अङ्ग्रेजी
1Sanjaya said When, O lord of the earth, that terrific nocturnal battle, destructive of all the creatures, was raging, Yudhishthira, the son of Dharma, spoke to the (other) Pandavas and the united Panchalas and Somakas, O monarch, for the destruction of men, cars and elephants, "make a rush upon Drona only in order to slay him."
2In obedience to the commands of the king, the Panchalas as well as the Srinjayas O monarch, sending forth thundering roars, rushed against Drona alone.
3We two, on our part, roaring in return and filled with wrath, rushed against them, in battle, to the full measure of our prowess, enthusiasm and courage.
4Kritavarman, the son of Hridika, rushed against Yudhishthira as he was advancing against Drona like a mad elephant against its infuriate rival.
5(Similarly), O king, Bhuri, the crusher (of his foes) in battle who belonged to the Kuru party rushed against the grandson of Sini (as he came forward) scattering showers of arrows on all sides.
6Again, O king, Karna, the son of Vikartana, checked that mighty car-warriors Sahadeva, the son of Pandu, as he, actuated with the desire of taking Drona, was advancing (against him).
7Duryodhana himself rushed against Bhimasena, the foremost of car-warriors, in that engagement, who was advancing on his car (against Drona) like the grim Destroyer.
8Shakuni, the son of Subala, O king, quickly opposed Nakula, the best of warriors and skilled in every (sort of) battle.
9Similarly, in that encounter, Kripa, the son of Saradvata, opposed Shikhandi, the foremost of car-warriors, (who was) advancing on his car, Oking.
10In like manner, . great monarch, Dushasana, with utmost exertions, checked Prativindhya, who was resolutely advancing (on his car drawn by) heroes, (beautiful) as peacocks.
11Similarly, O mighty monarch, Ashvatthama checked the career of the son of Bhimasena, viz., the Rakshasa (Ghatotkacha) skilled in a hundred sorts of illusions.
12In that engagement Vrishasena resisted the highly puissant Drupada, (who) accompanied by his troops and retainers, (advanced forward) with the desire of slaying Drona.
130 Bharata, O great monarch, the king of Madra, inflamed with rage, opposed Virata who was advancing quickly for slaying Drona.
14Similarly, in that encounter, Chitrasena, with showers of arrows, checked the impetuous Sataneeka the son of Nakula, as he was advancing for the purpose of taking the life of Drona.
15O great king, Alambusha, the lord of the Rakshasas, resisted the rapid career of the mighty car-warrior Arjuna, the foremost of warriors.
16Then Dhristadyumna, the son of the Panchala king, gladly resisted the mighty bowman Drona (who was) destroying his enemies.
17Similarly, o king, your car-warriors energetically opposed other great car-warriors of the sons of Pandu, who were advancing (Against Drona).
18Hundreds and thousands of warriors, mounted on elephants, speedily encountering riders on elephants in that great engagement, began to fight with and crush one another.
19O king, at dead of night, horses, rushing furiously against one another, looked like mountains endued with wings.
20O mighty monarch, taking up lances, darts and swords in their hands and sending forth loud shouts, horsemen closed with horsemen.
21There (on the field of battle) large numbers of men destroyed one another in heaps, by means of maces, short clubs and several other weapons.
22Kritavarma, the son of Hridika, inflamed with rage, resisted Yudhishthira, the son of Dharma, as the place between the high and the low tide-marks (resists) the ocean.
23Yudhishthira, also piercing the son of Hridika with five darts and again piercing him with twenty (more), said-"wait, wait."
24O worshipful sire, Kritavarma too, fired with rage, cut-off the bow of the Dharmaraja with a broad-headed dart and then pierced him with seven (arrows).
25Then that mighty car-warrior, that is, the son of Dharma, taking up another bow, struck the son of Hridika on the arms and the chest with ten arrows.
26Pierced in (that) battle by the son of Dharma, O worshipful sire, the descendant of Madhu (i.e. Kritavarma) trembled in ire and (then) afflicted (Yudhishthira) with seven arrows.
27The son of Pritha (however), cutting off his bow and armlet, shot at him, O king, five keen and broad-headed shafts sharpened on stone.
