त्यस युद्धमा आफ्ना शत्रुहरूलाई कल्पको अन्त्यमा संहारकजस्तै ढाकिदिए।
21यसरी शल्यद्वारा मारिँदै गरेको पाण्डव सेना कुन्तीपुत्र युधिष्ठिरतिर दौड्यो।
22हलुका हात भएका शल्य त्यस युद्धमा तिनीहरूमाथि उध्याइएका बाणले प्रहार गरेर युधिष्ठिरमाथि बाणको वर्षा गर्न थाले।
23शल्यलाई अश्व र पदाति सेनासहित आफूतिर आइरहेको देखेर क्रोधले भरिएका राजा युधिष्ठिरले उनलाई तीक्ष्ण बाणले त्यसै गरी रोके जसरी मतवाला हात्तीलाई अङ्कुशले रोकिन्छ।
24तब शल्यले युधिष्ठिरमाथि एउटा भयंकर बाण हाने, जो भयंकर विष भएको सर्पजस्तै थियो। महात्मा कुन्तीपुत्रलाई बिँधेर त्यो बाण चाँडै नै पृथ्वीमा खस्यो।
25तब क्रुद्ध वृकोदरले शल्यलाई सात बाणले, सहदेवले पाँच बाणले र नकुलले दस बाणले बिँधे।
26द्रौपदीका पाँचै पुत्रले ती वीर र वेगवान् आर्तायनिमाथि बाणको त्यस्तै वर्षा गरे जस्तो मेघहरूले पर्वतमाथि वर्षा गर्दछन्।
27शल्यलाई चारैतिरबाट पार्थहरूद्वारा आहत भइरहेको देखेर कृतवर्मा र कृपाचार्य दुवै क्रोधले भरिएर त्यहाँ पुगे।
28सदा तेजस्वी रहने उलूक, सुबलपुत्र शकुनि, महारथी अश्वत्थामा — जो मुस्कुराइरहेका थिए — तथा तपाईंका सम्पूर्ण पुत्रहरूले त्यस युद्धमा हरेक प्रकारले शल्यको रक्षा गरे।
29भीमसेनलाई तीन बाणले बिँधेर र बाणको समूह छोड्दै कृतवर्माले ती योद्धालाई रोके, जो मानौँ साक्षात् क्रोधको मूर्ति थिए।
30क्रोधले भरिएका कृपाचार्यले धृष्टद्युम्नमाथि असङ्ख्य बाणले प्रहार गरे। शकुनि द्रौपदीका पुत्रहरूमाथि र अश्वत्थामा दुवै जुम्ल्याहा भाइहरूमाथि जाइलागे।
31योद्धाहरूमा श्रेष्ठ तेजस्वी दुर्योधन त्यस युद्धमा केशव र अर्जुनमाथि जाइलाग्यो र उसले दुवैमाथि अनेक बाणले प्रहार गर्यो।
32हे राजन्, यसरी रणभूमिका भाँतिभाँतिका भागमा तपाईंको सेना र शत्रुबीच सयौँ भयंकर भिडन्त भए।
33तब भोजराज (कृतवर्मा)ले त्यस भिडन्तमा भीमसेनको रथका खैरा घोडाहरूको वध गरिदिए। घोडाहरूबाट वञ्चित पाण्डुपुत्र आफ्नो रथबाट ओर्लेर आफ्नो गदा लिएर त्यसै गरी युद्ध गर्न थाले जसरी उठाइएको दण्डसहित साक्षात् संहारक।
34तब मद्रराजले सहदेवकै आँखाअगाडि तिनका घोडाहरूको वध गरे र तब सहदेवले आफ्नो खड्गले शल्यका पुत्रको वध गरिदिए।
35आचार्य गौतम (कृपाचार्य) पुनः धृष्टद्युम्नसँग भिडे र दुवैले आफ्नो पूरा शक्ति लगाए।
36आचार्यपुत्र अश्वत्थामाले, क्रोधमा नआई र त्यस युद्धमा मानौँ मुस्कुराउँदै, द्रौपदीका पाँचै वीर पुत्रमध्ये प्रत्येकमाथि दस-दस बाणले प्रहार गरे।
