द्रोण-वध पर्व — घोर संग्राम
खण्ड 5 — द्रोण पर्व · अध्याय 187
संस्कृत
1संजय उवाच त्रिभागमात्रशेषायां रात्र्यां युद्धमवर्तत। कुरूणां पाण्डवानां च संहृष्टानां विशाम्पते॥
2अथ चन्द्रपभां मुष्णन्नादित्यस्य पुरःसरः। अरुणोऽभ्युदयांचक्रे ताम्रीकुर्वन्निवाम्बरम्॥
3प्राच्यां दिशि सहस्रांशोररुणेनारुणीकृतम्। तपनीयं यथा चक्रं भ्राजते रविमण्डलम्॥
4न्युत्सृज्य सर्वे कुरुपाण्डुयोधाः। दिवाकरस्याभिमुखं जपन्तः संध्यागताः प्राञ्जलयो बभूवुः॥
5ततो द्वैधीकृते सैन्ये द्रोणः सोमकपाण्डवान्। अभ्यद्रवत् सपाञ्चालान् दुर्योधनपुरोगमः॥
6द्वैधीकृतान् कुरून् दृष्ट्वा माधवोऽर्जुनमब्रवीत्। सपत्नान् सव्यतः कृत्वा अपसव्यमिमं कुरु॥
7स माधवमनुज्ञाय कुरुष्वेति धनंजयः। द्रोणकर्णी महेष्वासौ सव्यतः पर्यवर्तत॥
8अभिप्रायं तु कृष्णस्य ज्ञात्वा परपुरंजयः। आजिशीर्षगतं पार्थं भीमसेनोऽभ्युवाच ह॥
9भीमसेन उवाच अर्जुनार्जुन बीभत्सो शृणुष्वैतद् वचो मम। यदर्थं क्षत्रिया सूते तस्य कालोऽयमागतः॥
10अस्मिश्चेदागते काले श्रेयो न प्रतिपत्स्यसे। असम्भावितरूपस्त्वं सुनृशंसं करिष्यसि।॥
11सत्यश्रीधर्मयशसां वीर्यणानृण्यमाप्नुहि। भिन्ध्यनीकं युधां श्रेष्ठ अपसव्यमिमान् कुरु॥
12संजय उवाच स सव्यसाची भीमेन चोदितः केशवेन च। कर्णद्रोणावतिक्रम्य समन्तात् पर्यवारयत्॥
13तमाजिशीर्षपायान्तं दहन्तं क्षत्रियर्षभान्। पराक्रान्तं पराक्रम्य ततः क्षत्रियपुङ्गवः॥
14नाशक्नुवन् वारयितुं वर्धमानमिवानलम्। अथ दुर्योधनः कर्णः शकुनिश्चापि सौबलः॥
15अभ्यवर्षञ्छरव्रातैः कुन्तीपुत्रं धनंजयम्। तेषामस्राणि सर्वेषामुत्तमास्त्रविदां वरः॥ कदर्थीकृत्य राजेन्द्र शरवर्षैरवाकिरत्। अस्त्रैरस्त्राणि संवार्य लघुहस्तो जितेन्द्रियः॥
16सर्वानविध्यन्निशितैर्दशभिर्दशभिः शरैः। उद्भूता रजसो वृष्टिः शरवृष्टिस्तथैव च॥
17तमश्च घोरं शब्दश्च तदा समभवन्महान्। न द्यौर्न भूमिर्न दिशः प्राज्ञायन्त तथागते॥
18सैन्येन रजसा मूढां सर्वमनधमिवाभवत्। नैव ते न वयं राजन् प्राज्ञासिष्म परस्परम्॥
19उद्देशेन हि तेन स्म समयुध्यन्त पार्थिवाः। विरथा रथिनो राजन् समासाद्य परस्परम्॥ केशेषु समसज्जन्त कवचेषु भुजेषु च। हताश्वा हतसूताश्च निश्चेष्टा रथिनो हताः॥ जीवन्त इव तत्र स्म व्यदृश्यन्त भयार्दिताः। हतान् गजान् समाश्लिष्य पर्वतानिव वाजिनः॥ गतसत्त्वा व्यदृश्यन्त तथैव सह सादिभिः। ततस्त्वभ्यवसृत्यैव संग्रामादुत्तरां दिशम्॥
20अतिष्ठदाहवे द्रोणो विधूमोऽग्निरिव ज्वलन्। तमाजिशीर्षादेकान्तमपक्रान्तं निशम्य तु॥
21समकम्पन्त सैन्यानि पाण्डवानां विशाम्पते। भ्राजमानं श्रिया युक्तं ज्वलन्तमिव तेजसा॥ द्रोणं दृष्ट्वा परे त्रेसुश्चेरुर्मम्लुश्च भारत। आह्वयन्तं परानीकं प्रभिन्नमिव वारणम्॥
22नैनमाशंसिरे जेतुं दानवा वासवं यथा। केचिदासन् निरुत्साहाः केचित् क्रुद्धा मनस्विनः॥
23विस्मिताश्चाभवन् केचित् केचिदासन्नमर्षिताः। हस्तैर्हस्ताग्रमपरे प्रत्यपिंषन् नराधिपाः॥
24अपरे दशनैरोष्ठानदशन् क्रोधमूर्छिताः। व्याक्षिपन्नायुधान्यन्ये ममृदुश्चापरे भुजान्॥
25अन्ये चान्वपतन् द्रोणं त्यक्तात्मानो महौजसः। पञ्चालास्तु विशेषेण द्रोणसायकपीडिताः॥
26समसज्जन्त राजेन्द्र समरे भृशवेदनाः। ततो विराटद्रुपदौ द्रोणं प्रययतू रणे॥
27तथा चरन्तं संग्रामे भृशं समरदुर्जयम्। द्रुपदस्य ततः पौत्रास्त्रय एव विशाम्पते॥
28चेदयश्च महेष्वासा द्रोणमेवाभ्ययुर्युधि। तेषां दुपदपौत्राणां त्रयाणां निशितैः शरैः॥
29त्रिभिट्टैणोऽहरत् प्राणांस्ते हता न्यपतन् भुवि। ततो द्रोणोऽजयद् युद्धे चेदिकैकेयसंजयान्॥
30मत्स्यांश्चैवाजयत् कृत्स्नान् भारद्वाजो महारथान्। ततस्तु दुपदः क्रोधाच्छरवर्षमवासृजत्॥
31द्रोणं प्रति महाराज विराटश्चैव संयुगे। तं निहत्येषुवर्षं तु द्रोणः क्षत्रियमर्दनः॥
32तौ शरैश्छादयामास विराटदुपदावुभौ। द्रोणेन च्छाद्यमानौ तु क्रुद्धौ संग्राममूर्धनि॥
