भयंकर संहार
खण्ड 5 — द्रोण पर्व · अध्याय 32
संस्कृत
1संजय उवाच प्रतिघातं तु सैन्यस्य नामृष्यत वृकोदरः। सोऽभ्याहनद् गुरुं षष्ट्या कर्णे च दशभिः शरैः॥
2तस्य द्रोण: शितैर्बाणैस्तीक्ष्णधारैरजिह्मगैः। जीवितान्तमभिप्रेष्सुर्मर्माण्याशु जघान ह॥
3रणे। आनन्तर्यमभिप्रेप्सुः षड्विंशत्या समार्पयत्। कर्णो द्वादशभिर्बाणैरश्वत्थामा च सप्तभिः॥
4षड्भिदुर्योधनो राजा तत एनमथाकिरत्। भीमसेनोऽपि तान् सर्वान् प्रत्यविध्यन्महाबलः॥
5द्रोणं पञ्चाशतेषूणां कर्णं च दशभिः शरैः। दुर्योधनं द्वादशभिद्रौणिमष्टाभिराशुगैः॥
6आरावं तुमुलं कुर्वन्नभ्यवर्तत तान् तस्मिन् संत्यजति प्राणान् मृत्युसाधारणीकृते॥ अजातशत्रुस्तान् योधान् भीमं त्रातेत्यचोदयत्। ते ययुर्भीमसेनस्य समीपममितौजसः॥
7युयुधानप्रभृतयो माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ। ते समेत्य सुसंरब्धाः सहिताः पुरुषर्षभाः॥ महेष्वासवरैर्गुप्ता द्रोणानीकं बिभित्सवः। समापेतुर्महावीर्या भीमप्रभृतयो रथाः॥
8तान् प्रत्यगृह्णादव्यग्रो द्रोणोऽपि रथिनां वरः। महास्थानतिबलान् वीरान् समरयोधिनः॥
9बाह्यं मृत्यु भयं कृत्वा तावकान् पाण्डवा ययुः। सादिनः सादिनोऽभ्यघ्नंस्तथैव रथिनो रथान्॥
10आसीच्छक्त्यासिसम्पातो युद्धमासीत् परश्वधैः। प्रकृष्टमसियुद्धं च बभूव कटुकोदयम्॥
11कुञ्जराणां च सम्पाते युद्धमासीत् सुदारुणम्। अपतत् कुञ्जरान्यो हयादन्यस्त्ववाशिराः॥
12नरो बाणविनिर्भिन्नो रथादन्यश्च मारिष। तत्रान्यस्य च सम्म पतितस्य विवर्मणः॥
13शिरः प्रध्वंसयामास वक्षस्याक्रम्य कुञ्जरः। अपरांश्चापरेऽमृद्नन् वारणाः पतितान् नरान्॥
14विषाणैश्चावनिं गत्वा व्यभिन्दन् रथनो बहून्। नरान्त्रैः केचिदपरे विषाणालग्नसंश्रयैः॥
15बभ्रमुः समरे नागा मृद्नन्तः शतशो नरान्। कार्णायसतनुत्राणान् नराश्वरथकुञ्जरान्॥ पतितान् पोथयाञ्चकुर्द्विपाः स्थूलनलानिव। गृघ्रपत्राधिवासांसि शयनानि नराधिपाः॥
16ह्रीमन्तः कालसम्पर्कात् सुदुःखान्यनुशेरते। हन्ति स्मात्र पिता पुत्रं रथेनाभ्येत्य संयुगे॥
17पुत्रश्च पितरं मोहान्निमर्यादमवर्तत। रथोभग्नोध्वजश्छिन्नश्छत्रमुर्त्यांनिपातितम्॥
18युगाधु छिन्नमादाय प्रदुद्राव तथा हयः। सासिहुर्निपतितः शिरश्छिन्नं सकुण्डलम्॥
19गजेनाक्षिप्य बलिना रथः संचूर्णितः क्षितौ। रथिना ताडितो नागो नाराचेनापतत् क्षितौ॥
20सारोहश्चापतद् वाजी गजेनाभ्याहतो भृशम्। निर्मर्यादं महद् युद्धमवर्तत सुदारुणम्॥
21हा तात हा पुत्र सखे क्वासि तिष्ठ क्व धावसि। प्रहराहर जह्येनं स्मितक्ष्वेडितगर्जितैः॥
22इत्येवमुच्चरन्ति स्म श्रूयन्ते विविधा गिरः। नरस्याश्वस्य नागस्य समसज्जत शोणितम्॥
23उपाशाम्यद्रजो भौमं भीरून् कश्मलमाविशत्। चक्रेण चक्रमासाद्य वीरो वीरस्य संयुगे॥
24अतीतेषु पथे काले जहार गदया शिरः। आसीत् केशपरापर्थी मुष्टियुद्धं च दारुणम्॥
25नखैर्दन्तैश्च शूराणामद्वीपे द्वीपमिच्छताम्। तत्राच्छिद्यत शूरस्य सखङ्गो बाहुरुद्यतः॥
26सधुनुश्चापरस्यापि सशरः साङ्कुशस्तथा। आक्रोशदन्यमन्योऽत्र तथान्यो विमुखोऽद्रवत्॥
27अन्यः प्राप्तस्य चान्यस्य शिरः कायादयाहरत्। सशब्दमद्रवच्चान्यः शब्दादन्योऽत्रसद् भृशम्॥
28स्वानन्योऽथ परानन्यो जघान निशितैः शरैः। गिरिशृङ्गोपमश्चात्र नाराचेन निपातितः॥
29मातङ्गो न्यपतद् भूमौ नदीरोध इवोष्णगे। तथैव रथिनं नागः क्षरन् गिरिरिवारुजन्॥
30अभ्यतिष्ठत् पदा भूमौ सहाश्वं सहसारथिम्। शूरान् प्रहरतो दृष्ट्वा कृतास्त्रान् रुधिरोक्षितान्॥
31बहूनप्याविशन्मोहो भीरून् हृदयदुर्बलान्। सर्वमाविग्नमभवन प्राज्ञायत किंचन॥
32सैन्येन रजसा ध्वस्तं निर्मर्यादमवर्तत। ततः सेनापतिः शीघ्रमयं काल इति ब्रुवन्॥
33नित्याभित्वरितानेव त्वरयामास पाण्डवान्। कुर्वन्तः शासनं तस्य पाण्डवा बाहुशालिनः॥
34सरो हंसा इवापेतुर्भ्रान्तो द्रोणरथं प्रति। गृह्णीताद्रवतान्योन्यं विभीता विनिकृन्तत॥
35इत्यासीत् तुमुलः शब्दो दुर्धर्षस्य रथं प्रति। ततो द्रोणः कृपः कर्णो द्रौणी राजा जयद्रथः॥
36विन्दानुविन्दावावन्त्यौ शल्यश्चैतान् न्यवारयन्। ते त्वार्यधर्मसंरब्धा दुर्निवारा दुरासदाः॥
37शरार्ता न जहुर्दोणं पञ्चालाः पाण्डवैः सह। ततो द्रोणोऽतिसंक्रुद्धो विसृजञ्छतश: शरान्॥
38चेदिपञ्चालपाण्डूनामकरोत् कदनं महत्। तस्य ज्यातलनिर्घोषः शुश्रुवे दिक्षु मारिष॥
39वज्रसंहादसंकाशस्त्रासयन् मानवान् बहून्। एतस्मिन्नन्तरे जिष्णुर्जित्वा संशप्तकान् बहून्॥
40अभ्ययात् तत्र यत्रासौ द्रोणः पाण्डून् प्रमर्दति। ताञ्छरौघान् महावर्तान् शोणितोदान् महाह्रदान्॥
41तीर्णः संशप्तकान् हत्वा प्रत्यदृश्यत फाल्गुनः। तस्य कीर्तिमतो लक्ष्म सूर्यप्रतिमतेजसः॥
42दीप्यमानमपश्याम तेजसा वानरध्वजम्। संशप्तकसमुद्र तमुच्छोष्यास्त्रगभस्तिभिः॥
43स पाण्डवयुगान्तार्कः कुरूनप्यभ्यतीतपत्। प्रददाह कुरून् सर्वानर्जुनः शस्त्रतेजसा॥
44युगान्ते सर्वभूतानि धूमकेतुरिवोत्थितः। तेन बाणसहस्रौधैर्गजाश्वरथयोधिनः॥
45ताड्यमानाः क्षितिं जग्मुर्मुक्तकेशाः शरार्दिताः। केचिदार्तस्वनं चक्रुर्विनेशुरपरे पुनः॥
46पार्थबाणहताः केचिनिपेतुर्विगतासवः। तेषामुत्पतितान् कांश्चित् पतितांश्च पराङ्मुखान्॥
47न जघानार्जुनो योधान योधव्रतमनुस्मरन्। ते विकीर्णरथाश्चित्राः प्रायश्च पराङ्मुखाः॥
48कुरवः कर्ण कर्णेति हाहेति च विचुक्रुशुः। तमाधिरथिराक्रन्दं विज्ञाय शरणैषिणाम्॥
49मा भैष्टेति प्रतिश्रुत्य ययावभिमुखोऽर्जुनम्। स भारतस्थश्रेष्ठः सर्वभारतहर्षणः॥
50प्रादुश्चक्रे तदाग्नेयमस्त्रमस्त्रविदां वरः। तस्य दीप्तशरौघस्य दीप्तचापधरस्य च॥
51शरौघाञ्छरजालेन विदुधाव धनंजयः। तथैचाधिरथिस्तस्य बाणाज्वलिततेजसः॥
52अस्त्रमस्त्रेण संवार्य प्राणदद् विसृजञ्छरान्। धृष्टद्युम्नश्च भीमश्च सात्यविश्च महारथः॥
53विव्यधुः कर्णमासाद्य त्रिभिस्त्रिभिरजिह्मगैः। अर्जुनास्त्रं तु राधेयः संवार्य शरवृष्टिभिः॥
54तेषां त्रयाणां चापानिचिच्छेद विशिखैस्त्रिभिः। ते निकृत्तायुधाः शूरा निर्विषा भुजगा इव॥
