घोर युद्ध
खण्ड 5 — द्रोण पर्व · अध्याय 95
संस्कृत
1संजय उवाच प्रविष्टयोर्महाराज पार्थवार्ष्णेययो रणे। दुर्योधने प्रयाते च पृष्ठतः पुरुषर्षभे॥
2जवेनाभ्यद्रवद् द्रोणं महता नि:स्वनेन च। पाण्डवाः सोमकैः सार्धं ततो युद्धमवर्तत॥
3तद् युद्धमभवत् तीव्र तुमुलं लोमहर्षणम्। कुरूणां पाण्डवानां च व्यूहस्य पुरतोऽद्भुतम्॥
4राजन् कदाचिन्नास्माभिईष्टं तादृङ् न च श्रुतम्। यादृङ् मध्यगते सूर्ये युद्धमासीद् विशाम्पते॥
5धृष्टाद्युम्नमुखाः पार्था व्यूढानीकाः प्रहारिणः। द्रोणस्य सैन्यं ते सर्वे शरवर्षैरवाकिरन्॥
6वयं द्रोणं पुरस्कृत्य सर्वशस्त्रभृतां वरम्। पार्षतप्रमुखान् पार्थानभ्यवर्षाम सायकैः॥
7महामेघाविवोदीर्णौ मिश्रवातौ हिमात्यये। सेनाग्रे प्रचकाशेते रुचिरे रथभूषिते॥
8समेत्य तु महासेने चक्रतुर्वेगमुत्तमम्। जाह्नवीयमुने नद्यौ प्रावृषीवोल्बणोदके॥
9नानाशस्त्रपुरोवातो द्विपाश्वरथसंवृतः। गदाविद्युन्महारौद्रः संग्रामजलदो महान्॥ भारद्वाजानिलोद्भूतः। शरधारासहस्रवान्। अभ्यवर्षन्महासैन्यः पाण्डुसेनाग्निमुद्धतम्॥
10समुद्रमिव धर्मान्ते विशन् घोरो महानिलः। व्याक्षोभयदनीकानि पाण्डवानां द्विजोत्तमः॥
11तेऽपि सर्वप्रयत्नेन द्रोणमेव समाद्रवन्। बिभित्सन्तो महासेतुं वार्योधाः प्रबला इव॥
12वारयामास तान् द्रोणो जलौघमचलो यथा। पाण्डवान् समरे क्रुद्धान् पाञ्चालांश्च सकेकयान्॥
13अथापरे च राजानः परिवृत्य समन्ततः। महाबला रणे शूराः पञ्चालानन्ववारयन्॥
14ततो रणे नरव्याघ्रः पार्षतः पाण्डवैः सह। संजघानासकृद् द्रोणं विभित्सुररिवाहिनीम्॥
15यथैव शरवर्षाणि द्रोणो वर्षति पार्षते। तथैव शरवर्षाणि धृष्टद्युम्नोऽप्यवर्षत॥
16सनिस्त्रिंशपुरोवातः शक्तिप्रासर्टिसंवृतः। ज्याविधुच्चापसंहादो धृष्टद्युम्नबलाहकः॥
17शरधाराश्मवर्षाणि व्यसृजत् सर्वतो दिशम्। निनन् रथवराश्वौघान् प्लावयामास वाहिनीम्॥
18यं यमाच्छच्छरैोणः पाण्डवानां रथव्रजम्। ततस्ततः शरैर्दोणमपाकर्षत पार्षतः॥
19तथा तु यतमानस्य द्रोणस्य युधि भारत। धृष्टद्युम्नं समासाद्य त्रिधा सैन्यमभिद्यत॥
20भोजमेकेऽभ्यवर्तन्त जलसन्धं तथापरे। पाण्डवैर्हन्यमानाश्च द्रोणमेवापरे ययुः॥
21संघट्टयति सैन्यानि द्रोणस्तु रथिनां वरः। व्यधमच्चापि तान्यस्य धृष्टद्युम्नो महारथः॥
22धार्तराष्ट्रास्तथाभूता वध्यन्ते पाण्डुसृञ्जयैः। अगोपाः पशवोऽरण्ये बहुभिः श्वापदैरिव॥
23कालः स्म ग्रसते योधान् धृष्टद्युम्नेन मोहितान्। संग्रामे तुमुले तस्मिन्निति सम्मेनिरे जनाः॥
24कुनृपस्य यथा राष्टं दुर्भिक्षव्याधितस्करैः। द्राव्यते तद्वदापन्ना पाण्डवैस्तव वाहिनी॥
25अर्करश्मिविमिश्रेषु शस्त्रेषु कवचेषु च। चढूंषि प्रत्यहन्यन्त सैन्येन रजसा तथा॥
26त्रिधाभूतेषु सैन्येषु वध्यमानेषु पाण्डवैः। अमर्षितस्ततो द्रोणः पञ्चालान् व्यधमच्छरैः॥
27मृद्गतस्तान्यनीकानि निघ्नतश्चापि सायकैः। बभूव रूपं द्रोणस्य कालाग्नेरिव दीप्यतः॥
28रथं नागं हयं चापि पत्तिनश्च विशाम्पते। एकैकेनेषुणा संख्ये निर्बिभेद महारथः॥
29पाण्डवानां तु सैन्येषु नास्ति कश्चित् स भारत। दधार योरणे बाणान् द्रोणचापच्युतान् प्रभो॥
30तत् पच्यमानमर्केण द्रोणसायकतापितम्। बभ्राम पार्षतं सैन्यं तत्र तत्रैव भारत॥
31तथैव पार्षतेनापि काल्यमानं बलं तव। अभवत् सर्वतो दीप्तं शुष्कं वनमिवाग्निना॥
32बाध्यमानेषु सैन्येषु द्रोणपार्षतसायकैः। त्यक्त्वा प्राणान् परं शक्त्या युध्यन्ते सर्वतोमुखाः॥३३
33तावकानां परेषां च युध्यतां भरतर्षभ। नासीत् कश्चिन्महाराज योऽत्याक्षीत् संयुगं भयात्।।३४
34भीमसेनं तु कौन्तेयं सोदर्याः पर्यवारयन्। विविंशतिचित्रसेनो विकर्णश्च महारथः॥
35विन्दानुविन्दावावन्त्यौ क्षेमधूर्तिश्च वीर्यवान्। त्रयाणां तव पुत्राणां त्रय एवानुयायिनः॥
36बाह्लीकराजस्तेजस्वी कुलपुत्रो महारथः। सहसेन; सहामात्यो द्रौपदेयानवारयत्॥