33द्रोणं शरैर्विव्यधतुः परमं क्रोधमास्थितौ। ततो द्रोणो महाराज क्रोधामर्षसमन्वितः॥
34भल्लाभ्यां भृशतीक्ष्णाभ्यां चिच्छेद धनुषी तयोः। ततो विराटः कुपितः समरे तोमरान् दश॥
35दश चिक्षेप च शरान् द्रोणस्य वधकाङ्क्षया। शक्तिं च दुपदो घोरामायसी स्वर्णभूषिताम्॥ चिक्षेप भुजगेन्द्राभां क्रुद्धो द्रोणरथं प्रति। ततो भल्लैः सुनिशितैश्छित्त्वा तांस्तोमरान् दश॥
36शक्तिं कनकवैदूर्यां द्रोणश्चिच्छेद सायकैः। ततो द्रोणः सुपीताभ्यां भल्लाभ्यामरिमर्दनः॥
37दुपदं च विराटं च प्रेषयामास मृत्यवे। हते विराटे दुपदे केकयेषु तथैव च॥
38तथैव चेदिमत्स्येषु पञ्चालेषु तथैव च। हतेषु त्रिषु वीरेषु दुपदस्य च नृप्पृषु॥
39द्रोणस्य कर्म तद् दृष्ट्वा कोपदुःखसमन्वितः। शशाप रथिनां मध्ये धृष्टद्युम्नो महामनाः॥
40इष्टापूर्तात् तथा क्षात्राद् ब्राह्मण्याच स नश्यतु। द्रोणो यस्याद्य मुच्येत यं वा द्रोणः पराभवेत्॥
41इति तेषां प्रतिश्रुत्य मध्ये सर्वधनुष्मताम्। आयाद द्रोणं सहानीकः पाञ्चाल्यः परवीरहा॥
42पञ्चालास्त्वेकतो द्रोणमभ्यघ्नन् पाण्डवैः सह। दुर्योधनश्च कर्णश्च शकुनिश्चापि सौबलः॥
43सोदर्याश्च यथामुख्यास्तेऽरक्षन् द्रोणमाहवे। रक्ष्यमाणं तथा द्रोणं सर्वैस्तैस्तु महारथैः॥ यतमानास्तु पञ्चाला न शेकुः प्रतिवीक्षितुम्। तत्राक्रुध्यद् भीमसेनो धृष्टद्युम्नस्य मारिष॥ स एनं वाग्भिरुग्राभिस्ततक्ष पुरुषर्षभः।
44भीमसेन उवाच दुपदस्य कुले जातः सर्वानेष्वस्रवित्तमः॥ कः क्षत्रियो मन्यमानः प्रेक्षतारिमवस्थितम्।
45पितृपुत्रवधं प्राप्य पुमान् कः परिपालयेत्॥ विशेषतस्तु शपथं शपित्वा राजसंसदि।
46एष वैश्वानर इव समिद्धः स्वेन तेजसा॥ शरचापेन्धनो द्रोणः क्षत्रं दहति तेजसा।
47शरचापेन्धनो द्रोणः क्षत्रं दहति तेजसा। पुरा करोति निःशेषां पाण्डवानामनीकिनीम्॥ स्थिताः पश्यत मे कर्म द्रोणमेव व्रजाम्यहम्।
48संजय उवाच इत्युक्त्वा प्राविशत् क्रुद्धो द्रोणानीकं वृकोदरः॥ शरैः पूर्णायतोत्सृष्टै वयंस्तव वाहिनीम्।
49धृष्टद्युम्नोऽपि पाञ्चाल्यः प्रविश्य महतीं चमूम्॥ आससादरणे द्रोणं तदाऽऽसीत् तुमुलं महत्।
50नैव नस्तादृशं युद्धं दृष्टपूर्वं न च श्रुतम्॥ यथा सूर्योदये राजन् समुत्पिञ्जोऽभवन्महान्।
51संसक्तान्येव चादृश्यन् रथवृन्दानि मारिष॥ हतानि च विकीर्णानि शरीराणि शरीरिणाम्।
52केचिदन्यत्र गच्छन्तः पथि चान्यैरुपद्रुताः॥ विमुखाः पृष्ठतश्चान्ये ताड्यन्ते पार्श्वतः परे।
53तथा संसक्तयुद्धं तदभवद् भृशदारुणम्। अथ संध्यागतः सूर्यः क्षणेन समपद्यत॥
अङ्ग्रेजी
1Sanjaya said When three fourths of the night had passed away, O ruler of men, once more the battle, between the delighted Kurus and Pandavas, commenced.
2Soon after Arjuna (the sun's charioteer) robbing the effulgence of the moon, appeared on the sky, spreading a coppery hue over it.
3The eastern quarter was soon rendered crimson by the myriad rays of the sun and the solar disc looked like a circle of gold.
4Thereupon all the warriors of the Kuru and Pandava hosts, descending from their chariots, steeds, elephants and vehicles borne by men, turned their faces towards the sun and with folded palms uttered the Sandhya (prayers of the first twilight).
5The host of the Kauravas having been divided into two parts, Diona, having Duryodhana in front of him, advanced (supported by one of this divisions) against the Somakas, the Panchalas and the Pandavas.
6Then beholding the Kuru army divided in twain, the scion of Madhu's race, Krishna addressing Arjuna said-"Keeping the other division of the enemy to your left, place Drona's division to your right.”
