अर्जुनका वचन
खण्ड 5 — द्रोण पर्व · अध्याय 197
संस्कृत
1संजय उवाच प्रादुर्भूते ततस्तस्मिन्नने नारायणे प्रभो। प्रावात् सपृषतो वायुरनभ्रे स्तनयित्नुमान्॥
2चचाल पृथिवी चापि चुक्षुभे च महोदधिः। प्रतिस्रोतः प्रवृत्ताश्च गन्तुं तत्र समुद्रगाः॥
3शिखराणि व्यशीर्यन्त गिरीणां तत्र भारत। अपसव्यं मृगाश्चैव पाण्डुसेनां प्रचक्रिरे॥
4तमसा चावकीर्यन्त सूर्यश्च कलुषोऽभवत्। सम्पतन्ति च भूतानि क्रव्यादानि प्रहृष्टवत्॥
5देवदानवगन्धर्वास्रस्तास्त्वासन् विशाम्पते। व.थंकथाभवत् तीव्रा दृष्ट्वा तद् व्याकुलं महत्॥
6व्यथिताः सर्वराजानस्रस्ताश्चासन् विशाम्पते। तद् दृष्ट्वा घोररूपं वै द्रौणेरस्त्रं भयावहम्॥
7धृतराष्ट्र उवाच निवर्तितेषु सैन्येषु द्रोणपुत्रेण संयुगे। भृशं शोकाभितत्पेन पितुर्वधममृष्यता॥
8कुरूनापततो दृष्ट्वा धृष्टद्युम्नस्य रक्षणे। कोमन्त्रः पाण्डवेष्वासीत् तन्ममाचक्ष्व संजय॥
9संजय उवाच प्रागेव विद्रुतान् दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रान् युधिष्ठिरः। पुनश्च तुमुलं शब्दं श्रुत्वार्जुनमथाब्रवीत्॥
10युधिष्ठिर उवाच आचार्ये निहते द्रोणे धृष्टद्युम्नेन संयुगे। निहते वज्रहस्तेन यथा वृत्रे महासुरे॥
11नाशंसन्तो जयं युद्धे दीनात्मनो धनंजय। आत्मत्राणे मतिं कृत्वा प्राद्रवन् कुरवो रणात्॥
12केचिद् भ्रान्तै रथैस्तूर्णं निहतैः पाणियन्तृभिः। विपताकध्वजच्छत्रैः पार्थिवाः शीर्णकूबरैः॥ भग्ननीडैराकुलाश्वैः प्रारुग्णाश्च विशेषतः। भग्नाक्षयुगचक्ष व्याकृष्यन्त समन्ततः॥
13भीताः पादैहयान् केचित् त्वरयन्तः स्वयं रथान्। रथान् विशीर्णानुत्सृज्य पद्भिः केचिच विदुताः॥
14हयपृष्ठगताश्चान्ये कृष्यन्तेऽर्धच्युतासनाः। गजस्कन्धेषु संस्यूता नाराचैश्चलितासनाः॥
15शरातैर्विदूतैर्नागैर्हताः केचिद् दिशो दश। विशस्रकवचाश्चान्ये वाहनेभ्यः क्षितिं गताः॥
16संछिन्ना नेमिभिश्चैव मृदिताश्च हयद्विपैः। क्रोशन्तस्तात पुत्रेति पलायन्ते परे भयात्॥
17नाभिजानन्ति चान्योन्यं कश्मलाभिहतौजसः। पुत्रान् पितॄन् सखीन् भ्रातृन् समारोप्य दृढक्षतान्॥
18जलेन क्लेदयन्यन्ये विमुच्य कवचान्यपि। अवस्थां तादृशीं प्राप्य हते द्रोणे द्रुतं बलम्॥
19पुनरावर्तितं केन यदि जानासि शंस मे। हयानां हृषतां शब्दः कुञ्जराणां च बुंहताम्॥
20रथनेमिस्वनैश्चात्र विमिश्रः श्रूयते महान्। एते शब्दा भृशं तीव्राः प्रवृत्ताः कुरुसागरे॥
21मुहुर्मुहुरुदीर्यन्ते कम्पयन्त्यपि मामकान्। य एष तुमुल: शब्दः श्रूयते लोमहर्षणः॥
22सेन्द्रानप्येष लोकांस्रीन् ग्रसेदिति मतिर्मम। मन्ये वज्रधरस्यैष निनदो भैरवस्वनः॥
23द्रोणे हते कौरवार्थं व्यक्तमभ्येति वासवः। प्रहृष्टरोमकूपाश्च संविग्ना रथपुङ्गवाः॥
24धनंजय गुरुं श्रुत्वा तत्र नादं सुभीषणम्। क एप कौरवान् दीर्णानवस्थाप्य महारथः॥ निवर्तयति युद्धार्थं मृधे देवेश्वरो यथा।
25अर्जुन उवाच उद्यम्यात्मानमुग्राय कर्मणे वीर्यमास्थिताः॥ धमन्ति कौरवाः शङ्खान् यस्य वीर्यं समाश्रिताः!
