घटोत्कच-वध पर्व — कर्ण र घटोत्कचको युद्ध
खण्ड 5 — द्रोण पर्व · अध्याय 176
संस्कृत
1धृतराष्ट्र उवाच यत्तद् वैकर्तनः कर्णो राक्षसश्च घटोत्कचः। निशीथे समसजेतां तद् युद्धमभवत् कथम्॥
2कीदृशं चाभवद् रूपं तस्य घोरस्य रक्षसः। स्थश्च कीदृशस्तस्य हयाः सर्वायुधानि च॥
3किंप्रमाणा हयास्तस्य रथकेतुर्धनुस्तथा। कीदृशं वर्म चैवास्य शिरस्त्राणं च कीदृशम्॥ पृष्टस्त्वमेतदाचक्ष्व कुशलो ह्यासि संजय।
4संजय उवाच लोहिताक्षो महाकायस्ताम्रास्यो निम्नितोदरः॥ ऊर्ध्वरोमा हरिश्मश्रुः शङ्कुकर्णो महाहनुः। आकर्णदारितास्यश्च तीक्ष्णदंष्ट्रः करालवान्॥
5सुदीर्घताम्रजिह्वोष्ठो लम्बभूः स्थूलनासिकः। नीलाङ्गो लोहितग्रीवो गिरिवर्पा भयंकरः॥
6महाकायो महाबाहुर्महाशी। महाबलः। विकृतः परुषस्पर्शो विकटोवृद्धपिण्डकः॥
7स्थूलस्फिग्गूढनाभिश्च शिथिलोपचयो महान्। तथैव हस्ताभरणी महामायोऽङ्गदी तथा॥
8उरसा धारयन् निष्कमग्निमालां यथाचलः। तस्य हेममयं चित्रं बहुरूपाङ्गशोभितम्॥
9तोरणप्रतिमं शुभं किरीटं मूर्ध्यशोभित।
10कुण्डले बाल सूर्यामे मालां हेममयीं शुभाम्॥ घारयन् विपुलं कांस्यं कवचं च महाप्रभम्।
11किंकिणीशतनिर्घोषं रक्तध्वजपताकिनम्॥ ऋक्षचौवनद्धाङ्गं नल्वमानं महारथम्।
12सर्वायुधवरोपेतमास्थितो ध्वजशालिनम्॥ अष्टचक्रसमायुक्तं मेघगम्भीरनिःस्वनम्।
13मत्तमातङ्गसंकाशा लोहिताक्षा विभीषणाः॥ कामवर्णजवा युक्ता बलवन्तः शतं हयाः।
14वहन्तो राक्षसं घोरं बालवन्तो जितश्रमाः॥ विपुलाभिः सटाभिस्ते ह्येवमाणा मुहुर्मुहुः।
15राक्षसोऽस्य विरूपाक्षः सूतो दीप्तास्यकुण्डलः॥ रश्मिभिः सूर्यरश्म्याभैः संजग्राह हयान् रणे।
16स तेन सहितस्तस्थावरुणेन यथा रविः॥ संसक्त इव चाभ्रेण यथाद्रिमहता महान्।
17दिवःस्पृक् सुमहान् केतुः स्यन्दनेऽस्य समुच्छ्रितः।। १७ रक्तोत्तमाङ्गः क्रव्यादो गृध्रः परमभीषणः।
18वासवाशनिनिर्घोषं दृढज्यमतिविक्षिपन्॥ व्यक्तं किष्कुपरीणाहं द्वादशारत्निकार्मुकम्।
19रथाक्षमात्रैरिषुभिः सर्वाः प्रच्छादयन् दिशः॥ तस्यां वीरापहारिण्यां निशायां कर्णमभ्ययात्।
20तस्य विक्षिपतश्चापं रथे विष्टभ्य तिष्ठतः॥ अश्रूयत धनुघोंषो विस्फूर्जितमिवाशनेः।
21तेन वित्रास्यमानानि तव सैन्यानि भारत॥ समकम्पन्त सर्वाणि सिन्धोरिव महोर्मयः।
22तमापतन्तं सम्प्रेक्ष्य विरूपाक्षं विभीषणम्॥ उत्स्मयन्निव राधेयस्त्वरमाणोऽभ्यवारयत्।
23ततः कर्णोऽभ्ययादेनमस्यन्नस्यन्तमन्तिकात्॥ मातङ्ग इव मातङ्गं यूथर्षभमिवर्षभः।
24स संनिपातस्तुमुलस्तयोरासीद् विशाम्पते॥ कर्णराक्षसयो राजनिन्द्रशम्बरयोरिव।
25तौ प्रगृह्य महावेगे धनुषी भीमनिःस्वने॥ प्राच्छादयतामन्योन्यं तक्षमाणौ महेषुभिः।
26ततः पूर्णायतोत्सृष्टैरिषुभिर्नतपर्वभिः॥ न्यवारयेतामन्योन्यं कांस्ये निर्भिद्य वर्मणी।
27तौ नखैरिव शार्दूलौ दन्तैरिव महाद्विपौ॥ रथशक्तिभिरन्योन्यं विशिखैश्च ततक्षतुः।
28संछिन्दन्तौ च गात्राणि संदधानौ च सायकान्॥ दहन्तौ च शरोल्काभिर्दुष्प्रेक्ष्यौ च बभूवतुः।
29तौ तु विक्षतसर्वाङ्गौ रुधिरौघपरिप्लुतौ॥ व्यभ्राजेतां यथा वारि स्रवन्तौ गैरिकाचलौ।
30तौ शराग्रविनुन्नाङ्गौ निर्भिन्दन्तौ परस्परम्॥ नाकम्पयेतामन्योन्यं यतमानौ महाद्युती।
31तत् प्रवृत्तं निशायुद्धं चिरं सममिवाभवत्॥ प्राणयोर्दीव्यतो राजन् कर्णराक्षसयोर्मधे।
32तस्य संदधतस्तीक्ष्णञ्छरांश्चासक्तमस्यतः॥ धनुर्घोषण वित्रस्ताः स्वे परे च तदाभवन्।
33घटोत्कचं यदा कर्णो विशेषयति नो नृप॥ ततः प्रादुष्करोद् दिव्यमस्रमस्रविदां वरः।
34कर्णेन संधितं दृष्ट्वा दिव्यमस्र घटोत्कचः॥ प्रादुश्चक्रे महामायां राक्षसी पाण्डुनन्दनः।
35शूलमुद्गरधारिण्या शैलपादपहस्तया॥ रक्षसां घोररूपाणां महत्या सेनया वृतः।
36तमुद्यतमहाचापं दृष्ट्वा ते व्यथिता नृपाः॥ भूतान्तकमिवायान्तं कालदण्डोग्रधारिणम्।
37घटोत्कचप्रयुक्तेन सिंहनादेन भीषिताः॥ प्रसुवुर्गजा मूत्रं विव्यथुश्च नरा भृशम्।
38ततोऽश्मवृष्टिरत्युग्रा महत्यासीत् समन्ततः॥ अर्धरात्रेऽधिकबलैर्विमुक्ता रक्षसां बलैः।
39आयसानि च चक्राणि भुशुण्ड्यः शक्तितोमराः॥ पतन्त्यविरलाः शूलाः शतघ्यः पट्टिशास्तथा।
40तदुग्रमतिरौद्रं च दृष्ट्वा युद्धं नराधिप।॥ पुत्राश्च तव योधाश्च व्यथिता विप्रदुद्रुवुः।
41तत्रैकोऽस्रबलश्लाघी कर्णो मानी च विव्यथे॥ व्यधमच शरैर्मायां तां घटोत्कचनिर्मिताम्। मायायां तु प्रहीणायाममर्षाच घटोत्कचः॥ विससर्ज शरान् घोरान् सूतपुत्रं च आविशन्।
42ततस्ते रुधिराभ्यक्ता भित्त्वा कर्ण महाहवे॥ विविशुर्धरणी बाणा: संक्रुद्धा इव पन्नगाः।
43सूतपुत्रस्तु संक्रुद्धो लघुहस्तः प्रतापवान्॥ घटोत्कचमतिक्रम्य बिभेद दशभिः शरैः।
44घटोत्कचो विनिर्भिन्नः सूतपुत्रेण मर्मसु॥ चक्रं दिव्यं सहस्रारमगृह्णाद् व्यथितो भृशम्।
45क्षुरान्तं बालसूर्याभं मणिरत्नविभूषितम्॥ चिक्षेपाधिरथेः क्रुद्धो भैमसेनिर्जिघांसया।
46प्रविद्धमतिवेगेन विक्षिप्तं कर्णसायकैः॥ अभाग्यस्येव संकल्पस्तन्मोघमपतद् भुवि।
47घटोत्कचस्तु संक्रुद्धो दृष्ट्वा चक्रं निपातितम्॥ कर्णं प्राच्छादयद् बाणैः स्वार्भानुरव भास्करम्।
48सूतपुत्रस्त्वसम्भ्रान्तो रुद्रोपेन्द्रेन्द्रविक्रमः॥ घटोत्कचरथं तूर्णं छादयामास पत्रिभिः।
49घटोत्कचने क्रुद्धेन गदा हेमाङ्गदा तदा॥ क्षिप्ताऽऽभ्राम्य शरैः सापि कर्णेनाभ्याहतापतत्।
50ततोऽन्तरिक्षमुत्पत्य कालमेघ इवोन्नदन्॥ प्रववर्ष महाकायो दुमवर्ष नभस्तलात्।
51ततो मायाविनं कर्णो भीमसेनसुतं दिवि॥ मार्गणैरभिविव्याध घनं सूर्य इवांशुभिः।
52तस्य सर्वान् हयान् हत्वा संछिद्य शतधा रथम्॥ अभ्यवर्षच्छरैः कर्णः पर्जन्य इव वृष्टिमान्।
53न चास्यासीदनिर्भिनं गात्रे सोऽदृश्यत मुहूर्तेन श्वाविच्छललितो यथा।
54न हयान्न रथं तस्य न ध्वजं न घटोत्कचम्॥ दृष्टवन्तः सम समरे शरौघैरभिसंवृतम्।
55व्यङ्गुलमन्तरम्॥ स तु कर्णस्य तद् दिव्यमस्रमस्रेण शातयन्॥ मायायुद्धेन मायावी सूतपुत्रमयोधयत्।
56सोऽयोधयत् तदा कर्णं माया लाघवेन च॥ अलक्ष्यमाणानि दिवि शरजालानि चापतन्।
57भैमसेनिर्महामायो मायया कुरुसत्तम्॥ विचचार महाकायो मोहयन्निव भारत।
58स तु कृत्वा विरूपाणि वदनान्यशुभानि च॥ अग्रसत् सूतपुत्रस्य दिव्यान्यस्राणि मायया।
59पुनश्चापि महाकायः संछिन्नः शतधा रणे॥ गतसत्त्वो निरुत्साहः पतितः खाद्ध्यदृश्यत।
60तं हतं मन्यमानाः स्म प्राणदन् कुरुपुङ्गवाः॥ अथ देहेर्नवैरन्यैर्दिक्षु सर्वास्वदृश्यता
61पुनश्चापि महाकायः शतशीर्षः शतोदरः॥ व्यदृश्यत महाबाहुर्मैनाक इव पर्वतः।
62अङ्गुष्ठमात्रो भूत्वा च पुनरेव स राक्षसः॥ सागरोमिरिवोद्भूतस्तिर्यगूर्ध्वमवर्तत।
63वसुधां दारयित्वा च पुनरप्सु न्यमजत॥ अदृश्यत तदा तत्र पुनरुन्मज्जितोऽन्यतः।
64सोऽवतीर्य पुनस्तस्थौ रथे हेमपरिष्कृते॥ क्षितिं खं च दिशश्चैव माययाभ्येत्य दंशितः।
65गत्वा कर्णरथाभ्याशं व्यचरत् कुण्डलाननः॥ प्राह वाक्यमसम्भ्रान्तः सूतपुत्रं विशाम्पते।
66तिष्ठेदानी क्व मे जीवन सूतपुत्र गमिष्यसि॥ युद्धश्रद्धामहं तेऽद्य विनेष्यामि रणाजिरे।
67इत्युक्त्वा रोषाताम्राक्षं रक्षः क्रूरपराक्रमम्॥ उत्पपातान्तरिक्षं च जहास च सुविस्तरम्।
68कर्णमभ्यहनच्चैव गजेन्द्रमिव केसरी॥ रथाक्षमात्रैरिषुभिरभ्यवर्षद् घटोत्कचः।
69रथिनामृषभं कर्णं धाराभिरिव तोयदः॥ शरवृष्टिं च तां कर्णो दूरात् प्राप्तामशातयत्।
70दृष्ट्वा च विहतां मायां कर्णेन भरतर्षभ॥ घटोत्कचस्ततो मायां ससर्जन्तर्हितः पुनः।
71सोऽभवद् गिरिरत्युचः शिखरैस्तरुसंकटैः॥ शूलप्रासासिमुसलजलप्रस्रवणो महान्।
72तमञ्जनचयप्रख्यं कर्णो दृष्ट्वा महीधरम्॥ प्रपातैरायुधान्युग्राण्युद्वहन्तं न चुक्षुभे।
73स्मयन्निव ततः कर्णो दिव्यमस्रमुदैरयत्॥ ततः सोऽस्रेण शैलेन्द्रो विक्षिप्तौ वै न्यनश्यत।