37शैब्यो गोवासनो राजा योधैर्दशशतावरैः। काश्यस्याभिभुवः पुत्रं पराक्रान्तमवारयत्॥
38अजातशत्रु कौन्तेयं ज्वलन्तमिव पावकम्। मदाणामीश्वरः शल्योराजाराजानमावृणोत्॥
39दुःशासनस्त्ववस्थाप्य स्वमनीकममर्षणः। सात्यकि प्रत्ययौ क्रुद्धः शूरो रथवरं युधि॥
40स्वकेनाहमनीकेन संनद्धः कवचावृतः। चतुःशतैर्महेष्वासैश्चेकितानमवारयम्॥
41शकुनिस्तु सहानीको माद्रीपुत्रमवारयत्। गान्धारकैः सप्तशतैश्चापशक्त्यसिपाणिभिः॥
42विन्दानुविन्दावावन्त्यौविराटं मस्यमार्च्छताम्। प्राणांस्त्यक्त्वा महेष्वासौ मित्रार्थेऽभ्युद्यतायुधौ॥
43शिखण्डिनं याज्ञसेनि रुन्धानमपराजितम्। बाह्रीकः प्रतिसंयत्तः पराक्रान्तमवारयत्॥
44धृष्टद्युम्नं तु पाञ्चाल्यं क्रूरैः सार्धं प्रभद्रकैः। आवन्त्यः सहसौवीरैः क्रुद्धरूपमवारयत्॥
45घटोत्कचं तथा शूरं राक्षसं क्रूरकर्मिणम्। अलायुधोऽद्रवत् क्रुद्धमायान्तमाहवे॥
46अलम्बुषं राक्षसेन्द्रं कुन्तिभोजो महारथः। सैन्येन महता युक्तः क्रुद्धरूपमवारयत्॥
47सैन्धवः पृष्ठतस्त्वासीत् सर्वसैन्यस्य भारत। रक्षितः परमेष्वासे: कृपप्रभृतिभी रथैः॥
48तस्यास्तां चक्ररक्षौ द्वौ सैन्धवस्य बृहत्तमौ। द्रौणिर्दक्षिणतो राजन् सूतपुत्रश्च वामतः॥
49पृष्ठगोपास्तु तस्यासन् सौमदत्तिपुरोगमाः। कृपश्च वृषसेनश्च शल: शल्यश्च दुर्जयः॥
50नीतिमन्तो महेष्वासाः सर्वे युद्धविशारदाः। सैन्धवस्य विधायैवं रक्षां युयुधिरे ततः॥
अङ्ग्रेजी
1Sanjaya said When that foremost of men viz., king Duryodhana had started from behind, following Pritha's son and him of the Vrishni race, both of whom, O monarch, had penetrated into the Kaurava ranks.
2The Pandavas supported by the Somakas furiously assaulted Drona, creating a loud din. Thereupon a fearful battle commenced between them and Drona's troops.
3The battle then that commenced between the Kurus and the Pandavas at the van of their array was terrible, awful and capable of making the hair to stand erect; and it was wonderful to the extreme.
4O king, that battle that raged when the sun shone on the meridian, was such that we had neither seen nor heard of its like, ever before.
5The troops of the sons of Pritha commanded by Dhristadyumna, all accomplished in smiting and arranged in proper order, covered the division of Drona with arrowy showers.
6We also placing that foremost of all wielders of bow namely Drona, at our head, began to pour our showers of arrows on the Parthas headed by the son of Prishata.
7The vanguards of the two hosts, teeming with cars and appearing charming, then looked like two masses of clouds in the summer sky, rushing towards each other, being driven by opposite winds.
8Clashing against each other, the two armies put forth their exertions, like the rivers Ganga and Yamuna swelling with water during the rain season.
9Having various kinds of weapons for the wind that preceeded them, abounding in elephants, horses and chariots, surcharged with the lightning formed by the flashing of maces wielded by warriors, the fierce and thick mass of cloud constituted by the army of the Kurus. Driven forward by the tempest constituted by Drona and incessantly pouring its arrowy showers, tried to extinguish the raging fie constituted by the Pandavas.
10Then that foremost of regenerate heroes, namely Drona, agitated the Pandava hosts like a raging tempest of the summer, agitating the mighty main.