26यत्र ते संशयो राजन् न्यस्तशस्रे गुरौ हते॥ धार्तराष्ट्रानवस्थाप्य क एष नदतीति हि।
27ह्रीमन्तं तं महाबाहुं मत्तद्विरदगामिनम्॥ आख्यास्याम्युग्रकर्माणं कुरूणामभयंकरम्।
28यस्मिञ्जाते ददौ द्रोणो गवां दशशतं धनम्॥ ब्राह्मणेभ्यो महाहेभ्यः सोऽश्वत्थामैष गर्जति।
29जातमात्रेण वीरेण येनोच्चैःश्रवसा यथा॥ द्वेषता कम्पिता भूमिर्लोकाश्च सकलास्रयः।
30तच्छ्रुत्वान्तर्हितं भूतं नाम तस्याकरोत् तदा॥ अश्वत्थामेति सोऽौष शूरो नदति पाण्डव।
31यो ह्यनाथ इवाक्रम्य पार्षतेन हतस्तथा॥ कर्मणा सुनृशंसेन तस्य नाथो व्यवस्थितः।
32गुरुं ते यत्र पाञ्चाल्य: केशपक्षे परामृशत्॥ तन्न जातु क्षमेद् द्रौणिर्जानन् पौरुषमात्मनः।
33उपचीर्णो गुरुर्मिथ्या भवता राज्यकारणात्॥ धर्मज्ञेन सता नाम सोऽधर्मः सुमहान् कृतः।
34चिरं स्थास्यति चाकीर्तिस्त्रैलोक्ये सचराचरे॥ रामे वालिवधाद् यद्वदेवं द्रोणे निपातिते।
35सर्वधर्मोपपन्नोऽयं स मे शिष्यश्च पाण्डवः॥ नायं वदति मिथ्येति प्रत्ययं कृतवांस्त्वयि।
36स सत्यकञ्चुकं नाम प्रविष्टेन ततोऽनृतम्॥ आचार्य उक्तो भवता हत: कुञ्जर इत्युत।
37ततः शस्रं समुत्सृज्य निर्ममो गतचेतनः॥ आसीत् सुविह्वलो राजन् यथा दृष्टस्त्वया विभुः।
38स तु शोकसमाविष्टो विमुखः पुत्रवत्सलः॥ शाश्वतं धर्ममुत्सृज्य गुरुः शस्त्रेण घातितः।
39न्यस्तशस्रमधर्मेण घातयित्वा गुरुं भवान्॥ रक्षत्विदानीं सामात्यो यदि शक्तोऽसि पार्षतम्।
40ग्रस्तमाचार्यपुत्रेण क्रुद्धेन हतबन्धुना॥ सर्वे वयं परित्रातुं न शक्ष्यामोऽद्य पार्षतम्।
41सौहार्दै सर्वभूतेषु यः करोत्यतिमानुषः। सोऽद्य केशग्रहं श्रुत्वा पितुर्धक्ष्यति नो रणे॥
42विक्रोशमाने हि मयि भृशमाचार्यगृद्धिनि। अपाकीर्य स्वयं धर्मं शिष्येण निहतो गुरुः॥
43यदा गतं वयो भूयः शिष्टमल्पतरं च नः। तस्येदानी विकारोऽयमधर्मोऽयं कृतो महान्॥
44पितेव नित्यं सौहार्दात् पितेव हि च धर्मतः। सोऽल्पकालस्य राजस्य कारणाद् घातितो गुरुः॥
45धृतराष्ट्रेण भीष्माय द्रोणाय च विशाम्पते। विसृष्टा पृथिवी सर्वा सह पुत्रैश्च तत्परैः॥
46सम्प्राप्य तादृशीं वृत्तिं सत्कृतः सततं परैः। अवृणीत सदा पुत्रान् मामेवाभ्यधिकं गुरुः॥
47अवेक्षमाणस्त्वां मां च न्यस्तास्त्रश्चाहवे हतः। न त्वेनं युध्यमानं वै हन्यादपि शतक्रतुः॥
48तस्याचार्यस्य वृद्धस्य द्रोहो नित्योपकारिणः। कृतो ह्यनार्चरस्माभी राज्यार्थे लुब्धवुद्धिभिः॥
49अहो बत महत् पापं कृतं कर्म सुदारुणम्। यद् राज्यसुखलोभेन द्रोणोऽयं साधु घातितः :॥
50पुत्रान् भ्रातॄन् पितॄन् दाराञ्जीवितं चैव वासविः। त्यजेत् सर्वं मम प्रेम्णा जानात्येवं हि मे गुरुः॥
51स मया राज्यकामेन हन्यमानो झुपेक्षितः। तस्मादर्वाक्शिरा राजन् प्राप्तोऽस्मि नरकं प्रभो॥
52ब्राह्मणं वृद्धमाचार्यं न्यस्तशस्त्रं महामुनिम्। घातयित्वाद्य राज्यार्थे मृतं श्रेयो न जीवितम्॥
अङ्ग्रेजी
1Sanjaya said When that Narayana weapon had been invoked into existence, the wind began to blow from opposite directions and peals of thunder were heard though the sky was cloudless.
2The earth quaked and the oceans became agitated. The ocean-going stream began to flow in contrary directions.
3The crests of mountains, O Bharata, began 10 split up. Diverse animals then passed keeping the son of Pandu to their right.
4The veil of darkness spread over the earth.। The sun became dimmed in splendour. Diverse। kinds of flesh-eating animals began to alight on the field of battle.
5O Ruler of men, celestials, the Danavas and the Gandharvas all became filled with fear. Seeing then that tremendous agitation in nature, they began to question one another saying, what is the cause of all this?
6All the kings became filled with anxiety and inspired with terror, O ruler of men, at the sight of that dreadful weapon of affrighting aspect, belonging to Drona's son.
7Dhritarashtra said When unable to brook the slaughter of his sire and overwhelmed with grief, Drona's son did rally the troops.
8Tell me, O Sanjaya, what consultation then the Pandavas held for protecting Dhristadyumna, as they saw the Kurus return to the charge.
9Sanjaya said At first having seen the Dhartarashtras routed and again beholding them return to the attack Yudhishthira addressing Arjuna said
10Yudhishthira said Upon the slaughter of the preceptor Drona by Dhristadyumna like the slaughter of the mighly Asura Vrita by the wielder of thunderbolt.