74ततः स तोयदो भूत्वा नील: सेन्द्रायुधो दिवि॥ अश्मवृष्टिभिरत्युग्रः सूतपुत्रमवाकिरत्।
75अथ संधाय वायव्यमस्रमस्रविदां वरः॥ व्यधमत् कालमेघं तं कर्णो वैकर्तनो वृषः।
76स मार्गणगणैः कर्णो दिशः प्रच्छाद्य सर्वशः॥ जघानास्रं महाराज घटोत्कचसमीरितम्।
77ततः प्रहस्य समरे भैमसेनिर्महाबलः॥ प्रादुश्चक्रे महामायां कर्णं प्रति महारथम्।
78स दृष्ट्वा पुनरायान्तं रथेन रथिनां वरम्॥ घटोत्कचमसम्भ्रान्तं राक्षसैर्बहुभिर्वृतम्।
79सिंहशार्दूलसदृशैर्मत्तमातङ्गविक्रमैः॥ गजस्थैश्च रथस्थैश्च वाजिपृष्ठगतैस्तथा।
80नानाशस्रधरैोरै नाकवचभूषणैः॥ वृतं घटोत्कचं क्रूरैर्मरुद्भिरिव वासवम्।
81दृष्ट्वा कर्णो महेष्वासो योधयामास राक्षसम्॥ घटोत्कचस्ततः कर्णं विद्ध्वा पञ्चभिराशुगैः।
82ननाद भैरवं नादं भीषयन् सर्वपार्थिवान्॥ भूयश्चाञ्जलिकेनाथ सम्मार्गणगणं महत्। कर्णहस्तस्थितं चापं चिच्छेदाशु घटोत्कचः॥ अथान्यद् धनुरादाय दृढं भारसहं महत्। विचकर्ष बलात् कर्ण इन्द्रायुधमिवोच्छ्रितम्॥
83ततः कर्णो महाराज प्रेषयामास सायकान्।
84सुवर्णपुलाञ्छत्रुघ्नान् खेचरान् राक्षसान् प्रति॥ तद् बाणैरर्दितं यूथं रक्षसां पीनवक्षसाम्।
85सिंहनेवादितं वन्यं गजानामाकुलं कुलम्॥ विघम्य राक्षसान् बाणैः साश्वसूतगजान् विभुः।
86ददाह भगवान् वह्निर्भूतानीव युगक्षये॥ स हत्वा राक्षसी सेनां शुशुभे सूतनन्दनः।
87पुरेव त्रिपुरं दग्ध्वा दिवि देवा महेश्वरः॥ तेषु राजसहस्रेषु पाण्डवेयेषु मारिष।
88नैनं निरीक्षितुमपि कश्चिच्छक्नोति पार्थिवः॥ ऋते घटोत्कचाद् राजन् राक्षसेन्द्रान्महाबलात्। भीमवीर्यबलोपेतात् क्रुद्धाद वैवस्वतादिव॥ तस्य क्रुद्धस्य नेत्राभ्यां पावकः समजायत। महोल्काभ्यां यथा राजन् सार्चिषः स्नेहबिन्दवः॥ तलं तलेन संहत्य संदश्य दशनच्छदम्।
89रथमास्थाय च पुनर्मायया निर्मितं तदा॥ युक्तं गजनिभैर्वाहैः पिशाचवदनैः खरैः।
90स सूतमब्रवीत् क्रुद्धः सूतपुत्राय मां वह॥ स ययौ घोररूपेण रथेन रथिनां वरः। द्वैरथं सूतपुत्रेण पुनरेव विशाम्पते॥
91स चिक्षेप पुनः क्रुद्धः सूतपुत्राय राक्षसः। अष्टचक्रां महाघोरामशनि रुद्रनिर्मिताम्॥ द्वियोजनसमुत्सेधां योजनायामविस्तराम्। आयसीं निचितां शूलैः कदम्बमिव केसरैः॥
92तामवप्लुत्य जग्राह कर्णो न्यस्य महद् धनुः। चिक्षेप चैनां तस्यैव स्यन्दनात् सोऽवपुप्लुवे॥ साश्वसूतध्वजं यानं भस्म कृत्वा महाप्रभा।
93विवेश वसुधां भित्त्वा सुरास्तत्र विसिस्मियुः॥ कर्ण तु सर्वभूतानि पूजयामासुरञ्जसा।
94यदवप्लुत्य जग्राह देवसृष्टां महाशनिम्॥ एवं कृत्वा रणे कर्ण आरुरोह रथं पुनः।
95ततो मुमोच नाराचान् सूतपुत्रः परंतप॥ अशक्यं कर्तुमन्येन सर्वभूतेषु मानद। यदकार्षीत् तदा कर्णः संग्रामे भीमदर्शने॥ स हन्यमानो नाराचैर्धाराभिरिव पर्वतः।
96गन्धर्वनगराकारः पुनरन्तरधीयत॥ एवं स वै महाकायो मायया लाघवेन च। अस्राणि तानि दिव्यानि जघान रिपुसूदनः॥ निहन्यमानेष्वस्रेषु मायया तेन रक्षसा। असम्भ्रान्तस्तदा कर्णस्तद् रक्षः प्रत्ययुध्यत॥ निहन्यमानेष्वस्रेषु मायया तेन रक्षसा।
97असम्भ्रान्तस्तदा कर्णस्तद् रक्षः प्रत्ययुध्यत॥ ततः क्रुद्धो महाराज भैमसेनिर्महाबलः।
98चकार बहुधाऽऽत्मानं भीषयाणो महारथान्॥ ततो दिग्भ्यः समापेतुः सिंहव्याघ्रतरक्षवः। अग्निजिह्वाश्च भुजगा विहगाश्चाप्ययोमुखाः॥ स कीर्यमाणो विशिखैः कर्णचापच्युतैः शरैः।
99नागराडिव दुष्प्रेक्ष्यस्तत्रैवान्तरधीयत॥ राक्षसाश्च पिशाचाश्च यातुधानास्तथैव च।
100शालावृकाश्च बहवो वृकाश्च विकृताननाः॥ ते कर्णं क्षपयिष्यन्तः सर्वतः समुपाद्रवन्।
101अथैनं वाग्भिरुग्राभिस्रासयांचक्रिरे तदा॥ उद्यतैर्बहुभि।रैरायुधैः शोणितोक्षितैः।
102तेषामनेकैरेकैकं कर्णो विव्याध सायकैः॥ प्रतिहत्य तु तां मायां दिव्येनास्त्रेण राक्षसीम्।
103आजघान हयानस्य शरैः संनतपर्वभिः॥ ते भग्ना विक्षताङ्गाश्च भिन्नपृष्ठाश्च सायकैः।
104वसुधामन्वपद्यन्त पश्यतस्तस्य रक्षसः॥ स भग्नमायो हैडिम्ब कर्णं वैकर्तनं तदा। एष ते विदधे मृत्युमित्युक्त्वान्तरधीयत॥
अङ्ग्रेजी
1Dhritarashtra said How did that battle between Vikartarna's son Kama and the Rakshasa Ghatotkacha rage at that dead of night when they encountered each other?
2What appearance did that terrible Rakshasa then assume? How looked his car and his steeds and what was the nature of his weapons?
3What was the measure of his horses, his standard and his bow? What kind of armour and head-gear did he then wear? O Sanjaya, expert as you are in the art of narration, tell me all this as I am asking you about them.
4Sanjaya said Ghatotkacha was of gigantic proportion; his eyes were crimson; the hue of his countenance was coppery; his belly was low and sunk. The hair on his body were erect, his head was green; his ears were straight like shafts; and his check bones were high.
5His mouth was large, extending from ear to ear. His teeth were sharp and four of them were long and pointed. His tongue and his lips were long and of a coppery hue. His brows were long drawn. His nose was thick.
6His body was of blue complexion, his neck was red. Tall as a mountain he was frightful to look at; of huge stature huge arms and huge head, he possessed unequaled strength.
7His limbs were hard and ugly, the hair on his head was tied in a ugly shape upwards. His hips were spacious and his navel was deep. His proportion were gigantic although they were not so strong.
8His arms were duly adorned and that one of potent illusive energy wore Angadas and a cuirass on his breast like a circle of fire on the breast of a mountain.
9A bright and beautiful diadem made of gold adorned his head-diadem of which every part was proportionate and resplendent and which looked like an arch.
10His ear-rings were effulgent like the morning sun and his garlands were of gold and exceedingly bright. His body was cased in a massive brazen armour of great effulgence.
11His chariot of gigantic size and of the measure of a Nalva and covered with bear-skin was adorned with a hundred tinkling bells and from its standard fluttered numerous crimson banners.
12It was well furnished with all sorts of weapons, offensive and defensive and was decked with a festoon of bannerets. It possessed eight wheels and its clatter resembled the deep rumble of rain-clouds.
13The horses yoked thereto were stout mettled, of chequered complexion, fleet, of red eyed and like infuriate elephants.
14Those indefatigable and spirited steeds bore the dreadful Rakshasa to battle, neighing and throwing back their thick mains repeatedly.
15A Rakshasa of frightful eyes and decked with bright ear-rings and possessing a fierce mouth acted as his charioteer, checking the horses by the rains that were as bright as the rays of the sun.
16Accompanied by that charioteer he came like the sun accompanied by his charioteer Arjuna (dawn). Looking like a high mountain enveloped in cloudy masses.
17A huge standard, touching the very clouds was set upon his chariot. A dreadful vulture of crimson body and flash-eating was the device on his standards.
