प्रतिज्ञा पर्व — सुभद्राको विलाप
खण्ड 5 — द्रोण पर्व · अध्याय 78
संस्कृत
1संजय उवाच एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य केशवस्य महात्मनः। सुभद्रा पुत्रशोकार्ता विललाप सुदुःखिता॥
2हा पुत्र मम मन्दायाः कथमेत्यासि संयुगम्। निधनं प्राप्तवांस्तात पितुस्तुल्यपराक्रमः॥
3कथमिन्दीवरश्यामं सुदंष्ट्रं चारुलोचनम्। मुखं ते दृश्यते वत्स गुण्ठितं रणरेणुना॥
4नूनं शूरं निपतितं त्वां पश्यन्त्यनिवर्तिनम्। सुशिरोग्रीवबाह्वसं व्यूढोरस्कं नतोदरम्॥ चारूपचितसर्वांङ्गं स्वक्षं शस्त्रक्षताचितम्। भूतानि त्वां निरीक्षन्ते नूनं चन्द्रमिवोदितम्॥
5शयनीयं पुरा यस्य स्पर्ध्यास्तरणसंवृतम्। भूमावद्य कथं शेषे विप्रविद्धः सुखोचितः॥
6योऽन्वास्यत पुरा वीरो वस्त्रीभिर्महाभुजः। कथमन्वास्यते सोऽद्य शिवभिः पतितो मृधे॥
7सोऽस्तूयत पुरा हृष्टैः सूतमागधबन्दिभिः। सोऽद्य क्रव्याद्गणैधौरैर्विनदद्भिपास्यते॥
8पाण्डवेषु च नाथेषु वृष्णिवीरेषु वा विभो। पञ्चालेषु च वीरेषु हतः केनास्यनाथवत्॥
9अतृप्तदर्शना पुत्र दर्शनस्य तवानघ। मन्दभाग्या गमिष्यामि व्यक्तमद्य यमक्षयम्॥
10विशालाक्षं सुकेशान्तं चारुवाक्यं सुगन्धि च। तव पुत्र कदा भूयो मुखं द्रक्ष्यामि निव्रणम्॥
11धिग् बलं भीमसेनस्य धिक् पार्थस्य धनुष्मताम्। धिग् वीर्यं वृष्णिवीराणां पञ्चालानां च धिग्बलम्।।
12धिक्केकयांस्तथा चेदीन् मत्स्यांश्चैवाथ सृञ्जयान्। ये त्वां रणगतं वीरं न शेकुरभिरक्षितुम्॥
13अद्य पश्यामि पृथिवीं शून्यामिव हतत्विषम्। अभिमन्युमपश्यन्ती शोकव्याकुललोचना॥
14स्वस्रीयं वासुदेवस्य पुत्रं गाण्डीवधन्वनः। कथं त्वातिरथं वीरं द्रक्ष्याम्यद्य निपातितम्॥
15एह्येहि तृषितो वत्स सतनौ पूर्णो पिबाशु मे। अङ्कमारुह्य मन्दाया ह्यतुप्तायाश्च दर्शने॥
16हा वीर दृष्टो नष्टश्च घनं स्वप्न इवासि मे। अहो ह्यनित्यं मानुष्यं जलबुद्बुदचञ्चलम्॥
17इमां ते तरुणी भार्यां तवाधिभिरभिप्लुताम्। कथं संधारयिष्यामि विवत्सामिव धेनुकाम्॥
18अहो ाकाले प्रस्थानं कृतवानसि पुत्रका विहाय फलकाले मां सुगृद्धां तव दर्शने॥
19नूनं गतिः कृतान्तस्य प्राज्ञैरपि सुदुर्विदा। यत्र तत्वं केशवे नाथे संग्रामेऽनाथवद्धतः॥
20यज्वनां दानशीलानां ब्राह्मणानां कृतात्मनाम्। चरितब्रह्मचर्याणां पुण्यतीर्थावगाहिनाम्॥ कृतज्ञानां वदान्यानां गुरुशुश्रूषिणामपि। सहस्रदक्षिणानां च या गतिस्तामवाप्नुहि॥
21या गतिर्युध्यमानानां शूराणामनिवर्तिनाम्। हत्वारीन् निहतानां च संग्रामे तां गतिं व्रज॥
22गोसहस्रप्रदातॄणां क्रतुदानां च या गतिः। नैवेशिकं चाभिमतं ददतां या गति: शुभा।॥
23ब्राह्मणेभ्यः शरण्येभ्यो निधिं निदधतां च या। या चापि न्यस्तदण्डानां तां गतिं व्रज पुत्रक॥
24ब्रह्मचर्येण यां यान्ति मुनयः संशितव्रताः। एकपल्यश्च यां यान्ति तां गतिं व्रज पुत्रक॥
25राज्ञां सुचरितैर्या च गतिर्भवति शाश्वती। चतुराश्रमिणां पुण्यैः पावितानां सुरक्षितैः॥ दीनानुकम्पिनां या च सततं संविभागिनाम्। पैशुन्याच्च निवृत्तानां तां गतिं व्रज पुत्रक॥
26व्रतिनां धर्मशीलानां गुरुशुश्रूषिणामपि। अमोघातिथिनां या च तां गतिं व्रज पुत्रक॥
27कृच्छ्रेषु या धारयतामात्मानं व्यसनेषु च। गतिः शोकाग्निदग्धानां तां गतिं व्रज पुत्रका॥
28मातापित्रोश्च शुश्रूषां कल्पयन्तीह ये सदा। स्वदारनिरतानां च या गतिस्तामवाप्नुहि॥
29ऋतुकाले स्वकां भार्यां गच्छतां या मनीषिणाम्। परस्त्रीभ्यो निवृत्तानां तां गतिं व्रज पुत्रक॥