37त्यस युद्धमा भीमसेनका घोडाहरू पुनः मारिए। तब उनी तुरुन्तै आफ्नो रथबाट ओर्ले, क्रोधमा संहारकले उठाएको दण्डजस्तै आफ्नो गदा उठाए र कृतवर्माको रथका घोडाहरू कुल्चिदिए। आफ्नो रथबाट हाम फालेर कृतवर्मा भाग्यो।
38हे राजन्, क्रोधले भरिएका शल्यले पनि अनेक सोमक र पाण्डवहरूको वध गरे र पुनः अनेक तीक्ष्ण बाणले युधिष्ठिरमाथि प्रहार गरे।
39तब आफ्ना ओठ चपाउँदै र क्रोधले आफ्नो होसमा नरहेका पराक्रमी भीमले त्यस युद्धमा आफ्नो गदा उठाए र शल्यको वध गर्न उनैमाथि त्यसको लक्ष्य साधे।
40त्यो मृत्युरात्रिमा यमको दण्डजस्तै थियो र हात्ती, घोडा तथा मनुष्यहरूका प्राणको नाश गर्ने थियो।
41त्यो सुनको वस्त्रले मोडिएको थियो, बलिरहेको उल्काजस्तै देखिन्थ्यो, चर्मबन्धले युक्त थियो, सर्पिणीजस्तै भयंकर, वज्रजस्तै कठोर र पूर्णतः फलामको बनेको थियो।
42त्यो कुनै मनोहर स्त्रीजस्तै चन्दन र अन्य लेपले लिपिएको थियो, मज्जा, बोसो र रगतले पोतिएको थियो र साक्षात् यमको जिब्रोजस्तै देखिन्थ्यो।
43त्यसमा बाँधिएका घण्टीका कारण त्यसले इन्द्रको वज्रको गर्जनजस्तै शब्द गर्दथ्यो। आकारमा त्यो हात्तीको मदले भिजेको, भर्खरै काँचुली फेरेको भयंकर सर्पजस्तै थियो।
44त्यसले शत्रुहरूमा आतङ्क र मित्रहरूमा हर्ष भर्दथ्यो। त्यो संसारमा विख्यात थियो र पर्वतशिखरहरू विदीर्ण गर्न समर्थ थियो।
45यसै गदाले बलवान् कुन्तीपुत्रले कैलासमा महेश्वरका मित्र क्रुद्ध अलकापति (कुबेर)लाई ललकारेका थिए।
46यसै अस्त्रले भीमले, यद्यपि अनेकले उनलाई रोकेका थिए, तथापि क्रोधमा आएर द्रौपदीका लागि मन्दार पुष्प ल्याउन गन्धमादन पर्वतमा मायाशक्तिले सम्पन्न धेरै घमण्डी गुह्यकहरूको वध गरेका थिए।
47हीरा तथा अन्य रत्नले जडिएको, अष्टकोणीय र इन्द्रको वज्रजस्तै विख्यात त्यस गदा उठाएर महाबाहु पाण्डुपुत्र अब शल्यमाथि जाइलागे।
48भयंकर शब्द गर्ने त्यस गदाले युद्धकुशल भीमले शल्यका चारै वेगवान् घोडा कुल्चिदिए।
49तब क्रोधले भरिएका वीर शल्यले त्यस युद्धमा भीमको चौडा छातीमाथि एउटा बर्छी हाने र उच्च रणघोष गरे। त्यो बर्छी पाण्डुपुत्रको कवच चिरेर तिनको शरीरमा पस्यो।
50तर निर्भय वृकोदरले त्यो अस्त्र निकालेर त्यसैले शल्यका सारथिको छातीमाथि प्रहार गरे।
51मर्मस्थलमा आहत ती सारथि रगत वमन गर्दै काँपिरहेको हृदयले लडे। यसमा मद्रराज आफ्नो रथबाट ओर्लिए र विषादले भरिएर भीमतिर हेर्न थाले।
52आफ्नो यो प्रयत्न यसरी विफल भएको देखेर शल्य विस्मित भए। शान्तचित्त मद्रराजले आफ्नो गदा उठाए र आफ्नो शत्रुलाई हेर्न थाले।
53युद्धमा तिनको त्यो भयंकर पराक्रम देखेर पार्थहरूले अथक तेजस्वी भीमको हर्षपूर्वक पूजा गरे।