55रथशक्तीः समुत्क्षिप्य भूशं सिंहा इवानदन्। ता भुजाग्रैर्महावेगा निसृष्टा भुजगोपमाः॥
56दीप्यमाना महाशक्त्यो जग्मुराधिरथिं प्रति। ता निकृत्य शरव्रातैस्त्रिभिस्त्रिभिरजिह्मगैः॥
57ननाद बलवान् कर्णः पार्थाय विसृजञ्छरान्। अर्जुनश्चापि राधेयं विद्ध्वा सप्तभिराशुगैः॥
58कर्णादवरजं बाणैर्जघान निशितैः शरैः। तत: शत्रुजयं हत्वा पार्थः षड्भिरजिह्मगैः॥
59जहार सद्यो भल्लेन विपाटस्य शिरो रथात्। पश्यतां धार्तराष्ट्राणामेकेनैव किरीटिना॥
60प्रमुखे सूतपुत्रस्य सोदर्या निहतास्त्रयः। ततो भीमः समुत्पत्य स्वरथाद् वैनतेयवत्॥
61वरासिना कर्णपक्षान् जघान दश पञ्च च। पुनस्तु रथमास्थाय धनुरदाय चापरम्॥
62विव्याघ दशभिः कर्णे सूतमश्वांश्च पञ्चभिः। धृष्टद्युम्नोऽप्यसिवरं चर्म चादाय भास्वरम्॥
63जघान चन्द्रवर्माणं बृहत्क्षत्रं च नैषधम्। ततः स्वरथमास्थाय पाञ्चाल्योऽनयच्च कार्मुकम्॥
64आदाय कर्णे विव्याध त्रिसप्त्या नदन् रणे। शैनेयोऽप्यन्यदादाय धनुरिन्दुसमद्युतिः॥
65सूतपुत्रं चतुःषष्ट्या विद्ध्वा सिंह इवानदन्। भल्लाभ्यां साधुमुक्ताभ्यां छित्त्वा कर्णस्य कार्मुकम्।।
66पुनः कर्णं त्रिभिर्बाणैर्बाह्वोरुरसि चार्पयत्। ततो दुर्योधनो द्रोणो राजा चैव जयद्रथः॥
67निमज्जमानं राधेयमुज्जह्वः सात्यकार्णवात्। पत्त्यश्वरथमातङ्गास्त्वदीयाः शतशोऽपरे॥
68कर्णमेवाभ्यधावन्त त्रास्यमानाः प्रहारिणः। धृष्टद्युम्नश्च भीमश्च सौभद्रोऽर्जुन एव च॥
69रणे। नकुलः सहदेवश्च सात्यकि जुगुपू एवमेष महारौद्रः क्षयार्थं सर्वधन्विनाम्॥
70तावकानां परेषां च त्यक्त्वा प्राणानभूद् रणः। पदातिरथनागाश्वा गजाश्वरथपत्तिभिः॥
71रथिनो नागपत्त्यश्वै रथपत्ती रथद्विपैः। अश्वैरश्वा गजै गा रथिनो रथिभिः सह॥
72संयुक्ताः समदृश्यन्त पत्तयश्चापि पत्तिभिः। एवं सुकलिलं युद्धमासीत् क्रव्यादहर्षणम्। महद्भिस्तैरभीतानां यमराष्ट्रविवर्धनम्॥
73रनेकशो द्विपस्थपत्तिवाजिनः। गजैर्गजा रथिभिरुदायुधा रथा हयैर्हयाः पत्तिगणैश्च पत्तयः॥
74रथैर्द्विपा द्विरदवरैर्महाहया हयैनरा वररथिमिश्च वाजिनः। निरस्तजिह्वादशनेक्षणाः क्षितौ क्षयं गताः प्रमथितवर्मभूषणाः॥
75हता गताः प्रतिभयदर्शनाः क्षितिम्। विपोथिता हयगजपादताडिता भृशाकुला रथमुखनेमिभिः क्षताः॥
76प्रमोदने श्वापदपक्षिरक्षसां जनक्षये वर्तति तत्र दारुणे। महाबलास्ते कुपिताः परस्परं निषूदयन्तः प्रविचेरुरोजसा॥
77ततो बले भृशलुलिते परस्परं निरीक्षमाणे रुधिरौघसम्प्लुते। रुभे प्रयाते शिबिराय भारत॥
अङ्ग्रेजी
1Sanjaya said Vrikodara could not tolerate that slaughter of his own troops. He therefore, wounded Balhika with sixty and Karna with ten shafts.
2Thereupon Drona, desirous of taking his life out of him pierced him in all his vital parts, with whetted shafts of exceeding sharpness, all coursing in straight lines.
3Once more, desirous of giving Bhima no respite, Drona stuck twenty-six arrows, all resembling fire in touch and venomous serpents in fierceness, on the former. Then again Karna pierced him with twelve and Ashvatthaman with seven arrows.
4King Duryodhana also covered him with six arrows. The highly puissant Bhimasena also pierced them in return.
5He pierced Drona with fifty shafts and Karna with ten arrows and Duryodhana with twelve and Drona's son with eight swiftcoursing arrows.
6Then uttering a loud war-cry, he engaged himself in battle. In that fight in which the warriors fought heedless of their lives and in which death seemed to be the common lot of all. Ajatasatru (Yudhishthira) urged on his troops to the rescue of Bhima. Those troops then approached Bhimasena of infinite prowess.
7The, Yuyudhana and others, the twin sons of Madri by Pandu and other car-warriors headed by Bhima, assembled and united together and wrought up with rage, all foremost of men, fell upon Drona's division protected by many foremost archers, desirous of breaking and shattering it.
8Then that foremost of car-warriors namely Drona, received unflinchingly those highly puissant heroic car-warriors, all masters in the art of fighting.
9Then your troops, disregarding their kingdoms and the fear of death, encountered those of the Pandavas. Horse soldiers slew horse-soldiers and car-warriors slew warriors.
10There were then veritable showers of lances and swords; and the battle was fought with battle-axes. Dreadful sword-fights producing great carnage were also fought.
11The battle was all the more dreadful in consequence of the tremendous rush of elephants against elephants. Some fell down from the backs of the elephants, some from the backs of the horses, topsy turvy.
12Others fell down, O sire, from their chariots, with hearts torn open with arrows. In that terrible crush as men fell down deprived of their armours.
13Elephants crushed their heads having attacked them on the breast. Else-where might be seen elephants crushing other excellent prostrate warriors.
14Many elephants (as they fell down) striking the earth with their tusks, were seen to mangle there with large bodies of car-warriors. With darts sticking to their trunks, many other.
15Elephants careered through the field crushing men by hundreds. Some elephants again pressed and squeezed many fallen men, steeds, car-warriors and elephants, all furnished with iron armours, as if they were merely thick stalk or recds. On beds of arrows furnished with vulterine feathers, many rulers of men.