28Penetrating through his precious armour ornamented with gold, those fierce shafts entered into the earth like snakes (entering into) ant-hill.
29Taking up another bow in the twinkling of an eye, he pierced the son of Pandu with six and again with ten arrows.
30Then that Pandava, of immeasurable soul, placing his mighty bow on the car, hurled at him (i.e. Kritavarman) a dart (fierce) as a snake.
31Hurled by the son of Pandu that formidable (dart) ornamented with gold, penetrating through the right arm (of Kritavarma) entered into the bottom of the earth.
32In the meantime, the son of Pritha, taking up his mighty bow covered the son of Hridika with straight shafts.
33Then there (on the field of battle) that hero, that foremost car-warrior among the Vrishnis, within half the time of the twinkling of an eye, deprived Yudhishthira of his horse, driver and car.
34Then the eldest son of Pandu took up a sword and shield. But the descendant of Madhu cut-off those two with sharpened and broad headed shafts in that battle.
35Thereupon, taking up a formidable lance furnished with a golden handle, (Yudhishthira) hurled it, quickly in that engagement, against the high-souled son of Hridika.
36(But) the light-handed son of Hridika, as if with a smile, cut-off into two parts, that (formidable lance), as it, hurled by the hand of Yudhishthira careered impetuously along.
37Then, in that encounter, he covered the son of Dharma with hundreds of shafts; (and then), inflamed with ire he cut-off the armour of (Yudhishthira) with showers of arrows.
38Cut off into a hundred fragments with the arrows of the son of Hridika, (the armour of Yudhishthira) ornamented with gold, fell down, scattered in that battle, O monarch (from its body) like a cluster of stars (dropping from) the sky.
39With his coat of mail cut-off, deprived of his car and afflicted with the arrows of Krigavarma, Yudhishthira the son of Dharma, quickly withdrew from (the field of) battle.
40Having defeated Yudhishthira, the son of Dharma, the mighty car-warrior Kritavarma again engaged himself in protecting the carwheels of Drona.
हिन्दी
1सञ्जय ने कहा — हे पृथ्वीनाथ, जब समस्त प्राणियों का विनाश करने वाला वह भयंकर रात्रि-युद्ध चल रहा था, तब हे नरेश, धर्मपुत्र युधिष्ठिर ने (अन्य) पाण्डवों तथा एकत्र पाञ्चालों और सोमकों से मनुष्यों, रथों और हाथियों के संहार के लिए कहा — "केवल द्रोण पर धावा बोलो, जिससे उनका वध हो सके।"