30साम्ना ये सर्वभूतानि पश्यन्ति गतमत्सराः। नारुंतुदानां क्षमिणां या गतिस्तामवाप्नुहि॥
31मधुमांसनिवृत्तानां मदाद् दम्भात् तथानृतात्। परोपतापत्यक्तानां तां गतिं व्रज पुत्रक॥
32ह्रीमन्तः सर्वशास्त्रज्ञा ज्ञानतृप्ता जितेन्द्रियाः। यां गतिं साधवो यान्ति तां गति व्रज पुत्रक॥
33एवं विलपती दीनां सुभद्रां शोककर्शिताम्। अन्वपद्यत पाञ्चाली वैराटिसहितां तदा॥
34ताः प्रकामं रुदित्वा च विलय च सुदुःखताः। उन्मत्तवत् तदा राजन् विसंज्ञा न्यपतन् क्षितौ॥
35सोपचारस्तु कृष्णश्च दुःखितां भृशदुःखितः। सिक्त्वांभसा समाश्वास्य तत्तदुक्त्वा हितं वचः॥ विसंज्ञकल्पां रुदती मर्मविद्धां प्रवेपतीम्। भगिनीं पुण्डरीकाक्ष इदं वचनमब्रवीत्॥
36सुभद्रे मा शुचः पुत्रं पाञ्चाल्याश्वासयोत्तराम्। गतोऽभिमन्युः प्रथितां गतिं क्षत्रियपुङ्गवः॥
37ले सन्ति पुरुषा नो वरानने। *गांत यान्तु ह्यभिमन्योर्यशस्विनः॥
38कुर्याम तद् वयं कर्म क्रियासु सुहृदश्च नः। कृतवान् यादृगौकस्तव पुत्रोमहारथः॥
39एवमाश्वास्य भगिनीं द्रौपदीमपि चोत्तराम्। पार्थस्यैव महाबाहुः पार्श्वमागादरिंदमः॥
40ततोऽभ्यनुज्ञाय नृपान् कृष्णा बन्धूंस्तथार्जुनम्। विवेशान्त:पुरे राजस्ते च जग्मुर्यथालयम्॥
अङ्ग्रेजी
1Sanjaya said Having heard these words of Keshava of high-soul, Subhadra afflicted with grief on account of her son and sorely distressed, began to lament piteously.
2Alas! son of my unfortunate self, why did you go to the battle? Oh son equal in prowess to your father, how could you perish?
3Oh my dear child, how shall I see your face dark like the blue lotus and graced with beautiful teeth and charming eyes, soiled with the dust of battle-field!
4Surely, heroic and unretreating as you were, you are now being seen by every body. Of graceful head, well-formed neck and arms, of expensive chest, of low belly of limbs, decked with ornaments, of charming eyes and covered with wounds of weapons, surely creatures are now looking at you as if at the rising moon!
5Alas! you who used to lie down on beds covered with precious coverlets, alas, how could you, ever used to luxuries, now lie down on the bare earth, being pierced with arrows!
6That hero of mighty arms who used formerly to be attended upon by most beautiful damsels, Oh, how can he, prostrate on the field of battle, pass his time today in the company of the jackals!
7He who formerly used to be eulogised by the joyful bards, minstrels and singers alas, he, today, is greeted by the dreadful flesh-eaters with their fierce yells!
8O son! having the Pandavas, the Vrishni heroes and the Panchalas for your protector, by whom have you been slain like one helpless?
9O my sinless son! my desire for looking at you is not yet satiated. Unfortunate that I am, I shall surely today go to the regions of Death.
10When again O my son, shall I see that face of yours, graced with expansive eyes, covered with beautiful looks and from which sweet words and fragrant perfume used always to come out?