18The Rakshasa then advanced, forcibly stretching his bow of which the twang resembled the rattle of Indra's thunder and the string was very though and which measured twelve Aranis in length and one in breadth
19Filling all the quarters of the heaven with arrows of the measures of the Aksha of a car, the Rakshasa assailed Karna in that night that witnessed the destruction of so many heroes.
20Proudly seated on his car, as he stretched his bow, the twang that was heard resembled the rumble of the roaring thunder.
21Frightened at that sound, your troops O Bharata, trembled like the surging billows of the sea.
22Beholding that one of frightful eyes and dreadful aspect rush towards himself, the son of Radha quickly withstood him in all cheerfulness.
23Karna then advanced against the smiting Rakshasa smiting him in return from a near point, like an elephant rushing against another or a bull charging another.
24Then the dreadful collision, o mighty monarch, that took place between Karna and the Rakshasa, resembled ( ruler of men that between Shakra and Samvara (in days gone by).
25Each then grasping a fearful bow of loud twang began to wound and cover the other with mighty shafts.
26Then penetrating each other's brazen armours, they pierced each other with shafts of depressed knots, shot from bows drawn to the fullest stretch.
27Then like two tigers mangling each other with claws or two elephants with their tusks, they mangled each other with their lances and arrows and javelins.
28Mangling each other's body, aiming their shafts at each other and burning each other with myriads of shafts, they could not be gazed at.
29Covered with arrow-wounds all over the body and steeped in torrents of blood, they both looked beautiful like two hills of red chalk with rivulets flowing down their sides.
30Those two mighty car-warriors, though they were striving hard and each had his limbs torn open with points of shafts, could not make each other flinch or tremble.
31That nocturnal combat between Karna and the Rakshasa, with both regarded as a game having their lives for the stake, seemed for a long time to be a equal one.
32As Ghatotkacha placed keen shafts on his string and as he let them off, his foes and friends alike became terrified with the twang of his bow.
33Then, O king, Karna was unable to gain any advantage over Ghatotkacha. Thereafter that foremost of all persons versed in the use of weapons, invoked into existence a celestial weapon.
34Thereupon the king of the Rakshasas beholding a celestial weapon aimed at him, by Karna, brought into use his Rakshasa illusion.
35Instantly he was encircled by a numerous force of dreadful looking Rakshasas armed with lances and large rocks and stones and clubs.
36Beholding the Rakshasa come with an uplifted weapon like the Destroyer of beings armed with his fatal bludgeon, all the kings of your host were filled with terror.
37Frightened at the war-cries uttered by Ghatotkacha the elephants discharged urine and men were sorely afflicted.
38Then a mighty shower of rocks and stones fell on all sides, being poured incessantly by the Rakshasas, who had acquired greater strength, in consequence of the hour being mid-night.
39Iron wheels, Bhusundis, javelins, lances and spears and Shataghnis and battle axes, then began to fall in torrents.
40Then beholding that battle fierce to the extreme, your son and your warriors sorely afflicted (with terror) took to their heels.
41The proud Karna alone, ever boastful of strength of his weapons, was not terrified and he continued to stay on the field, baffling with his arrows the illusions displayed by Ghatotkacha. Ghatotkacha then discharged dreadful arrows for compassing the death of Suta's son.
42Then those arrows piercing through Karna and steeped in blood entered the earth like so many infuriate snakes.
43Thereupon the light-handed and puissant son of Suta excited to the highest pitch of fury, prevailing over Ghatotkacha, pierced him with ten shafts.
44Pierced in his vital parts and extremely pained by the son of Suta, Ghatotkacha took up a discus of celestial make having a thousands pokes.
45Then the son of Bhima, desirous of slaying the son of Adhiratha, hurled at the latter that discus furnished with a razor-sharp edge, of the effulgence of the morning sun and decked with gems and jewels.
46That discus of great impetus and hurled with great force, was cut-off into fragments with the shafts of Karna and it fell down on the earth baffled in its object, like the hopes and purposes of an unfortunate man.
47Beholding his discus thus baffled, Ghatotkacha was highly enraged and he then covered Karna with his arrows like Rahu covering the sun.
48But the son of Suta Karna possessed prowess equal to that of Rudra or Upendra or Indra himself dauntlessly covered Ghatotkacha's chariot with his winged arrows.
49Thereafter a gold-decked mace was whirled and hurled at Karna by Ghatotkacha. But the former cutting it off with his arrows felled it on the ground.
50Then soaring into the sky and roaring like destructive clouds, the huge-bodied Rakshasa poured a veritable shower of trees from the skies.
51Then Karna pierced with his shafts the son of Bhimasena versed in illusion when he was ranging through the skies, like the sun piercing the clouds with his rays.
52Next cutting his car into fragments and slaying all his horses, Karna covered him with arrows, like a cloud charged with rain.
53There was not even space of two finger's breadth in the body of Ghatotkacha that was not pierced with Karna's shafts. Soon the Rakshasa appeared to be like a porcupine with its quills erect.
54So completely was he covered with shafts that we could not in that battle, any longer see either Ghatotkacha's person or his horses or his car or standard.
55Then the Rakshasa versed in illusion destroying by his own weapon the celestial weapon of Karna, began to fight with Suta's son, aided by his own illusive powers.
56Indeed he fought on with Karna, aided by his illusive powers and exhibiting his great agility. Then showers of shafts began to fall from invisible quarters in the skies.
57Then Bhimasena's son possessed of potent powers of illusion, O best of the Kurus, assumed, by the help of those powers, a dreadful appearance and began to confound the Kouravas, O Bharata.
58The puissant Rakshasa then assuming many terrible heads, began to swallow up the celestial weapons of Karna.
59Soon again, the huge Rakshasas with hundred of wounds on his body seemed to lie cheerlessly and like one dead, on the field.
60The foremost of the Kouravas then considering Ghatotkacha to be dead uttered loud joyous shouts. Soon however, he was seen to assume new forms and roving in all direction.
61Next he was seen to assume a huge form with a hundred heads and hundred stomachs and looked like the Mainaka mountain.
62Once again he became small about the transversely or soared high like the surging billows of the ocean.
63Tearing through the earth, he dived again into the waters. Once seen here he was next seen rising on the surface at a different place.
64Then coming down from the welkin, he was seen standing, covered in mail, on a chariot adorned with gold, having wandered through earth and sky and all the points of the compass aided by his powers of illusion.
65Then going near the vicinity of Karna's chariot, Ghatotkacha with his his ear-rings moving, dauntlessly addressed the son of Suta, O king, in these words.
66Wait a little, O son of Suta, whither shall you go with your life, avoiding me? Today I shall remove your itching for fight on the field of battle.
67Having thus spoken, the Rakshasa of fierce prowess, with his eyes red in rage, soared into the sky and laughed a tremendous laugh.
68Then Ghatotkacha assailed Karna like a lion attacking an elephant; and he then covered with his showers of arrows of the measure of the Aksha of a car.
69That foremost car-warrior viz., Karna, like a could with showers of rain. But Karna repulsed that arrowy shower before it could reach him.
70Then, O foremost of the Bharatas, seeing his illusions nullified by Karna, Ghatotkacha once more put forth another illusion and rendered himself invisible.
71He then became a huge mountain with numerous peaks, covered with tall trees. From that mountain streams of lances, spears, swords and maces began to issue out incessantly.
72Beholding that mountain resembling a heap of antimony from which fierce weapons continuously flowed out, Karna was not at all daunted.
73Then smiling, Karna invoked into existence a celestial weapon. Then that foremost of mountains, cut and thrown off by that weapons of Karna, was completely destroyed.
74Thereafter the Rakshasa becoming a blue cloud decked with the rain-bow began to cover the son of Suta with a fierce shower of stones.
75Then that foremost of all persons versed in the use of weapons, viz., Karna, the son of Vikartana, discharging the Vayavya weapon destroyed that blue cloud.
76Then, O king, covered the quarters of the compass with his arrows, Karna baffled the weapons shot by Ghatotkacha.
77Then the highly puissant son of Bhimasena smiling the while invoked into existence an allpowerful illusion against that mighty carwarrior viz., Karna.
78Beholding then that foremost of carwarriors viz., Ghatotkacha, dauntlessly approach him surrounded by a large number of Rakshasa.
79That resembled lion and tigers and infuriate powerful elephants, mounted on elephants, some on chariots and some on horses.
80All bearing various kinds of weapons and wearing diverse kinds of armour and ornaments indeed beholding Ghatotkacha surrounded by these fearful Rakshasas like Vasava by the Marutas.
81The mighty bowman Karna began to fight with him fiercely. Then Ghatotkacha piercing Karna with five arrows.
82some
83Uttered a tremendous war-cry, filling all the kings with terror. Once more with an Anjalika, Ghatotkacha quickly cut-off the bow of Karna held in his hands together with the arrows fitted thereon. Thereupon Karna taking up another mighty bow capable of bearing a greater strain and looking like the bow of Indra itself, began to stretch it forcibly; thereafter, O king, Karna sped arrows.
84Furnished with golden wings, capable of slaying foes and ranging through the welkin at those Rakshasas. Afflicted with those shafts that host of broad-chested Rakshasas.
85Appeared agitated like a host of wild elephants attacked by a lion. Burning with his arrows the Rakshasas and their horses, charioteer and elephant, O lord.
86The heroic Karna appeared like the god of fire burning down creatures at the end of a Yuga. Slaying that Rakshasa host, the son of Suta appeared beautiful.
87Like the god Maheshvara after he had destroyed Tripura in the days of yore. Among the thousands of king belonging to the Pandavas, O sire.
88There was none who could then even look at Karna. O ruler of men, except the powerful Ghatotkacha, that foremost of Rakshasas who was possessed of terrible energy and mighty and who burning with wrath, then looked like the himself. Excited as he was with wrath flames of fire seemed to issue out of his eyes, like burning drops of oil from a pair of flambeaus; then striking his palms against each other and biting his nether lip.
89The Rakshasa was seen to ride a car the creation of his own illusion to which were yoked asses looking like elephants and having the heads of Pisachas.
90Then excited with rages he addressed his charioteer saying, “Take me near the son of Suta.” Then that foremost of car-warriors riding on that chariot of fearful aspect.
91An Asani of dreadful appearance furnished with eight wheels and manufactured by Rudra himself. Placing his bow on his car and jumping down on the earth.
92And hurled it back at Ghatotkacha. The latter however had jumped down from his car. Meanwhile that highly resplendent weapon burning down the Rakshasa's car with its charioteer, horses and standard.
93Entered the earth, piercing through her bowels, thereby filling the gods with wonder. Then all creatures applauded Karna.
94Inasmuch as he succeeded in grasping the Asani of celestial make, having jumped down from his car. Having achieved this feat, Karna again ascended his car.
95Thereafter that afflicter of foes, namely the son of Suta began to shoot his arrows. O giver of honour what Karna then achieved in that battle of fierce aspect was incapable of being achieved by any other creatures. Then struck with his Narachas like a mountain by showers of rain.
96Ghatotkacha of aerial from once more disappeared from the view. Fighting in this way, the huge Rakshasa, the slayer of foes, destroyed the celestial weapons of Karna, by means of high agility and illusive powers. Thus although his weapons were destroyed by the illusive powers of that Rakshasa.
97Karna dauntlessly fought on with him. Thereupon the highly puissant son of Bhima, O king, being worked up with rage.
98Multiplied himself many times thereby inspiring terror in to the hearts of mighty carwarriors. Thereafter from all the points of the compass lions, tigers, hyenas, fire-tongued snakes and iron-beaked rangers of the sky, began to issue out. Covered with the swiftlyflying arrows shot from Karna's bow.