7Obedient to the counsel of Madhava, regarding everything about the Kurus. Dhananjaya wheeled round so as to keep Drona and Karna, those two might bowmen, to his right.
8Then seeing through the purposes of Krishna, that subduer of hostile cities viz., Bhimasena, addressing Arjuna then stationed at the van of the troop, said these words.
9Bhimasena said Ho, Arjuna, Arjuna, O Vibhatsu, hear these words of mine! The hour, for the realisation of that object for which Kshatriya ladies bring forth their sons, has now arrived.
10If at this opportune season you do not exert yourself to attain good, then you shall act meanly like a perfect wreath.
11With the assistance of mighty do you, today, pay off your debt to Prosperity and Fame! ( foremost of warriors, penetrate into this army and keep this to your right.
12Sanjaya said Thus urged on by Bhima and Kesava, Savyasachin, disregarding Kama and Drona, began to resist the foe on all sides.
13Then as that puissant one advanced at the head of battle, leaving the foremost of Kshatriyas, these last, putting forth all their prowess.
14Could not check him even as men cannot check the raging conflagration. Thereupon Duryodhana, Karna and Subala's son Sakuni.
15Began to shower thousands of arrows on Kunti's son Arjuna. That foremost of all, versed in excellent weapons, baffling all the weapons hurled by his opponents, poured on them, O foremost of king's a veritable shower of arrows. Of controlled senses and endued with great lightness of hand, he repulsed the weapons shot at him by those of his own.
16Then he pierced each of his foes with ten sharp shafts. The welkin was shrouded in a cloud of dust and showers of arrows fell thick.
17Impenetrable darkness set in and dreadful tumult prevailed on the field of battle. When such was the condition of things, neither the sky nor the earth, nor the points of the compass, were recognised.
18one a Confounded with the dust thc troops became blind. Neither the foe, O monarch, nor we could distinguish one another.
19For this reason, the royal combatants fought on guided by conjecture and the challenges they uttered. Destitute of chariots, the carwarriors, O monarch, encountering another, lost all order and became confounded mass. Their horses slain the charioteer killed, many, becoming incapacitated, saved their lives and looked highly frightened. Staughtered steeds, with their riders slain, were seen to lie over elephants as if prostrate on mountain tops. Then Drona, inoving towards the northern quarter of the field.
20Stood like fire free from smoke. Then beholding him move away from the field (towards the North).
21O ruler of men, the Pandava troops began to tremble. Beholding Drona exceedingly handsome and attended with prosperity and burning in his own effulgence, the soldiers of the enemy were affrighted, depressed and routed, O Bharata.-Challenging the hostile host as he stood, like an infuriate elephant in rut.
22None ventured to conquer him even as the Danavas could not conquer Vasava. Some were depressed at heart and some intelligent warriors became inspired with rage.
23Some were filled with wonder and some could not beer him. Some rubbed their hands.
24Others, overwhelmed with rage, began to bite their lips, with their teeth. Others began to hurl missiles at him and others to rule their arins.
25Other warriors, of controlled passions and great might, fell upon Drona. Specially the Panchalas, though afflicted with the shafts of Drona.
26And suffering extreme pain, O king, fought on with Drona. Thereafter Virata and Drupada, both rushed against Drona in battle.
27Who, invincible as he was in battle, was roving freely on the field. Then O ruler of men, the grandsons of Drupada, in three number.
28And the Chedis, all fierce bowmen, assailed Drona in battle. Of those three grandsons of Drupada, with sharp arrows.
29Three in number Drona robbed the vital breaths, whereupon they fell down dead on the ground. Thereafter Drona vanquished in battle, the Chedis the Kaikayas and the Srinjayas.
30That mighty car-warrior the son of Bharadvaja then also conquered the Matsyas. Thereafter Drupada, worked up with rage, poured a shower of arrows.
31On Drona, O mighty monarch. Virata also did so in that battle. Then that crusher of foes, viz., Drona, destroying that shower of arrows.
32Covered the two, Drupada and Virata with his own arrows. Thus covered by Drona and inflamed with wrath at the head of battle.
33Those two heroes began to afflict Drona wrathfully in that battle. O mighty monarch, therefore, Drona filled with rage and fury.
34Cut off the bows cf them both with a couple of broad headed shafts of great sharpness. Thereupon, filled with rage, Virata hurled ten tomaras.
35As also ten shafts at Drona, with a view to encompass his slaughter. Drupada also, equally enraged, hurled at the car of Drona, a dreadful dart made wholly of iron and decked with gold and effulgent like the body of a excellent snake. Then cutting off with a well-sharpened bhalla those tomaras.
36Drona cut-off the dart adorned with gold and lapises shot at him with his own arrows. Then that crusher of foes., viz., Drona with a couple of well-tempered bhalla.
37Dispatched both Drupada and Virata to the region of Death. Upon the slaughter of Virata and Drupada and the Kaikayas also.
38As also the Chedis and the Panchalas and the Matsyas and upon the slaughter of the three heroic grandsons of Drupada.
39And beholding these cruel deeds accomplished by Drona, the high-souled Dhristadyumna, filled with rage and grief,
40"Let that man lose the merits of his Istha, Purth, Kshatra and Brahmanya, whom Drona shall escape or shall defeat in battle."
41Thus having sworn in the midst of all bowmen, that slayer of foes, viz., the Panchala prince rushed upon Drona, supported by his own division.
42The Panchalas attacked Drona from one side whilst the Pandavas attacked him from the other. Then Duryodhana, Karna, Subala's son Sakuni.
43And his other principal uterine brothers began to protect Drona in battle. Then the Panchalas, though striving hard, could not even look at Drona who was then being thus protected in battle by those high-souled warriors. Thereupon, O sire, Bhimasena became enraged with Dhistadyumna and then addressed that foremost of men in these harsh words.
44Bhimasena said What man is there who, being regarded as a Kshatriya and who being born in the Dynasty of Drupada and who being foremost of all men possessing knowledge of weapons, would only thus passively look at his foe, stationed before him?