110 Dhananjaya, the enemy depressed at heart, gave up all hopes of victory. They fled from the field, intent on saving themselves.
12Some rulers of men fled on chariots borne along irregular courses, with parshni drivers slain, deprived of standards, streamers and umbrellas, with their boxes and Kuvaras shattered and all their decorations displaced. Others again, panic-struck and deprived of reason, goading the steeds of their chariots with their toes, fled in all haste.
13Others overwhelmed with fear, fled on their cars having their axles, wheels and yokes broken. Others fled, hanging half way from their saddles.
14Others again displaced from their seats and riveted with shafts on the necks of elephants, were precipitately borne away by those animals. Others were crushed down by flying elephants, mangled and pierced with arrows.
15Others with their armours taken off and weapons exhausted fell down on the earth from the back of their animals. Others again were mutilated by car-wheels or crushed by steeds of elephants.
16Some loudly calling their sires and their sons fled away in fear, without recognising one another and reduced in energy by grief.
17Some causing their sons, fathers, friends and brothers sit (on their vehicles) and doffing their coats of inail were seen to wash them with water.
18After the slaughter of Drona, the enemy's host, falling into great distress, fled away in haste. Who hath rallied it now? Tell me if you know it.
19The sound of neighing steeds and roaring clephants mangled with the clatter of carwheels in heard aloud.
20These terrible sounds in the ocean of Kuru army, are swelling every moment and causing my troops to tremble.
21This tremendous sound that is assailing our ears, causing our hair to stand erect, Meseems, will devour up the three worlds with their lords.
22I think this to be the tremendous roar of the wielder of the thunder, viz., Vasava, who cnraged at the slaughter of Drona is coming to fight on behalf of the Kauravas.
23( Dhananjaya, hearing this loud and terrible sound our hairs stand erect and our best car-warriors are becoming filled with anxiety.
24I ask you who is this mighty car-warrior that rallying this terrible and agitated host like the lord of the celestials themselves, is leading it to the charge.
25Arjuna said He depending upon whose prowess the Kauravas, having addressed themselves to the accomplishment of ficrce deeds, are blowing their conches and facing us with firmness.
26He about whom you entertain doubts as to who he may be who, having rallied the troops of the son of Dhritarashtra, that had fled from the fall of the weaponless Drona, is now uttering terrible roars.
27He who is possessed of bashfulness and mighty arms, who has the gait of an infuriate elephant, who possesses a face like that of tiger, who achieves fierce feats and gives assurances of safety to the Kurus,
28He, upon whose birth Drona distributed a thousand kine among Brahmanas of highworth, he, Oking, is Ashvatthaman who is thus roaring.
29As soon as he was born that hero ncighed like Uchhaisravas and thereby caused the three words to tremble.
30Having heard that sound, an invisible being, master, ascribed to him the Ashvatthman, (horse-voiced). That brave warrior, O son of Pandu, is roaring today.
31He, who has been slain like one helpless by the son of Prisata, by a cruel and deceitful means, yonder stands the protector of that one. name
32The Panchala prince dragged my poor preceptor by the locks of his hair. Certainly Drona's son will not forgive that act of his, aware as he is of his own manliness and resources.
33You also, O king, has spoken a lie to the preceptor, being driven to it by the desire for obtaining the kingdom. Conversant with the rules of morality and of pious nature, you have indeed perpetrated a great sin.
34Like that hanging in Rama on consequence of his slaying Bali, the infamy hanging on you in consequence of the slaughter of Drona will be cternal in the three worlds with their mobile and immobile creations.
35“The son of Pandu is accomplished in all virtues; moreover he is my disciple, he will never tell me a lic.' Thinking this Drona believed what you then said.
36You have spoken an uniruth veiled in the garb of truth, to the preceptor, adding the word cicphant thereto.
37Thereupon the Puissant Drona, laid his weapons aside and became indifferent to every carthly concern. He was senseless and as you have seen was overwhelmed with a swoon.
38It was then that his disciple, transgressing all morality, slew his preceptor, filled with do you you with affection for his son and unwilling to fight and possessed by grief.
39Having slain by a deceitful means your preceptor who had laid his weapons aside, now your counsellors, protect the son of Prishata, if indeed, you arc equal to the task.
40Today all of us conjointly will not be able to protect the son of Prisata, who has been as it were devoured by the son of Drona, filled with fury on account of his sire's slaughter.
41He, who ever treated all creatures with exceeding compassion, even he, hearing that his sire was dragged by the hair will today consume us in battle.
42Setting at naught all dictates of morality, the pupil has slaughtered his preceptor, although I exclaimed at the top of my voice, protesting that the preceptor should not be slain.
43We have already passed away the greater part of our lives; the lease of life left to us is indeed very short; even that short period is blotted by his sinful act (perpetrated in the maturity of our years).
44Drona, in consequence of the affection he cherished for us, was indeed like our father. By the ordinances of the holy texts, he was also our father. Yet such a preceptor of ours has been slain by ourselves, for the sake of enjoying sovereignty for a short period.
45Dhritarashtra, O monarch, gave the earth to Bhishma and Drona and what was more, he entrusted them with the lives of his sons.
46Though thus esteemed and endowed with such an honorarium by the foe, yet the preceptor looked upon us like his own son.
47The preceptor, incapable of suffering any reduction in strength and energy, was only slain in battle, when he believing in your words laid his weapons aside. While engaged in fight even Indra the performer of hundred sacrifices could not have defeated him.
48Even such a preceptor, venerable in years and devoted to our welfare, has been injured by ourselves, who have betaken to mean conduct for securing sovereignty.
49Alas, alas, what a heinous sin and a ruthless act have we perpetrated, for, tempted by the desire for enjoying the pleasures of sovereignty, we have slain our venerable preceptor.