99That gigantic Rakshasa looking like the prince of mountains, disappeared then and there. Then numerous Rakshasas, Pisachas, Yatudhanas and.
100Peaks of wolves and leopards of frightful aspects, rushed upon Karna for devouring him.
101These then tried to frighten Karna by their fierce yells. With many dreadful weapons ready for use and steeped in blood.
102Karna pierced each of those monsters. Then with a celestial weapons baffling that illusion of the Rakshasa,
103He wounded the former's fierce steeds with arrows of depressed knots. Those steeds thus maimed and deprived of their limbs and with their backs lacerated with Karna's arrows.
104Fell down on the earth, even before the eyes of that Rakshasa. The son of Hidimba seeing his illusions baffled once more made himself invincible, speaking thus to Vikartana's son-"I will presently compass your slaughter."
हिन्दी
1धृतराष्ट्र ने कहा — उस अर्धरात्रि में, जब वे परस्पर भिड़े, तब विकर्तन के पुत्र कर्ण और राक्षस घटोत्कच के बीच वह युद्ध किस प्रकार हुआ?
2तब उस भयङ्कर राक्षस ने कैसा रूप धारण किया? उसका रथ और उसके घोड़े कैसे दिखते थे, और उसके अस्त्र किस प्रकार के थे?
3उसके घोड़ों, उसकी ध्वजा और उसके धनुष का परिमाण क्या था? तब उसने कैसा कवच और कैसा शिरस्त्राण धारण किया था? हे सञ्जय, तुम कथन की कला में निपुण हो; मैं जो पूछ रहा हूँ, वह सब मुझे बताओ।
4सञ्जय ने कहा — घटोत्कच विशालकाय था; उसकी आँखें रक्तवर्ण थीं; उसके मुख का रङ्ग ताम्रवर्ण था; उसका उदर नीचे को धँसा हुआ था। उसके शरीर के रोएँ खड़े थे, उसका सिर हरे रङ्ग का था; उसके कान बाणों के समान सीधे थे; और उसके गालों की हड्डियाँ ऊँची थीं।
5उसका मुख विशाल था, जो एक कान से दूसरे कान तक फैला हुआ था। उसके दाँत तीखे थे और उनमें से चार लम्बे तथा नुकीले थे। उसकी जिह्वा और उसके ओष्ठ लम्बे और ताम्रवर्ण के थे। उसकी भौंहें दूर तक तनी हुई थीं। उसकी नासिका मोटी थी।
6उसका शरीर नीले वर्ण का था, उसकी ग्रीवा लाल थी। पर्वत के समान ऊँचा वह देखने में भयङ्कर था; विशाल देह, विशाल भुजाओं और विशाल सिर वाला वह अतुलनीय बल से सम्पन्न था।
7उसके अङ्ग कठोर और कुरूप थे, उसके सिर के केश ऊपर की ओर भद्दे ढङ्ग से बँधे हुए थे। उसके नितम्ब चौड़े और उसकी नाभि गहरी थी। उसका डील-डौल विशालकाय था, यद्यपि उतना सुदृढ़ नहीं था।
8उसकी भुजाएँ यथाविधि अलङ्कृत थीं, और प्रबल मायाशक्ति से सम्पन्न उस राक्षस ने अङ्गद धारण किए थे तथा अपने वक्ष पर एक कवच पहन रखा था, जो पर्वत के वक्ष पर अग्नि के मण्डल के समान जान पड़ता था।
9स्वर्ण का बना एक उज्ज्वल और सुन्दर मुकुट उसके सिर की शोभा बढ़ा रहा था — ऐसा मुकुट, जिसका प्रत्येक भाग सुसंगत और देदीप्यमान था और जो तोरण के समान दिखाई देता था।
10उसके कुण्डल प्रातःकाल के सूर्य के समान देदीप्यमान थे और उसकी मालाएँ स्वर्ण की तथा अत्यन्त उज्ज्वल थीं। उसका शरीर महान् तेज वाले भारी काँसे के कवच से ढका हुआ था।
11उसका रथ विशालकाय और एक नल्व के परिमाण का था; भालू के चर्म से ढका हुआ वह रथ सौ किंकिणियों से सुशोभित था, और उसकी ध्वजा से अनेक रक्तवर्ण पताकाएँ फहरा रही थीं।
12वह रथ सब प्रकार के आक्रामक तथा रक्षात्मक अस्त्रों से भलीभाँति सुसज्जित था और छोटी-छोटी पताकाओं की झालर से सजा हुआ था। उसमें आठ पहिए थे और उसकी घरघराहट वर्षाकालीन मेघों की गम्भीर गर्जना के समान थी।
13उसमें जुते हुए घोड़े हृष्ट-पुष्ट और तेजस्वी थे, चितकबरे रङ्ग के, वेगवान्, लाल नेत्रों वाले और मदमत्त हाथियों के समान थे।
14वे अथक और उत्साही अश्व उस भयङ्कर राक्षस को हिनहिनाते हुए और बार-बार अपने घने अयाल पीछे झटकते हुए युद्ध की ओर ले चले।
15भयङ्कर नेत्रों वाला, उज्ज्वल कुण्डलों से सुशोभित और विकराल मुख वाला एक राक्षस उसका सारथि बना हुआ था, जो सूर्य की किरणों के समान उज्ज्वल लगामों से घोड़ों को नियन्त्रित कर रहा था।
16उस सारथि के सहित वह इस प्रकार आया, जैसे अपने सारथि अरुण (उषा) के सहित सूर्य आते हों। वह मेघपुञ्जों से घिरे किसी ऊँचे पर्वत के समान दिखाई देता था।
17उसके रथ पर एक विशाल ध्वज खड़ा था, जो मेघों को ही छू रहा था। उसकी ध्वजा पर रक्तवर्ण शरीर वाले और माँसभक्षी एक भयङ्कर गृध्र का चिह्न था।
18तब वह राक्षस अपना धनुष बलपूर्वक खींचता हुआ आगे बढ़ा — वह धनुष, जिसकी टङ्कार इन्द्र के वज्र की गड़गड़ाहट के समान थी, जिसकी प्रत्यञ्चा अत्यन्त दृढ़ थी, और जो लम्बाई में बारह अरनि तथा चौड़ाई में एक अरनि का था।
19रथ की धुरी के परिमाण वाले बाणों से आकाश की समस्त दिशाओं को भरते हुए उस राक्षस ने उस रात्रि में कर्ण पर आक्रमण किया, जिस रात्रि ने इतने वीरों का विनाश देखा।
20अपने रथ पर गर्वपूर्वक बैठे हुए उसने जब अपना धनुष खींचा, तब जो टङ्कार सुनाई दी, वह गरजते हुए वज्र की गड़गड़ाहट के समान थी।
21हे भरतवंशी, उस शब्द से भयभीत होकर आपकी सेनाएँ समुद्र की उठती हुई तरङ्गों के समान काँप उठीं।
22भयङ्कर नेत्रों और विकराल रूप वाले उस राक्षस को अपनी ओर झपटते देखकर राधा के पुत्र (कर्ण) ने पूर्ण प्रसन्नता के साथ शीघ्र ही उसका सामना किया।
23तब कर्ण प्रहार करते हुए उस राक्षस के सम्मुख बढ़े और निकट से उस पर प्रतिप्रहार करने लगे, जैसे एक हाथी दूसरे हाथी पर झपटता है अथवा एक साँड़ दूसरे साँड़ पर टूट पड़ता है।
24हे महाराज, तब कर्ण और उस राक्षस के बीच जो भयङ्कर भिड़न्त हुई, वह, हे मनुष्यों के शासक, (प्राचीन काल में) शक्र और शम्बर के बीच हुई भिड़न्त के समान थी।
25तब उनमें से प्रत्येक ने प्रचण्ड टङ्कार वाला भयङ्कर धनुष ग्रहण किया और बड़े-बड़े बाणों से एक-दूसरे को घायल तथा आच्छादित करने लगा।
26तब पूरी तरह खींचे गए धनुषों से छोड़े हुए, दबी हुई गाँठों वाले बाणों से उन्होंने एक-दूसरे के काँसे के कवच भेदकर परस्पर को बींध डाला।
27तब पञ्जों से एक-दूसरे को क्षत-विक्षत करते दो बाघों अथवा दाँतों से एक-दूसरे को घायल करते दो हाथियों के समान उन्होंने अपने शूलों, बाणों और भालों से एक-दूसरे को क्षत-विक्षत कर दिया।
28एक-दूसरे के शरीर को क्षत-विक्षत करते, एक-दूसरे पर बाण साधते और असंख्य बाणों से एक-दूसरे को जलाते हुए वे दोनों देखे तक नहीं जा सकते थे।
29सारे शरीर पर बाणों के घावों से ढके और रक्त की धाराओं से नहाए हुए वे दोनों गेरू के उन दो पर्वतों के समान सुन्दर दिखाई देते थे, जिनके पार्श्वों से जलधाराएँ बह रही हों।
30वे दोनों महारथी, यद्यपि कठोर परिश्रम कर रहे थे और प्रत्येक के अङ्ग बाणों की नोकों से फटे हुए थे, तथापि एक-दूसरे को पीछे हटाने या कँपाने में समर्थ न हो सके।
31कर्ण और उस राक्षस के बीच का वह रात्रिकालीन युद्ध, जिसमें दोनों ने अपने प्राणों को ही दाँव पर लगाकर उसे खेल माना था, बहुत समय तक बराबरी का प्रतीत होता रहा।
32घटोत्कच जब अपनी प्रत्यञ्चा पर तीक्ष्ण बाण चढ़ाता और उन्हें छोड़ता, तब उसके धनुष की टङ्कार से उसके शत्रु और मित्र समान रूप से भयभीत हो उठते।
33तब, हे राजन्, कर्ण घटोत्कच पर कोई श्रेष्ठता प्राप्त न कर सके। तत्पश्चात् अस्त्रविद्या में निपुण समस्त पुरुषों में अग्रगण्य उन कर्ण ने एक दिव्यास्त्र का आवाहन किया।
34तब राक्षसराज ने कर्ण द्वारा अपने ऊपर साधा गया दिव्यास्त्र देखकर अपनी राक्षसी माया का प्रयोग किया।
35तत्क्षण वह भयङ्कर रूप वाले राक्षसों की एक विशाल सेना से घिर गया, जो शूलों, विशाल शिलाओं, पत्थरों और मुद्गरों से सुसज्जित थी।