45What person, having seen his father and son slain by his foes and having also sworn such a terrible oath in the assemblage of kings, would thus suffer his foe to stand before him?
46Yonder stands Drona like a fire swelling with its own energy; indeed with bow and arrows constituting fuel he is consuming all the Kshatriyas with his energy.
47Soon will he completely destroy the Pandava army; stand here passively as spectators of the feat I am going to perform; I myself assail Drona.
48Sanjaya said Having thus spoken, Vrikodara, worked up with rage, penetrated into Drona's division; and he then routed your troops with arrows shot from his bow drawn to the fullest stretch.
49The Panchala price Dhristadyumna also, pushing into the heart your mighty troops, approached Drona; whereupon a confused and terrible encounter commenced.
50We never saw nor heard of such a battle before as, O king, was fought during that hour of sun-rise.
51() sire, the chariots were then entangled with one another; thousands of corpses of slain creatures were also seen lying on the field of battle.
52Some, when going to other parts of the field, were assailed by their foe on the way. Some, in flying away, were wounded on their backs and others on their sides.
53Thus then that general engagement raged furiously. Soon however the morning sun made its appearance of the sky,
हिन्दी
1सञ्जय ने कहा — हे मनुष्यों के शासक, जब रात्रि के तीन चौथाई भाग बीत चुके, तब प्रसन्न कुरुओं और पाण्डवों के बीच एक बार फिर युद्ध आरम्भ हुआ।
2उसके शीघ्र ही पश्चात् अरुण (सूर्य के सारथि) चन्द्रमा की आभा को हरते हुए आकाश में प्रकट हुए और उस पर ताम्रवर्ण आभा फैला दी।
3शीघ्र ही पूर्व दिशा सूर्य की असंख्य किरणों से रक्तवर्ण हो उठी और सूर्यमण्डल स्वर्ण के चक्र के समान दिखाई देने लगा।
4तत्पश्चात् कुरु और पाण्डव सेनाओं के समस्त योद्धा अपने रथों, अश्वों, हाथियों और मनुष्यों द्वारा ढोए जाने वाले वाहनों से उतरकर सूर्य की ओर मुख करके हाथ जोड़े हुए सन्ध्या (प्रातःकालीन सन्ध्यावन्दन) करने लगे।
5कौरव सेना दो भागों में बँट जाने पर द्रोण ने, अपने आगे दुर्योधन को रखकर, (उनमें से एक भाग के साथ) सोमकों, पाञ्चालों और पाण्डवों की ओर प्रस्थान किया।
6तब कुरु सेना को दो भागों में बँटा देखकर मधुवंश के वंशज कृष्ण ने अर्जुन को सम्बोधित करते हुए कहा — "शत्रु की दूसरी टुकड़ी को अपने बाईं ओर रखते हुए द्रोण की टुकड़ी को अपने दाईं ओर रखो।"
7कुरुओं के विषय में सब कुछ जानने वाले माधव के परामर्श का पालन करते हुए धनञ्जय ने अपना रथ इस प्रकार घुमाया कि वे दोनों महाधनुर्धर — द्रोण और कर्ण — उनके दाईं ओर रहें।
8तब कृष्ण के अभिप्राय को समझकर शत्रुनगरियों के विजेता भीमसेन ने सेना के अग्रभाग में स्थित अर्जुन को सम्बोधित करते हुए ये वचन कहे।
9भीमसेन ने कहा — हे अर्जुन, हे अर्जुन, हे विभत्सु, मेरे ये वचन सुनो! जिस प्रयोजन की सिद्धि के लिए क्षत्रिय स्त्रियाँ अपने पुत्रों को जन्म देती हैं, वह घड़ी अब आ पहुँची है।
10यदि इस उपयुक्त अवसर पर तुम कल्याण पाने के लिए प्रयत्न नहीं करते, तो तुम किसी पूर्ण नीच के समान क्षुद्र आचरण करोगे।
11आज अपने बल की सहायता से तुम श्री और यश का अपना ऋण चुका दो! हे योद्धाओं में अग्रगण्य, इस सेना में घुस पड़ो और इसे अपनी दाईं ओर रखो।
12सञ्जय ने कहा — भीम और केशव द्वारा इस प्रकार प्रेरित किए जाने पर सव्यसाची ने कर्ण और द्रोण की अवहेलना करके चारों ओर से शत्रु को रोकना आरम्भ किया।
13तब जब वे पराक्रमी युद्ध के अग्रभाग में आगे बढ़े और क्षत्रियों में अग्रगण्य वीरों को पीछे छोड़ दिया, तब वे भी अपना पूरा पराक्रम लगाकर —
14उन्हें उसी प्रकार नहीं रोक सके, जैसे मनुष्य धधकते दावानल को नहीं रोक सकते। तत्पश्चात् दुर्योधन, कर्ण और सुबल के पुत्र शकुनि —
15कुन्ती के पुत्र अर्जुन पर सहस्रों बाणों की वर्षा करने लगे। उत्तम अस्त्रों के ज्ञाताओं में अग्रगण्य उन अर्जुन ने अपने प्रतिद्वन्द्वियों द्वारा छोड़े गए समस्त अस्त्रों को विफल करते हुए, हे राजाओं में अग्रगण्य, उन पर बाणों की सचमुच वर्षा कर दी। संयत इन्द्रियों वाले और महान् हस्तलाघव से सम्पन्न उन्होंने अपने ही अस्त्रों से उन पर छोड़े गए अस्त्रों को लौटा दिया।
16तब उन्होंने अपने प्रत्येक शत्रु को दस-दस तीक्ष्ण बाणों से बींध डाला। आकाश धूल के बादल से ढक गया और बाणों की घनी वर्षा होने लगी।
17घोर अन्धकार छा गया और रणभूमि पर भयङ्कर कोलाहल मच गया। जब ऐसी स्थिति थी, तब न आकाश पहचाना जाता था, न पृथ्वी और न दिशाएँ।