11Fie on the strength of Bhima, fie on the 'bowmanship of Arjuna, fie on the prowess of the Vrishni heroes and fie on the mighty of the Panchalas!
12Fie on the Kaikayas and on the Chedis and the Matsyas and the Srinjayas, who all, united together, could not protect that hero when he went to battle.
13Today do I see the earth vacant and destitute of its beauty, inasmuch as I do not see Abhimanyu and my eyes are blinded with grief.
14How shall we see you slain, you who are the son of the wielder of the Gandiva, the son of Vasudeva's sister, you who are a hero and a Atiratha too!
15Dear son! Come to me. You would thirsty. Suck milk from my breast immediately by taking a seat on lap as I am an unfortunate mother who had to live thirsty to see your face.
16Alas, O hero, you were like a hoard of treasure to me, seen and lost in dream. Alas! everything human is as transitory as even a bubble of water!
17How shall I comfort your young wife overwhelmed by the grief caused by your death and resembling a cow bereft of its calf.
18Alas, Oh my son, you have passed away prematurely at a time when you were on the point of bearing fruit, although I yearn to have a sight of you!
19Surely the ways of the Destroyer are mysterious even to the wise, inasmuch as, you, having Keshava himself for your protector, have been slain in battle like one perfectly helpless.
20May you, O son, attain that end which is theirs that perform sacrifices, theirs that are Brahmanas of purified soul, theirs that observe the vow Bhramacharya, theirs that have bathed in the sacred waters, theirs that are grateful, theirs that are devoted to the performance of benevolent deeds, theirs that serve their preceptors and theirs that make profuse sacrificial presents!
21May that end be yours which they attain who fight and never retreat or who fall in battle after slaying their numerous foes!
22That blessed end which they attain who give away a thousand cows or who perform charitable deeds at a sacrifice or who give away houses and palaces to the liking of the recipients.
23Or who give away gems and jewels to worthy Brahmanas or who mete out just punishments, O son, may that blessed end be yours!
24O son, may you attain to that end which sages of rigid vows attain to, by the performance of Brahmacharya or that end which is attained by the women who marry but once their husbands.
25That eternal and which is obtained by monarchs through their good conduct or by those persons who, leading one after another all the four modes of life and through the observance of duties, have purified themselves. That end which they attain who are kind to the poor and the woe-stricken or who equally divide objects of enjoyments amongst themselves and their dependents or who are free from the influence of malice, O son, may that end be yours!
26That end which is theirs, who observe their vows, theirs that are devoted to righteous practices, theirs that serve their elders and preceptors, theirs that never drive away guests from their doors, O son, may that end by yours!
27O son, may you attain to that end which they attain who preserve the coolness of their temper in the most difficult circumstances, however much they may be consumed by the fire of sorrow!
28May you attain to the end of those who always take care of their father and mother and who never enjoy the company of women other than their own wives!
29May you attain, O son, to the end of those who hold sexual intercourse with their own wives during their seasons, of those who restrain themselves from enjoying others; wives! even
30May you attain to the end of those, who, free from malice, look upon every one with an eye of peace or who are forgiving and never enflict distress on others!
31O son, may you attain to the end of those who ever hold themselves aloof from money, meat, intoxicating drinks, pride and falsehood or who never cause pain to any body else!
32O son, may you attain that end which they attain who are modest, learned in all the Shastras, content in knowledge and hold their passions under check.
33While the distressed Subhadra, overwhelmed with grief, had been thus lamenting, Panchali accompanied by Vairata's daughter, came to her.
34Then copiously lamenting and bewailing under the weight of their grief, they fell down, Oking, on the earth, senseless and like so many mad creatures.
35Then the highly-afflicted Krishna who was there ready with water sprinkled water on the face of them and for comforting them said such salutary words that should be said on such occasions. Then the eyes of resembling lotuspetals said these words to his sister, weeping, insensible, trembling and pierced in her very heart.
360 Subhadra, bewail not your son; O Panchali, console the sister of Ullara. Abhimany'i, that foremost of Kshatriyas, has atlaired in the most excellent state.
37you of charming countenance, may all the other people of our race that are yet alive attain to that state which the illustrious Abhimanyu has attained!
38We, supported by our allies, desire to accomplish that feat in this battle, the like of which, O lady, your son, that mighty carwarrior, achieved single-handed.
39Thus having consoled his sister and Draupadi and Uttara, that subduer of foes, that mighty-armed one, (viz., Krishna) came back to Partha's side.
40Then with the permission of his relatives and of the kings and of Arjuna, O monarch, Krishna retired to the inner apartments of the latter's pavilion; the rest of the kings then retired to their respective quarters.