2हे नरेश, राजा की आज्ञा मानकर पाञ्चाल तथा सृञ्जय मेघ-गर्जना-सी गर्जनाएँ करते हुए अकेले द्रोण पर टूट पड़े।
3हमने भी अपनी ओर से बदले में गरजते हुए और क्रोध से भरकर अपने पूरे पराक्रम, उत्साह और साहस के साथ युद्ध में उन पर आक्रमण किया।
4जैसे कोई मत्त हाथी अपने प्रतिद्वन्द्वी मदमत्त गजराज पर टूट पड़े, वैसे ही हृदिकपुत्र कृतवर्मा द्रोण की ओर बढ़ते हुए युधिष्ठिर पर टूट पड़ा।
5इसी प्रकार हे राजन्, कुरु-पक्ष के शत्रुमर्दक भूरि चारों ओर बाणों की वर्षा करते हुए आगे बढ़ते शिनि के पौत्र पर टूट पड़े।
6फिर हे राजन्, विकर्तनपुत्र कर्ण ने महारथी पाण्डुपुत्र सहदेव को, जो द्रोण का वध करने की इच्छा से (उनकी ओर) बढ़ रहा था, रोक दिया।
7उस भिड़न्त में स्वयं दुर्योधन रथियों में श्रेष्ठ भीमसेन पर टूट पड़ा, जो अपने रथ पर साक्षात् संहारक काल के समान (द्रोण की ओर) बढ़ रहा था।
8हे राजन्, सुबलपुत्र शकुनि ने शीघ्र ही योद्धाओं में श्रेष्ठ तथा हर प्रकार के युद्ध में निपुण नकुल का सामना किया।
9इसी प्रकार हे राजन्, उस भिड़न्त में शरद्वान् के पुत्र कृप ने अपने रथ पर आगे बढ़ते हुए रथियों में श्रेष्ठ शिखण्डी का सामना किया।
10उसी प्रकार हे महाराज, दुःशासन ने अपना पूरा बल लगाकर प्रतिविन्ध्य को रोका, जो मयूरों के समान (सुन्दर) वीर घोड़ों से जुते रथ पर दृढ़ता से बढ़ रहा था।
11इसी प्रकार हे महाराज, अश्वत्थामा ने सैकड़ों प्रकार की माया में निपुण भीमसेनपुत्र राक्षस (घटोत्कच) की गति रोकी।
12उस भिड़न्त में वृषसेन ने अत्यन्त पराक्रमी द्रुपद का सामना किया, जो अपनी सेना और अनुचरों सहित द्रोण का वध करने की इच्छा से (आगे बढ़ा था)।
13हे भरतश्रेष्ठ, हे महाराज, क्रोध से भरे मद्रराज ने द्रोण का वध करने के लिए शीघ्रता से बढ़ते हुए विराट का सामना किया।
14इसी प्रकार उस भिड़न्त में चित्रसेन ने बाणों की वर्षा से नकुलपुत्र वेगवान् शतानीक को रोका, जो द्रोण के प्राण लेने के उद्देश्य से आगे बढ़ रहा था।
15हे महाराज, राक्षसराज अलम्बुष ने योद्धाओं में श्रेष्ठ महारथी अर्जुन की तीव्र गति रोकी।
16तब पाञ्चालराज के पुत्र धृष्टद्युम्न ने अपने शत्रुओं का संहार करते हुए महाधनुर्धर द्रोण का प्रसन्नतापूर्वक सामना किया।
17इसी प्रकार हे राजन्, आपके रथियों ने (द्रोण की ओर) बढ़ते हुए पाण्डुपुत्रों के अन्य महारथियों का उत्साहपूर्वक सामना किया।
18उस महासंग्राम में हाथियों पर सवार सैकड़ों-हजारों योद्धा शीघ्रता से हाथीसवारों से भिड़कर परस्पर युद्ध करने और एक-दूसरे को कुचलने लगे।
19हे राजन्, आधी रात के समय एक-दूसरे पर क्रोध में झपटते हुए घोड़े पंखधारी पर्वतों के समान दिखाई देते थे।
20हे महाराज, हाथों में भाले, शूल और खड्ग लेकर तथा उच्च स्वर में ललकारते हुए घुड़सवार घुड़सवारों से भिड़ गए।