18धूल से व्याकुल होकर सेनाएँ अन्धी हो गईं। हे राजन्, न शत्रु और न हम ही एक-दूसरे को पहचान पाते थे।
19इसी कारण राजकीय योद्धा अनुमान और अपनी ललकारों के सहारे लड़ते रहे। हे राजन्, रथों से रहित होकर रथी एक-दूसरे से भिड़ते हुए समस्त क्रम खो बैठे और एक व्याकुल भीड़ बन गए। जिनके घोड़े मारे गए और सारथि हत हो गए, उनमें से अनेक असमर्थ होकर अपने प्राण बचाने लगे और अत्यन्त भयभीत दिखाई देते थे। मारे गए अश्व, जिनके सवार भी हत हो चुके थे, हाथियों पर इस प्रकार पड़े दिखाई देते थे, मानो पर्वतशिखरों पर लेटे हों। तब द्रोण रणभूमि की उत्तर दिशा की ओर बढ़ते हुए —
20धुएँ से रहित अग्नि के समान खड़े हो गए। तब उन्हें रणभूमि से (उत्तर की ओर) हटते देखकर —
21हे मनुष्यों के शासक, पाण्डव सेनाएँ काँपने लगीं। हे भरतवंशी, द्रोण को अत्यन्त तेजस्वी, श्री से सम्पन्न और अपने ही तेज से जलते हुए देखकर शत्रु के सैनिक भयभीत, उदास और परास्त हो गए। मद में चूर हाथी के समान खड़े होकर वे जब शत्रुसेना को ललकारते थे —
22तब कोई भी उन्हें जीतने का साहस नहीं करता था, जैसे दानव वासव को नहीं जीत सके। कुछ हृदय से हताश हो गए और कुछ बुद्धिमान् योद्धा क्रोध से भर उठे।
23कुछ विस्मय से भर उठे और कुछ उन्हें सह न सके। कुछ ने अपने हाथ मले।
24अन्य कुछ, क्रोध से अभिभूत होकर, अपने दाँतों से ओठ चबाने लगे। कुछ उन पर अस्त्र फेंकने लगे और कुछ अपनी भुजाएँ ठोंकने लगे।
25संयत भावों वाले और महान् बल से सम्पन्न अन्य योद्धा द्रोण पर टूट पड़े। विशेषकर पाञ्चाल, यद्यपि द्रोण के बाणों से पीड़ित थे —
26और अत्यन्त वेदना सह रहे थे, हे राजन्, तथापि द्रोण से लड़ते रहे। तत्पश्चात् विराट और द्रुपद — दोनों युद्ध में द्रोण पर टूट पड़े —
27जो युद्ध में अजेय होकर रणभूमि पर स्वच्छन्द विचरण कर रहे थे। तब, हे मनुष्यों के शासक, द्रुपद के तीन पौत्र —
28तथा चेदि, जो सब प्रचण्ड धनुर्धर थे, युद्ध में द्रोण पर टूट पड़े। द्रुपद के उन तीनों पौत्रों के —
29प्राण द्रोण ने तीक्ष्ण बाणों से हर लिए, जिससे वे मरकर भूमि पर गिर पड़े। तत्पश्चात् द्रोण ने युद्ध में चेदियों, केकयों और सृञ्जयों को परास्त किया।
30तब उन महारथी भरद्वाजपुत्र ने मत्स्यों को भी जीत लिया। तत्पश्चात् क्रोध से भरकर द्रुपद ने बाणों की वर्षा की —
31हे महाराज, द्रोण पर। उस युद्ध में विराट ने भी ऐसा ही किया। तब शत्रुओं को चूर करने वाले उन द्रोण ने बाणों की उस वर्षा को नष्ट करके —
32द्रुपद और विराट — दोनों को अपने बाणों से ढँक दिया। इस प्रकार द्रोण द्वारा ढँके जाने पर और युद्ध के अग्रभाग में क्रोध से जलते हुए —
33वे दोनों वीर उस युद्ध में क्रोधपूर्वक द्रोण को पीड़ित करने लगे। इसलिए, हे महाराज, क्रोध और आवेश से भरकर द्रोण ने —
34अत्यन्त तीक्ष्ण दो चौड़े फल वाले बाणों से उन दोनों के धनुष काट डाले। तब क्रोध से भरकर विराट ने दस तोमर —
35तथा दस बाण भी द्रोण पर फेंके, उनके वध का विधान करने की इच्छा से। द्रुपद ने भी, उतने ही क्रुद्ध होकर, द्रोण के रथ पर एक भयङ्कर शक्ति फेंकी, जो पूर्णतः लोहे की बनी, स्वर्ण से सजी और किसी उत्तम सर्प के शरीर के समान देदीप्यमान थी। तब भलीभाँति पैने किए भल्ल से उन तोमरों को काटकर —
36द्रोण ने अपने ऊपर छोड़ी गई उस शक्ति को, जो स्वर्ण और नीलमणियों से सजी थी, अपने बाणों से काट डाला। तब शत्रुओं को चूर करने वाले उन द्रोण ने दो भलीभाँति गढ़े हुए भल्लों से —
37द्रुपद और विराट दोनों को यमलोक भेज दिया। विराट और द्रुपद के तथा केकयों के वध पर —
38तथा चेदियों, पाञ्चालों और मत्स्यों के वध पर, और द्रुपद के तीनों वीर पौत्रों के वध पर —
39तथा द्रोण द्वारा किए गए इन क्रूर कर्मों को देखकर महात्मा धृष्टद्युम्न क्रोध और शोक से भरकर बोले —
40"जिस मनुष्य से द्रोण युद्ध में बच निकलें अथवा जिसे वे युद्ध में हरा दें, वह अपने इष्ट, पूर्त, क्षात्र और ब्राह्मण्य — सबका पुण्य खो बैठे।"
41समस्त धनुर्धरों के बीच इस प्रकार शपथ लेकर शत्रुओं के संहारक वे पाञ्चालराजकुमार अपनी सेना के साथ द्रोण पर टूट पड़े।
42पाञ्चालों ने द्रोण पर एक ओर से आक्रमण किया और पाण्डवों ने दूसरी ओर से। तब दुर्योधन, कर्ण, सुबल के पुत्र शकुनि —
43तथा उसके अन्य प्रमुख सहोदर भाई युद्ध में द्रोण की रक्षा करने लगे। तब पाञ्चाल, कठोर प्रयत्न करते हुए भी, उन द्रोण की ओर आँख उठाकर भी न देख सके, जिनकी उस समय उन महात्मा योद्धाओं द्वारा युद्ध में इस प्रकार रक्षा की जा रही थी। तत्पश्चात्, हे तात, भीमसेन धृष्टद्युम्न पर क्रुद्ध हो उठे और तब उन्होंने पुरुषों में अग्रगण्य उनसे ये कठोर वचन कहे।
44भीमसेन ने कहा — ऐसा कौन मनुष्य है, जो क्षत्रिय माना जाता हो, जो द्रुपद के वंश में उत्पन्न हुआ हो और जो अस्त्रविद्या के ज्ञाताओं में अग्रगण्य हो, और फिर भी अपने सामने खड़े शत्रु को इस प्रकार निष्क्रिय होकर केवल देखता रहे?