हिन्दी
1सञ्जय ने कहा — महात्मा केशव के ये वचन सुनकर अपने पुत्र के कारण शोक से पीड़ित और अत्यन्त व्यथित सुभद्रा करुण विलाप करने लगी।
2हाय, मुझ अभागिनी के पुत्र, तू युद्ध में क्यों गया? हाय पुत्र, अपने पिता के समान पराक्रमी होकर भी तू किस प्रकार नष्ट हो गया?
3हाय मेरे प्रिय बालक, नीलकमल के समान श्याम, सुन्दर दाँतों और मनोहर नेत्रों से सुशोभित तेरे उस मुख को मैं रणभूमि की धूल से मलिन हुआ किस प्रकार देखूँगी!
4निश्चय ही वीर और पीछे न हटने वाले तुझे अब सब लोग देख रहे हैं। सुन्दर मस्तक, सुगठित ग्रीवा और भुजाओं वाले, विशाल वक्षःस्थल वाले, कृश उदर वाले, आभूषणों से अलंकृत अंगों वाले, मनोहर नेत्रों वाले और अस्त्रों के घावों से ढके हुए तुझे प्राणी अब इस प्रकार देख रहे हैं मानो उदय होते हुए चन्द्रमा को देख रहे हों!
5हाय, जो बहुमूल्य चादरों से ढकी शय्याओं पर सोया करता था, हाय, सदा सुखों में पला हुआ वह अब बाणों से बिंधकर नंगी भूमि पर किस प्रकार पड़ा है!
6जिस महाबाहु वीर की सेवा पहले परम सुन्दरी युवतियाँ किया करती थीं, हाय, वह आज रणभूमि पर पड़ा हुआ सियारों की संगति में किस प्रकार समय बिता रहा है!
7जिसकी पहले प्रसन्न चारण, बन्दीजन और गायक स्तुति किया करते थे, हाय, आज उसका स्वागत भयंकर मांसभक्षी प्राणी अपनी घोर चीत्कारों से कर रहे हैं!
8हे पुत्र, पाण्डवों, वृष्णिवीरों और पाञ्चालों को अपना रक्षक रखते हुए भी तू किसके द्वारा असहाय के समान मारा गया?
9हे मेरे निष्पाप पुत्र, तुझे देखने की मेरी इच्छा अभी तृप्त नहीं हुई। मैं अभागिनी आज निश्चय ही यमलोक को जाऊँगी।
10हे मेरे पुत्र, विशाल नेत्रों से सुशोभित, सुन्दर छटा से ढका हुआ और जिससे सदा मधुर वचन तथा सुगन्धित श्वास निकला करते थे, तेरे उस मुख को मैं फिर कब देखूँगी?
11भीम के बल को धिक्कार है, अर्जुन की धनुर्विद्या को धिक्कार है, वृष्णिवीरों के पराक्रम को धिक्कार है और पाञ्चालों के बल को धिक्कार है!
12कैकेयों को, चेदियों को, मत्स्यों को और सृञ्जयों को धिक्कार है, जो सब एक साथ मिलकर भी उस वीर की रक्षा न कर सके जब वह युद्ध में गया।
13आज मुझे यह पृथ्वी सूनी और अपनी शोभा से रहित दिखाई देती है, क्योंकि मैं अभिमन्यु को नहीं देख पाती और मेरे नेत्र शोक से अन्धे हो गए हैं।
14तुझे मारा गया हम किस प्रकार देखेंगे — तुझे, जो गाण्डीवधारी का पुत्र है, वसुदेव की बहिन का पुत्र है, जो वीर है और अतिरथी भी है!
15प्रिय पुत्र, मेरे पास आ। तुझे प्यास लगी होगी। मेरी गोद में बैठकर तुरन्त मेरा स्तनपान कर — क्योंकि मैं वह अभागिनी माता हूँ जिसे तेरा मुख देखने की प्यास लिए ही जीना पड़ रहा है।
16हाय वीर, तू मेरे लिए स्वप्न में देखे और खोए हुए धन के कोष के समान था। हाय, मनुष्य का सब कुछ जल के बुलबुले के समान ही क्षणभंगुर है!
17तेरी मृत्यु से उत्पन्न शोक से अभिभूत और बछड़े से बिछुड़ी गौ के समान तेरी उस युवती पत्नी को मैं किस प्रकार धैर्य बँधाऊँगी?
18हाय, हे मेरे पुत्र, तू ऐसे समय अकाल में ही चला गया जब तू फल देने को ही था — यद्यपि मैं तेरे दर्शन के लिए तरस रही हूँ!