21वहाँ (रणभूमि में) असंख्य मनुष्यों ने गदाओं, मुद्गरों और अन्य अनेक अस्त्रों से एक-दूसरे का ढेर लगा दिया।
22क्रोध से भरे हृदिकपुत्र कृतवर्मा ने धर्मपुत्र युधिष्ठिर को वैसे ही रोका जैसे ज्वार-भाटे की सीमा समुद्र को रोकती है।
23युधिष्ठिर ने भी हृदिकपुत्र को पाँच बाणों से बींधकर और फिर बीस (और बाणों) से बींधकर कहा — "ठहरो, ठहरो।"
24हे पूज्य नरेश, क्रोध से भरे कृतवर्मा ने भी एक भल्ल बाण से धर्मराज का धनुष काट डाला और फिर उन्हें सात (बाणों) से बींध दिया।
25तब उस महारथी धर्मपुत्र ने दूसरा धनुष उठाकर हृदिकपुत्र की भुजाओं और छाती पर दस बाण मारे।
26हे पूज्य नरेश, (उस) युद्ध में धर्मपुत्र द्वारा बींधे जाने पर मधुवंशी (कृतवर्मा) क्रोध से काँप उठा और (फिर) उसने (युधिष्ठिर को) सात बाणों से पीड़ित किया।
27(किन्तु) पृथापुत्र ने उसका धनुष और बाहुत्राण काटकर हे राजन्, उस पर पत्थर पर तेज किए हुए पाँच तीक्ष्ण भल्ल बाण चलाए।
28सुवर्ण से सजे उसके बहुमूल्य कवच को भेदकर वे प्रचण्ड बाण बाँबी में घुसते हुए सर्पों के समान पृथ्वी में समा गए।
29पलक झपकते ही दूसरा धनुष उठाकर उसने पाण्डुपुत्र को छह और फिर दस बाणों से बींध दिया।
30तब उस अप्रमेय आत्मा वाले पाण्डव ने अपना विशाल धनुष रथ पर रखकर उस (कृतवर्मा) पर सर्प के समान (भयंकर) एक शक्ति चलाई।
31पाण्डुपुत्र द्वारा चलाई गई सुवर्ण से सजी वह भयंकर (शक्ति) (कृतवर्मा की) दाहिनी भुजा को भेदकर पृथ्वी के भीतर घुस गई।
32इसी बीच पृथापुत्र ने अपना विशाल धनुष उठाकर हृदिकपुत्र को सीधे जाने वाले बाणों से ढँक दिया।
33तब वहाँ (रणभूमि में) वृष्णियों में श्रेष्ठ उस महारथी वीर ने पलक झपकने से भी आधे समय में युधिष्ठिर को घोड़ों, सारथि और रथ से रहित कर दिया।
34तब पाण्डु के ज्येष्ठ पुत्र ने खड्ग और ढाल उठाई। किन्तु मधुवंशी ने उस युद्ध में तीक्ष्ण भल्ल बाणों से उन दोनों को काट डाला।
35तत्पश्चात् सुवर्णमय मूठ वाला एक भयंकर भाला उठाकर (युधिष्ठिर ने) उस भिड़न्त में शीघ्र ही महात्मा हृदिकपुत्र पर उसे फेंका।
36(किन्तु) हस्तलाघव-सम्पन्न हृदिकपुत्र ने मानो मुसकराते हुए युधिष्ठिर के हाथ से छूटकर वेग से आते हुए उस (भयंकर भाले) के दो टुकड़े कर डाले।
37फिर उस भिड़न्त में उसने धर्मपुत्र को सैकड़ों बाणों से ढँक दिया; और (फिर) क्रोध से भरकर बाणों की वर्षा से (युधिष्ठिर का) कवच काट डाला।
38हे नरेश, हृदिकपुत्र के बाणों से सौ टुकड़ों में कटा हुआ सुवर्ण से सजा (युधिष्ठिर का कवच) उस युद्ध में उनके शरीर से बिखरकर आकाश से गिरते हुए नक्षत्र-समूह के समान नीचे गिर पड़ा।
39कवच कट जाने पर, रथ से रहित होकर और कृतवर्मा के बाणों से पीड़ित होकर धर्मपुत्र युधिष्ठिर शीघ्र ही रणभूमि से हट गए।
40धर्मपुत्र युधिष्ठिर को परास्त करके महारथी कृतवर्मा पुनः द्रोण के रथ के पहियों की रक्षा में लग गया।
नेपाली