45कौन ऐसा पुरुष, जिसने अपने पिता और पुत्र को अपने शत्रुओं द्वारा मारा गया देखा हो और जिसने राजाओं की सभा में ऐसी भयङ्कर शपथ भी ली हो, अपने शत्रु को इस प्रकार अपने सामने खड़ा रहने देगा?
46वह देखो, द्रोण अपने ही तेज से बढ़ती हुई अग्नि के समान खड़े हैं; सचमुच धनुष और बाणों को ईंधन बनाकर वे अपने तेज से समस्त क्षत्रियों को भस्म कर रहे हैं।
47शीघ्र ही वे पाण्डव सेना का पूर्ण विनाश कर देंगे; तुम यहीं निष्क्रिय खड़े रहकर उस पराक्रम के दर्शक बनो, जो मैं करने जा रहा हूँ; मैं स्वयं द्रोण पर आक्रमण करता हूँ।
48सञ्जय ने कहा — ऐसा कहकर क्रोध से भरे वृकोदर द्रोण की सेना में घुस पड़े; और तब उन्होंने पूरी तरह खींचे गए अपने धनुष से छोड़े बाणों से आपकी सेनाओं को छिन्न-भिन्न कर दिया।
49पाञ्चालराजकुमार धृष्टद्युम्न भी आपकी विशाल सेनाओं के हृदय में घुसकर द्रोण के समीप पहुँचे; तब एक अस्तव्यस्त और भयङ्कर सङ्घर्ष आरम्भ हो गया।
50हे राजन्, सूर्योदय की उस घड़ी में जैसा युद्ध लड़ा गया, वैसा हमने न पहले कभी देखा और न सुना।
51हे तात, तब रथ एक-दूसरे में उलझ गए; मारे गए प्राणियों के सहस्रों शव भी रणभूमि पर पड़े दिखाई देते थे।
52कुछ, जब रणभूमि के अन्य भागों की ओर जा रहे थे, तब मार्ग में ही अपने शत्रु द्वारा घेर लिए गए। कुछ, भागते समय, अपनी पीठ पर घायल हुए और कुछ अपने पार्श्वों पर।
53इस प्रकार वह सामान्य सङ्ग्राम प्रचण्ड रूप से चलता रहा। किन्तु शीघ्र ही प्रातःकालीन सूर्य आकाश में प्रकट हो गया।
नेपाली
1सञ्जयले भने — हे मानिसका शासक, जब रातको तीन चौथाइ भाग बितिसक्यो, तब प्रसन्न कुरु र पाण्डवहरूबीच एक पटक फेरि युद्ध सुरु भयो।
2त्यसको चाँडै नै पछि अरुण (सूर्यका सारथि) चन्द्रमाको आभा हर्दै आकाशमा प्रकट भए र त्यसमा ताम्रवर्ण आभा फैलाइदिए।
3चाँडै नै पूर्व दिशा सूर्यका असङ्ख्य किरणले रक्तवर्ण भयो र सूर्यमण्डल सुनको चक्रजस्तै देखिन थाल्यो।
4त्यसपछि कुरु र पाण्डव सेनाका सम्पूर्ण योद्धा आफ्ना रथ, अश्व, हात्ती र मानिसहरूले बोक्ने सवारीबाट ओर्लिएर सूर्यतिर मुख फर्काई हात जोडेर सन्ध्या (बिहानीको सन्ध्यावन्दन) गर्न थाले।
5कौरव सेना दुई भागमा बाँडिएपछि द्रोणले, आफ्नो अगाडि दुर्योधनलाई राखेर, (तीमध्ये एक भागसहित) सोमक, पाञ्चाल र पाण्डवहरूतिर प्रस्थान गरे।
6तब कुरु सेनालाई दुई भागमा बाँडिएको देखेर मधुवंशका वंशज कृष्णले अर्जुनलाई सम्बोधन गर्दै भने — "शत्रुको अर्को टुकडीलाई आफ्नो देब्रेतिर राख्दै द्रोणको टुकडीलाई आफ्नो दाहिनेतिर राख।"
7कुरुहरूको विषयमा सबै जान्ने माधवको परामर्शको पालन गर्दै धनञ्जयले आफ्नो रथ यसरी घुमाए कि ती दुई महाधनुर्धर — द्रोण र कर्ण — उनको दाहिनेतिर रहून्।
8तब कृष्णको अभिप्राय बुझेर शत्रुनगरीहरूका विजेता भीमसेनले सेनाको अग्रभागमा रहेका अर्जुनलाई सम्बोधन गर्दै यी वचन भने।
9भीमसेनले भने — हे अर्जुन, हे अर्जुन, हे विभत्सु, मेरा यी वचन सुन! जुन प्रयोजनको सिद्धिका लागि क्षत्रिय स्त्रीहरूले आफ्ना पुत्रलाई जन्म दिन्छन्, त्यो घडी अब आइपुगेको छ।
10यदि यस उपयुक्त अवसरमा तिमीले कल्याण पाउन प्रयत्न गर्दैनौ भने, तिमीले कुनै पूर्ण नीचजस्तै क्षुद्र आचरण गर्नेछौ।
11आज आफ्नो बलको सहायताले तिमी श्री र यशको आफ्नो ऋण चुक्ता गर! हे योद्धाहरूमा अग्रगण्य, यस सेनामा पस र यसलाई आफ्नो दाहिनेतिर राख।
12सञ्जयले भने — भीम र केशवले यसरी प्रेरित गरेपछि सव्यसाचीले कर्ण र द्रोणको अवहेलना गरेर चारैतिरबाट शत्रुलाई रोक्न थाले।