19निश्चय ही विधाता के मार्ग बुद्धिमानों के लिए भी रहस्यमय हैं, क्योंकि स्वयं केशव को अपना रक्षक रखते हुए भी तू युद्ध में पूर्णतः असहाय के समान मारा गया।
20हे पुत्र, तुझे वह गति प्राप्त हो जो यज्ञ करने वालों की है, शुद्ध आत्मा वाले ब्राह्मणों की है, ब्रह्मचर्य व्रत का पालन करने वालों की है, पवित्र जलों में स्नान करने वालों की है, कृतज्ञों की है, परोपकार के कर्मों में लगे रहने वालों की है, अपने गुरुजनों की सेवा करने वालों की है और प्रचुर यज्ञदक्षिणा देने वालों की है!
21तुझे वह गति प्राप्त हो जो उन्हें मिलती है जो युद्ध करते हैं और कभी पीछे नहीं हटते, अथवा जो अपने असंख्य शत्रुओं का वध करके युद्ध में गिरते हैं!
22वह मंगलमय गति जो उन्हें प्राप्त होती है जो सहस्र गौएँ दान करते हैं, अथवा जो यज्ञ में दानकर्म करते हैं, अथवा जो ग्रहण करने वालों की रुचि के अनुसार गृह और प्रासाद दान करते हैं —
23— अथवा जो योग्य ब्राह्मणों को रत्न और मणियाँ दान करते हैं, अथवा जो न्यायपूर्वक दण्ड देते हैं — हे पुत्र, वही मंगलमय गति तुझे प्राप्त हो!
24हे पुत्र, तुझे वह गति प्राप्त हो जो कठोर व्रतों वाले ऋषि ब्रह्मचर्य के पालन से प्राप्त करते हैं, अथवा वह गति जो उन स्त्रियों को प्राप्त होती है जो एक ही बार अपने पति से विवाह करती हैं।
25वह सनातन गति जो राजाओं को उनके सदाचरण से प्राप्त होती है, अथवा उन पुरुषों को जो एक के पश्चात् एक चारों आश्रमों का पालन करते हुए और अपने धर्मों के आचरण से स्वयं को शुद्ध कर लेते हैं; वह गति जो उन्हें प्राप्त होती है जो दीनों और दुःखियों पर दया करते हैं, अथवा जो भोग की वस्तुओं को अपने और अपने आश्रितों के बीच समान रूप से बाँटते हैं, अथवा जो द्वेष के प्रभाव से मुक्त हैं — हे पुत्र, वही गति तुझे प्राप्त हो!
26वह गति जो उनकी है जो अपने व्रतों का पालन करते हैं, जो धर्माचरण में लगे रहते हैं, जो अपने बड़ों और गुरुजनों की सेवा करते हैं, जो अपने द्वार से अतिथियों को कभी नहीं लौटाते — हे पुत्र, वही गति तेरी हो!
27हे पुत्र, तुझे वह गति प्राप्त हो जो उन्हें मिलती है जो अत्यन्त कठिन परिस्थितियों में भी अपने चित्त की शीतलता बनाए रखते हैं, चाहे वे शोक की अग्नि से कितने ही जलते क्यों न हों!
28तुझे उन पुरुषों की गति प्राप्त हो जो सदा अपने माता-पिता की देखभाल करते हैं और जो अपनी पत्नियों के अतिरिक्त अन्य स्त्रियों की संगति का कभी सेवन नहीं करते!
29हे पुत्र, तुझे उन पुरुषों की गति प्राप्त हो जो अपनी ही पत्नियों के साथ उनके ऋतुकाल में समागम करते हैं और जो दूसरों की स्त्रियों का भोग करने से अपने को रोकते हैं!
30तुझे उनकी गति प्राप्त हो जो द्वेष से मुक्त होकर सबको शान्ति की दृष्टि से देखते हैं, अथवा जो क्षमाशील हैं और दूसरों को कभी कष्ट नहीं देते!
31हे पुत्र, तुझे उनकी गति प्राप्त हो जो धन, माँस, मादक पेय, अहंकार और असत्य से सदा दूर रहते हैं, अथवा जो किसी दूसरे को कभी पीड़ा नहीं पहुँचाते!