36उठे हुए अस्त्र के साथ आते उस राक्षस को अपने घातक मुद्गर से सुसज्जित प्राणियों के संहारक (यम) के समान देखकर आपकी सेना के समस्त राजा भय से भर उठे।
37घटोत्कच की गर्जनाओं से भयभीत होकर हाथियों ने मूत्र त्याग दिया और मनुष्य अत्यन्त पीड़ित हो उठे।
38तब चारों ओर शिलाओं और पत्थरों की प्रचण्ड वर्षा होने लगी, जिसे वे राक्षस निरन्तर बरसा रहे थे — वे राक्षस, जिनका बल अर्धरात्रि का समय होने के कारण और भी बढ़ गया था।
39तब लोहे के चक्र, भुशुण्डियाँ, भाले, शूल, बरछे, शतघ्नियाँ और परशु धाराओं के रूप में गिरने लगे।
40तब उस अत्यन्त भीषण युद्ध को देखकर आपके पुत्र और आपके योद्धा (भय से) अत्यन्त पीड़ित होकर भाग खड़े हुए।
41केवल गर्वीले कर्ण, जो अपने अस्त्रों के बल पर सदा गर्व करते थे, भयभीत नहीं हुए और वे रणभूमि में डटे रहे, अपने बाणों से घटोत्कच द्वारा प्रदर्शित मायाओं को विफल करते हुए। तब घटोत्कच ने सूतपुत्र की मृत्यु का विधान करने के लिए भयङ्कर बाण छोड़े।
42तब वे बाण कर्ण को बींधकर और रक्त से सने हुए अनेक क्रुद्ध सर्पों के समान पृथ्वी में समा गए।
43तत्पश्चात् हस्तलाघव में निपुण और पराक्रमी सूतपुत्र ने क्रोध की पराकाष्ठा पर पहुँचकर घटोत्कच पर प्रभुत्व पाते हुए उसे दस बाणों से बींध डाला।
44अपने मर्मस्थलों में बिंधा हुआ और सूतपुत्र द्वारा अत्यन्त पीड़ित घटोत्कच ने दिव्य निर्माण का एक ऐसा चक्र उठाया, जिसमें सहस्र अरे थे।
45तब अधिरथ के पुत्र का वध करने की इच्छा से भीम के पुत्र ने उन पर वह चक्र फेंका, जिसकी धार छुरे के समान तीक्ष्ण थी, जो प्रातःकालीन सूर्य के समान देदीप्यमान था और जो मणि-रत्नों से जड़ा हुआ था।
46महान् वेग वाला और बड़े बल से फेंका गया वह चक्र कर्ण के बाणों से टुकड़े-टुकड़े कर दिया गया और अपने प्रयोजन में विफल होकर पृथ्वी पर इस प्रकार गिर पड़ा, जैसे किसी अभागे मनुष्य की आशाएँ और मनोरथ।
47अपने चक्र को इस प्रकार विफल हुआ देखकर घटोत्कच अत्यन्त क्रुद्ध हुआ और उसने कर्ण को अपने बाणों से इस प्रकार ढँक दिया, जैसे राहु सूर्य को ढँक लेता है।
48किन्तु सूतपुत्र कर्ण, जो रुद्र, उपेन्द्र अथवा स्वयं इन्द्र के समान पराक्रम रखते थे, उन्होंने निर्भय होकर घटोत्कच के रथ को अपने पङ्खयुक्त बाणों से ढँक दिया।
49तत्पश्चात् घटोत्कच ने स्वर्ण से मढ़ी एक गदा घुमाकर कर्ण पर फेंकी। किन्तु कर्ण ने उसे अपने बाणों से काटकर भूमि पर गिरा दिया।
50तब आकाश में उड़कर और संहारकारी मेघों के समान गरजते हुए उस विशालकाय राक्षस ने आकाश से वृक्षों की सचमुच वर्षा कर दी।
51तब कर्ण ने मायाविद्या में निपुण भीमसेन के पुत्र को, जब वह आकाश में विचर रहा था, अपने बाणों से इस प्रकार बींध डाला, जैसे सूर्य अपनी किरणों से मेघों को बींधता है।
52फिर उसके रथ के टुकड़े-टुकड़े करके और उसके समस्त घोड़ों का वध करके कर्ण ने उसे बाणों से इस प्रकार ढँक दिया, जैसे जल से भरा मेघ (वर्षा से) ढँक देता है।
53घटोत्कच के शरीर में दो अङ्गुल भर भी ऐसा स्थान न बचा, जो कर्ण के बाणों से बिंधा न हो। शीघ्र ही वह राक्षस काँटे खड़े किए हुए साही के समान दिखाई देने लगा।
54वह बाणों से इतनी पूर्णता से ढक गया था कि उस युद्ध में हम न तो घटोत्कच का शरीर देख पाते थे, न उसके घोड़े, न उसका रथ और न उसकी ध्वजा।
55तब मायाविद्या में निपुण उस राक्षस ने अपने ही अस्त्र से कर्ण के दिव्यास्त्र को नष्ट करके अपनी मायाशक्तियों की सहायता से सूतपुत्र से युद्ध करना आरम्भ किया।
56सचमुच वह अपनी मायाशक्तियों की सहायता से और अपनी महान् फुर्ती दिखाते हुए कर्ण से युद्ध करता रहा। तब आकाश की अदृश्य दिशाओं से बाणों की वर्षा होने लगी।
57हे कुरुश्रेष्ठ, तब प्रबल मायाशक्तियों से सम्पन्न भीमसेन के पुत्र ने उन शक्तियों की सहायता से एक भयङ्कर रूप धारण किया और, हे भरतवंशी, कौरवों को व्याकुल करने लगा।
58तब उस पराक्रमी राक्षस ने अनेक भयङ्कर सिर धारण करके कर्ण के दिव्यास्त्रों को निगलना आरम्भ कर दिया।
59फिर शीघ्र ही वह विशाल राक्षस अपने शरीर पर सैकड़ों घावों के साथ रणभूमि में उदास और मृतक के समान पड़ा हुआ दिखाई दिया।
60तब कौरवों में अग्रगण्य वीरों ने घटोत्कच को मरा हुआ मानकर हर्ष के उच्च स्वर में सिंहनाद किया। किन्तु शीघ्र ही वह नए-नए रूप धारण करता और सब दिशाओं में विचरता दिखाई दिया।
61फिर वह सौ सिरों और सौ उदरों वाला एक विशाल रूप धारण किए दिखाई दिया और मैनाक पर्वत के समान जान पड़ा।
62फिर वह कभी अत्यन्त छोटा हो जाता, कभी आड़ा फैल जाता, तो कभी समुद्र की उठती हुई तरङ्गों के समान ऊँचा उठ जाता।
63पृथ्वी को फाड़कर वह फिर जल में डुबकी लगा जाता। एक बार यहाँ दिखाई देता, तो अगले ही क्षण किसी और स्थान पर सतह पर उठता दिखाई देता।
64फिर आकाश से नीचे उतरकर वह कवच धारण किए स्वर्ण से सजे एक रथ पर खड़ा दिखाई दिया — अपनी मायाशक्तियों की सहायता से पृथ्वी, आकाश और समस्त दिशाओं में विचरण कर चुकने के पश्चात्।
65तब कर्ण के रथ के समीप जाकर, अपने कुण्डलों को हिलाते हुए घटोत्कच ने, हे राजन्, सूतपुत्र से निर्भय होकर ये वचन कहे।
66"हे सूतपुत्र, तनिक ठहरो। मुझसे बचकर तुम अपने प्राणों सहित कहाँ जाओगे? आज मैं रणभूमि में युद्ध की तुम्हारी यह खुजली मिटा दूँगा।
67ऐसा कहकर क्रोध से लाल आँखों वाले उस उग्र पराक्रमी राक्षस ने आकाश में उड़ान भरी और भयङ्कर अट्टहास किया।
68तब घटोत्कच ने कर्ण पर इस प्रकार आक्रमण किया, जैसे सिंह किसी हाथी पर टूट पड़ता हो; और फिर उसने रथ की धुरी के परिमाण वाले बाणों की वर्षा से —
69महारथियों में अग्रगण्य उन कर्ण को इस प्रकार ढँक दिया, जैसे मेघ जलधाराओं से ढँकता है। किन्तु कर्ण ने उस बाणवर्षा को अपने तक पहुँचने से पहले ही विफल कर दिया।
70हे भरतश्रेष्ठ, तब अपनी मायाओं को कर्ण द्वारा निष्फल हुआ देखकर घटोत्कच ने एक बार फिर दूसरी माया रची और स्वयं को अदृश्य कर लिया।
71तब वह अनेक शिखरों वाला एक विशाल पर्वत बन गया, जो ऊँचे वृक्षों से ढका था। उस पर्वत से शूलों, भालों, तलवारों और गदाओं की धाराएँ निरन्तर निकलने लगीं।
72अञ्जन के ढेर के समान दिखाई देते उस पर्वत को, जिससे भयङ्कर अस्त्र निरन्तर बहते जा रहे थे, देखकर भी कर्ण तनिक भी विचलित नहीं हुए।
73तब मुसकराते हुए कर्ण ने एक दिव्यास्त्र का आवाहन किया। तब पर्वतों में अग्रगण्य वह पर्वत कर्ण के उस अस्त्र से कटकर और उखड़कर पूर्णतः नष्ट हो गया।
74तत्पश्चात् वह राक्षस इन्द्रधनुष से सुशोभित एक नीला मेघ बनकर सूतपुत्र को पत्थरों की प्रचण्ड वर्षा से ढँकने लगा।
75तब अस्त्रविद्या में निपुण समस्त पुरुषों में अग्रगण्य विकर्तन के पुत्र कर्ण ने वायव्यास्त्र छोड़कर उस नीले मेघ को नष्ट कर दिया।
76तब, हे राजन्, अपने बाणों से समस्त दिशाओं को ढँककर कर्ण ने घटोत्कच द्वारा छोड़े गए अस्त्रों को विफल कर दिया।
77तब अत्यन्त पराक्रमी भीमसेन के पुत्र ने मुसकराते हुए उस महारथी कर्ण के विरुद्ध एक सर्वशक्तिमान् माया का आवाहन किया।
78तब महारथियों में अग्रगण्य उस घटोत्कच को, जो राक्षसों की विशाल संख्या से घिरा हुआ निर्भय होकर उनकी ओर आ रहा था, देखकर —
79वे राक्षस सिंहों, बाघों और मदमत्त बलशाली हाथियों के समान थे; कुछ हाथियों पर, कुछ रथों पर और कुछ घोड़ों पर सवार थे —
80सब नाना प्रकार के अस्त्र धारण किए हुए और भाँति-भाँति के कवच तथा आभूषण पहने हुए थे। सचमुच घटोत्कच को इन भयङ्कर राक्षसों से घिरा देखकर, जैसे वासव मरुद्गणों से घिरे हों —
81महाधनुर्धर कर्ण उससे प्रचण्ड रूप से युद्ध करने लगे। तब घटोत्कच ने कर्ण को पाँच बाणों से बींधकर —
82[यह श्लोक उपलब्ध नहीं है]