16Endued with modesty, laid themselves down with pain, their hour having come. In that battle father rushing on his car, slew his own son,
17Son also, out of confusion and disregardful of anything, fell upon his own father. Axels of cars were shattered, standards were torn to pieces, umbrellas were felled to the earth;
18Dragging halves of broken yokes, horses began to ran away. Arms with swords in their grasps fell, as also heads graced with ear-rings.
19Chariots, dashed against the earth by powerful elephants, became splintered into pieces. Wounded severely by elephants, steeds fell down with their riders.
20Then there raged a fierce and dreadful fight in which nobody paid any regard to others. "Alas! Oh father" Oh son! Where are you, o friend! stay! Where do you run to!
21Smite! Catch! Slay!" These and many other exclamations, mingled with loud laughter's, roars and war-cries, were uttered and heard there.
22The blood of men and steeds and elephants mingled together, flowed in one current and caused the Earth's dust to disappear and inspired terror into the hearts of the cowards.
23In that fight one hero having his car-wheel entangled with that of another and being too near to use any other weapon, smashed the other's head with a mace.
24In that battle where there was no chance of safety, heroes, desirous of each other's safety, dragged one another by the head and fought with one another with blows, teeth and nails.
25Upraised arms, with swords in grasp, of some heroes, were severed; the arms of others with bows or hook or arrows in grasp, were also lopped off.
26Here warrior loudly challenged another, there, another turned away his face from the field. Another lopped off from the trunk the head of another who happened to encounter him.
27Some rushed to fight uttering fierce yells. Some became inspired with terror at the sound. Some slew with his sharp arrows a friend or a foe.
28Here an elephant huge like the summit of a hill, slain by a lance, lay on the field, like a flat island in a river during the summer season.
29There like a mountain with rellets flowing down its breasts, stood an elephant exuding the temporal juice, having crushed with its huge legs a car-warrior together with his steeds and charioteer.
30Many weak-hearted cowards overwhelmed with swoons at the sight of heroes accomplished in the use of weapons fighting with one another, literally bathed in blood.
31Everything rolled in confusion and nothing could be distinguished. Soldiers enveloped in dust fought on regardless of one another.
32Then the generalissimo of the Pandava troops saying “This is the opportune moment" quickly led the Pandavas ever endowed with activity, to the battle.
33At his command the mighty-armed Pandavas, like a flock of swans descending on the breast of a lake, came down upon Drona's car, spreading slaughter as they proceeded.
34Then near the chariot of the invincible Drona, loud cries of “Seize," "Do not fly," "Be not afraid” “Cut to pieces" were heard.
35Thereupon Drona, Kripa, Karna, Drona's son, king Jayadratha, the two princes from Avanti, viz., Vinda and Anuvinda and Shalya, checked that assault (of the Pandava troops).
36Those irresistible and invincible warriors, the Panchalas and the Pandavas, all inflamed with righteous indignation, did not avoid Drona, though afflicted with showers of arrows.
37Thereat Drona, excited to the highest pitch of fury, spread a great carnage among the ranks of the Chedis, the Panchalas and the Pandavas, by means of arrows which he discharged by hundreds.
38Then, O sire, the twang of his bow and the slap of his palms were heard in all the points of compass, resembling the rumble of thunder and inspiring terror into the hearts of many a man.
39At this juncture, the ever-victorious Arjuna, having vanquished the numerous host of the Samshaptakas, came to the spot where Drona had been crushing the Pandava ranks.
40Then Phalguna showed himself in that part of the field, after having vanquished and slain the Samshaptakas and crossed many a lake whose waters were constituted by gore and whose mighty eddies were constituted by the numerous shafts.
41Then we beheld the standard, bearing the emblem of the ape, of that one of illustrious renown and equal to the sun in effulgence, shine on that part of the field.
42Having dried up the Samshaptaka ocean with his weapons that constituted his rays, that son of Pandu then looking like the sun during the dissolution period at the end of a Yuga, began to scorch the Kaurava ranks.
43Like the comet risen at the end of a Yuga burning every creature. Arjuna then began to blast with the power of his weapons the Kuru hosts.
44Pierced by him with thousands of shafts, elephant-riders, horse-soldiers and warriors, fell down on the earth, with hair dishevelled and bodies mangled with arrowwounds.
45Some uttered distressful cries, some emitted loud roars; others again struck by the shafts of Pritha's son, fell down deprived of life.
46Remembering the duties of a warrior, Arjuna then desisted from slaying those among the hostile warrior who were falling or fallen or those who turned away from the field of battle.
47The Kuru warriors then, deprived of their cars and filled with wonder and with their faces turned away from the field of battle, began to utter cries of “Oh”! and "Alas" and called upon Karna saying "O Karna, O Karna."
48The son of Adhiratha then hearing those distressful cries of those who deserved his help, proceeded to face Arjuna, saying at the same time, “Be not afraid, Owarriors."
49Then that foremost of the Bharata combatants, that delighter of all the Bharata heroes, viz., Karna, that foremost of all conversant with the use of weapons, invoked into existence the Agneya weapon.
50Dhananjaya however with the network of arrows woven by himself, repulsed the arrowy downpour of that hero (Karna) of bright shafts and effulgent bow.
51Similarly the son of Adhiratha repulsed the arrows of Arjuna of blazing energy. Thereafter the former repulsing the weapons of the latter with his own weapons and discharging myriad's of shafts, uttered loud roars.
52Meanwhile Dhrishtadyumna, Bhima and Satyaki, these mighty car-warriors, having approached Karna, pierced him each with three straight-flying arrows.
53Thereupon Radha's son, having at first resisted Arjuna's weapons by his arrowy showers, cut-off the bow of those three warriors with three darts.
54Then with their bows severed, those warriors with three darts appeared like serpents without venom. Then from their respctive cars, hurling lances at the foe, they uttered loud warcries.
55Then those mighty and blazing lances hurled with fury by the arms of those heroes, coursed swiftly towards Adhiratha's son, looking like so many (flying) snakes.
56Severing each of those lances with three swift-coursing arrows and speeding at the same time myriad's of shafts at Arjuna the highly puissant Karna uttered a loud roar.
57Then Arjuna also piercing Radha's son with seven swift-flying arrows, slew the younger brothers of Karna with three shafts of great sharpness.
58Thereafter Pritha's son having slain Satrunjaya also with six straight-going arrows, speedily deprived Vitapa of his head with lances, as the latter stood on his chariot.
59Thus those three uterine bothers of Suta's son were slain by the singly-handed diademdecked Arjuna even before the very eyes of all the Dharitarashtras.
60Then like second son of Vinata, Bhima jumping down from his chariot, slew with his sword of excellent make five and ten warriors of Karna's party.
61Then once more ascending his car and taking up a bow he pierced Karna with ten and his horses and charioteer with five shafts.
62Dhrishtadyumna also grasping an excellent sword and an effulgent buckler, slew Chandravarman and Vrihatkshatra the ruler of the Nishadha.
63Thereafter mounting on his chariot and taking up a bow, the prince of the Panchalas pierced Karna with seventy-three shafts uttering loud shouts all the while.
64the grandson of Sini, of splendour equal to that of Indra himself, also grasping a fresh bow pierced the son of Suta with sixty-four arrows and uttered a roar like that of a lion.
65Then with two well-directed broad-headed shafts he burst open Karna's bow; and once more he pierced Karna on the arms and breast with three shafts.
66Thereupon king Duryodhana, Drona and Jayadratha, with a combined effort, rescued Radha's son who had been sinking in the ocean of Satyaki.
67Then hundreds of foot-soldiers, horse-men, elephant-riders and car-warriors. all accomplished in smiling, rushed to the rescue of Karna, inspiring terror into the hearts of the enemy.
68Dhrishtadyumna, Bhima, Subhadra's son and Arjuna and Nakula and Sahadeva, all then protected Satyaki in that conflict.
69Thus for the destruction of all the bowmen, raged the awful battle between your warriors and those of the enemy, in which everybody fought reckless of his life.
70Foot-soldiers, car-warriors, elephant-riders and horse-men were engaged with elephantriders horse-men, car-warriors and footsoldiers; car-warriors fought with elephants, infantry and cavalry and cars and infantry were engaged with cars and elephants.
71Horses were seen engaged with horses, elephants with elephants, car-warriors with carwarriors and foot-soldiers with foot-soldiers.