32हे पुत्र, तुझे वह गति प्राप्त हो जो उन्हें मिलती है जो विनम्र हैं, समस्त शास्त्रों में निष्णात हैं, ज्ञान में सन्तुष्ट हैं और अपनी इन्द्रियों को वश में रखते हैं।
33जब व्यथित सुभद्रा शोक से अभिभूत होकर इस प्रकार विलाप कर रही थी, तब विराट की पुत्री के साथ पाञ्चाली उसके पास आई।
34तब हे राजन्, अपने शोक के भार से विस्तार से विलाप और रुदन करती हुई वे उन्मत्त प्राणियों के समान अचेत होकर पृथ्वी पर गिर पड़ीं।
35तब वहाँ जल लिए तैयार खड़े अत्यन्त व्यथित कृष्ण ने उनके मुखों पर जल छिड़का और उन्हें धैर्य बँधाने के लिए ऐसे हितकर वचन कहे जो ऐसे अवसरों पर कहे जाने चाहिए। तब कमलदलों के समान नेत्रों वाले उन्होंने अपनी उस बहिन से, जो रो रही थी, संज्ञाशून्य थी, काँप रही थी और जिसका हृदय बिंध गया था, ये वचन कहे —
36हे सुभद्रा, अपने पुत्र के लिए विलाप मत करो; हे पाञ्चाली, उत्तरा को धैर्य बँधाओ। क्षत्रियों में श्रेष्ठ अभिमन्यु ने परम उत्तम गति प्राप्त की है।
37हे मनोहर मुख वाली, हमारे कुल के जो अन्य सब लोग अभी जीवित हैं, वे भी वही गति प्राप्त करें जो यशस्वी अभिमन्यु ने प्राप्त की है!
38हे देवी, अपने सहयोगियों के सहारे हम इस युद्ध में वही पराक्रम करना चाहते हैं, जैसा तुम्हारे उस महारथी पुत्र ने अकेले ही कर दिखाया।
39इस प्रकार अपनी बहिन को तथा द्रौपदी और उत्तरा को धैर्य बँधाकर वे शत्रुदमन महाबाहु (कृष्ण) पार्थ के पास लौट आए।
40तब हे राजन्, अपने सम्बन्धियों की, राजाओं की और अर्जुन की अनुमति लेकर कृष्ण अर्जुन के शिविर के भीतरी कक्षों में चले गए; शेष राजा भी तब अपने-अपने शिविरों को लौट गए।
नेपाली
1सञ्जयले भने — महात्मा केशवका यी वचन सुनेर आफ्नो पुत्रका कारण शोकले पीडित र अत्यन्त व्यथित सुभद्रा करुण विलाप गर्न थालिन्।
2हाय, म अभागिनीका पुत्र, तिमी युद्धमा किन गयौ? हाय पुत्र, आफ्ना पिताजस्तै पराक्रमी भएर पनि तिमी कसरी नष्ट भयौ?
3हाय मेरा प्रिय बालक, नीलकमलजस्तै श्याम, सुन्दर दाँत र मनोहर आँखाले सुशोभित तिम्रो त्यो मुख म रणभूमिको धूलोले मैलो भएको कसरी हेर्नेछु!
4निश्चय नै वीर र पछि नहट्ने तिमीलाई अब सबै जनाले हेरिरहेका छन्। सुन्दर शिर, सुगठित गर्दन र भुजा भएका, विशाल छाती भएका, कृश पेट भएका, आभूषणले अलंकृत अङ्ग भएका, मनोहर आँखा भएका र अस्त्रका घाउले ढाकिएका तिमीलाई प्राणीहरूले अब यसरी हेरिरहेका छन् मानौँ उदाउँदै गरेको चन्द्रमालाई हेरिरहेका होऊन्!
5हाय, जो बहुमूल्य ओछ्यानले ढाकिएका शय्यामा सुत्ने गर्थ्यो, हाय, सदा सुखमा हुर्केको त्यो अब बाणले बिँधिएर नाङ्गो भुइँमा कसरी ढलेको छ!
6जुन महाबाहु वीरको सेवा पहिले परम सुन्दरी युवतीहरूले गर्थे, हाय, ऊ आज रणभूमिमा ढलेर स्यालहरूको सङ्गतिमा कसरी समय बिताइरहेको छ!
7जसको पहिले प्रसन्न चारण, बन्दीजन र गायकहरूले स्तुति गर्थे, हाय, आज उसको स्वागत भयङ्कर मासुभक्षी प्राणीहरूले आफ्ना घोर चित्कारले गरिरहेका छन्!
8हे पुत्र, पाण्डव, वृष्णिवीर र पाञ्चालहरूलाई आफ्नो रक्षक राख्दाराख्दै पनि तिमी कसद्वारा असहायजस्तै मारियौ?
9हे मेरा निष्पाप पुत्र, तिमीलाई हेर्ने मेरो इच्छा अझै तृप्त भएको छैन। म अभागिनी आज निश्चय नै यमलोक जानेछु।
10हे मेरा पुत्र, विशाल आँखाले सुशोभित, सुन्दर छटाले ढाकिएको र जसबाट सदा मधुर वचन तथा सुगन्धित सास निस्कने गर्थ्यो, तिम्रो त्यो मुख म फेरि कहिले देख्नेछु?
11भीमको बललाई धिक्कार छ, अर्जुनको धनुर्विद्यालाई धिक्कार छ, वृष्णिवीरहरूको पराक्रमलाई धिक्कार छ र पाञ्चालहरूको बललाई धिक्कार छ!