83भयङ्कर सिंहनाद किया, जिससे समस्त राजा भय से भर उठे। फिर एक अञ्जलिक बाण से घटोत्कच ने कर्ण के हाथों में पकड़े धनुष को, उस पर चढ़े बाणों सहित, शीघ्र ही काट डाला। तब कर्ण ने अधिक तनाव सह सकने वाला दूसरा प्रबल धनुष उठाया, जो स्वयं इन्द्र के धनुष के समान दिखाई देता था, और उसे बलपूर्वक खींचने लगे; तत्पश्चात्, हे राजन्, कर्ण ने ऐसे बाण छोड़े —
84जो स्वर्ण के पङ्खों से युक्त थे, शत्रुओं का वध करने में समर्थ थे और आकाश में विचरण करते थे; उन्होंने वे बाण उन राक्षसों पर छोड़े। उन बाणों से पीड़ित होकर चौड़ी छाती वाले राक्षसों की वह सेना —
85सिंह द्वारा आक्रमण किए गए जङ्गली हाथियों के झुण्ड के समान विचलित हो उठी। हे स्वामी, अपने बाणों से उन राक्षसों को तथा उनके घोड़ों, सारथियों और हाथियों को जलाते हुए —
86वीर कर्ण युगान्त में प्राणियों को भस्म करते हुए अग्निदेव के समान दिखाई दिए। उस राक्षससेना का वध करते हुए सूतपुत्र ऐसे शोभायमान हुए —
87जैसे प्राचीन काल में त्रिपुर का विनाश कर चुकने के पश्चात् महेश्वर देव। हे तात, पाण्डवों के पक्ष के सहस्रों राजाओं में —
88ऐसा कोई नहीं था, जो उस समय कर्ण की ओर आँख उठाकर भी देख सके, हे मनुष्यों के शासक — केवल पराक्रमी घटोत्कच को छोड़कर, जो राक्षसों में अग्रगण्य था, भयङ्कर तेज और महान् बल से सम्पन्न था और जो क्रोध से जलता हुआ उस समय स्वयं (काल) के समान दिखाई देता था। क्रोध से उत्तेजित होने के कारण उसकी आँखों से अग्नि की लपटें निकलती-सी जान पड़ती थीं, जैसे दो मशालों से तेल की जलती हुई बूँदें; तब वह अपनी हथेलियाँ एक-दूसरे पर मारता और अपना निचला ओष्ठ चबाता रहा।
89तब वह राक्षस अपनी ही माया से रचे हुए एक रथ पर सवार दिखाई दिया, जिसमें ऐसे गधे जुते थे, जो हाथियों के समान दिखते थे और जिनके सिर पिशाचों के से थे।
90तब क्रोध से उत्तेजित होकर उसने अपने सारथि को सम्बोधित करते हुए कहा — "मुझे सूतपुत्र के समीप ले चलो।" तब महारथियों में अग्रगण्य वह राक्षस भयङ्कर रूप वाले उस रथ पर सवार होकर —
91(उसने) भयङ्कर रूप वाली एक अशनि (छोड़ी), जो आठ पहियों से युक्त थी और स्वयं रुद्र द्वारा निर्मित थी। अपना धनुष रथ पर रखकर और पृथ्वी पर कूदकर —
92(कर्ण ने) उसे घटोत्कच पर वापस फेंक दिया। किन्तु वह तब तक अपने रथ से कूद चुका था। इसी बीच वह अत्यन्त देदीप्यमान अस्त्र उस राक्षस के रथ को उसके सारथि, घोड़ों और ध्वजा सहित जलाकर —
93पृथ्वी के गर्भ को भेदते हुए उसमें समा गया, जिससे देवता विस्मय से भर उठे। तब समस्त प्राणियों ने कर्ण की प्रशंसा की —
94क्योंकि वे अपने रथ से कूदकर दिव्य निर्माण की उस अशनि को पकड़ने में सफल हुए थे। यह पराक्रम कर चुकने के पश्चात् कर्ण पुनः अपने रथ पर आरूढ़ हुए।
95तत्पश्चात् शत्रुओं को पीड़ा देने वाले उन सूतपुत्र ने अपने बाण छोड़ने आरम्भ किए। हे मानप्रद, कर्ण ने उस भयङ्कर रूप वाले युद्ध में जो कुछ किया, वह किसी अन्य प्राणी के लिए कर पाना असम्भव था। तब जैसे जलधाराओं की वर्षा से कोई पर्वत, वैसे ही उनके नाराचों से आहत होकर —
96आकाश में विचरने वाला घटोत्कच एक बार फिर दृष्टि से ओझल हो गया। इस प्रकार युद्ध करते हुए उस विशाल राक्षस ने, जो शत्रुओं का संहारक था, अपनी अत्यन्त फुर्ती और मायाशक्तियों से कर्ण के दिव्यास्त्रों को नष्ट कर दिया। इस प्रकार यद्यपि उसके अस्त्र उस राक्षस की मायाशक्तियों से नष्ट हो गए थे —
97तथापि कर्ण निर्भय होकर उससे युद्ध करते रहे। तत्पश्चात्, हे राजन्, अत्यन्त पराक्रमी भीम के पुत्र ने क्रोध से भरकर —
98स्वयं को अनेक बार बहुगुणित कर लिया और इस प्रकार महारथियों के हृदयों में भय भर दिया। तत्पश्चात् समस्त दिशाओं से सिंह, बाघ, लकड़बग्घे, अग्निजिह्वा सर्प और लोहे की चोंच वाले आकाशचारी पक्षी निकलने लगे। कर्ण के धनुष से छोड़े गए तीव्र गति से उड़ते बाणों से आच्छादित होकर —
99पर्वतराज के समान दिखाई देने वाला वह विशालकाय राक्षस वहीं का वहीं अदृश्य हो गया। तब अनेक राक्षस, पिशाच, यातुधान और —
100भयङ्कर रूप वाले भेड़ियों और चीतों के झुण्ड कर्ण को खा जाने के लिए उन पर टूट पड़े।
101तब उन्होंने अपनी भीषण चीत्कारों से कर्ण को भयभीत करने का प्रयत्न किया। प्रयोग के लिए तत्पर अनेक भयङ्कर अस्त्रों से, जो रक्त से सने हुए थे —
102कर्ण ने उन प्रत्येक राक्षसों को बींध डाला। तब एक दिव्यास्त्र से उस राक्षस की उस माया को विफल करते हुए —
103उन्होंने उसके भयङ्कर अश्वों को दबी हुई गाँठों वाले बाणों से घायल कर दिया। इस प्रकार क्षत-विक्षत, अपने अङ्गों से रहित और कर्ण के बाणों से पीठ चिरे हुए वे अश्व —
104उस राक्षस के देखते-देखते ही पृथ्वी पर गिर पड़े। हिडिम्बा के पुत्र ने अपनी मायाओं को विफल हुआ देखकर एक बार फिर स्वयं को अजेय बना लिया और विकर्तन के पुत्र से इस प्रकार बोला — "मैं अभी तुम्हारे वध का विधान करूँगा।"
नेपाली
1धृतराष्ट्रले भने — त्यस मध्यरातमा, जब उनीहरू परस्पर भिडे, तब विकर्तनका पुत्र कर्ण र राक्षस घटोत्कचबीच त्यो युद्ध कसरी भयो?
2तब त्यस भयङ्कर राक्षसले कस्तो रूप धारण गर्यो? उसको रथ र उसका घोडा कस्ता देखिन्थे, र उसका अस्त्र कस्ता प्रकारका थिए?
3उसका घोडा, उसको ध्वजा र उसको धनुषको परिमाण के थियो? तब उसले कस्तो कवच र कस्तो शिरस्त्राण धारण गरेको थियो? हे सञ्जय, तिमी कथनको कलामा निपुण छौ; म जे सोध्दै छु, त्यो सबै मलाई बताऊ।
4सञ्जयले भने — घटोत्कच विशालकाय थियो; उसका आँखा रक्तवर्ण थिए; उसको मुखको रङ ताम्रवर्ण थियो; उसको पेट तल धसिएको थियो। उसको शरीरका रौँ ठाडा थिए, उसको टाउको हरियो रङको थियो; उसका कान बाणजस्तै सीधा थिए; र उसका गालाका हाड अग्ला थिए।
5उसको मुख विशाल थियो, जो एक कानदेखि अर्को कानसम्म फैलिएको थियो। उसका दाँत तीखा थिए र तीमध्ये चार लामा तथा टुप्पेदार थिए। उसको जिब्रो र उसका ओठ लामा र ताम्रवर्णका थिए। उसका आँखीभौँ टाढासम्म तानिएका थिए। उसको नाक मोटो थियो।
6उसको शरीर नीलो वर्णको थियो, उसको घाँटी रातो थियो। पर्वतजस्तै अग्लो ऊ हेर्दा भयङ्कर थियो; विशाल देह, विशाल पाखुरा र विशाल टाउको भएको ऊ अतुलनीय बलले सम्पन्न थियो।
7उसका अङ्ग कठोर र कुरूप थिए, उसको टाउकोका केश माथितिर भद्दा ढङ्गले बाँधिएका थिए। उसका नितम्ब फराकिला र उसको नाभि गहिरो थियो। उसको डिलडौल विशालकाय थियो, यद्यपि त्यति सुदृढ थिएन।
8उसका पाखुरा यथाविधि अलङ्कृत थिए, र प्रबल मायाशक्तिले सम्पन्न त्यस राक्षसले अङ्गद धारण गरेको थियो तथा आफ्नो छातीमा एउटा कवच लगाएको थियो, जो पर्वतको छातीमा अग्निको मण्डलजस्तै देखिन्थ्यो।
9सुनको बनेको एउटा उज्ज्वल र सुन्दर मुकुटले उसको शिरको शोभा बढाइरहेको थियो — यस्तो मुकुट, जसको प्रत्येक भाग सुसंगत र देदीप्यमान थियो र जो तोरणजस्तै देखिन्थ्यो।
10उसका कुण्डल बिहानको सूर्यजस्तै देदीप्यमान थिए र उसका माला सुनका तथा अत्यन्त उज्ज्वल थिए। उसको शरीर महान् तेज भएको गह्रौँ काँसाको कवचले ढाकिएको थियो।
11उसको रथ विशालकाय र एक नल्वको परिमाणको थियो; भालुको छालाले ढाकिएको त्यो रथ सय किंकिणीले सुशोभित थियो, र उसको ध्वजाबाट अनेक रक्तवर्ण पताका फरफराइरहेका थिए।
12त्यो रथ सबै प्रकारका आक्रामक तथा रक्षात्मक अस्त्रले राम्ररी सुसज्जित थियो र साना-साना पताकाको झल्लरले सजिएको थियो। त्यसमा आठ पाङ्ग्रा थिए र त्यसको घडघडाहट वर्षाकालीन मेघको गम्भीर गर्जनाजस्तै थियो।
13त्यसमा जोतिएका घोडाहरू हृष्टपुष्ट र तेजस्वी थिए, टाटेपाटे रङका, वेगवान्, राता नेत्र भएका र मदमत्त हात्तीजस्तै थिए।