72Thus raged between those high-souled and fearless warriors, the fierce fight marked by carnage, enhancing the delight of the fleshcating animals and adding the population of Death's domain.
73In that battle many were the car-warriors, elephant-riders and foot-soldiers and horsemen that were slain. Elephants were crushed by their rivals. Car-warriors with weapons held over head, were slain by car-warriors and horse-men by horse-men and large bodies of infantry by infantry.
74Elephants were slain by car-warriors, steeds। were crushed by excellent elephants; men were killed by horses and horses again by excellent car-warriors. With their eyes, tongues and teeth protruding out and with their armours and omaments shattered, many a creatures lay on the earth deprived of the vital spark.
75Others, again, of dreadful aspect being slain by others armed with various and excellent weapons, fell down on the earth; they then were pressed inside the earth being trod upon by elephants and steeds and being crushed and mangled by sharp edges of car-wheels.
76When that dreadful destruction of beings went on enhancing the joys of beasts and birds of prey and cannibals, mighty heroes, inflamed with wrath, coursed over the field of battle smiting one another with impetuosity.
77When the ranks of both the armies were greatly thinned, the combatants, with bodies bespattered with blood, looked at one another. At that moment, O Bharata, the orb of the day disappearing below the horizon, the two armies slowly returned their respective encampments. to
हिन्दी
1सञ्जय ने कहा — वृकोदर अपनी ही सेना का वह संहार सह न सके। अतः उन्होंने वाह्लीक को साठ और कर्ण को दस बाणों से घायल किया।
2तब उनके प्राण हरने की इच्छा से द्रोण ने अत्यन्त तीक्ष्ण और सीधी दिशा में चलनेवाले बाणों से उनके समस्त मर्मस्थलों को बेध दिया।
3फिर भीम को तनिक भी विश्राम न देने की इच्छा से द्रोण ने उन पर छब्बीस बाण गड़ा दिए, जो स्पर्श में अग्नि के समान और उग्रता में विषधर सर्पों के समान थे। फिर कर्ण ने उन्हें बारह और अश्वत्थामा ने सात बाणों से बेधा।
4राजा दुर्योधन ने भी उन्हें छह बाणों से ढक दिया। महापराक्रमी भीमसेन ने भी बदले में उन सबको बेधा।
5उन्होंने द्रोण को पचास बाणों से, कर्ण को दस बाणों से, दुर्योधन को बारह से और द्रोणपुत्र को आठ शीघ्रगामी बाणों से बेधा।
6फिर ऊँचा रणनाद करते हुए वे युद्ध में जुट गए। उस युद्ध में, जिसमें योद्धा अपने प्राणों की चिन्ता किए बिना लड़ रहे थे और जिसमें मृत्यु सबका साझा भाग्य प्रतीत होती थी, अजातशत्रु (युधिष्ठिर) ने अपने सैनिकों को भीम की रक्षा के लिए प्रेरित किया। तब वे सैनिक अनन्त पराक्रमी भीमसेन के समीप पहुँचे।
7तब युयुधान आदि, पाण्डु से उत्पन्न माद्री के दोनों पुत्र तथा भीम के नेतृत्व में अन्य महारथी — वे सब नरश्रेष्ठ एकत्र और एक होकर, क्रोध से भरकर, द्रोण की उस टुकड़ी पर टूट पड़े जो अनेक श्रेष्ठ धनुर्धरों से रक्षित थी, और उसे तोड़ने तथा छिन्न-भिन्न करने की इच्छा करने लगे।
8तब महारथिश्रेष्ठ द्रोण ने युद्धकला में निपुण उन महापराक्रमी वीर महारथियों का अविचलित होकर सामना किया।
9तब आपके सैनिकों ने अपने राज्यों और मृत्यु के भय की अवहेलना करके पाण्डवों के सैनिकों का सामना किया। अश्वारोहियों ने अश्वारोहियों का और रथियों ने रथियों का वध किया।
10तब वहाँ भालों और तलवारों की मानो वर्षा हो रही थी; और परशुओं से युद्ध लड़ा गया। महान् संहार करनेवाले भयंकर खड्गयुद्ध भी हुए।
11हाथियों का हाथियों पर प्रचण्ड वेग से टूट पड़ने के कारण वह युद्ध और भी भयंकर हो गया। कुछ लोग हाथियों की पीठ से और कुछ घोड़ों की पीठ से औंधे मुँह गिर पड़े।
12हे आर्य, दूसरे बाणों से हृदय विदीर्ण होकर अपने रथों से गिर पड़े। उस भयंकर भगदड़ में जब लोग अपने कवचों से रहित होकर गिरते —
13— तब हाथी उनकी छाती पर आक्रमण करके उनके सिर कुचल डालते। अन्यत्र हाथी दूसरे श्रेष्ठ योद्धाओं को, जो भूमि पर पड़े थे, कुचलते देखे जा सकते थे।
14अनेक हाथी (गिरते हुए) अपने दाँतों से भूमि पर आघात करते हुए उनसे रथियों के बड़े-बड़े समूहों को क्षत-विक्षत करते देखे गए। अपनी सूँड़ों में भाले गड़े हुए अनेक अन्य —
15— हाथी रणभूमि में विचरते हुए सैकड़ों मनुष्यों को कुचलते रहे। कुछ हाथियों ने फिर गिरे हुए अनेक मनुष्यों, घोड़ों, रथियों और हाथियों को, जो सब लौह कवचों से युक्त थे, ऐसे दबाया और निचोड़ा मानो वे केवल मोटे डंठल या नरकट हों। गीध के पंखोंवाले बाणों की शय्याओं पर अनेक नरेश्वर —
16— जो विनयशील थे, अपना समय आ पहुँचने पर पीड़ा के साथ लेट गए। उस युद्ध में पिता ने अपने रथ पर टूट पड़कर अपने ही पुत्र का वध किया —
17— और पुत्र भी मोहवश और किसी बात का विचार किए बिना अपने ही पिता पर टूट पड़ा। रथों की धुरियाँ चूर-चूर हो गईं, ध्वजाएँ टुकड़े-टुकड़े कर दी गईं, छत्र भूमि पर गिरा दिए गए;
18— टूटे जुओं के आधे भाग घसीटते हुए घोड़े भागने लगे। हाथों में तलवारें लिए भुजाएँ गिर पड़ीं, और कुण्डलों से सुशोभित सिर भी।
19बलशाली हाथियों द्वारा पृथ्वी पर पटके गए रथ टुकड़े-टुकड़े हो गए। हाथियों द्वारा बुरी तरह घायल किए गए घोड़े अपने सवारों सहित गिर पड़े।
20तब वहाँ एक घोर और भयंकर युद्ध छिड़ गया, जिसमें किसी ने किसी की परवाह न की। "हाय! हे पिता! हे पुत्र! तुम कहाँ हो, हे मित्र! ठहरो! कहाँ भागते हो!