50My preceptor had all along been under the impression, that I, Vasava's son, son, could abandon all, my sires, brothers, sons, wives and even life itself, for his sake, in consequence of the affection I bear for him.
51And yet, alas, longing for sovereignty, I have neglected him when he was on the point of being slaughtered. For this act, O king, I have already been condemned to hell, being covered with great ignominy.
52It is better that I should die then live, inasmuch as I have today, out of a desire for obtaining sovereignty, suffered my old preceptor to be slain, who was a Brahmana and a great Muni and who moreover had laid his weapons aside at the time.
हिन्दी
1सञ्जय ने कहा — जब वह नारायणास्त्र प्रकट किया गया, तब वायु विपरीत दिशाओं से बहने लगी और आकाश के मेघरहित होते हुए भी गर्जना सुनाई देने लगी।
2पृथ्वी काँप उठी और समुद्र क्षुब्ध हो गए। समुद्र की ओर बहने वाली नदियाँ विपरीत दिशा में बहने लगीं।
3हे भरत, पर्वतों के शिखर फटने लगे। अनेक प्रकार के पशु तब पाण्डुपुत्र को अपनी दाहिनी ओर करके निकल गए।
4अन्धकार का पर्दा पृथ्वी पर छा गया। सूर्य का तेज मन्द पड़ गया। अनेक प्रकार के माँसभक्षी जीव रणभूमि पर उतरने लगे।
5हे नरेश्वर, देवता, दानव तथा गन्धर्व — सभी भय से भर उठे। प्रकृति में वह भयंकर क्षोभ देखकर वे एक-दूसरे से पूछने लगे — "इस सबका कारण क्या है?"
6हे नरेश्वर, द्रोणपुत्र के उस भयंकर तथा त्रासजनक रूप वाले अस्त्र को देखकर समस्त राजा चिन्ता से भर गए और आतंकित हो उठे।
7धृतराष्ट्र ने कहा — जब अपने पिता का वध सह न सकने के कारण शोक से अभिभूत होकर द्रोणपुत्र ने सेनाओं को पुनः संगठित कर लिया,
8तब हे सञ्जय, मुझे बताओ कि कुरुओं को पुनः आक्रमण के लिए लौटता देख पाण्डवों ने धृष्टद्युम्न की रक्षा के लिए क्या परामर्श किया?
9सञ्जय ने कहा — पहले धृतराष्ट्र की सेना को पराजित देखकर और फिर उसे आक्रमण के लिए लौटता देखकर युधिष्ठिर ने अर्जुन को सम्बोधित करते हुए कहा —
10युधिष्ठिर ने कहा — जैसे वज्रधारी (इन्द्र) के द्वारा महान् असुर वृत्र का वध हुआ था, वैसे ही धृष्टद्युम्न के द्वारा आचार्य द्रोण का वध हो जाने पर —
11हे धनञ्जय, शत्रु हृदय से खिन्न होकर विजय की सारी आशा छोड़ बैठे थे। वे अपने प्राणों की रक्षा के लिए रणभूमि से भाग खड़े हुए थे।
12कुछ भूपाल उन रथों पर भागे जो टेढ़े-मेढ़े मार्गों से दौड़ रहे थे, जिनके पार्ष्णिसारथि मारे जा चुके थे, जो ध्वजाओं, पताकाओं तथा छत्रों से रहित थे, जिनके सन्दूक और कूबर चूर-चूर हो चुके थे और जिनकी सारी सज्जा उखड़ चुकी थी। कुछ अन्य भयभीत तथा विवेकशून्य होकर अपने रथों के अश्वों को पैर के अँगूठों से हाँकते हुए पूरी शीघ्रता से भागे।
13कुछ अन्य भय से अभिभूत होकर उन रथों पर भागे जिनकी धुरियाँ, पहिए तथा जुए टूट चुके थे। कुछ अपनी काठियों से आधे लटके हुए ही भागे।
14कुछ अन्य अपने स्थानों से हट जाने पर बाणों से हाथियों की गर्दनों में जड़ जाने के कारण उन्हीं पशुओं के द्वारा वेगपूर्वक दूर ले जाए गए। कुछ भागते हुए हाथियों के द्वारा कुचल दिए गए, तथा बाणों से क्षत-विक्षत और बिंधे हुए थे।
15कुछ अन्य कवच उतरे हुए तथा अस्त्र समाप्त हो चुके होने पर अपने पशुओं की पीठ से पृथ्वी पर गिर पड़े। कुछ रथों के पहियों से कट गए अथवा हाथियों के अश्वों से कुचल दिए गए।
16कुछ अपने पिताओं तथा पुत्रों को उच्च स्वर में पुकारते हुए भय से भाग गए — एक-दूसरे को पहचान भी न पाते हुए और शोक से तेजहीन होकर।
17कुछ अपने पुत्रों, पिताओं, मित्रों तथा भाइयों को (अपने वाहनों पर) बिठाकर और अपने कवच उतारकर उन्हें जल से धोते हुए दिखाई दिए।
18द्रोण के वध के पश्चात् शत्रु की सेना महान् संकट में पड़कर शीघ्रता से भाग गई थी। अब उसे किसने पुनः संगठित किया है? यदि तुम जानते हो तो मुझे बताओ।
19हिनहिनाते घोड़ों तथा चिंघाड़ते हाथियों की ध्वनि रथों के पहियों की कड़कड़ाहट से मिलकर उच्च स्वर में सुनाई दे रही है।
20कुरुसेना के समुद्र में उठती ये भयंकर ध्वनियाँ प्रत्येक क्षण बढ़ती जा रही हैं और मेरी सेनाओं को कँपा रही हैं।
21हमारे कानों पर आघात करती तथा हमारे रोंगटे खड़े कर देती यह भीषण ध्वनि, मुझे लगता है, अपने स्वामियों सहित तीनों लोकों को निगल जाएगी।
22मुझे लगता है कि यह वज्रधारी वासव की भीषण गर्जना है, जो द्रोण के वध से क्रुद्ध होकर कौरवों की ओर से युद्ध करने आ रहे हैं।
23हे धनञ्जय, इस उच्च तथा भयंकर ध्वनि को सुनकर हमारे रोंगटे खड़े हो रहे हैं और हमारे श्रेष्ठ महारथी चिन्ता से भरते जा रहे हैं।
24मैं तुमसे पूछता हूँ — वह कौन महारथी है, जो स्वयं देवराज के समान इस भयंकर तथा विक्षुब्ध सेना को पुनः संगठित करके उसे आक्रमण के लिए ले जा रहा है?