11They also, putting forth all their endeavours, awaited Drona himself, like a strong current of water striking against an embankment with a view of carry it away.
12Then like unto a mountain checking the progress of torrents of water, in that battle, Drona held in check the enraged Pandavas, Parichalas and Kekayas.
13Other kings also endued with great mighty and heroism began to oppose the Panchalas, having surrounded them on all sides.
14Thereafter in that battle, that foremost of men, viz., Prishata's son, supported by the Pandavas, repeatedly assailed Drona desirous of breaking through his division.
15Indeed, as as Drona poured his arrowy showers on the son of Prishata, so also, did this latter pour his own on the son of Bharadvaja.
16Then the Dhristadyumna-cloud having rapiers and swords for the winds that preceeded it, well-furnished with darts, lances and scimitar, having the bowstring for its flashes of lightning and the twang of the bow for its rumbling.
17Poured, on all directions, torrents of weapons, for its showers of stones, slaying large bodies of car-warriors, best steed; he seemed to deluge the earth with currents of blood, created by means of his weapon.
18Then with his arrows Prishata's son turned Drona away from all those breaches in the ranks of the car-warriors of the Pandavas, through which the latter tried to pass, striking the men there with his arrows.
19Then O Bharata, the division of Drona, although he exerted to the best of his mighty, became divided in divided in three parts, having encountered Dhrishtadyumna in battle.
20One of these divisions retraced their steps towards Kritavarman the ruler of the Bhojas, the other towards Jalasandha and the other slaughtered by the Pandavas fell back upon Drona himself.
21Then, as many times did that foremost of car-warriors, Drona rally his troops, so many times did that mighty car-warrior Dhrishtadyumna break and route them.
22Then like herds of cattle destitute of herdsmen slain by the beasts of prey, the troops of the Kurus divided in three divisions, began to be slaughtered by the Pandavas and the Srinjayas.
23SO People then thought that in that terrible battle Death himself devoured up warriors stupefied by the mighty Dhrishtadyumna.
24Just as the dominions of a wicked monarch are devasted by famine, pestilence and marauders, were your Own troops slaughtered and destroyed by the Pandavas.
25Our eyes were then dazzled and blinded by the weapons and armours on which the sun's rays were reflected, as also by the dust raised by the troops.
26Then when his troops had been divided in three bodies and when they were being slaughtered by the Pandavas, Drona inflamed with fury, began to consume the Panchalas with his arrows.
27Then as Drona, crushed and slew the hostile host with his arrows, his appearance looked like that of the blazing fire that appears in the time of the universal Dissolution.
28That mighty car-warrior, o king, then in that battle, began to pierce car-warriors, elephants and steeds and foot-soldiers each with a single arrow only.
29There was none, O Bharata, in the host of the Pandavas who could bear the arrows in that battle, shot, O lord, from the bow of Drona.
30Scorched by the rays of the sun and felled by the arrows of Drona, the army of the Pandavas, O Bharata, began to reel about on the field.
31So also your troops afflicted by the arrows of Parshata, appeared to blaze up at every place, like a dry forest on fire.
32When the troops were thus being slaughtered by the arrows of Drona and Prishata's son, all warriors, heedless of their lives, fought on putting forth all their best energies.
33O foremost of the Bharatas, then there was none among your or the enemy's host, who, O mighty monarch, forsook the fight out of fear.
34His brothers, Vivinshati, Chitrasena and the mighty car-warrior Vikarna, opposed Kunti's son Bhimasena in the battle.
35The two princes from Avanti, viz., Vinda and Anuvinda and the highly puissant Kshemadhurti were the followers of your three sons,
36That mighty car-warrior, the king of the Balhikas, endued with strength and nobility of birth, assisted by his troops and ministers, began to hold in check the sons of Draupadi.
37Shaivya, the king of the Govasanas supported by a thousand excellent warriors, faced the son of the Kashi king and began to oppose that valorous prince.
38King Shalya the ruler of the Madras began to resist king Ajatsatru Yudhishthira that son of Kunti, who resembled a blazing fire.
39The vindictive Dushasana inflamed with rage and inspired with courage and heading his own troops, advanced upon that foremost of car-warriors viz. Satyaki.
40Myself cased in mail, furnished with arms and supported by my troops, numbering four hundred picked bowmen strong, resisted Chekitana himself.
41Shakuni accompanied by seven hundred Gandhara warriors armed with lances darts and bows, began to oppose the son of Madri.
42The two princes Vinda and Anuvinda, both fierce bowmen, for the sake of their friend Duryodhana, rushed upon Virata the ruler of the Matsyas, heedless of their lives and holding their weapons over head.
43Exerting his best, Balhika resisted the invincible and puissant Sikhandin the son of Yajnasena, capable resisting all foes.
44The prince of Avanti supported by the Sauviras and the ruthless ruthless Prabhadrakas opposed Dhristadyumna the Panchala prince whose very appearance reflected wrath.
45Alayudha quickly rushed upon that various Rakshasa Ghatotkacha of fierce deeds who was proceeding to battle with fury.
46The mighty car-warrior Kuntibhoja, supported by large division of troops resisted that wrathful Alambusha that best of the Rakshasas.
47Thus in that battle thousands of single combats were fought, O Bharata; and then the ruler of the Sindhus was stationed behind all the troops and he was there protected by Kripa and other such car-warriors and bowmen.