21प्रहार करो! पकड़ो! मारो!" — ये तथा और भी अनेक उद्गार, ठहाकों, गर्जनाओं और रणनादों से मिले हुए, वहाँ कहे और सुने गए।
22मनुष्यों, घोड़ों और हाथियों का रक्त एक साथ मिलकर एक ही धारा में बहा और उसने पृथ्वी की धूलि को मिटा दिया तथा कायरों के हृदयों में आतंक भर दिया।
23उस युद्ध में एक वीर का रथचक्र दूसरे के रथचक्र में उलझ गया और इतना समीप होने के कारण कोई और शस्त्र काम में न ला सकने पर उसने गदा से दूसरे का सिर कुचल डाला।
24उस युद्ध में, जहाँ बचने की कोई सम्भावना न थी, एक-दूसरे की सुरक्षा चाहनेवाले वीर एक-दूसरे को सिर से घसीटते और मुक्कों, दाँतों तथा नखों से लड़ते रहे।
25कुछ वीरों की उठी हुई, तलवारें थामे भुजाएँ काट दी गईं; दूसरों की, जिनके हाथों में धनुष, अंकुश अथवा बाण थे, भुजाएँ भी काट दी गईं।
26यहाँ एक योद्धा दूसरे को ऊँचे स्वर से ललकारता, वहाँ दूसरा रणभूमि से मुख मोड़ लेता। कोई अपने सामने आ पड़े दूसरे का सिर धड़ से काट डालता।
27कुछ भयंकर चीत्कार करते हुए युद्ध में टूट पड़े। कुछ उस शब्द से ही आतंक से भर गए। किसी ने अपने तीक्ष्ण बाणों से मित्र अथवा शत्रु का वध कर दिया।
28यहाँ पहाड़ी की चोटी के समान विशाल एक हाथी, भाले से मारा गया, रणभूमि में वैसे ही पड़ा था जैसे ग्रीष्मकाल में नदी के बीच कोई समतल द्वीप।
29वहाँ अपने वक्ष से झरने बहाते पर्वत के समान एक हाथी मद बहाता खड़ा था, जिसने अपने विशाल पैरों से एक रथी को उसके घोड़ों और सारथि सहित कुचल डाला था।
30अस्त्रों के प्रयोग में निपुण वीरों को रक्त में नहाए हुए परस्पर लड़ते देखकर अनेक दुर्बलहृदय कायर मूर्च्छा से अभिभूत हो गए।
31सब कुछ अव्यवस्था में लोटता रहा और कुछ भी पहचाना न जा सका। धूलि से ढके सैनिक एक-दूसरे की चिन्ता किए बिना लड़ते रहे।
32तब पाण्डव सेना के सेनापति ने "यही उपयुक्त क्षण है" कहते हुए सदा तत्पर पाण्डवों को शीघ्र ही युद्ध में ले चला।
33उनकी आज्ञा पर महाबाहु पाण्डव, जैसे हंसों का झुण्ड सरोवर के वक्ष पर उतरता है, वैसे ही द्रोण के रथ पर आ पड़े और आगे बढ़ते हुए संहार फैलाते गए।
34तब अजेय द्रोण के रथ के समीप "पकड़ो", "भागो मत", "मत डरो", "टुकड़े-टुकड़े कर डालो" — ऐसे ऊँचे स्वर सुनाई पड़े।
35तब द्रोण, कृप, कर्ण, द्रोणपुत्र, राजा जयद्रथ, अवन्ती के दोनों राजकुमार — विन्द और अनुविन्द — तथा शल्य ने (पाण्डव सेनाओं के) उस आक्रमण को रोका।
36वे अप्रतिरोध्य और अजेय योद्धा — पाञ्चाल और पाण्डव — धर्मयुक्त रोष से प्रज्वलित होकर, बाणों की वर्षा से पीड़ित होने पर भी द्रोण से दूर न हटे।
37तब क्रोध की चरम सीमा तक उत्तेजित द्रोण ने सैकड़ों की संख्या में बाण छोड़कर चेदि, पाञ्चाल और पाण्डवों की पंक्तियों में महान् संहार फैला दिया।
38हे आर्य, तब उनके धनुष की टंकार और हथेलियों की ताल मेघों की गर्जना के समान सब दिशाओं में सुनाई पड़ी और अनेक मनुष्यों के हृदयों में आतंक भर गई।
39इसी अवसर पर सदा विजयी अर्जुन संशप्तकों की विशाल सेना को परास्त करके उस स्थान पर आ पहुँचे जहाँ द्रोण पाण्डवों की पंक्तियों को कुचल रहे थे।
40तब फाल्गुन संशप्तकों को परास्त और मारकर तथा अनेक ऐसे सरोवरों को पार करके, जिनका जल रक्त था और जिनके प्रचण्ड भँवर असंख्य बाण थे, रणभूमि के उस भाग में प्रकट हुए।
41तब हमने रणभूमि के उस भाग में उन यशस्वी और सूर्य के समान तेजस्वी वीर की वानर के चिह्नवाली ध्वजा को शोभा पाते देखा।
42अपने अस्त्ररूपी किरणों से संशप्तकरूपी सागर को सुखाकर वे पाण्डुपुत्र युगान्त के प्रलयकाल के सूर्य के समान दिखते हुए कौरव पंक्तियों को तपाने लगे।
43युगान्त में उदय होकर प्रत्येक प्राणी को जलानेवाले धूमकेतु के समान अर्जुन तब अपने अस्त्रों की शक्ति से कुरुसेनाओं को भस्म करने लगे।
44उनके सहस्रों बाणों से बिंधकर गजारोही, अश्वारोही और योद्धा बिखरे केशों और बाणों के घावों से क्षत-विक्षत शरीरों सहित पृथ्वी पर गिर पड़े।
45कुछ ने आर्तनाद किया, कुछ ने ऊँची गर्जना की; अन्य पृथापुत्र के बाणों से आहत होकर प्राणों से रहित होकर गिर पड़े।
46तब क्षत्रियधर्म का स्मरण करके अर्जुन ने शत्रुपक्ष के उन योद्धाओं का वध करना छोड़ दिया जो गिर रहे थे या गिर चुके थे अथवा जो रणभूमि से मुख मोड़ चुके थे।
47तब कुरु योद्धा अपने रथों से रहित, विस्मय से भरे और रणभूमि से मुख मोड़े हुए "हाय!" और "हा!" की पुकार करने लगे और कर्ण को पुकारते हुए कहने लगे — "हे कर्ण, हे कर्ण।"
48तब अधिरथपुत्र ने अपनी सहायता के योग्य उन लोगों की वे आर्त पुकारें सुनकर "हे वीरो, मत डरो" कहते हुए अर्जुन का सामना करने के लिए प्रस्थान किया।
49तब भरतवंशी योद्धाओं में श्रेष्ठ, समस्त भरतवीरों को आनन्द देनेवाले और अस्त्रों के प्रयोग के समस्त ज्ञाताओं में अग्रगण्य कर्ण ने आग्नेय अस्त्र का आह्वान किया।
50किन्तु धनञ्जय ने अपने बुने हुए बाणों के जाल से उस तेजस्वी बाणों और देदीप्यमान धनुषवाले वीर (कर्ण) की बाणवर्षा को रोक दिया।
51इसी प्रकार अधिरथपुत्र ने प्रज्वलित तेजवाले अर्जुन के बाणों को रोका। तत्पश्चात् उसने अपने अस्त्रों से उनके अस्त्रों को रोकते हुए और असंख्य बाण छोड़ते हुए ऊँची गर्जना की।
52इसी बीच महारथी धृष्टद्युम्न, भीम और सात्यकि ने कर्ण के समीप पहुँचकर उसे तीन-तीन सीधे जानेवाले बाणों से बेधा।
53तब राधापुत्र ने पहले अपनी बाणवर्षा से अर्जुन के अस्त्रों को रोककर तीन शक्तियों से उन तीनों योद्धाओं के धनुष काट डाले।
54तब धनुष कट जाने पर वे योद्धा विषहीन सर्पों के समान प्रतीत हुए। तब अपने-अपने रथों से शत्रु पर भाले फेंकते हुए उन्होंने ऊँचे रणनाद किए।
55तब उन वीरों की भुजाओं द्वारा क्रोधपूर्वक फेंके गए वे बलशाली और देदीप्यमान भाले अनेक (उड़ते) सर्पों के समान दिखते हुए अधिरथपुत्र की ओर वेग से चले।
56उनमें से प्रत्येक भाले को तीन-तीन शीघ्रगामी बाणों से काटकर और साथ ही अर्जुन पर असंख्य बाण छोड़ते हुए महापराक्रमी कर्ण ने ऊँची गर्जना की।
57तब अर्जुन ने भी राधापुत्र को सात शीघ्रगामी बाणों से बेधकर तीन अत्यन्त तीक्ष्ण बाणों से कर्ण के छोटे भाइयों का वध कर दिया।
58तत्पश्चात् पृथापुत्र ने छह सीधे जानेवाले बाणों से शत्रुञ्जय का भी वध करके, अपने रथ पर खड़े वितप का सिर शीघ्र ही भालों से काट डाला।
59इस प्रकार सूतपुत्र के वे तीनों सहोदर भाई समस्त धृतराष्ट्रपुत्रों के देखते-देखते अकेले किरीटधारी अर्जुन द्वारा मार डाले गए।
60तब विनता के दूसरे पुत्र (गरुड़) के समान भीम ने अपने रथ से कूदकर उत्तम बनावट की अपनी तलवार से कर्ण के पक्ष के पन्द्रह योद्धाओं का वध कर दिया।
61फिर अपने रथ पर चढ़कर और धनुष उठाकर उन्होंने कर्ण को दस और उसके घोड़ों तथा सारथि को पाँच बाणों से बेधा।