14ती अथक र उत्साही अश्वले त्यस भयङ्कर राक्षसलाई हिनहिनाउँदै र बारम्बार आफ्ना बाक्ला अयाल पछाडि झट्कार्दै युद्धतिर लगे।
15भयङ्कर नेत्र भएको, उज्ज्वल कुण्डलले सुशोभित र विकराल मुख भएको एउटा राक्षस उसको सारथि बनेको थियो, जो सूर्यका किरणजस्तै उज्ज्वल लगामले घोडाहरूलाई नियन्त्रण गरिरहेको थियो।
16त्यस सारथिसहित ऊ यसरी आयो, जसरी आफ्ना सारथि अरुण (उषा)सहित सूर्य आउँछन्। ऊ मेघपुञ्जले घेरिएको कुनै अग्लो पर्वतजस्तै देखिन्थ्यो।
17उसको रथमा एउटा विशाल ध्वज गाडिएको थियो, जसले मेघहरूलाई नै छोइरहेको थियो। उसको ध्वजामा रक्तवर्ण शरीर भएको र मासु खाने एउटा भयङ्कर गिद्धको चिह्न थियो।
18तब त्यो राक्षस आफ्नो धनुष बलपूर्वक तान्दै अगाडि बढ्यो — त्यो धनुष, जसको टङ्कार इन्द्रको वज्रको गडगडाहटजस्तै थियो, जसको ताँदो अत्यन्त दृढ थियो, र जो लम्बाइमा बाह्र अरनि तथा चौडाइमा एक अरनिको थियो।
19रथको धुरीको परिमाणका बाणले आकाशका सम्पूर्ण दिशा भर्दै त्यस राक्षसले त्यस रातमा कर्णमाथि आक्रमण गर्यो, जुन रातले यति धेरै वीरको विनाश देख्यो।
20आफ्नो रथमा गर्वपूर्वक बसेको उसले जब आफ्नो धनुष तान्यो, तब जुन टङ्कार सुनियो, त्यो गर्जिरहेको वज्रको गडगडाहटजस्तै थियो।
21हे भरतवंशी, त्यस शब्दले भयभीत भई तपाईंका सेनाहरू समुद्रका उर्लंदा छालजस्तै काँपे।
22भयङ्कर नेत्र र विकराल रूप भएको त्यस राक्षसलाई आफूतिर झम्टिएको देखेर राधाका पुत्र (कर्ण)ले पूर्ण प्रसन्नताका साथ चाँडै नै उसको सामना गरे।
23तब कर्ण प्रहार गर्दै त्यस राक्षसको सामु बढे र नजिकबाट उसमाथि प्रतिप्रहार गर्न थाले, जसरी एउटा हात्ती अर्को हात्तीमाथि झम्टिन्छ अथवा एउटा साँढे अर्को साँढेमाथि जाइलाग्छ।
24हे महाराज, तब कर्ण र त्यस राक्षसबीच जुन भयङ्कर भिडन्त भयो, त्यो, हे मानिसका शासक, (प्राचीन कालमा) शक्र र शम्बरबीच भएको भिडन्तजस्तै थियो।
25तब तीमध्ये प्रत्येकले प्रचण्ड टङ्कार भएको भयङ्कर धनुष ग्रहण गरे र ठूला-ठूला बाणले एकअर्कालाई घाइते तथा आच्छादित गर्न थाले।
26तब पूरै तानिएका धनुषबाट छोडिएका, थेप्चा गाँठा भएका बाणले उनीहरूले एकअर्काका काँसाका कवच छेडेर परस्परलाई घोचिदिए।
27तब पन्जाले एकअर्कालाई क्षतविक्षत पार्ने दुई बाघ अथवा दाह्राले एकअर्कालाई घाइते पार्ने दुई हात्तीजस्तै उनीहरूले आफ्ना शूल, बाण र भालाले एकअर्कालाई क्षतविक्षत पारे।
28एकअर्काको शरीर क्षतविक्षत पार्दै, एकअर्कामाथि बाण ताक्दै र असङ्ख्य बाणले एकअर्कालाई जलाउँदै ती दुवै हेर्नै सकिने थिएनन्।
29सारा शरीरमा बाणका घाउले ढाकिएका र रगतका धाराले नुहाएका ती दुवै गेरुका ती दुई पर्वतजस्तै सुन्दर देखिन्थे, जसका छेउबाट जलधारा बगिरहेका हुन्।
30ती दुवै महारथी, यद्यपि कठोर परिश्रम गरिरहेका थिए र प्रत्येकका अङ्ग बाणका टुप्पाले च्यातिएका थिए, तथापि एकअर्कालाई पछि हटाउन वा कँपाउन समर्थ भएनन्।
31कर्ण र त्यस राक्षसबीचको त्यो रात्रिकालीन युद्ध, जसमा दुवैले आफ्ना प्राणलाई नै दाउमा राखेर त्यसलाई खेल मानेका थिए, धेरै समयसम्म बराबरीको प्रतीत भइरह्यो।
32घटोत्कचले जब आफ्नो ताँदोमा तीक्ष्ण बाण चढाउँथ्यो र तिनलाई छोड्थ्यो, तब उसको धनुषको टङ्कारले उसका शत्रु र मित्र समान रूपले भयभीत हुन्थे।
33तब, हे राजन्, कर्णले घटोत्कचमाथि कुनै श्रेष्ठता प्राप्त गर्न सकेनन्। त्यसपछि अस्त्रविद्यामा निपुण सम्पूर्ण पुरुषमा अग्रगण्य ती कर्णले एउटा दिव्यास्त्रको आवाहन गरे।
34तब राक्षसराजले कर्णले आफूमाथि ताकेको दिव्यास्त्र देखेर आफ्नो राक्षसी मायाको प्रयोग गरे।
35तत्क्षण ऊ भयङ्कर रूपका राक्षसहरूको एउटा विशाल सेनाले घेरियो, जो शूल, विशाल शिला, ढुङ्गा र मुद्गरले सुसज्जित थियो।
36उठाइएको अस्त्रसहित आउँदै गरेको त्यस राक्षसलाई आफ्नो घातक मुद्गरले सुसज्जित प्राणीहरूका संहारक (यम)जस्तै देखेर तपाईंको सेनाका सम्पूर्ण राजा भयले भरिए।
37घटोत्कचका गर्जनाले भयभीत भई हात्तीहरूले मूत्र त्यागे र मानिसहरू अत्यन्त पीडित भए।
38तब चारैतिर शिला र ढुङ्गाको प्रचण्ड वर्षा हुन थाल्यो, जुन ती राक्षसहरूले निरन्तर बर्साइरहेका थिए — ती राक्षस, जसको बल मध्यरातको समय भएकाले झन् बढेको थियो।
39तब फलामका चक्र, भुशुण्डी, भाला, शूल, बर्छी, शतघ्नी र परशु धाराका रूपमा खस्न थाले।
40तब त्यस अत्यन्त भीषण युद्ध देखेर तपाईंका पुत्र र तपाईंका योद्धाहरू (भयले) अत्यन्त पीडित भई भागे।
41केवल गर्वीला कर्ण, जो आफ्ना अस्त्रको बलमा सधैँ गर्व गर्थे, भयभीत भएनन् र उनी रणभूमिमा डटिरहे, आफ्ना बाणले घटोत्कचले प्रदर्शन गरेका मायालाई विफल पार्दै। तब घटोत्कचले सूतपुत्रको मृत्युको विधान गर्नका लागि भयङ्कर बाण छोडे।
42तब ती बाण कर्णलाई घोचेर र रगतले लतपतिएर अनेक क्रुद्ध सर्पजस्तै पृथ्वीमा छिरे।
43त्यसपछि हस्तलाघवमा निपुण र पराक्रमी सूतपुत्रले क्रोधको पराकाष्ठामा पुगेर घटोत्कचमाथि प्रभुत्व पाउँदै उनलाई दस बाणले घोचिदिए।
44आफ्ना मर्मस्थलमा घोचिएका र सूतपुत्रबाट अत्यन्त पीडित घटोत्कचले दिव्य निर्माणको एउटा यस्तो चक्र उठाए, जसमा हजार आरा थिए।
45तब अधिरथका पुत्रको वध गर्ने इच्छाले भीमका पुत्रले उनीमाथि त्यो चक्र फ्याँके, जसको धार छुराजस्तै तीक्ष्ण थियो, जो बिहानको सूर्यजस्तै देदीप्यमान थियो र जो मणि-रत्नले जडिएको थियो।
46महान् वेग भएको र ठूलो बलले फ्याँकिएको त्यो चक्र कर्णका बाणले टुक्रा-टुक्रा पारियो र आफ्नो प्रयोजनमा विफल भई पृथ्वीमा यसरी खस्यो, जसरी कुनै अभागी मानिसका आशा र मनोरथ।
47आफ्नो चक्र यसरी विफल भएको देखेर घटोत्कच अत्यन्त क्रुद्ध भए र उनले कर्णलाई आफ्ना बाणले यसरी ढाकिदिए, जसरी राहुले सूर्यलाई ढाक्दछ।
48तर सूतपुत्र कर्ण, जो रुद्र, उपेन्द्र अथवा स्वयं इन्द्रजस्तै पराक्रम राख्थे, उनले निर्भय भई घटोत्कचको रथलाई आफ्ना पखेटायुक्त बाणले ढाकिदिए।
49त्यसपछि घटोत्कचले सुनले मोहोरिएको एउटा गदा घुमाएर कर्णमाथि फ्याँके। तर कर्णले त्यसलाई आफ्ना बाणले काटेर भूमिमा खसाइदिए।
50तब आकाशमा उडेर र संहारकारी मेघजस्तै गर्जँदै त्यस विशालकाय राक्षसले आकाशबाट रूखहरूको साँच्चै वर्षा गरिदिए।
51तब कर्णले मायाविद्यामा निपुण भीमसेनका पुत्रलाई, जब उनी आकाशमा विचरण गरिरहेका थिए, आफ्ना बाणले यसरी घोचिदिए, जसरी सूर्यले आफ्ना किरणले मेघहरूलाई घोच्दछ।
52अनि उनको रथका टुक्रा-टुक्रा पारेर र उनका सम्पूर्ण घोडाको वध गरेर कर्णले उनलाई बाणले यसरी ढाकिदिए, जसरी जलले भरिएको मेघले (वर्षाले) ढाक्दछ।
53घटोत्कचको शरीरमा दुई औँला जति पनि यस्तो ठाउँ बाँकी रहेन, जो कर्णका बाणले नघोचिएको होस्। चाँडै नै त्यो राक्षस काँडा ठाडा पारेको दुम्सीजस्तै देखिन थाल्यो।
54ऊ बाणले यति पूर्ण रूपमा ढाकिएको थियो कि त्यस युद्धमा हामी न त घटोत्कचको शरीर देख्न सक्थ्यौँ, न उनका घोडा, न उनको रथ र न उनको ध्वजा।
55तब मायाविद्यामा निपुण त्यस राक्षसले आफ्नै अस्त्रले कर्णको दिव्यास्त्र नष्ट गरेर आफ्ना मायाशक्तिको सहायताले सूतपुत्रसँग युद्ध गर्न थाले।
56साँच्चै उनी आफ्ना मायाशक्तिको सहायताले र आफ्नो महान् फुर्ती देखाउँदै कर्णसँग युद्ध गरिरहे। तब आकाशका अदृश्य दिशाबाट बाणको वर्षा हुन थाल्यो।
57हे कुरुश्रेष्ठ, तब प्रबल मायाशक्तिले सम्पन्न भीमसेनका पुत्रले ती शक्तिको सहायताले एउटा भयङ्कर रूप धारण गरे र, हे भरतवंशी, कौरवहरूलाई व्याकुल पार्न थाले।
58तब ती पराक्रमी राक्षसले अनेक भयङ्कर टाउका धारण गरेर कर्णका दिव्यास्त्रलाई निल्न थाले।
59अनि चाँडै नै ती विशाल राक्षस आफ्नो शरीरमा सयौँ घाउसहित रणभूमिमा उदास र मृतकजस्तै पल्टिएको देखियो।
60तब कौरवहरूमा अग्रगण्य वीरहरूले घटोत्कचलाई मरेको ठानी हर्षको उच्च स्वरमा सिंहनाद गरे। तर चाँडै नै उनी नयाँ-नयाँ रूप धारण गर्दै र सबै दिशामा विचरण गर्दै देखिए।