48O King, then the son of Drona on the right and the son of Suta on the left, there, two great warriors were engaged in protecting the carwheels of the ruler of the Sindhus.
49A number of other warriors headed by Somadattas' son, viz., Kripa,, Vrishasena, Shala and the invincible Shalya were engaged in protecting his rear.
50Thus many warriors accomplished in the art of fighting and conversant with the rules of policy, having arranged for the safety of the Sindhu king, went on fighting with the Pandavas.
हिन्दी
1सञ्जय ने कहा — जब पुरुषों में श्रेष्ठ राजा दुर्योधन पृथापुत्र तथा वृष्णिवंशी कृष्ण के पीछे-पीछे चल पड़े, हे राजन्, जो दोनों ही कौरव सेना की पंक्तियों में घुस चुके थे —
2तब सोमकों द्वारा समर्थित पाण्डवों ने महान् कोलाहल करते हुए द्रोण पर क्रुद्ध होकर आक्रमण किया। इस पर उनके तथा द्रोण की सेनाओं के बीच एक भयङ्कर युद्ध आरम्भ हो गया।
3तब कुरुओं और पाण्डवों के बीच उनके व्यूह के अग्रभाग पर जो युद्ध आरम्भ हुआ, वह भयङ्कर, भयावह तथा रोंगटे खड़े कर देनेवाला था; और वह अत्यन्त अद्भुत भी था।
4हे राजन्, सूर्य के मध्याह्न में चमकते समय जो युद्ध छिड़ा, वह ऐसा था जिसके समान हमने न कभी पहले देखा था और न सुना ही था।
5धृष्टद्युम्न के नेतृत्व में पृथापुत्रों की सेनाओं ने, जो सब प्रहार करने में निपुण थीं और उचित क्रम में सजी हुई थीं, द्रोण की सेना को बाणवर्षा से ढक दिया।
6हमने भी समस्त धनुर्धरों में श्रेष्ठ उन द्रोण को अपने आगे रखकर पृषत के पुत्र के नेतृत्व में आए पार्थों पर अपनी बाणवर्षा करनी आरम्भ की।
7रथों से भरे हुए तथा मनोहर दिखनेवाले उन दोनों सेनाओं के अग्रभाग उस समय ग्रीष्म के आकाश में विपरीत वायुओं से प्रेरित होकर एक-दूसरे की ओर दौड़ते हुए मेघों के दो पुञ्जों के समान प्रतीत हो रहे थे।
8एक-दूसरे से टकराकर वे दोनों सेनाएँ ऐसे जोर लगाने लगीं जैसे वर्षा ऋतु में जल से उमड़ती हुई गङ्गा और यमुना नदियाँ।
9नाना प्रकार के शस्त्र जिसके आगे चलनेवाली वायु थे, जो हाथियों, घोड़ों और रथों से भरा था, जो योद्धाओं द्वारा घुमाई गई गदाओं की चमक से बनी बिजली से भरा था — कुरुओं की सेना से बना वह प्रचण्ड और सघन मेघपुञ्ज, द्रोणरूपी आँधी से प्रेरित होकर तथा निरन्तर अपनी बाणवर्षा बरसाते हुए, पाण्डवों से बनी प्रचण्ड अग्नि को बुझाने का प्रयत्न करने लगा।
10तब द्विजवीरों में श्रेष्ठ उन द्रोण ने पाण्डवों की सेनाओं को उसी प्रकार विक्षुब्ध किया जैसे ग्रीष्म की प्रचण्ड आँधी महासागर को विक्षुब्ध कर देती है।
11उन्होंने भी अपना पूरा प्रयत्न करते हुए स्वयं द्रोण की प्रतीक्षा की, जैसे जल की प्रबल धारा किसी बाँध को बहा ले जाने के अभिप्राय से उससे टकराती है।
12तब उस युद्ध में जल की धाराओं की गति रोकनेवाले पर्वत के समान द्रोण ने क्रुद्ध पाण्डवों, पाञ्चालों और केकयों को रोक दिया।
13महान् बल और वीरता से सम्पन्न अन्य राजा भी पाञ्चालों को सब ओर से घेरकर उनका सामना करने लगे।
14तत्पश्चात् उस युद्ध में पुरुषों में श्रेष्ठ पृषतपुत्र ने पाण्डवों द्वारा समर्थित होकर द्रोण की सेना को भेदने की इच्छा से बार-बार उन पर आक्रमण किया।
15सचमुच, जैसे द्रोण पृषत के पुत्र पर अपनी बाणवर्षा करते थे, वैसे ही वे भी भरद्वाज के पुत्र पर अपनी बाणवर्षा करते थे।
16तब खड्ग और तलवारें जिसके आगे चलनेवाली वायु थीं, जो भालों, शक्तियों और कृपाणों से भली-भाँति सुसज्जित था, जिसकी प्रत्यञ्चा बिजली की चमक और धनुष की टङ्कार गर्जन थी — वह धृष्टद्युम्नरूपी मेघ —