1सञ्जयले भने — हे पृथ्वीनाथ, जब सम्पूर्ण प्राणीको विनाश गर्ने त्यो भयङ्कर रातको युद्ध चलिरहेको थियो, तब हे नरेश, धर्मपुत्र युधिष्ठिरले (अन्य) पाण्डवहरू तथा जम्मा भएका पाञ्चाल र सोमकहरूलाई मानिस, रथ र हात्तीको संहारका लागि भने — "केवल द्रोणमाथि धावा बोल, जसबाट उनको वध हुन सकोस्।"
2हे नरेश, राजाको आज्ञा मानेर पाञ्चाल तथा सृञ्जयहरू मेघगर्जनजस्तै गर्जन गर्दै एक्ला द्रोणमाथि जाइलागे।
3हामीले पनि आफ्नो तर्फबाट बदलामा गर्जँदै र क्रोधले भरिएर आफ्नो पूरा पराक्रम, उत्साह र साहसका साथ युद्धमा तिनीहरूमाथि आक्रमण गर्यौँ।
4जसरी कुनै मात्त हात्ती आफ्नो प्रतिद्वन्द्वी मदमत्त गजराजमाथि जाइलाग्छ, त्यसरी नै हृदिकपुत्र कृतवर्मा द्रोणतिर बढ्दै गरेका युधिष्ठिरमाथि जाइलागे।
5त्यसै गरी हे राजन्, कुरुपक्षका शत्रुमर्दक भूरि चारै तिर बाणको वर्षा गर्दै अगाडि बढ्दै गरेका शिनिका नातिमाथि जाइलागे।
6अनि हे राजन्, विकर्तनपुत्र कर्णले महारथी पाण्डुपुत्र सहदेवलाई, जो द्रोणको वध गर्ने इच्छाले (उनीतिर) बढिरहेका थिए, रोकिदिए।
7त्यस भिडन्तमा स्वयं दुर्योधन रथीहरूमा श्रेष्ठ भीमसेनमाथि जाइलाग्यो, जो आफ्नो रथमा साक्षात् संहारक कालझैँ (द्रोणतिर) बढिरहेका थिए।
8हे राजन्, सुबलपुत्र शकुनिले चाँडै नै योद्धाहरूमा श्रेष्ठ तथा हरेक प्रकारको युद्धमा निपुण नकुलको सामना गर्यो।
9त्यसै गरी हे राजन्, त्यस भिडन्तमा शरद्वान्का पुत्र कृपले आफ्नो रथमा अगाडि बढ्दै गरेका रथीहरूमा श्रेष्ठ शिखण्डीको सामना गरे।
10त्यसै गरी हे महाराज, दुःशासनले आफ्नो पूरा बल लगाएर प्रतिविन्ध्यलाई रोक्यो, जो मयूरजस्तै (सुन्दर) वीर घोडा जोतिएको रथमा दृढतापूर्वक बढिरहेका थिए।
11त्यसै गरी हे महाराज, अश्वत्थामाले सयौँ प्रकारका मायामा निपुण भीमसेनपुत्र राक्षस (घटोत्कच)को गति रोके।
12त्यस भिडन्तमा वृषसेनले अत्यन्त पराक्रमी द्रुपदको सामना गरे, जो आफ्नो सेना र अनुचरसहित द्रोणको वध गर्ने इच्छाले (अगाडि बढेका थिए)।
13हे भरतश्रेष्ठ, हे महाराज, क्रोधले भरिएका मद्रराजले द्रोणको वध गर्न हतारिँदै बढ्दै गरेका विराटको सामना गरे।
14त्यसै गरी त्यस भिडन्तमा चित्रसेनले बाणको वर्षाले नकुलपुत्र वेगवान् शतानीकलाई रोक्यो, जो द्रोणको प्राण लिने उद्देश्यले अगाडि बढिरहेका थिए।
15हे महाराज, राक्षसराज अलम्बुषले योद्धाहरूमा श्रेष्ठ महारथी अर्जुनको तीव्र गति रोके।
16तब पाञ्चालराजका पुत्र धृष्टद्युम्नले आफ्ना शत्रुहरूको संहार गर्दै गरेका महाधनुर्धर द्रोणको प्रसन्नतापूर्वक सामना गरे।
17त्यसै गरी हे राजन्, तपाईंका रथीहरूले (द्रोणतिर) बढ्दै गरेका पाण्डुपुत्रहरूका अन्य महारथीहरूको उत्साहपूर्वक सामना गरे।
18त्यस महासङ्ग्राममा हात्तीमा सवार सयौँ-हजारौँ योद्धा हतारिँदै हात्तीसवारहरूसँग भिडेर आपसमा युद्ध गर्न र एकअर्कालाई कुल्चन थाले।