61अनि उनी सय टाउका र सय पेट भएको एउटा विशाल रूप धारण गरेको देखिए र मैनाक पर्वतजस्तै लागे।
62अनि उनी कहिले अत्यन्त सानो हुन्थे, कहिले तेर्सो फैलिन्थे, त कहिले समुद्रका उर्लंदा छालजस्तै अग्लो उठ्थे।
63पृथ्वी च्यातेर उनी फेरि जलमा डुब्थे। एक पटक यहाँ देखिन्थे, त अर्को क्षण अन्तै कुनै ठाउँमा सतहमा उम्रिँदै देखिन्थे।
64अनि आकाशबाट तल ओर्लिएर उनी कवच धारण गरी सुनले सजिएको एउटा रथमा उभिएको देखिए — आफ्ना मायाशक्तिको सहायताले पृथ्वी, आकाश र सम्पूर्ण दिशामा विचरण गरिसकेपछि।
65तब कर्णको रथको नजिक गएर, आफ्ना कुण्डल हल्लाउँदै घटोत्कचले, हे राजन्, सूतपुत्रलाई निर्भय भई यी वचन भने।
66"हे सूतपुत्र, अलिकति पर्ख। मबाट बचेर तिमी आफ्ना प्राणसहित कहाँ जान्छौ? आज म रणभूमिमा युद्धको तिम्रो यो चिलाहट मेटाइदिनेछु।
67यसो भनेर क्रोधले राता आँखा भएका ती उग्र पराक्रमी राक्षसले आकाशमा उडान भरे र भयङ्कर अट्टहास गरे।
68तब घटोत्कचले कर्णमाथि यसरी आक्रमण गरे, जसरी सिंह कुनै हात्तीमाथि जाइलाग्दछ; अनि उनले रथको धुरीको परिमाणका बाणको वर्षाले —
69महारथीहरूमा अग्रगण्य ती कर्णलाई यसरी ढाकिदिए, जसरी मेघले जलधाराले ढाक्दछ। तर कर्णले त्यो बाणवर्षालाई आफूसम्म पुग्नुअघि नै विफल पारिदिए।
70हे भरतश्रेष्ठ, तब आफ्ना मायालाई कर्णले निष्फल पारेको देखेर घटोत्कचले एक पटक फेरि अर्को माया रचे र आफूलाई अदृश्य पारे।
71तब उनी अनेक शिखर भएको एउटा विशाल पर्वत बने, जो अग्ला रूखले ढाकिएको थियो। त्यस पर्वतबाट शूल, भाला, तरबार र गदाका धारा निरन्तर निस्कन थाले।
72अञ्जनको थुप्रोजस्तै देखिने त्यस पर्वतलाई, जसबाट भयङ्कर अस्त्र निरन्तर बगिरहेका थिए, देखेर पनि कर्ण अलिकति पनि विचलित भएनन्।
73तब मुस्कुराउँदै कर्णले एउटा दिव्यास्त्रको आवाहन गरे। तब पर्वतहरूमा अग्रगण्य त्यो पर्वत कर्णको त्यस अस्त्रले कटेर र उखेलिएर पूर्ण रूपमा नष्ट भयो।
74त्यसपछि ती राक्षस इन्द्रेणीले सुशोभित एउटा नीलो मेघ बनेर सूतपुत्रलाई ढुङ्गाको प्रचण्ड वर्षाले ढाक्न थाले।
75तब अस्त्रविद्यामा निपुण सम्पूर्ण पुरुषमा अग्रगण्य विकर्तनका पुत्र कर्णले वायव्यास्त्र छोडेर त्यस नीलो मेघलाई नष्ट पारे।
76तब, हे राजन्, आफ्ना बाणले सम्पूर्ण दिशा ढाकेर कर्णले घटोत्कचले छोडेका अस्त्रलाई विफल पारे।
77तब अत्यन्त पराक्रमी भीमसेनका पुत्रले मुस्कुराउँदै ती महारथी कर्णविरुद्ध एउटा सर्वशक्तिमान् मायाको आवाहन गरे।
78तब महारथीहरूमा अग्रगण्य ती घटोत्कचलाई, जो राक्षसहरूको विशाल सङ्ख्याले घेरिएर निर्भय भई उनीतिर आइरहेका थिए, देखेर —
79ती राक्षस सिंह, बाघ र मदमत्त बलशाली हात्तीजस्तै थिए; कोही हात्तीमाथि, कोही रथमाथि र कोही घोडामाथि सवार थिए —
80सबैले नाना प्रकारका अस्त्र धारण गरेका र भाँतीभाँतीका कवच तथा आभूषण लगाएका थिए। साँच्चै घटोत्कचलाई यी भयङ्कर राक्षसहरूले घेरिएको देखेर, जसरी वासव मरुद्गणले घेरिएका हुन् —
81महाधनुर्धर कर्ण उनीसँग प्रचण्ड रूपले युद्ध गर्न थाले। तब घटोत्कचले कर्णलाई पाँच बाणले घोचेर —
82[यो श्लोक उपलब्ध छैन]
83भयङ्कर सिंहनाद गरे, जसले सम्पूर्ण राजा भयले भरिए। अनि एउटा अञ्जलिक बाणले घटोत्कचले कर्णका हातमा समातिएको धनुषलाई, त्यसमा चढेका बाणसहित, चाँडै नै काटिदिए। तब कर्णले बढी तनाव सहन सक्ने अर्को प्रबल धनुष उठाए, जो स्वयं इन्द्रको धनुषजस्तै देखिन्थ्यो, र त्यसलाई बलपूर्वक तान्न थाले; त्यसपछि, हे राजन्, कर्णले यस्ता बाण छोडे —
84जो सुनका पखेटाले युक्त थिए, शत्रुहरूको वध गर्न समर्थ थिए र आकाशमा विचरण गर्थे; उनले ती बाण ती राक्षसहरूमाथि छोडे। ती बाणले पीडित भई फराकिलो छाती भएका राक्षसहरूको त्यो सेना —
85सिंहले आक्रमण गरेको जङ्गली हात्तीको बथानजस्तै विचलित भयो। हे स्वामी, आफ्ना बाणले ती राक्षसलाई तथा तिनका घोडा, सारथि र हात्तीलाई जलाउँदै —
86वीर कर्ण युगान्तमा प्राणीहरूलाई भस्म पार्दै गरेका अग्निदेवजस्तै देखिए। त्यस राक्षससेनाको वध गर्दै सूतपुत्र यसरी शोभायमान भए —
87जसरी प्राचीन कालमा त्रिपुरको विनाश गरिसकेपछि महेश्वर देव। हे तात, पाण्डवहरूको पक्षका हजारौँ राजामा —
88यस्तो कोही थिएन, जसले त्यस बेला कर्णतिर आँखा उठाएर पनि हेर्न सकोस्, हे मानिसका शासक — केवल पराक्रमी घटोत्कचबाहेक, जो राक्षसहरूमा अग्रगण्य थियो, भयङ्कर तेज र महान् बलले सम्पन्न थियो र जो क्रोधले जल्दै त्यस बेला स्वयं (काल)जस्तै देखिन्थ्यो। क्रोधले उत्तेजित भएकाले उसका आँखाबाट अग्निका ज्वाला निस्केजस्तै लाग्थ्यो, जसरी दुई राँकोबाट तेलका बल्दा थोपा; तब उसले आफ्ना हत्केला एकअर्कामा हिर्काउँदै र आफ्नो तल्लो ओठ टोक्दै रह्यो।
89तब त्यो राक्षस आफ्नै मायाले रचिएको एउटा रथमा सवार देखियो, जसमा यस्ता गधा जोतिएका थिए, जो हात्तीजस्तै देखिन्थे र जसका टाउका पिशाचका जस्ता थिए।
90तब क्रोधले उत्तेजित भई उसले आफ्नो सारथिलाई सम्बोधन गर्दै भन्यो — "मलाई सूतपुत्रको समीप लैजाऊ।" तब महारथीहरूमा अग्रगण्य त्यो राक्षस भयङ्कर रूपको त्यस रथमा सवार भई —
91(उसले) भयङ्कर रूपको एउटा अशनि (छोड्यो), जो आठ पाङ्ग्राले युक्त थियो र स्वयं रुद्रद्वारा निर्मित थियो। आफ्नो धनुष रथमा राखेर र पृथ्वीमा हामफालेर —
92(कर्णले) त्यसलाई घटोत्कचमाथि फर्काएर फ्याँकिदिए। तर उनी त्यतिन्जेल आफ्नो रथबाट हामफालिसकेका थिए। यसै बीच त्यो अत्यन्त देदीप्यमान अस्त्रले त्यस राक्षसको रथलाई उसका सारथि, घोडा र ध्वजासहित जलाएर —
93पृथ्वीको गर्भ छेड्दै त्यसमा समायो, जसले देवताहरू विस्मयले भरिए। तब सम्पूर्ण प्राणीहरूले कर्णको प्रशंसा गरे —
94किनभने उनी आफ्नो रथबाट हामफालेर दिव्य निर्माणको त्यस अशनि समात्न सफल भएका थिए। यो पराक्रम गरिसकेपछि कर्ण पुनः आफ्नो रथमा आरूढ भए।
95त्यसपछि शत्रुहरूलाई पीडा दिने ती सूतपुत्रले आफ्ना बाण छोड्न थाले। हे मानप्रद, कर्णले त्यस भयङ्कर रूपको युद्धमा जे गरे, त्यो अरू कुनै प्राणीका लागि गर्न असम्भव थियो। तब जसरी जलधाराको वर्षाले कुनै पर्वत, त्यसरी नै उनका नाराचले आहत भई —
96आकाशमा विचरण गर्ने घटोत्कच एक पटक फेरि दृष्टिबाट ओझेल भए। यसरी युद्ध गर्दै ती विशाल राक्षसले, जो शत्रुहरूका संहारक थिए, आफ्नो अत्यन्त फुर्ती र मायाशक्तिले कर्णका दिव्यास्त्र नष्ट पारे। यसरी यद्यपि उनका अस्त्र त्यस राक्षसका मायाशक्तिले नष्ट भएका थिए —
97तथापि कर्ण निर्भय भई उनीसँग युद्ध गरिरहे। त्यसपछि, हे राजन्, अत्यन्त पराक्रमी भीमका पुत्रले क्रोधले भरिएर —
98आफूलाई अनेक पटक बहुगुणित पारे र यसरी महारथीहरूका हृदयमा भय भरिदिए। त्यसपछि सम्पूर्ण दिशाबाट सिंह, बाघ, हुँडार, अग्निजिह्वा सर्प र फलामको चुच्चो भएका आकाशचारी पक्षी निस्कन थाले। कर्णको धनुषबाट छोडिएका तीव्र गतिले उड्ने बाणले आच्छादित भई —
99पर्वतराजजस्तै देखिने त्यो विशालकाय राक्षस त्यहीँको त्यहीँ अदृश्य भयो। तब अनेक राक्षस, पिशाच, यातुधान र —
100भयङ्कर रूपका ब्वाँसो र चितुवाका बथान कर्णलाई खाइदिन उनीमाथि जाइलागे।
101तब तिनीहरूले आफ्ना भीषण चीत्कारले कर्णलाई भयभीत पार्ने प्रयत्न गरे। प्रयोगका लागि तत्पर अनेक भयङ्कर अस्त्रले, जो रगतले लतपतिएका थिए —
102कर्णले ती प्रत्येक राक्षसलाई घोचिदिए। तब एउटा दिव्यास्त्रले त्यस राक्षसको त्यो मायालाई विफल पार्दै —
103उनले उसका भयङ्कर अश्वहरूलाई थेप्चा गाँठा भएका बाणले घाइते पारे। यसरी क्षतविक्षत, आफ्ना अङ्गविहीन र कर्णका बाणले पीठ चिरिएका ती अश्वहरू —
104त्यस राक्षसका आँखै अगाडि पृथ्वीमा खसे। हिडिम्बाका पुत्रले आफ्ना माया विफल भएको देखेर एक पटक फेरि आफूलाई अजेय बनाए र विकर्तनका पुत्रलाई यसरी भने — "म अहिले नै तिम्रो वधको विधान गर्नेछु।"