25अर्जुन ने कहा — जिसके पराक्रम के भरोसे कौरव भयंकर कर्म करने पर उतारू होकर अपने शंख बजा रहे हैं और दृढ़ता से हमारा सामना कर रहे हैं;
26जिसके विषय में आप सन्देह कर रहे हैं कि वह कौन हो सकता है, जिसने अस्त्रहीन द्रोण के पतन से भागी हुई धृतराष्ट्रपुत्र की सेनाओं को पुनः संगठित करके अब भयंकर गर्जना की है —
27जो लज्जाशील तथा महाबाहु है, जिसकी चाल मत्त हाथी की-सी है, जिसका मुख व्याघ्र के मुख के समान है, जो भयंकर पराक्रम करता है और कुरुओं को अभयदान दे रहा है,
28जिसके जन्म पर द्रोण ने उत्तम कुल के ब्राह्मणों में एक सहस्र गौएँ बाँटी थीं — हे राजन्, वही अश्वत्थामा है जो इस प्रकार गरज रहा है।
29जन्म लेते ही उस वीर ने उच्चैःश्रवा के समान हिनहिनाहट की थी और उससे तीनों लोकों को कँपा दिया था।
30हे स्वामी, वह ध्वनि सुनकर किसी अदृश्य प्राणी ने उन्हें 'अश्वत्थामा' (अश्व के समान स्वर वाला) नाम दिया। हे पाण्डुपुत्र, वही वीर योद्धा आज गरज रहा है।
31जो असहाय के समान पार्षत के द्वारा क्रूर तथा कपटपूर्ण उपायों से मारे गए, उन्हीं के वह रक्षक वहाँ खड़ा है।
32पाञ्चालराजकुमार ने मेरे बेचारे आचार्य को उनके केशों से घसीटा। निश्चय ही द्रोणपुत्र उसका वह कर्म क्षमा नहीं करेंगे, क्योंकि वे अपने पौरुष तथा साधनों से भलीभाँति परिचित हैं।
33हे राजन्, आपने भी राज्य पाने की इच्छा से प्रेरित होकर आचार्य से असत्य कहा। धर्म के नियमों के ज्ञाता तथा धार्मिक स्वभाव वाले होकर भी आपने वस्तुतः महान् पाप किया है।
34जैसे बालि के वध के कारण राम पर कलंक लगा, वैसे ही द्रोण के वध के कारण आप पर लगा यह कलंक चराचर सहित तीनों लोकों में शाश्वत रहेगा।
35"पाण्डुपुत्र समस्त सद्गुणों से सम्पन्न है; इसके अतिरिक्त वह मेरा शिष्य है, वह मुझसे कभी असत्य नहीं कहेगा" — यही सोचकर द्रोण ने आपके उस कथन पर विश्वास किया।
36आपने आचार्य से सत्य के आवरण में लिपटा हुआ असत्य कहा — उसमें 'हाथी' शब्द जोड़कर।
37तब पराक्रमी द्रोण ने अपने अस्त्र रख दिए और संसार के प्रत्येक विषय से उदासीन हो गए। वे संज्ञाशून्य हो गए और जैसा आपने देखा, मूर्च्छा से अभिभूत हो गए।
38तभी उनके उस शिष्य ने समस्त धर्म का उल्लंघन करके अपने आचार्य का वध कर डाला — उन आचार्य का, जो अपने पुत्र के स्नेह से भरे थे, युद्ध करने को अनिच्छुक थे और शोक से ग्रस्त थे।
39अस्त्र रख चुके अपने आचार्य का कपटपूर्ण उपाय से वध कराकर अब अपने मन्त्रियों सहित पार्षत की रक्षा कीजिए — यदि वास्तव में आप यह कर सकते हों।
40आज हम सब मिलकर भी पार्षत की रक्षा न कर सकेंगे, जो अपने पिता के वध से क्रोध में भरे द्रोणपुत्र के द्वारा मानो निगला ही जा चुका है।
41जिन्होंने सदा समस्त प्राणियों के साथ अत्यन्त करुणापूर्ण व्यवहार किया, वे ही आज अपने पिता को केशों से घसीटा गया सुनकर हमें युद्ध में भस्म कर देंगे।
42धर्म के समस्त विधानों को तुच्छ मानकर उस शिष्य ने अपने आचार्य का वध कर डाला, यद्यपि मैं उच्च स्वर में चिल्ला-चिल्लाकर विरोध कर रहा था कि आचार्य का वध न हो।