13तब जब ती पराक्रमी युद्धको अग्रभागमा अगाडि बढे र क्षत्रियहरूमा अग्रगण्य वीरहरूलाई पछाडि छाडे, तब तिनीहरूले पनि आफ्नो पूरा पराक्रम लगाएर —
14उनलाई त्यसै गरी रोक्न सकेनन्, जसरी मानिसहरूले दन्किरहेको डढेलोलाई रोक्न सक्दैनन्। त्यसपछि दुर्योधन, कर्ण र सुबलका पुत्र शकुनि —
15कुन्तीका पुत्र अर्जुनमाथि हजारौँ बाणको वर्षा गर्न थाले। उत्तम अस्त्रका ज्ञातामा अग्रगण्य ती अर्जुनले आफ्ना प्रतिद्वन्द्वीहरूले छोडेका सम्पूर्ण अस्त्रलाई विफल पार्दै, हे राजाहरूमा अग्रगण्य, तिनीहरूमाथि बाणको साँच्चै वर्षा गरे। संयत इन्द्रिय भएका र महान् हस्तलाघवले सम्पन्न उनले आफ्नै अस्त्रले आफूमाथि छोडिएका अस्त्रलाई फर्काइदिए।
16तब उनले आफ्ना प्रत्येक शत्रुलाई दस-दस तीक्ष्ण बाणले घोचिदिए। आकाश धूलोको बादलले ढाकियो र बाणको बाक्लो वर्षा हुन थाल्यो।
17घोर अन्धकार छायो र रणभूमिमा भयङ्कर कोलाहल मच्चियो। जब यस्तो स्थिति थियो, तब न आकाश चिनिन्थ्यो, न पृथ्वी र न दिशाहरू।
18धूलोले व्याकुल भई सेनाहरू अन्धा भए। हे राजन्, न शत्रुले र न हामीले नै एकअर्कालाई चिन्न सक्थ्यौँ।
19यसै कारण राजकीय योद्धाहरू अनुमान र आफ्ना ललकारका भरमा लडिरहे। हे राजन्, रथविहीन भई रथीहरू एकअर्कासँग भिड्दै सम्पूर्ण क्रम गुमाए र एउटा व्याकुल भीड बने। जसका घोडा मारिए र सारथि हत भए, तीमध्ये अनेक असमर्थ भई आफ्ना प्राण बचाउन थाले र अत्यन्त भयभीत देखिन्थे। मारिएका अश्व, जसका सवार पनि हत भइसकेका थिए, हात्तीमाथि यसरी पल्टिएका देखिन्थे, मानौँ पर्वतशिखरमा पल्टिएका होऊन्। तब द्रोण रणभूमिको उत्तर दिशातिर बढ्दै —
20धुवाँविहीन अग्निजस्तै उभिए। तब उनलाई रणभूमिबाट (उत्तरतिर) हटेको देखेर —
21हे मानिसका शासक, पाण्डव सेनाहरू काँप्न थाले। हे भरतवंशी, द्रोणलाई अत्यन्त तेजस्वी, श्रीले सम्पन्न र आफ्नै तेजले जलिरहेको देखेर शत्रुका सिपाही भयभीत, उदास र परास्त भए। मदले चूर हात्तीजस्तै उभिएर उनले जब शत्रुसेनालाई ललकार्थे —
22तब कसैले पनि उनलाई जित्ने साहस गर्दैनथ्यो, जसरी दानवहरूले वासवलाई जित्न सकेनन्। केही हृदयले हतास भए र केही बुद्धिमान् योद्धा क्रोधले भरिए।
23केही विस्मयले भरिए र केहीले उनलाई सहन सकेनन्। केहीले आफ्ना हात मले।
24अरू केही, क्रोधले अभिभूत भई, आफ्ना दाँतले ओठ टोक्न थाले। केहीले उनीमाथि अस्त्र फ्याँक्न थाले र केहीले आफ्ना पाखुरा ठोक्न थाले।
25संयत भाव भएका र महान् बलले सम्पन्न अन्य योद्धाहरू द्रोणमाथि जाइलागे। विशेष गरी पाञ्चालहरू, यद्यपि द्रोणका बाणले पीडित थिए —
26र अत्यन्त वेदना सहिरहेका थिए, हे राजन्, तथापि द्रोणसँग लडिरहे। त्यसपछि विराट र द्रुपद — दुवै युद्धमा द्रोणमाथि जाइलागे —
27जो युद्धमा अजेय भई रणभूमिमा स्वच्छन्द विचरण गरिरहेका थिए। तब, हे मानिसका शासक, द्रुपदका तीन नाति —
28तथा चेदिहरू, जो सबै प्रचण्ड धनुर्धर थिए, युद्धमा द्रोणमाथि जाइलागे। द्रुपदका ती तीनै नातिका —
29प्राण द्रोणले तीक्ष्ण बाणले हरे, जसले तिनीहरू मरेर भूमिमा ढले। त्यसपछि द्रोणले युद्धमा चेदि, केकय र सृञ्जयहरूलाई परास्त पारे।
30तब ती महारथी भरद्वाजपुत्रले मत्स्यहरूलाई पनि जिते। त्यसपछि क्रोधले भरिएर द्रुपदले बाणको वर्षा गरे —
31हे महाराज, द्रोणमाथि। त्यस युद्धमा विराटले पनि त्यसै गरे। तब शत्रुहरूलाई चूर पार्ने ती द्रोणले बाणको त्यस वर्षालाई नष्ट पारेर —
32द्रुपद र विराट — दुवैलाई आफ्ना बाणले ढाकिदिए। यसरी द्रोणले ढाकेपछि र युद्धको अग्रभागमा क्रोधले जल्दै —
33ती दुवै वीर त्यस युद्धमा क्रोधपूर्वक द्रोणलाई पीडित पार्न थाले। त्यसैले, हे महाराज, क्रोध र आवेशले भरिएर द्रोणले —