12कैकेयहरूलाई, चेदिहरूलाई, मत्स्यहरूलाई र सृञ्जयहरूलाई धिक्कार छ, जो सबै एकसाथ मिलेर पनि ती वीरको रक्षा गर्न सकेनन् जब ऊ युद्धमा गयो।
13आज मलाई यो पृथ्वी सुनसान र आफ्नो शोभाबाट रहित देखिन्छ, किनभने म अभिमन्युलाई देख्न सक्दिनँ र मेरा आँखा शोकले अन्धा भएका छन्।
14तिमीलाई मारिएको हामी कसरी हेर्नेछौँ — तिमीलाई, जो गाण्डीवधारीको पुत्र हौ, वसुदेवकी बहिनीको पुत्र हौ, जो वीर हौ र अतिरथी पनि हौ!
15प्रिय पुत्र, मकहाँ आऊ। तिमीलाई तिर्खा लागेको होला। मेरो काखमा बसेर तुरुन्तै मेरो दूध पिऊ — किनभने म त्यो अभागिनी माता हुँ जसलाई तिम्रो मुख हेर्ने तिर्खा लिएरै बाँच्नुपरिरहेको छ।
16हाय वीर, तिमी मेरा लागि सपनामा देखिएको र हराएको धनको कोषजस्तै थियौ। हाय, मानिसको सबै कुरा पानीको फोकाजस्तै क्षणभङ्गुर छ!
17तिम्रो मृत्युबाट उत्पन्न शोकले अभिभूत र बाच्छाबाट छुट्टिएकी गाईजस्तै तिम्री त्यस युवती पत्नीलाई म कसरी धैर्य बँधाउनेछु?
18हाय, हे मेरा पुत्र, तिमी यस्तो बेला अकालमै गयौ जब तिमी फल दिनै लागेका थियौ — यद्यपि म तिम्रो दर्शनका लागि तड्पिरहेकी छु!
19निश्चय नै विधाताका मार्ग बुद्धिमान्हरूका लागि पनि रहस्यमय छन्, किनभने स्वयं केशवलाई आफ्नो रक्षक राख्दाराख्दै पनि तिमी युद्धमा पूर्णतः असहायजस्तै मारियौ।
20हे पुत्र, तिमीलाई त्यो गति प्राप्त होस् जो यज्ञ गर्नेहरूको हो, शुद्ध आत्मा भएका ब्राह्मणहरूको हो, ब्रह्मचर्य व्रत पालन गर्नेहरूको हो, पवित्र जलमा स्नान गर्नेहरूको हो, कृतज्ञहरूको हो, परोपकारका कर्ममा लागिरहनेहरूको हो, आफ्ना गुरुजनको सेवा गर्नेहरूको हो र प्रचुर यज्ञदक्षिणा दिनेहरूको हो!
21तिमीलाई त्यो गति प्राप्त होस् जो तिनीहरूले पाउँछन् जो युद्ध गर्छन् र कहिल्यै पछि हट्दैनन्, अथवा जो आफ्ना असंख्य शत्रुको वध गरेर युद्धमा ढल्छन्!
22त्यो मङ्गलमय गति जो तिनीहरूले पाउँछन् जो हजार गाई दान गर्छन्, अथवा जो यज्ञमा दानकर्म गर्छन्, अथवा जो ग्रहण गर्नेहरूको रुचिअनुसार गृह र प्रासाद दान गर्छन् —
23— अथवा जो योग्य ब्राह्मणहरूलाई रत्न र मणि दान गर्छन्, अथवा जो न्यायपूर्वक दण्ड दिन्छन् — हे पुत्र, त्यही मङ्गलमय गति तिमीलाई प्राप्त होस्!
24हे पुत्र, तिमीलाई त्यो गति प्राप्त होस् जो कठोर व्रत भएका ऋषिहरूले ब्रह्मचर्यको पालनबाट प्राप्त गर्छन्, अथवा त्यो गति जो ती स्त्रीहरूले पाउँछन् जसले एक पटक मात्र आफ्नो पतिसँग विवाह गर्छन्।
25त्यो सनातन गति जो राजाहरूलाई तिनको सदाचरणबाट प्राप्त हुन्छ, अथवा ती पुरुषहरूलाई जो एकपछि अर्को चारै आश्रमको पालन गर्दै र आफ्ना धर्मको आचरणबाट आफूलाई शुद्ध पार्छन्; त्यो गति जो तिनीहरूले पाउँछन् जो दीन र दुःखीहरूमाथि दया गर्छन्, अथवा जो भोगका वस्तु आफ्ना र आफ्ना आश्रितहरूबीच समान रूपले बाँड्छन्, अथवा जो द्वेषको प्रभावबाट मुक्त छन् — हे पुत्र, त्यही गति तिमीलाई प्राप्त होस्!