43हमारा जीवन का बड़ा भाग बीत चुका है; हमारे लिए बचा हुआ जीवन वस्तुतः बहुत थोड़ा है; और वह थोड़ा-सा काल भी उसके इस पापकर्म से (हमारी परिपक्व अवस्था में किए गए इस कर्म से) कलंकित हो गया है।
44द्रोण हमारे प्रति जो स्नेह रखते थे, उसके कारण वे वस्तुतः हमारे पिता के समान थे। शास्त्रों के विधान से भी वे हमारे पिता ही थे। और ऐसे आचार्य का हमने स्वयं ही थोड़े काल के राज्यभोग के लिए वध कर डाला।
45हे महाराज, धृतराष्ट्र ने भीष्म तथा द्रोण को यह पृथ्वी सौंप दी थी, और इससे भी बढ़कर उन्होंने अपने पुत्रों के प्राण उन्हें सौंप रखे थे।
46यद्यपि शत्रु के द्वारा वे इस प्रकार सम्मानित तथा ऐसी वृत्ति से सम्पन्न थे, तथापि आचार्य हमें अपने ही पुत्र के समान देखते थे।
47जिनके बल तथा तेज में कभी कोई कमी नहीं आ सकती थी, उन आचार्य का युद्ध में वध केवल तभी हुआ जब उन्होंने आपके वचनों पर विश्वास करके अपने अस्त्र रख दिए। युद्ध में प्रवृत्त रहते हुए तो शतक्रतु इन्द्र भी उन्हें परास्त नहीं कर सकते थे।
48ऐसे आचार्य का, जो वयस में पूज्य थे और हमारे कल्याण के लिए समर्पित थे, हमने ही अनिष्ट किया — हमने, जिन्होंने राज्य पाने के लिए नीच आचरण का आश्रय लिया।
49हाय, हाय! हमने कैसा घोर पाप तथा कैसा निर्दय कर्म किया है — क्योंकि राज्य के सुख भोगने की लालसा से प्रेरित होकर हमने अपने पूज्य आचार्य का वध कर डाला।
50मेरे आचार्य सदा इसी विश्वास में रहे कि मैं, वासव का पुत्र, उनके प्रति जो स्नेह रखता हूँ उसके कारण उनके लिए सब कुछ — अपने पिता, भाई, पुत्र, पत्नियाँ और स्वयं प्राण तक — त्याग सकता हूँ।
51और हाय, राज्य की लालसा में मैंने उनकी उपेक्षा कर दी जब वे मारे जाने ही वाले थे। हे राजन्, इस कर्म के लिए मैं महान् अपकीर्ति से ढँककर पहले ही नरक का भागी हो चुका हूँ।
52मेरे लिए जीने से मरना ही अच्छा है, क्योंकि आज मैंने राज्य पाने की इच्छा से अपने वृद्ध आचार्य का वध होने दिया — जो ब्राह्मण थे, महान् मुनि थे और जिन्होंने उस समय अपने अस्त्र भी रख दिए थे।
नेपाली
1सञ्जयले भने — जब त्यो नारायणास्त्र प्रकट गरियो, तब वायु विपरीत दिशाहरूबाट बहन थाल्यो र आकाश मेघरहित हुँदाहुँदै पनि गर्जन सुनिन थाल्यो।
2पृथ्वी काँप्यो र समुद्रहरू क्षुब्ध भए। समुद्रतिर बग्ने नदीहरू विपरीत दिशामा बग्न थाले।
3हे भरत, पर्वतका शिखरहरू फुट्न थाले। अनेक प्रकारका पशुहरू तब पाण्डुपुत्रलाई आफ्नो दाहिनेतिर पारेर निस्किए।
4अन्धकारको पर्दा पृथ्वीमा छायो। सूर्यको तेज मन्द भयो। अनेक प्रकारका मासुभक्षी जीव रणभूमिमा ओर्लन थाले।
5हे नरेश्वर, देवता, दानव तथा गन्धर्व — सबै भयले भरिए। प्रकृतिमा त्यो भयंकर क्षोभ देखेर तिनीहरू एकअर्कासँग सोध्न थाले — "यी सबैको कारण के हो?"
6हे नरेश्वर, द्रोणपुत्रको त्यो भयंकर तथा त्रासजनक रूप भएको अस्त्र देखेर सम्पूर्ण राजाहरू चिन्ताले भरिए र आतङ्कित भए।
7धृतराष्ट्रले भने — जब आफ्ना पिताको वध सहन नसकेर शोकले अभिभूत भई द्रोणपुत्रले सेनाहरूलाई फेरि सङ्गठित पारे,
8तब हे सञ्जय, मलाई भन कि कुरुहरूलाई फेरि आक्रमणका लागि फर्किएको देखेर पाण्डवहरूले धृष्टद्युम्नको रक्षाका लागि के परामर्श गरे?