17सब दिशाओं में अपने शस्त्रों की धाराएँ बरसाने लगा, जो उसके ओलों की वर्षा थीं, तथा रथियों और उत्तम अश्वों के विशाल समूहों का वध करने लगा; वे अपने अस्त्रों द्वारा उत्पन्न रक्त की धाराओं से पृथ्वी को आप्लावित करते जान पड़े।
18तब पृषत के पुत्र ने अपने बाणों से पाण्डवों के रथियों की पंक्तियों में बने उन समस्त छिद्रों से द्रोण को हटा दिया, जिनसे होकर वे निकलने का प्रयत्न कर रहे थे और वहाँ के मनुष्यों पर अपने बाणों से प्रहार कर रहे थे।
19तब हे भारत, द्रोण की सेना, यद्यपि उन्होंने अपनी पूरी शक्ति लगाई, युद्ध में धृष्टद्युम्न से भिड़कर तीन भागों में विभक्त हो गई।
20इनमें से एक भाग भोजराज कृतवर्मा की ओर लौट पड़ा, दूसरा जलसन्ध की ओर और तीसरा पाण्डवों द्वारा संहृत होकर स्वयं द्रोण की ओर पीछे हट गया।
21तब रथियों में श्रेष्ठ वे द्रोण जितनी बार अपनी सेनाओं को पुनः संगठित करते, उतनी ही बार महारथी धृष्टद्युम्न उन्हें तोड़कर तितर-बितर कर देते।
22तब जैसे ग्वालों से रहित गायों के झुण्ड हिंस्र पशुओं द्वारा मारे जाते हैं, वैसे ही तीन भागों में बँटी हुई कुरुओं की सेनाएँ पाण्डवों और सृञ्जयों द्वारा मारी जाने लगीं।
23तब लोगों ने ऐसा समझा कि उस भयङ्कर युद्ध में महाबली धृष्टद्युम्न द्वारा मूर्च्छित किए गए योद्धाओं को स्वयं मृत्यु ही निगल रही है।
24जैसे किसी दुष्ट राजा के राज्य अकाल, महामारी और लुटेरों से उजाड़ दिए जाते हैं, वैसे ही आपकी सेनाएँ पाण्डवों द्वारा मारी और नष्ट की गईं।
25तब जिन शस्त्रों और कवचों पर सूर्य की किरणें प्रतिबिम्बित हो रही थीं, उनसे तथा सेनाओं द्वारा उड़ाई गई धूल से हमारी आँखें चौंधिया गईं और अन्धी हो गईं।
26तब जब उनकी सेनाएँ तीन भागों में बँट गईं और जब वे पाण्डवों द्वारा मारी जा रही थीं, तब क्रोध से जलते हुए द्रोण अपने बाणों से पाञ्चालों को भस्म करने लगे।
27तब जब द्रोण ने अपने बाणों से शत्रुसेना को कुचला और मारा, तब उनका रूप उस प्रज्वलित अग्नि के समान लगने लगा जो सर्वप्रलय के समय प्रकट होती है।
28हे राजन्, तब उस युद्ध में उन महारथी ने रथियों, हाथियों, घोड़ों और पैदल सैनिकों में से प्रत्येक को केवल एक-एक बाण से बींधना आरम्भ किया।
29हे भारत, हे प्रभो, पाण्डवों की सेना में ऐसा कोई नहीं था जो उस युद्ध में द्रोण के धनुष से छोड़े गए बाणों को सह सके।
30हे भारत, सूर्य की किरणों से झुलसी और द्रोण के बाणों से गिराई गई पाण्डवों की सेना रणभूमि में लड़खड़ाने लगी।
31उसी प्रकार पृषतपुत्र के बाणों से पीड़ित आपकी सेनाएँ भी सब जगह जलते हुए सूखे वन के समान भभकती हुई प्रतीत हुईं।
32जब इस प्रकार द्रोण और पृषत के पुत्र के बाणों से सेनाओं का संहार हो रहा था, तब समस्त योद्धा अपने प्राणों की चिन्ता छोड़कर अपनी सर्वोत्तम शक्ति लगाते हुए लड़ते रहे।
33हे भरतश्रेष्ठ, हे महाराज, तब आपकी अथवा शत्रु की सेना में ऐसा कोई नहीं था जिसने भय से युद्ध का परित्याग किया हो।
34आपके पुत्रों में विविंशति, चित्रसेन और महारथी विकर्ण ने युद्ध में कुन्तीपुत्र भीमसेन का सामना किया।
35अवन्ती के दोनों राजकुमार विन्द और अनुविन्द तथा परम पराक्रमी क्षेमधूर्ति आपके उन तीनों पुत्रों के अनुगामी थे।
36बल और कुल की श्रेष्ठता से सम्पन्न महारथी बाह्लीकराज ने अपनी सेनाओं और मन्त्रियों की सहायता से द्रौपदी के पुत्रों को रोकना आरम्भ किया।