62धृष्टद्युम्न ने भी एक उत्तम तलवार और देदीप्यमान ढाल थामकर चन्द्रवर्मा तथा निषधराज बृहत्क्षत्र का वध कर दिया।
63तत्पश्चात् अपने रथ पर चढ़कर और धनुष उठाकर पाञ्चालराजकुमार ने ऊँचे स्वर से सिंहनाद करते हुए कर्ण को तिहत्तर बाणों से बेधा।
64स्वयं इन्द्र के समान तेजवाले शिनिपौत्र ने भी एक नया धनुष थामकर सूतपुत्र को चौंसठ बाणों से बेधा और सिंह के समान गर्जना की।
65फिर दो सुनिश्चित लक्ष्यवाले भल्लों से उन्होंने कर्ण का धनुष तोड़ डाला; और फिर तीन बाणों से कर्ण को भुजाओं और वक्ष पर बेधा।
66तब राजा दुर्योधन, द्रोण और जयद्रथ ने मिलकर प्रयत्न करके सात्यकिरूपी सागर में डूबते हुए राधापुत्र को बचाया।
67तब प्रहार में निपुण सैकड़ों पैदल सैनिक, अश्वारोही, गजारोही और रथी शत्रुओं के हृदयों में आतंक भरते हुए कर्ण को बचाने दौड़े।
68तब धृष्टद्युम्न, भीम, सुभद्रापुत्र, अर्जुन, नकुल और सहदेव — इन सबने उस संग्राम में सात्यकि की रक्षा की।
69इस प्रकार समस्त धनुर्धरों के विनाश के लिए आपके और शत्रु के योद्धाओं के बीच वह भयंकर युद्ध छिड़ा, जिसमें प्रत्येक अपने प्राणों की चिन्ता किए बिना लड़ा।
70पैदल सैनिक, रथी, गजारोही और अश्वारोही गजारोहियों, अश्वारोहियों, रथियों और पैदल सैनिकों से भिड़े; रथी हाथियों, पैदल सेना और अश्वसेना से लड़े तथा रथ और पैदल सेना रथों और हाथियों से जुट गए।
71घोड़े घोड़ों से, हाथी हाथियों से, रथी रथियों से और पैदल सैनिक पैदल सैनिकों से भिड़े हुए देखे गए।
72इस प्रकार उन महात्मा और निर्भय योद्धाओं के बीच वह घोर और संहारपूर्ण युद्ध छिड़ा रहा, जो माँसभक्षी प्राणियों का हर्ष बढ़ानेवाला और यमराज के राज्य की जनसंख्या बढ़ानेवाला था।
73उस युद्ध में अनेक रथी, गजारोही, पैदल सैनिक और अश्वारोही मारे गए। हाथी अपने प्रतिद्वन्द्वियों द्वारा कुचल डाले गए। सिर के ऊपर शस्त्र उठाए रथी रथियों द्वारा, अश्वारोही अश्वारोहियों द्वारा और पैदल सेना के बड़े-बड़े समूह पैदल सेना द्वारा मारे गए।
74हाथी रथियों द्वारा मारे गए, घोड़े श्रेष्ठ हाथियों द्वारा कुचले गए; मनुष्य घोड़ों द्वारा और घोड़े फिर श्रेष्ठ रथियों द्वारा मारे गए। नेत्र, जिह्वा और दाँत बाहर निकले हुए तथा कवच और आभूषण चूर-चूर हुए, अनेक प्राणी प्राणों से रहित होकर पृथ्वी पर पड़े रहे।
75दूसरे भयावह रूपवाले प्राणी नाना उत्तम शस्त्रों से सज्जित दूसरों द्वारा मारे जाकर पृथ्वी पर गिर पड़े; फिर वे हाथियों और घोड़ों द्वारा रौंदे जाकर तथा रथचक्रों की तीक्ष्ण धारों से कुचले और क्षत-विक्षत होकर भूमि के भीतर धँस गए।
76जब प्राणियों का वह भयंकर विनाश हिंस्र पशुओं, पक्षियों और पिशाचों का हर्ष बढ़ाता हुआ चलता रहा, तब क्रोध से प्रज्वलित महान् वीर रणभूमि में विचरते हुए एक-दूसरे पर वेग से प्रहार करते रहे।
77जब दोनों सेनाओं की पंक्तियाँ अत्यन्त क्षीण हो गईं, तब रक्त से लथपथ शरीरोंवाले योद्धा एक-दूसरे को देखने लगे। हे भरत, उसी क्षण सूर्यमण्डल क्षितिज के नीचे चला गया और दोनों सेनाएँ धीरे-धीरे अपने-अपने शिविरों को लौट गईं।
नेपाली
1सञ्जयले भने — वृकोदरले आफ्नै सेनाको त्यो संहार सहन सकेनन्। त्यसैले उनले वाह्लीकलाई साठी र कर्णलाई दस बाणले घाइते पारे।
2तब उनको प्राण हर्ने इच्छाले द्रोणले अत्यन्त तीखा र सीधा दिशामा चल्ने बाणले उनका सम्पूर्ण मर्मस्थल छेडे।
3त्यसपछि भीमलाई तनिक पनि विश्राम नदिने इच्छाले द्रोणले उनीमाथि छब्बीस बाण गाडिदिए, जो स्पर्शमा अग्निजस्तै र उग्रतामा विषधर सर्पजस्ता थिए। त्यसपछि कर्णले उनलाई बाह्र र अश्वत्थामाले सात बाणले छेडे।
4राजा दुर्योधनले पनि उनलाई छ बाणले छोपे। महापराक्रमी भीमसेनले पनि बदलामा ती सबैलाई छेडे।
5उनले द्रोणलाई पचास बाणले, कर्णलाई दस बाणले, दुर्योधनलाई बाह्रले र द्रोणपुत्रलाई आठ शीघ्रगामी बाणले छेडे।
6त्यसपछि उच्च रणनाद गर्दै उनी युद्धमा जुटे। त्यस युद्धमा, जसमा योद्धाहरू आफ्ना प्राणको चिन्ता नगरी लडिरहेका थिए र जसमा मृत्यु सबैको साझा भाग्य देखिन्थ्यो, अजातशत्रु (युधिष्ठिर)ले आफ्ना सैनिकहरूलाई भीमको रक्षाका लागि प्रेरित गरे। तब ती सैनिकहरू अनन्त पराक्रमी भीमसेनको नजिक पुगे।
7तब युयुधान आदि, पाण्डुबाट जन्मेका माद्रीका दुवै पुत्र तथा भीमको नेतृत्वमा अन्य महारथीहरू — ती सबै नरश्रेष्ठ एकत्रित र एक भई, क्रोधले भरिएर, द्रोणको त्यस टुकडीमाथि जाइलागे जो अनेक श्रेष्ठ धनुर्धरले रक्षित थियो, र त्यसलाई भाँच्ने तथा छिन्नभिन्न पार्ने इच्छा गर्न थाले।
8तब महारथिश्रेष्ठ द्रोणले युद्धकलामा निपुण ती महापराक्रमी वीर महारथीहरूको अविचलित भई सामना गरे।
9तब तपाईंका सैनिकहरूले आफ्ना राज्य र मृत्युको भयको अवहेलना गरेर पाण्डवहरूका सैनिकहरूको सामना गरे। अश्वारोहीहरूले अश्वारोहीको र रथीहरूले रथीहरूको वध गरे।
10तब त्यहाँ भाला र तरबारको मानौँ वर्षा भइरहेको थियो; र परशुले युद्ध लडियो। महान् संहार गर्ने भयङ्कर खड्गयुद्ध पनि भए।
11हात्तीहरू हात्तीहरूमाथि प्रचण्ड वेगले जाइलागेका कारण त्यो युद्ध अझ भयङ्कर भयो। केही मानिस हात्तीको ढाडबाट र केही घोडाको ढाडबाट घोप्टो परी खसे।
12हे आर्य, अरूहरू बाणले हृदय विदीर्ण भई आफ्ना रथबाट खसे। त्यस भयङ्कर भागदौडमा जब मानिसहरू आफ्ना कवचबाट रहित भई ढल्थे —
13— तब हात्तीहरूले तिनीहरूको छातीमा आक्रमण गरेर तिनीहरूका टाउका कुल्चिदिन्थे। अन्यत्र हात्तीहरूले अरू श्रेष्ठ योद्धाहरूलाई, जो भूमिमा पल्टिएका थिए, कुल्चिरहेका देखिन्थे।
14अनेक हात्ती (ढल्दै) आफ्ना दाँतले भूमिमा प्रहार गर्दै तिनैले रथीहरूका ठूला-ठूला समूह क्षतविक्षत पारेका देखिए। आफ्ना सुँडमा भाला गाडिएका अनेक अरू —
15— हात्तीहरू रणभूमिमा विचरण गर्दै सयौँ मानिसलाई कुल्चिरहे। केही हात्तीहरूले फेरि ढलेका अनेक मानिस, घोडा, रथी र हात्तीहरूलाई, जो सबै फलामे कवचले युक्त थिए, यसरी थिचे र निचोरे मानौँ ती केवल मोटा डाँठ वा नर्कट हुन्। गिद्धका प्वाँख भएका बाणका शय्यामा अनेक नरेश्वर —
16— जो विनयशील थिए, आफ्नो समय आइपुगेपछि पीडासहित पल्टिए। त्यस युद्धमा पिताले आफ्नो रथमा जाइलागेर आफ्नै पुत्रको वध गरे —
17— र पुत्र पनि मोहवश र कुनै कुराको विचार नगरी आफ्नै पितामाथि जाइलागे। रथका धुरा चूरचूर भए, ध्वजा टुक्राटुक्रा पारिए, छत्र भूमिमा ढालिए;
18— भाँचिएका जुवाका आधा भाग घिसार्दै घोडाहरू भाग्न थाले। हातमा तरबार लिएका पाखुरा खसे, र कुण्डलले सुशोभित टाउका पनि।
19बलशाली हात्तीहरूद्वारा पृथ्वीमा बजारिएका रथ टुक्राटुक्रा भए। हात्तीहरूद्वारा नराम्ररी घाइते पारिएका घोडाहरू आफ्ना सवारसहित ढले।
20तब त्यहाँ एउटा घोर र भयङ्कर युद्ध सुरु भयो, जसमा कसैले कसैको वास्ता गरेन। "हाय! हे पिता! हे पुत्र! तिमी कहाँ छौ, हे मित्र! रोक! कहाँ भाग्दै छौ!