9सञ्जयले भने — पहिले धृतराष्ट्रको सेनालाई पराजित देखेर र फेरि त्यसलाई आक्रमणका लागि फर्किएको देखेर युधिष्ठिरले अर्जुनलाई सम्बोधन गर्दै भने —
10युधिष्ठिरले भने — जसरी वज्रधारी (इन्द्र)द्वारा महान् असुर वृत्रको वध भएको थियो, त्यसै गरी धृष्टद्युम्नद्वारा आचार्य द्रोणको वध भएपछि —
11हे धनञ्जय, शत्रुहरू हृदयदेखि खिन्न भई विजयको सम्पूर्ण आशा त्यागिसकेका थिए। तिनीहरू आफ्ना प्राणको रक्षाका लागि रणभूमिबाट भागिसकेका थिए।
12केही भूपालहरू ती रथमा भागे जो बाङ्गोटिङ्गो मार्गबाट दौडिरहेका थिए, जसका पार्ष्णिसारथि मारिइसकेका थिए, जो ध्वजा, पताका तथा छाताबाट रहित थिए, जसका सन्दुक र कुबर चकनाचूर भइसकेका थिए र जसको सम्पूर्ण सजावट उप्किसकेको थियो। केही अरू भयभीत तथा विवेकशून्य भई आफ्ना रथका अश्वहरूलाई खुट्टाका बुढीऔँलाले हाँक्दै पूरा हतारका साथ भागे।
13केही अरू भयले अभिभूत भई ती रथमा भागे जसका धुरी, पाङ्ग्रा तथा जुवा भाँचिइसकेका थिए। केही आफ्ना काठीबाट आधा झुन्डिएकै अवस्थामा भागे।
14केही अरू आफ्ना स्थानबाट हटेपछि बाणले हात्तीका घाँटीमा गाँसिएकाले तिनै पशुहरूद्वारा वेगपूर्वक टाढा लगिए। केही भाग्दै गरेका हात्तीहरूले कुल्चिए, तथा बाणले क्षतविक्षत र घोचिएका थिए।
15केही अरू कवच खुस्किएको तथा अस्त्र सकिइसकेको अवस्थामा आफ्ना पशुहरूको ढाडबाट पृथ्वीमा खसे। केही रथका पाङ्ग्राले काटिए अथवा हात्ती-अश्वहरूले कुल्चिए।
16केही आफ्ना पिता तथा छोराहरूलाई उच्च स्वरमा पुकार्दै भयले भागे — एकअर्कालाई चिन्नसमेत नसकी र शोकले तेजहीन भई।
17केही आफ्ना छोरा, पिता, मित्र तथा भाइहरूलाई (आफ्ना वाहनमा) बसालेर र आफ्ना कवच फुकालेर तिनलाई जलले पखाल्दै गरेको देखिए।
18द्रोणको वधपछि शत्रुको सेना महान् सङ्कटमा परी हतारिँदै भागेको थियो। अब त्यसलाई कसले फेरि सङ्गठित पारेको छ? यदि तिमीलाई थाहा छ भने मलाई भन।
19हिनहिनाइरहेका घोडा तथा चिच्याइरहेका हात्तीहरूको ध्वनि रथका पाङ्ग्राको कर्कशसँग मिसिएर उच्च स्वरमा सुनिँदै छ।
20कुरुसेनाको समुद्रमा उठिरहेका यी भयंकर ध्वनि प्रत्येक क्षण बढ्दै गइरहेका छन् र मेरा सेनाहरूलाई काँपाइरहेका छन्।
21हाम्रा कानमा आघात गर्ने तथा हाम्रा रौँ ठाडा पारिदिने यो भीषण ध्वनिले, मलाई लाग्छ, आफ्ना स्वामीसहित तीनै लोकलाई निल्नेछ।
22मलाई लाग्छ कि यो वज्रधारी वासवको भीषण गर्जन हो, जो द्रोणको वधले क्रुद्ध भई कौरवहरूको तर्फबाट युद्ध गर्न आइरहेका छन्।
23हे धनञ्जय, यो उच्च तथा भयंकर ध्वनि सुनेर हाम्रा रौँ ठाडा भइरहेका छन् र हाम्रा श्रेष्ठ महारथीहरू चिन्ताले भरिँदै गइरहेका छन्।
24म तिमीसँग सोध्दछु — त्यो कुन महारथी हो, जसले स्वयं देवराजजस्तै यस भयंकर तथा विक्षुब्ध सेनालाई फेरि सङ्गठित पारेर त्यसलाई आक्रमणका लागि लगिरहेको छ?
25अर्जुनले भने — जसको पराक्रमको भरमा कौरवहरू भयंकर कर्म गर्न उद्यत भई आफ्ना शङ्ख फुकिरहेका छन् र दृढताका साथ हाम्रो सामना गरिरहेका छन्;
26जसका विषयमा तपाईं शङ्का गरिरहनुभएको छ कि त्यो को होला, जसले अस्त्रविहीन द्रोणको पतनले भागेका धृतराष्ट्रपुत्रका सेनाहरूलाई फेरि सङ्गठित पारेर अहिले भयंकर गर्जन गरेको छ —
27जो लज्जाशील तथा महाबाहु छ, जसको चाल मात्तिएको हात्तीको जस्तो छ, जसको मुख बाघको मुखजस्तै छ, जसले भयंकर पराक्रम गर्दछ र कुरुहरूलाई अभयदान दिइरहेको छ,
28जसको जन्ममा द्रोणले उत्तम कुलका ब्राह्मणहरूमा एक हजार गाई बाँडेका थिए — हे राजन्, त्यही अश्वत्थामा हो जो यसरी गर्जिरहेको छ।
29जन्मनेबित्तिकै ती वीरले उच्चैःश्रवाजस्तै हिनहिनाहट गरेका थिए र त्यसले तीनै लोक काँपाएका थिए।
30हे स्वामी, त्यो ध्वनि सुनेर कुनै अदृश्य प्राणीले उनलाई 'अश्वत्थामा' (अश्वजस्तै स्वर भएको) नाम दियो। हे पाण्डुपुत्र, त्यही वीर योद्धा आज गर्जिरहेका छन्।
31जो असहायजस्तै पार्षतद्वारा क्रूर तथा कपटपूर्ण उपायले मारिए, तिनैका ती रक्षक त्यहाँ उभिएका छन्।