37गोवासनों के राजा शैव्य ने एक सहस्र उत्तम योद्धाओं के समर्थन से काशिराज के पुत्र का सामना किया और उन पराक्रमी राजकुमार को रोकना आरम्भ किया।
38मद्रराज राजा शल्य ने प्रज्वलित अग्नि के समान कुन्तीपुत्र राजा अजातशत्रु युधिष्ठिर का सामना करना आरम्भ किया।
39प्रतिशोध की भावना से भरा दुःशासन क्रोध से जलते हुए तथा साहस से भरकर अपनी सेनाओं का नेतृत्व करते हुए रथियों में श्रेष्ठ उन सात्यकि पर चढ़ आया।
40मैं स्वयं कवच धारण किए, शस्त्रों से सज्जित तथा चार सौ चुने हुए धनुर्धरों की अपनी सेना के समर्थन से स्वयं चेकितान का सामना करता रहा।
41भालों, शक्तियों और धनुषों से सज्जित सात सौ गान्धार योद्धाओं सहित शकुनि ने माद्री के पुत्र का सामना करना आरम्भ किया।
42दोनों राजकुमार विन्द और अनुविन्द, जो दोनों ही प्रचण्ड धनुर्धर थे, अपने मित्र दुर्योधन के लिए अपने प्राणों की चिन्ता छोड़कर तथा सिर के ऊपर शस्त्र उठाए मत्स्यराज विराट पर टूट पड़े।
43अपना पूरा प्रयत्न करते हुए बाह्लीक ने समस्त शत्रुओं का सामना करने में समर्थ यज्ञसेन के पुत्र अजेय और पराक्रमी शिखण्डी को रोका।
44सौवीरों और निर्दयी प्रभद्रकों द्वारा समर्थित अवन्तीराजकुमार ने पाञ्चालराजकुमार धृष्टद्युम्न का सामना किया, जिनके मुख पर ही क्रोध झलक रहा था।
45अलायुध शीघ्रता से उस विविध कर्मोंवाले तथा भयङ्कर कर्म करनेवाले राक्षस घटोत्कच पर टूट पड़ा, जो क्रोध से युद्ध की ओर बढ़ रहा था।
46सेना की एक विशाल टुकड़ी के समर्थन से महारथी कुन्तिभोज ने राक्षसों में श्रेष्ठ उस क्रुद्ध अलम्बुष का सामना किया।
47हे भारत, इस प्रकार उस युद्ध में सहस्रों द्वन्द्वयुद्ध लड़े गए; और तब सिन्धुराज समस्त सेनाओं के पीछे स्थित थे और वहाँ कृप तथा वैसे ही अन्य रथियों और धनुर्धरों द्वारा उनकी रक्षा की जा रही थी।
48हे राजन्, तब दाहिनी ओर द्रोण के पुत्र और बाईं ओर सूत के पुत्र — ये दोनों महान् योद्धा वहाँ सिन्धुराज के रथचक्रों की रक्षा में लगे हुए थे।
49सोमदत्त के पुत्र के नेतृत्व में अनेक अन्य योद्धा — अर्थात् कृप, वृषसेन, शल तथा अजेय शल्य — उनके पृष्ठभाग की रक्षा में लगे हुए थे।
50इस प्रकार युद्धकला में निपुण तथा नीति के नियमों के ज्ञाता अनेक योद्धा सिन्धुराज की सुरक्षा का प्रबन्ध करके पाण्डवों से युद्ध करते रहे।
नेपाली
1सञ्जयले भने — जब पुरुषहरूमा श्रेष्ठ राजा दुर्योधन पृथापुत्र तथा वृष्णिवंशी कृष्णको पछिपछि हिँडे, हे राजन्, जो दुवै नै कौरव सेनाका पङ्क्तिमा पसिसकेका थिए —
2तब सोमकहरूद्वारा समर्थित पाण्डवहरूले ठूलो कोलाहल गर्दै द्रोणमाथि क्रुद्ध भई आक्रमण गरे। यसमा तिनीहरू तथा द्रोणका सेनाहरूबीच एउटा भयङ्कर युद्ध आरम्भ भयो।
3तब कुरु र पाण्डवहरूबीच तिनका व्यूहको अग्रभागमा जुन युद्ध आरम्भ भयो, त्यो भयङ्कर, भयावह तथा जीउ सिरिङ्ग पार्ने थियो; र त्यो अत्यन्त अद्भुत पनि थियो।
4हे राजन्, सूर्य मध्याह्नमा चम्किरहेका बेला जुन युद्ध छेडियो, त्यो यस्तो थियो जसको समान हामीले न कहिल्यै पहिले देखेका थियौँ, न सुनेका नै थियौँ।
5धृष्टद्युम्नको नेतृत्वमा पृथापुत्रहरूका सेनाले, जो सबै प्रहार गर्नमा निपुण थिए र उचित क्रममा सजिएका थिए, द्रोणको सेनालाई बाणवर्षाले ढाकिदिए।
6हामीले पनि सम्पूर्ण धनुर्धरहरूमा श्रेष्ठ ती द्रोणलाई आफ्नो अगाडि राखेर पृषतका पुत्रको नेतृत्वमा आएका पार्थहरूमाथि आफ्नो बाणवर्षा गर्न थाल्यौँ।
7रथले भरिएका तथा मनोहर देखिने ती दुवै सेनाका अग्रभाग त्यस बेला ग्रीष्मको आकाशमा विपरीत वायुले प्रेरित भई एकअर्कातिर दौडिरहेका मेघका दुई पुञ्जझैँ प्रतीत भइरहेका थिए।