21प्रहार गर! समात! मार!" — यी तथा अझ अनेक उद्गार, ठूला हाँसो, गर्जन र रणनादसँग मिसिएर, त्यहाँ भनिए र सुनिए।
22मानिस, घोडा र हात्तीको रगत सँगै मिसिएर एउटै धारामा बग्यो र त्यसले पृथ्वीको धुलो मेटाइदियो तथा कायरहरूका हृदयमा आतङ्क भरिदियो।
23त्यस युद्धमा एउटा वीरको रथचक्र अर्कोको रथचक्रमा अल्झ्यो र यति नजिक भएका कारण अरू कुनै शस्त्र प्रयोग गर्न नसकेपछि उनले गदाले अर्कोको टाउको कुल्चिदिए।
24त्यस युद्धमा, जहाँ बाँच्ने कुनै सम्भावना थिएन, एकअर्काको सुरक्षा चाहने वीरहरू एकअर्कालाई टाउकोबाट घिसार्दै र मुक्का, दाँत तथा नङले लडिरहे।
25केही वीरहरूका उठेका, तरबार समातेका पाखुरा काटिए; अरूका, जसका हातमा धनुष, अङ्कुश अथवा बाण थिए, पाखुरा पनि काटिए।
26यता एउटा योद्धाले अर्कोलाई उच्च स्वरमा ललकार्थ्यो, उता अर्कोले रणभूमिबाट मुख फर्काउँथ्यो। कसैले आफ्नो सामु आइपरेको अर्कोको टाउको धडबाट काटिदिन्थ्यो।
27केही भयङ्कर चित्कार गर्दै युद्धमा जाइलागे। केही त्यस शब्दले नै आतङ्कले भरिए। कसैले आफ्ना तीखा बाणले मित्र अथवा शत्रुको वध गरिदियो।
28यता पहाडको टुप्पोजस्तै विशाल एउटा हात्ती, भालाले मारिएको, रणभूमिमा त्यसरी नै पल्टिएको थियो जसरी ग्रीष्मकालमा नदीको बीचमा कुनै समतल टापु।
29उता आफ्नो छातीबाट झरना बगाउने पर्वतझैँ एउटा हात्ती मद बगाउँदै उभिएको थियो, जसले आफ्ना विशाल खुट्टाले एउटा रथीलाई उनका घोडा र सारथिसहित कुल्चिदिएको थियो।
30अस्त्रको प्रयोगमा निपुण वीरहरूलाई रगतमा नुहाएर परस्पर लडिरहेको देखेर अनेक दुर्बलहृदय कायरहरू मूर्छाले अभिभूत भए।
31सबै कुरा अव्यवस्थामा लडिबडी गरिरह्यो र केही पनि चिन्न सकिएन। धुलोले छोपिएका सैनिकहरू एकअर्काको चिन्ता नगरी लडिरहे।
32तब पाण्डव सेनाका सेनापतिले "यही उपयुक्त क्षण हो" भन्दै सधैँ तत्पर पाण्डवहरूलाई चाँडै युद्धमा लगे।
33उनको आज्ञामा महाबाहु पाण्डवहरू, जसरी हंसको बथान पोखरीको छातीमा ओर्लन्छ, त्यसरी नै द्रोणको रथमाथि आइपुगे र अगाडि बढ्दै संहार फैलाउँदै गए।
34तब अजेय द्रोणको रथको नजिक "समात", "नभाग", "नडराऊ", "टुक्राटुक्रा पारिदेऊ" — यस्ता उच्च स्वर सुनिए।
35तब द्रोण, कृप, कर्ण, द्रोणपुत्र, राजा जयद्रथ, अवन्तीका दुवै राजकुमार — विन्द र अनुविन्द — तथा शल्यले (पाण्डव सेनाहरूको) त्यो आक्रमण रोके।
36ती अप्रतिरोध्य र अजेय योद्धाहरू — पाञ्चाल र पाण्डवहरू — धर्मयुक्त रोषले प्रज्वलित भई, बाणको वर्षाले पीडित भए पनि द्रोणबाट टाढा हटेनन्।
37तब क्रोधको चरम सीमासम्म उत्तेजित द्रोणले सयौँको सङ्ख्यामा बाण छोडेर चेदि, पाञ्चाल र पाण्डवहरूका पङ्क्तिमा महान् संहार फैलाइदिए।
38हे आर्य, तब उनको धनुषको टङ्कार र हत्केलाको ताली बादलको गर्जनजस्तै सबै दिशामा सुनियो र अनेक मानिसका हृदयमा आतङ्क भरियो।
39यसै अवसरमा सधैँ विजयी अर्जुन संशप्तकहरूको विशाल सेनालाई परास्त गरेर त्यस स्थानमा आइपुगे जहाँ द्रोणले पाण्डवहरूका पङ्क्तिलाई कुल्चिरहेका थिए।
40तब फाल्गुन संशप्तकहरूलाई परास्त र मारेर तथा अनेक यस्ता पोखरी तरेर, जसको जल रगत थियो र जसका प्रचण्ड भुमरी असङ्ख्य बाण थिए, रणभूमिको त्यस भागमा प्रकट भए।
41तब हामीले रणभूमिको त्यस भागमा ती यशस्वी र सूर्यजस्तै तेजस्वी वीरको वानरको चिह्न भएको ध्वजा शोभायमान देख्यौँ।
42आफ्ना अस्त्ररूपी किरणले संशप्तकरूपी सागर सुकाएर ती पाण्डुपुत्र युगान्तको प्रलयकालका सूर्यजस्तै देखिँदै कौरव पङ्क्तिलाई तताउन थाले।
43युगान्तमा उदाएर प्रत्येक प्राणीलाई जलाउने धूमकेतुझैँ अर्जुनले तब आफ्ना अस्त्रको शक्तिले कुरुसेनाहरूलाई भस्म गर्न थाले।
44उनका हजारौँ बाणले छेडिएर गजारोही, अश्वारोही र योद्धाहरू छरिएका कपाल र बाणका घाउले क्षतविक्षत शरीरसहित पृथ्वीमा ढले।
45केहीले आर्तनाद गरे, केहीले उच्च गर्जन गरे; अरूहरू पृथापुत्रका बाणले आहत भई प्राणविहीन भएर ढले।
46तब क्षत्रियधर्म सम्झेर अर्जुनले शत्रुपक्षका ती योद्धाहरूको वध गर्न छोडे जो ढल्दै थिए वा ढलिसकेका थिए अथवा जो रणभूमिबाट मुख फर्काइसकेका थिए।
47तब कुरु योद्धाहरू आफ्ना रथबाट रहित, विस्मयले भरिएका र रणभूमिबाट मुख फर्काएका "हाय!" र "हा!" भन्दै पुकार्न थाले र कर्णलाई पुकार्दै भन्न थाले — "हे कर्ण, हे कर्ण।"
48तब अधिरथपुत्रले आफ्नो सहायताका योग्य ती मानिसका ती आर्त पुकार सुनेर "हे वीरहरू, नडराऊ" भन्दै अर्जुनको सामना गर्न प्रस्थान गरे।
49तब भरतवंशी योद्धाहरूमा श्रेष्ठ, सम्पूर्ण भरतवीरहरूलाई आनन्द दिने र अस्त्रको प्रयोगका सम्पूर्ण ज्ञातामा अग्रगण्य कर्णले आग्नेय अस्त्रको आह्वान गरे।