32पाञ्चालराजकुमारले मेरा बिचरा आचार्यलाई उनका कपालबाट घिसारे। निश्चय नै द्रोणपुत्रले उसको त्यो कर्म क्षमा गर्ने छैनन्, किनभने उनी आफ्नो पौरुष तथा साधनसँग राम्ररी परिचित छन्।
33हे राजन्, तपाईंले पनि राज्य पाउने इच्छाले प्रेरित भई आचार्यलाई असत्य भन्नुभयो। धर्मका नियमका ज्ञाता तथा धार्मिक स्वभावका भएर पनि तपाईंले वास्तवमा महान् पाप गर्नुभएको छ।
34जसरी बालिको वधका कारण रामलाई कलङ्क लाग्यो, त्यसै गरी द्रोणको वधका कारण तपाईंलाई लागेको यो कलङ्क चराचरसहित तीनै लोकमा शाश्वत रहनेछ।
35"पाण्डुपुत्र सम्पूर्ण सद्गुणले सम्पन्न छन्; त्यसबाहेक उनी मेरा शिष्य हुन्, उनले मलाई कहिल्यै असत्य भन्ने छैनन्" — यही सोचेर द्रोणले तपाईंको त्यस कथनमा विश्वास गरे।
36तपाईंले आचार्यलाई सत्यको आवरणमा बेरिएको असत्य भन्नुभयो — त्यसमा 'हात्ती' शब्द जोडेर।
37तब पराक्रमी द्रोणले आफ्ना अस्त्र राखिदिए र संसारका प्रत्येक विषयबाट उदासीन भए। उनी संज्ञाशून्य भए र जस्तो तपाईंले देख्नुभयो, मूर्च्छाले अभिभूत भए।
38त्यही बेला उनका ती शिष्यले सम्पूर्ण धर्मको उल्लङ्घन गरेर आफ्ना आचार्यको वध गरिदिए — ती आचार्यको, जो आफ्नो छोराको स्नेहले भरिएका थिए, युद्ध गर्न अनिच्छुक थिए र शोकले ग्रस्त थिए।
39अस्त्र राखिसकेका आफ्ना आचार्यको कपटपूर्ण उपायले वध गराएर अब आफ्ना मन्त्रीहरूसहित पार्षतको रक्षा गर्नुहोस् — यदि वास्तवमा तपाईं यो गर्न सक्नुहुन्छ भने।
40आज हामी सबै मिलेर पनि पार्षतको रक्षा गर्न सक्नेछैनौँ, जो आफ्ना पिताको वधले क्रोधले भरिएका द्रोणपुत्रद्वारा मानौँ निलिइसकिएका छन्।
41जसले सधैँ सम्पूर्ण प्राणीसँग अत्यन्त करुणापूर्ण व्यवहार गरे, तिनैले आज आफ्ना पितालाई कपालबाट घिसारिएको सुनेर हामीलाई युद्धमा भस्म पार्नेछन्।
42धर्मका सम्पूर्ण विधानलाई तुच्छ ठानेर ती शिष्यले आफ्ना आचार्यको वध गरिदिए, यद्यपि म उच्च स्वरमा चिच्याइ-चिच्याइ विरोध गरिरहेको थिएँ कि आचार्यको वध नहोस्।
43हाम्रो जीवनको ठूलो भाग बितिसक्यो; हाम्रा लागि बाँकी रहेको जीवन वास्तवमा धेरै थोरै छ; र त्यो थोरै काल पनि उनको यस पापकर्मले (हाम्रो परिपक्व अवस्थामा गरिएको यस कर्मले) कलङ्कित भइसक्यो।
44द्रोणले हामीप्रति जुन स्नेह राख्थे, त्यसकारण उनी वास्तवमा हाम्रा पितासमान थिए। शास्त्रका विधानले पनि उनी हाम्रा पिता नै थिए। र यस्ता आचार्यको हामीले आफैँले थोरै कालको राज्यभोगका लागि वध गरिदियौँ।
45हे महाराज, धृतराष्ट्रले भीष्म तथा द्रोणलाई यो पृथ्वी सुम्पिदिएका थिए, र त्योभन्दा पनि बढेर उनले आफ्ना छोराहरूका प्राण उनीहरूलाई सुम्पिराखेका थिए।
46यद्यपि शत्रुद्वारा उनी यसरी सम्मानित तथा यस्तो वृत्तिले सम्पन्न थिए, तथापि आचार्यले हामीलाई आफ्नै छोरासरह हेर्दथे।
47जसको बल तथा तेजमा कहिल्यै कुनै कमी आउन सक्दैनथ्यो, ती आचार्यको युद्धमा वध तब मात्र भयो जब उनले तपाईंका वचनमा विश्वास गरेर आफ्ना अस्त्र राखिदिए। युद्धमा प्रवृत्त रहँदा त शतक्रतु इन्द्रले पनि उनलाई परास्त गर्न सक्दैनथे।
48यस्ता आचार्यको, जो उमेरमा पूज्य थिए र हाम्रो कल्याणका लागि समर्पित थिए, हामीले नै अनिष्ट गर्यौँ — हामीले, जसले राज्य पाउनका लागि नीच आचरणको आश्रय लियौँ।
49हाय, हाय! हामीले कस्तो घोर पाप तथा कस्तो निर्दय कर्म गर्यौँ — किनभने राज्यको सुख भोग्ने लालसाले प्रेरित भई हामीले आफ्ना पूज्य आचार्यको वध गरिदियौँ।
50मेरा आचार्य सधैँ यही विश्वासमा रहे कि म, वासवका पुत्र, उनीप्रति जुन स्नेह राख्दछु त्यसकारण उनका लागि सबथोक — आफ्ना पिता, भाइ, छोरा, पत्नी र स्वयं प्राणसमेत — त्याग्न सक्छु।
51र हाय, राज्यको लालसामा मैले उनको उपेक्षा गरेँ जब उनी मारिनै लागेका थिए। हे राजन्, यस कर्मका लागि म महान् अपकीर्तिले ढाकिएर पहिले नै नरकको भागी भइसकेको छु।
52मेरा लागि बाँच्नुभन्दा मर्नु नै जाति छ, किनभने आज मैले राज्य पाउने इच्छाले आफ्ना वृद्ध आचार्यको वध हुन दिएँ — जो ब्राह्मण थिए, महान् मुनि थिए र जसले त्यस बेला आफ्ना अस्त्र पनि राखिदिएका थिए।