8एकअर्कासँग ठोक्किएर ती दुवै सेनाले यसरी जोर लगाउन थाले जसरी वर्षा ऋतुमा जलले उर्लंदै गरेका गङ्गा र यमुना नदी।
9नाना प्रकारका शस्त्र जसका अगाडि चल्ने वायु थिए, जो हात्ती, घोडा र रथले भरिएको थियो, जो योद्धाहरूद्वारा घुमाइएका गदाको चमकले बनेको बिजुलीले भरिएको थियो — कुरुहरूको सेनाबाट बनेको त्यो प्रचण्ड र घना मेघपुञ्ज, द्रोणरूपी आँधीले प्रेरित भई तथा निरन्तर आफ्नो बाणवर्षा बर्साउँदै, पाण्डवहरूबाट बनेको प्रचण्ड आगो निभाउने प्रयत्न गर्न थाल्यो।
10तब द्विजवीरहरूमा श्रेष्ठ ती द्रोणले पाण्डवहरूका सेनालाई त्यसै गरी विक्षुब्ध पारे जसरी ग्रीष्मको प्रचण्ड आँधीले महासागरलाई विक्षुब्ध पार्दछ।
11तिनीहरूले पनि आफ्नो पूरा प्रयत्न गर्दै स्वयं द्रोणको प्रतीक्षा गरे, जसरी जलको प्रबल धारा कुनै बाँधलाई बगाएर लैजाने अभिप्रायले त्यसमा ठोक्किन्छ।
12तब त्यस युद्धमा जलका धाराको गति रोक्ने पर्वतझैँ द्रोणले क्रुद्ध पाण्डव, पाञ्चाल र केकयहरूलाई रोकिदिए।
13महान् बल र वीरताले सम्पन्न अरू राजाहरूले पनि पाञ्चालहरूलाई चारैतिरबाट घेरेर तिनीहरूको सामना गर्न थाले।
14त्यसपछि त्यस युद्धमा पुरुषहरूमा श्रेष्ठ पृषतपुत्रले पाण्डवहरूद्वारा समर्थित भई द्रोणको सेना भेद्ने इच्छाले पटकपटक उनीमाथि आक्रमण गरे।
15साँच्चै, जसरी द्रोणले पृषतका पुत्रमाथि आफ्नो बाणवर्षा गर्थे, त्यसरी नै उनले पनि भरद्वाजका पुत्रमाथि आफ्नो बाणवर्षा गर्थे।
16तब खड्ग र तरवार जसका अगाडि चल्ने वायु थिए, जो भाला, शक्ति र कृपाणले राम्ररी सुसज्जित थियो, जसको ताँदो बिजुलीको चमक र धनुको टङ्कार गर्जन थियो — त्यो धृष्टद्युम्नरूपी मेघ —
17सबै दिशामा आफ्ना शस्त्रका धारा बर्साउन थाल्यो, जो त्यसका असिनाको वर्षा थिए, तथा रथी र उत्तम अश्वका विशाल समूहको वध गर्न थाल्यो; उनले आफ्ना अस्त्रद्वारा उत्पन्न रगतका धाराले पृथ्वीलाई आप्लावित पारेजस्तो देखियो।
18तब पृषतका पुत्रले आफ्ना बाणले पाण्डवहरूका रथीहरूका पङ्क्तिमा बनेका ती सम्पूर्ण प्वालबाट द्रोणलाई हटाइदिए, जसबाट हुँदै उनी निस्कने प्रयत्न गरिरहेका थिए र त्यहाँका मानिसहरूमाथि आफ्ना बाणले प्रहार गरिरहेका थिए।
19तब हे भारत, द्रोणको सेना, यद्यपि उनले आफ्नो पूरा शक्ति लगाए, युद्धमा धृष्टद्युम्नसँग भिडेर तीन भागमा विभक्त भयो।
20तीमध्ये एउटा भाग भोजराज कृतवर्मातिर फर्कियो, अर्को जलसन्धतिर र तेस्रो पाण्डवहरूद्वारा संहार गरिएर स्वयं द्रोणतिर पछि हट्यो।
21तब रथीहरूमा श्रेष्ठ ती द्रोणले जति पटक आफ्ना सेनालाई पुनः सङ्गठित गर्थे, त्यति नै पटक महारथी धृष्टद्युम्नले तिनलाई भाँचेर छरपस्ट पारिदिन्थे।
22तब जसरी गोठालाविहीन गाईका बथान हिंस्रक पशुहरूद्वारा मारिन्छन्, त्यसरी नै तीन भागमा बाँडिएका कुरुहरूका सेना पाण्डव र सृञ्जयहरूद्वारा मारिन थाले।
23तब मानिसहरूले यस्तो ठाने कि त्यस भयङ्कर युद्धमा महाबली धृष्टद्युम्नद्वारा मूर्छित पारिएका योद्धाहरूलाई स्वयं मृत्युले नै निलिरहेको छ।
24जसरी कुनै दुष्ट राजाका राज्य अनिकाल, महामारी र लुटेराहरूले उजाड पारिन्छन्, त्यसरी नै तपाईंका सेना पाण्डवहरूद्वारा मारिए र नष्ट पारिए।
25तब जुन शस्त्र र कवचमा सूर्यका किरण प्रतिबिम्बित भइरहेका थिए, तिनले तथा सेनाहरूद्वारा उडाइएको धूलोले हाम्रा आँखा तिरमिराए र अन्धा भए।
26तब जब उनका सेना तीन भागमा बाँडियो र जब तिनीहरू पाण्डवहरूद्वारा मारिँदै थिए, तब क्रोधले जल्दै द्रोणले आफ्ना बाणले पाञ्चालहरूलाई भस्म पार्न थाले।