34अत्यन्त तीक्ष्ण दुई फराकिलो फल भएका बाणले ती दुवैका धनुष काटिदिए। तब क्रोधले भरिएर विराटले दस तोमर —
35तथा दस बाण पनि द्रोणमाथि फ्याँके, उनको वधको विधान गर्ने इच्छाले। द्रुपदले पनि, त्यत्तिकै क्रुद्ध भई, द्रोणको रथमाथि एउटा भयङ्कर शक्ति फ्याँके, जो पूर्ण रूपले फलामको बनेको, सुनले सजिएको र कुनै उत्तम सर्पको शरीरजस्तै देदीप्यमान थियो। तब राम्ररी उध्याइएको भल्लले ती तोमर काटेर —
36द्रोणले आफूमाथि छोडिएको त्यो शक्तिलाई, जो सुन र नीलमणिले सजिएको थियो, आफ्ना बाणले काटिदिए। तब शत्रुहरूलाई चूर पार्ने ती द्रोणले दुई राम्ररी गढिएका भल्लले —
37द्रुपद र विराट दुवैलाई यमलोक पठाइदिए। विराट र द्रुपदको तथा केकयहरूको वध भएपछि —
38तथा चेदि, पाञ्चाल र मत्स्यहरूको वध भएपछि, र द्रुपदका तीनै वीर नातिको वध भएपछि —
39तथा द्रोणले गरेका यी क्रूर कर्म देखेर महात्मा धृष्टद्युम्न क्रोध र शोकले भरिएर बोले —
40"जुन मानिसबाट द्रोण युद्धमा उम्कून् अथवा जसलाई उनले युद्धमा हराऊन्, त्यसले आफ्ना इष्ट, पूर्त, क्षात्र र ब्राह्मण्य — सबैको पुण्य गुमाओस्।"
41सम्पूर्ण धनुर्धरहरूका बीचमा यसरी शपथ लिएर शत्रुहरूका संहारक ती पाञ्चालराजकुमार आफ्नो सेनासहित द्रोणमाथि जाइलागे।
42पाञ्चालहरूले द्रोणमाथि एकातिरबाट आक्रमण गरे र पाण्डवहरूले अर्कोतिरबाट। तब दुर्योधन, कर्ण, सुबलका पुत्र शकुनि —
43तथा उसका अन्य प्रमुख सहोदर भाइहरूले युद्धमा द्रोणको रक्षा गर्न थाले। तब पाञ्चालहरूले, कठोर प्रयत्न गर्दा पनि, ती द्रोणतिर आँखा उठाएर पनि हेर्न सकेनन्, जसको त्यस बेला ती महात्मा योद्धाहरूले युद्धमा यसरी रक्षा गरिरहेका थिए। त्यसपछि, हे तात, भीमसेन धृष्टद्युम्नमाथि क्रुद्ध भए र तब उनले पुरुषहरूमा अग्रगण्य उनलाई यी कठोर वचन भने।
44भीमसेनले भने — यस्तो कुन मानिस छ, जो क्षत्रिय मानिन्छ, जो द्रुपदको वंशमा जन्मेको छ र जो अस्त्रविद्याका ज्ञातामा अग्रगण्य छ, र तैपनि आफ्नो सामु उभिएको शत्रुलाई यसरी निष्क्रिय भई केवल हेरिरहन्छ?
45कस्तो त्यस्तो पुरुष, जसले आफ्ना पिता र पुत्रलाई आफ्ना शत्रुहरूले मारेको देखेको होस् र जसले राजाहरूको सभामा यस्तो भयङ्कर शपथ पनि लिएको होस्, आफ्नो शत्रुलाई यसरी आफ्नो सामु उभिइरहन देला?
46त्यो हेर, द्रोण आफ्नै तेजले बढिरहेको अग्निजस्तै उभिएका छन्; साँच्चै धनुष र बाणलाई दाउरा बनाएर उनी आफ्नो तेजले सम्पूर्ण क्षत्रियलाई भस्म पारिरहेका छन्।
47चाँडै नै उनले पाण्डव सेनाको पूर्ण विनाश गर्नेछन्; तिमी यहीँ निष्क्रिय उभिएर त्यस पराक्रमका दर्शक बन, जो म गर्न लागेको छु; म आफैँ द्रोणमाथि आक्रमण गर्दछु।
48सञ्जयले भने — यसो भनेर क्रोधले भरिएका वृकोदर द्रोणको सेनामा पसे; र तब उनले पूरै तानिएको आफ्नो धनुषबाट छोडेका बाणले तपाईंका सेनालाई छिन्नभिन्न पारिदिए।
49पाञ्चालराजकुमार धृष्टद्युम्न पनि तपाईंका विशाल सेनाहरूको हृदयमा पसेर द्रोणको समीप पुगे; तब एउटा अस्तव्यस्त र भयङ्कर सङ्घर्ष सुरु भयो।
50हे राजन्, सूर्योदयको त्यस घडीमा जस्तो युद्ध लडियो, त्यस्तो हामीले न पहिले कहिल्यै देख्यौँ न सुन्यौँ।
51हे तात, तब रथहरू एकअर्कामा अल्झिए; मारिएका प्राणीहरूका हजारौँ शव पनि रणभूमिमा पल्टिएका देखिन्थे।
52केही, जब रणभूमिका अन्य भागतिर गइरहेका थिए, तब बाटैमा आफ्ना शत्रुले घेरिए। केही, भाग्दै गर्दा, आफ्नो पीठमा घाइते भए र केही आफ्ना कोखमा।
53यसरी त्यो सामान्य सङ्ग्राम प्रचण्ड रूपमा चलिरह्यो। तर चाँडै नै बिहानीको सूर्य आकाशमा प्रकट भयो।