26त्यो गति जो तिनीहरूको हो जसले आफ्ना व्रतको पालन गर्छन्, जो धर्माचरणमा लागिरहन्छन्, जसले आफ्ना जेठा र गुरुजनको सेवा गर्छन्, जसले आफ्नो ढोकाबाट अतिथिलाई कहिल्यै फर्काउँदैनन् — हे पुत्र, त्यही गति तिम्रो होस्!
27हे पुत्र, तिमीलाई त्यो गति प्राप्त होस् जो तिनीहरूले पाउँछन् जसले अत्यन्त कठिन परिस्थितिमा पनि आफ्नो चित्तको शीतलता कायम राख्छन्, चाहे तिनीहरू शोकको अग्निले जति नै जलून्!
28तिमीलाई ती पुरुषको गति प्राप्त होस् जसले सदा आफ्ना आमाबुबाको हेरचाह गर्छन् र जसले आफ्नी पत्नीबाहेक अन्य स्त्रीको सङ्गत कहिल्यै सेवन गर्दैनन्!
29हे पुत्र, तिमीलाई ती पुरुषको गति प्राप्त होस् जो आफ्नै पत्नीसँग उनको ऋतुकालमा समागम गर्छन् र जो अरूकी स्त्रीको भोग गर्नबाट आफूलाई रोक्छन्!
30तिमीलाई तिनीहरूको गति प्राप्त होस् जो द्वेषबाट मुक्त भई सबैलाई शान्तिको दृष्टिले हेर्छन्, अथवा जो क्षमाशील छन् र अरूलाई कहिल्यै कष्ट दिँदैनन्!
31हे पुत्र, तिमीलाई तिनीहरूको गति प्राप्त होस् जो धन, मासु, मादक पेय, अहङ्कार र असत्यबाट सदा टाढा रहन्छन्, अथवा जसले अरू कसैलाई कहिल्यै पीडा पुर्याउँदैनन्!
32हे पुत्र, तिमीलाई त्यो गति प्राप्त होस् जो तिनीहरूले पाउँछन् जो विनम्र छन्, सम्पूर्ण शास्त्रमा निष्णात छन्, ज्ञानमा सन्तुष्ट छन् र आफ्ना इन्द्रियलाई वशमा राख्छन्।
33जब व्यथित सुभद्रा शोकले अभिभूत भई यसरी विलाप गरिरहेकी थिइन्, तब विराटकी पुत्रीसँगै पाञ्चाली उनीकहाँ आइन्।
34तब हे राजन्, आफ्नो शोकको भारले विस्तारपूर्वक विलाप र रुवाइ गर्दै तिनीहरू उन्मत्त प्राणीजस्तै अचेत भई पृथ्वीमा ढले।
35तब त्यहाँ जल लिएर तयार उभिएका अत्यन्त व्यथित कृष्णले तिनीहरूका मुखमा जल छर्के र तिनीहरूलाई धैर्य बँधाउन त्यस्ता हितकर वचन भने जो यस्ता अवसरमा भन्नुपर्छ। तब कमलदलजस्ता आँखा भएका उनले आफ्नी त्यस बहिनीलाई, जो रोइरहेकी थिइन्, संज्ञाशून्य थिइन्, काँपिरहेकी थिइन् र जसको हृदय बिँधिएको थियो, यी वचन भने —
36हे सुभद्रा, आफ्नो पुत्रका लागि विलाप नगर; हे पाञ्चाली, उत्तरालाई धैर्य बँधाऊ। क्षत्रियहरूमा श्रेष्ठ अभिमन्युले परम उत्तम गति प्राप्त गरेका छन्।
37हे मनोहर मुख भएकी, हाम्रो कुलका जो अन्य सबै जना अझै जीवित छन्, तिनीहरूले पनि त्यही गति प्राप्त गरून् जो यशस्वी अभिमन्युले प्राप्त गरेका छन्!
38हे देवी, आफ्ना सहयोगीहरूको सहारामा हामी यस युद्धमा त्यही पराक्रम गर्न चाहन्छौँ, जस्तो तिम्रा ती महारथी पुत्रले एक्लै गरेर देखाए।
39यसरी आफ्नी बहिनीलाई तथा द्रौपदी र उत्तरालाई धैर्य बँधाएर ती शत्रुदमन महाबाहु (कृष्ण) पार्थकहाँ फर्किए।
40तब हे राजन्, आफ्ना नातेदारहरूको, राजाहरूको र अर्जुनको अनुमति लिएर कृष्ण अर्जुनको शिविरका भित्री कक्षमा गए; बाँकी राजाहरू पनि तब आ-आफ्ना शिविरमा फर्के।