50तर धनञ्जयले आफूले बुनेको बाणको जालले ती तेजस्वी बाण र देदीप्यमान धनुष भएका वीर (कर्ण)को बाणवर्षा रोकिदिए।
51यसै गरी अधिरथपुत्रले प्रज्वलित तेज भएका अर्जुनका बाण रोके। त्यसपछि उनले आफ्ना अस्त्रले उनका अस्त्र रोक्दै र असङ्ख्य बाण छोड्दै उच्च गर्जन गरे।
52यसै बीचमा महारथी धृष्टद्युम्न, भीम र सात्यकिले कर्णको नजिक पुगेर उनलाई तीन-तीन सीधा जाने बाणले छेडे।
53तब राधापुत्रले पहिले आफ्नो बाणवर्षाले अर्जुनका अस्त्र रोकेर तीन शक्तिले ती तीनै योद्धाका धनुष काटिदिए।
54तब धनुष काटिएपछि ती योद्धाहरू विषहीन सर्पजस्ता देखिए। तब आ-आफ्ना रथबाट शत्रुमाथि भाला फ्याँक्दै उनीहरूले उच्च रणनाद गरे।
55तब ती वीरहरूका पाखुराद्वारा क्रोधपूर्वक फ्याँकिएका ती बलशाली र देदीप्यमान भाला अनेक (उड्ने) सर्पजस्ता देखिँदै अधिरथपुत्रतिर वेगले गए।
56तीमध्ये प्रत्येक भालालाई तीन-तीन शीघ्रगामी बाणले काटेर र सँगै अर्जुनमाथि असङ्ख्य बाण छोड्दै महापराक्रमी कर्णले उच्च गर्जन गरे।
57तब अर्जुनले पनि राधापुत्रलाई सात शीघ्रगामी बाणले छेडेर तीन अत्यन्त तीखा बाणले कर्णका कान्छा भाइहरूको वध गरे।
58त्यसपछि पृथापुत्रले छ सीधा जाने बाणले शत्रुञ्जयको पनि वध गरेर, आफ्नो रथमा उभिएका वितपको टाउको चाँडै भालाले काटिदिए।
59यसरी सूतपुत्रका ती तीनै सहोदर भाइ सम्पूर्ण धृतराष्ट्रपुत्रहरूको आँखै अगाडि एक्लै किरीटधारी अर्जुनद्वारा मारिए।
60तब विनताका दोस्रो पुत्र (गरुड)झैँ भीमले आफ्नो रथबाट हामफालेर उत्तम बनावटको आफ्नो तरबारले कर्णको पक्षका पन्ध्र योद्धाको वध गरे।
61त्यसपछि आफ्नो रथमा चढेर र धनुष उठाएर उनले कर्णलाई दस र उनका घोडा तथा सारथिलाई पाँच बाणले छेडे।
62धृष्टद्युम्नले पनि एउटा उत्तम तरबार र देदीप्यमान ढाल समातेर चन्द्रवर्मा तथा निषधराज बृहत्क्षत्रको वध गरे।
63त्यसपछि आफ्नो रथमा चढेर र धनुष उठाएर पाञ्चालराजकुमारले उच्च स्वरमा सिंहनाद गर्दै कर्णलाई त्रिहत्तर बाणले छेडे।
64स्वयं इन्द्रजस्तै तेज भएका शिनिपौत्रले पनि एउटा नयाँ धनुष समातेर सूतपुत्रलाई चौँसट्ठी बाणले छेडे र सिंहझैँ गर्जे।
65त्यसपछि दुई सुनिश्चित लक्ष्य भएका भल्लले उनले कर्णको धनुष भाँचिदिए; र फेरि तीन बाणले कर्णलाई पाखुरा र छातीमा छेडे।
66तब राजा दुर्योधन, द्रोण र जयद्रथले मिलेर प्रयत्न गरी सात्यकिरूपी सागरमा डुब्दै गएका राधापुत्रलाई बचाए।
67तब प्रहारमा निपुण सयौँ पैदल सैनिक, अश्वारोही, गजारोही र रथीहरू शत्रुहरूका हृदयमा आतङ्क भर्दै कर्णलाई बचाउन दौडे।
68तब धृष्टद्युम्न, भीम, सुभद्रापुत्र, अर्जुन, नकुल र सहदेव — यी सबैले त्यस सङ्ग्राममा सात्यकिको रक्षा गरे।
69यसरी सम्पूर्ण धनुर्धरहरूको विनाशका लागि तपाईंका र शत्रुका योद्धाहरूबीच त्यो भयङ्कर युद्ध सुरु भयो, जसमा प्रत्येकले आफ्ना प्राणको चिन्ता नगरी लडे।
70पैदल सैनिक, रथी, गजारोही र अश्वारोहीहरू गजारोही, अश्वारोही, रथी र पैदल सैनिकहरूसँग भिडे; रथीहरू हात्ती, पैदल सेना र अश्वसेनासँग लडे तथा रथ र पैदल सेना रथ र हात्तीहरूसँग जुटे।
71घोडाहरू घोडाहरूसँग, हात्तीहरू हात्तीहरूसँग, रथीहरू रथीहरूसँग र पैदल सैनिकहरू पैदल सैनिकहरूसँग भिडेका देखिए।
72यसरी ती महात्मा र निर्भय योद्धाहरूबीच त्यो घोर र संहारपूर्ण युद्ध चलिरह्यो, जो मासुभक्षी प्राणीहरूको हर्ष बढाउने र यमराजको राज्यको जनसङ्ख्या बढाउने थियो।
73त्यस युद्धमा अनेक रथी, गजारोही, पैदल सैनिक र अश्वारोही मारिए। हात्तीहरू आफ्ना प्रतिद्वन्द्वीद्वारा कुल्चिइए। टाउकोमाथि शस्त्र उठाएका रथीहरू रथीहरूद्वारा, अश्वारोहीहरू अश्वारोहीहरूद्वारा र पैदल सेनाका ठूला-ठूला समूह पैदल सेनाद्वारा मारिए।
74हात्तीहरू रथीहरूद्वारा मारिए, घोडाहरू श्रेष्ठ हात्तीहरूद्वारा कुल्चिइए; मानिसहरू घोडाहरूद्वारा र घोडाहरू फेरि श्रेष्ठ रथीहरूद्वारा मारिए। आँखा, जिब्रो र दाँत बाहिर निस्केका तथा कवच र आभूषण चूरचूर भएका, अनेक प्राणी प्राणविहीन भई पृथ्वीमा पल्टिरहे।
75अरू भयावह रूपका प्राणीहरू नाना उत्तम शस्त्रले सजिएका अरूहरूद्वारा मारिएर पृथ्वीमा ढले; त्यसपछि तिनीहरू हात्ती र घोडाहरूद्वारा कुल्चिएर तथा रथचक्रका तीखा धारले कुल्चिएर र क्षतविक्षत भई भूमिभित्र धसिए।
76जब प्राणीहरूको त्यो भयङ्कर विनाश हिंस्रक पशु, पक्षी र पिशाचहरूको हर्ष बढाउँदै चलिरह्यो, तब क्रोधले प्रज्वलित महान् वीरहरू रणभूमिमा विचरण गर्दै एकअर्कामाथि वेगले प्रहार गरिरहे।
77जब दुवै सेनाका पङ्क्ति अत्यन्त क्षीण भए, तब रगतले लतपतिएका शरीर भएका योद्धाहरू एकअर्कालाई हेर्न थाले। हे भरत, त्यही क्षण सूर्यमण्डल क्षितिजमुनि गयो र दुवै सेना बिस्तारै आ-आफ्ना शिविरमा फर्के।