19हे राजन्, मध्यरातको समयमा एकअर्कामाथि क्रोधमा झम्टिँदै गरेका घोडाहरू पखेटा भएका पर्वतजस्तै देखिन्थे।
20हे महाराज, हातमा भाला, शूल र खड्ग लिएर तथा उच्च स्वरमा ललकार्दै घोडचढीहरू घोडचढीहरूसँग भिडे।
21त्यहाँ (रणभूमिमा) असङ्ख्य मानिसहरूले गदा, मुँग्रो र अन्य अनेक अस्त्रले एकअर्काको थुप्रो लगाइदिए।
22क्रोधले भरिएका हृदिकपुत्र कृतवर्माले धर्मपुत्र युधिष्ठिरलाई त्यसरी नै रोके जसरी ज्वारभाटाको सीमाले समुद्रलाई रोक्दछ।
23युधिष्ठिरले पनि हृदिकपुत्रलाई पाँच बाणले घोचेर र फेरि बीस (थप बाण)ले घोचेर भने — "ठहर, ठहर।"
24हे पूज्य नरेश, क्रोधले भरिएका कृतवर्माले पनि एउटा भल्ल बाणले धर्मराजको धनुष काटिदिए र अनि उनलाई सात (बाण)ले घोचिदिए।
25तब ती महारथी धर्मपुत्रले अर्को धनुष उठाएर हृदिकपुत्रका पाखुरा र छातीमा दस बाण हाने।
26हे पूज्य नरेश, (त्यस) युद्धमा धर्मपुत्रद्वारा घोचिएपछि मधुवंशी (कृतवर्मा) क्रोधले काँपे र (अनि) उनले (युधिष्ठिरलाई) सात बाणले पीडित पारे।
27(तर) पृथापुत्रले उनको धनुष र बाहुत्राण काटेर हे राजन्, उनीमाथि ढुङ्गामा उधिनिएका पाँच तीखा भल्ल बाण चलाए।
28सुनले सजिएको उनको बहुमूल्य कवच छेडेर ती प्रचण्ड बाण दुलोमा पस्ने सर्पझैँ पृथ्वीभित्र पसे।
29आँखा झिम्क्याउँदै अर्को धनुष उठाएर उनले पाण्डुपुत्रलाई छ र फेरि दस बाणले घोचिदिए।
30तब ती अप्रमेय आत्मा भएका पाण्डवले आफ्नो विशाल धनुष रथमा राखेर उनी (कृतवर्मा)माथि सर्पजस्तै (भयङ्कर) एउटा शक्ति चलाए।
31पाण्डुपुत्रले चलाएको सुनले सजिएको त्यो भयङ्कर (शक्ति) (कृतवर्माको) दाहिने पाखुरा छेडेर पृथ्वीभित्र पस्यो।
32यसै बीच पृथापुत्रले आफ्नो विशाल धनुष उठाएर हृदिकपुत्रलाई सीधा जाने बाणले ढाकिदिए।
33तब त्यहाँ (रणभूमिमा) वृष्णिहरूमा श्रेष्ठ ती महारथी वीरले आँखा झिम्क्याउने आधा समयमै युधिष्ठिरलाई घोडा, सारथि र रथविहीन पारिदिए।
34तब पाण्डुका जेठा पुत्रले खड्ग र ढाल उठाए। तर मधुवंशीले त्यस युद्धमा तीखा भल्ल बाणले ती दुवै काटिदिए।
35त्यसपछि सुनौलो मुठ भएको एउटा भयङ्कर भाला उठाएर (युधिष्ठिरले) त्यस भिडन्तमा चाँडै नै महात्मा हृदिकपुत्रमाथि त्यो हुर्याए।
36(तर) हस्तलाघवयुक्त हृदिकपुत्रले मानौँ मुसुक्क हाँस्दै युधिष्ठिरको हातबाट छुटेर वेगले आइरहेको त्यस (भयङ्कर भाला)का दुई टुक्रा पारिदिए।
37अनि त्यस भिडन्तमा उनले धर्मपुत्रलाई सयौँ बाणले ढाकिदिए; र (अनि) क्रोधले भरिएर बाणको वर्षाले (युधिष्ठिरको) कवच काटिदिए।
38हे नरेश, हृदिकपुत्रका बाणले सय टुक्रामा काटिएको सुनले सजिएको (युधिष्ठिरको कवच) त्यस युद्धमा उनको शरीरबाट छरिएर आकाशबाट खस्ने नक्षत्रसमूहझैँ तल खस्यो।
39कवच काटिएपछि, रथविहीन भई र कृतवर्माका बाणले पीडित भई धर्मपुत्र युधिष्ठिर चाँडै नै रणभूमिबाट हटे।
40धर्मपुत्र युधिष्ठिरलाई परास्त गरेर महारथी कृतवर्मा पुनः द्रोणको रथका पाङ्ग्राको रक्षामा लागे।