27तब जब द्रोणले आफ्ना बाणले शत्रुसेनालाई कुल्चे र मारे, तब उनको रूप त्यस प्रज्वलित आगोझैँ देखिन थाल्यो जो सर्वप्रलयका बेला प्रकट हुन्छ।
28हे राजन्, तब त्यस युद्धमा ती महारथीले रथी, हात्ती, घोडा र पैदल सैनिकमध्ये प्रत्येकलाई केवल एक-एक बाणले बिँध्न थाले।
29हे भारत, हे प्रभु, पाण्डवहरूको सेनामा यस्तो कोही थिएन जसले त्यस युद्धमा द्रोणको धनुबाट छाडिएका बाण सहन सकोस्।
30हे भारत, सूर्यका किरणले डढेको र द्रोणका बाणले ढालिएको पाण्डवहरूको सेना रणभूमिमा लडखडाउन थाल्यो।
31त्यसै गरी पृषतपुत्रका बाणले पीडित तपाईंका सेना पनि सबै ठाउँमा जलिरहेको सुक्खा वनझैँ दन्किरहेको प्रतीत भयो।
32जब यसरी द्रोण र पृषतका पुत्रका बाणले सेनाहरूको संहार भइरहेको थियो, तब सम्पूर्ण योद्धा आफ्ना प्राणको चिन्ता छाडेर आफ्नो सर्वोत्तम शक्ति लगाउँदै लडिरहे।
33हे भरतश्रेष्ठ, हे महाराज, तब तपाईंको अथवा शत्रुको सेनामा यस्तो कोही थिएन जसले डरले युद्धको परित्याग गरेको होस्।
34तपाईंका पुत्रहरूमध्ये विविंशति, चित्रसेन र महारथी विकर्णले युद्धमा कुन्तीपुत्र भीमसेनको सामना गरे।
35अवन्तीका दुवै राजकुमार विन्द र अनुविन्द तथा परम पराक्रमी क्षेमधूर्ति तपाईंका ती तीनै पुत्रका अनुगामी थिए।
36बल र कुलको श्रेष्ठताले सम्पन्न महारथी बाह्लीकराजले आफ्ना सेना र मन्त्रीहरूको सहायताले द्रौपदीका पुत्रहरूलाई रोक्न थाले।
37गोवासनहरूका राजा शैव्यले एक हजार उत्तम योद्धाको समर्थनले काशिराजका पुत्रको सामना गरे र ती पराक्रमी राजकुमारलाई रोक्न थाले।
38मद्रराज राजा शल्यले प्रज्वलित आगोझैँ कुन्तीपुत्र राजा अजातशत्रु युधिष्ठिरको सामना गर्न थाले।
39प्रतिशोधको भावनाले भरिएका दुःशासन क्रोधले जल्दै तथा साहसले भरिएर आफ्ना सेनाको नेतृत्व गर्दै रथीहरूमा श्रेष्ठ ती सात्यकिमाथि चढे।
40म स्वयं कवच धारण गरेर, शस्त्रले सजिएर तथा चार सय छानिएका धनुर्धरहरूको आफ्नो सेनाको समर्थनले स्वयं चेकितानको सामना गरिरहेँ।
41भाला, शक्ति र धनुले सजिएका सात सय गान्धार योद्धासहित शकुनिले माद्रीका पुत्रको सामना गर्न थाले।
42दुवै राजकुमार विन्द र अनुविन्द, जो दुवै नै प्रचण्ड धनुर्धर थिए, आफ्ना मित्र दुर्योधनका लागि आफ्ना प्राणको चिन्ता छाडेर तथा टाउकोमाथि शस्त्र उठाएर मत्स्यराज विराटमाथि जाइलागे।
43आफ्नो पूरा प्रयत्न गर्दै बाह्लीकले सम्पूर्ण शत्रुको सामना गर्न समर्थ यज्ञसेनका पुत्र अजेय र पराक्रमी शिखण्डीलाई रोके।
44सौवीर र निर्दयी प्रभद्रकहरूद्वारा समर्थित अवन्तीराजकुमारले पाञ्चालराजकुमार धृष्टद्युम्नको सामना गरे, जसको मुखमै क्रोध झल्किरहेको थियो।
45अलायुध हतारिँदै त्यस विविध कर्म भएका तथा भयङ्कर कर्म गर्ने राक्षस घटोत्कचमाथि जाइलाग्यो, जो क्रोधले युद्धतिर बढिरहेको थियो।
46सेनाको एउटा विशाल टुकडीको समर्थनले महारथी कुन्तिभोजले राक्षसहरूमा श्रेष्ठ त्यस क्रुद्ध अलम्बुषको सामना गरे।
47हे भारत, यसरी त्यस युद्धमा हजारौँ द्वन्द्वयुद्ध लडिए; र तब सिन्धुराज सम्पूर्ण सेनाहरूको पछाडि रहेका थिए र त्यहाँ कृप तथा त्यस्तै अरू रथी र धनुर्धरहरूद्वारा उनको रक्षा गरिँदै थियो।
48हे राजन्, तब दाहिनेतिर द्रोणका पुत्र र देब्रेतिर सूतका पुत्र — यी दुवै महान् योद्धा त्यहाँ सिन्धुराजका रथचक्रको रक्षामा लागिरहेका थिए।
49सोमदत्तका पुत्रको नेतृत्वमा अरू अनेक योद्धा — अर्थात् कृप, वृषसेन, शल तथा अजेय शल्य — उनको पृष्ठभागको रक्षामा लागिरहेका थिए।
50यसरी युद्धकलामा निपुण तथा नीतिका नियमका ज्ञाता अनेक योद्धाले सिन्धुराजको सुरक्षाको प्रबन्ध गरेर पाण्डवहरूसँग युद्ध गरिरहे।