घटोत्कच-वध पर्व — सेनाहरूमा दीपहरूको प्रज्वलन
खण्ड 5 — द्रोण पर्व · अध्याय 163
संस्कृत
1संजय उवाच वर्तमाने तथा युद्धे घोररूपे भयावहे। तमसा संवृते लोके रजसा च महीपते॥
2नापश्यन्त रणे योधाः परस्परमवस्थिताः। अनुमानेन संज्ञाभिर्युद्धं तद् ववृधे महत्॥
3नरनागाश्वमथनं परमं लोमहर्षणम्। द्रोणकर्णकृपा वीरा भीमपार्षतसात्यकाः॥
4अन्योन्यं क्षोभयामासुः सैन्यानि नृपसत्तम। वध्यमानानि सैन्यानि समन्तात् तैर्महारथैः॥
5तमसा संवृते चैव समन्ताद् विप्रदुद्रुवुः। ते सर्वतो विद्रवन्तो योधा विध्वस्तचेतनाः॥
6अहन्यन्त महाराज धावमानाश्च संयुगे। महारथसहस्राणि जघ्नुरन्योन्यमाहवे॥
7अन्धे तमसि मूढानि पुत्रस्य तव मन्त्रिते। ततः सर्वाणि सैन्यानि सेनागोपाश्च भारत। व्यमुह्यन्त रणे तत्र तमसा संवृते सति॥
8धृतराष्ट्र उवाच तेषां संलोड्यमानानां पाण्डवैर्विहतौजसाम्। अन्धे तमसि मग्नानामासीत् किं वो मनस्तदा।॥
9कथं प्रकाशस्तेषां वा मम सैन्यस्य वा पुनः। बभूव लोके तमसा तथा संजय संवृते॥
10संजय उवाच ततः सर्वाणि सैन्यानि हतशिष्टानि यानि वै। सेनागोप्तनथादिश्य पुनर्वृहमकल्पयत्॥
11स्तथा द्रौणिः पार्श्वतः सौबलश्चा स्वयं तु सर्वाणि बलानि राजन् राजाभ्ययाद् गोपयन् वै निशायाम्॥
12उवाच सर्वांश्च पदातिसङ्घान् दुर्योधनः पार्थिव सान्त्वपूर्वम्। उत्सृज्य सर्वे परमायुधानि गृह्णीत हस्तैललितान् प्रदीपान्॥
13ते चोदिताः पार्थिवसत्तमेन ततः प्रहृष्टाः जगृहुः प्रदीपान्। देवर्षिगन्धर्वसुरर्षिसङ्घा विद्याधराश्चाप्सरसां गणाच॥
14नागाः सयक्षोरगकिन्नराच हृष्टा दिविस्था जगृहुः प्रदीपान्। ऽदृश्यन्त दीपाः ससुगन्धितैलाः॥
15विशेषतो नारदपर्वताभ्यां सम्बोध्यमानाः कुरुपाण्डवार्थम्। सा भूय एव ध्वजिनी विभक्ता व्यरोचताग्निप्रभया निशायाम्॥
16महाधनैराभरणैश्च दिव्यैः शस्त्रैश्च दीप्तैरपि सम्पतद्भिः। रथे रथे पञ्च विदीपकास्तु प्रदीपकास्तत्र गजे त्रयश्च॥
17प्रत्यश्वमेकश्च महाप्रदीपः। कृतास्तु तैः पाण्डवैः कौरवेयैः। क्षणेन सर्वे विहिताः प्रदीपा व्यादीपयन्तो ध्वजिनीं तवाशु॥
18सर्वास्तु सेना व्यतिसेव्यमानाः पदातिभिः पावकतैलहस्तैः। प्रकाश्यमाना ददृशुर्निशायां यथान्तरिक्षे जलदास्तडिद्भिः॥
19प्रकाशितायां तु ततो ध्वजिन्यां द्रोणोऽग्निकल्पः प्रतपन् समन्तात्। रराज राजेन्द्र सुवर्णवर्मा मध्यं गतः सूर्य इवांशुमाली॥
20जाम्बूनदेष्वाभरणेषु चैव निष्केषु शुद्धेषु शरासनेषु। पीतेषु शस्त्रेषु च पावकस्य प्रतिप्रभास्तत्र तदा बभूवुः॥
21गदाश्च शैक्याः परिघाश्च शुभ्रा रथेषु शक्त्यश्च विवर्तमानाः। प्रतिप्रभारश्मिभिराजमीढ पुनः पुनः संजनयन्ति दीपान्॥
22छत्राणि वालव्यजनानि खङ्गा दीप्ता महोल्काश्च तथैव राजन्। व्याघूर्णमानाश्च सुवर्णमाला व्यायच्छतां तत्र तदा विरेजुः॥
23शस्त्रप्रभाभिश्च विराजमानं दीपप्रभाभिश्च तदा बलं तत्। भृशं प्रकाशं नृपते बभूव॥
24पीतानि शस्राण्यसृगुक्षितानि वीरावधूतानि तनुच्छदानि। दीप्तां प्रभां प्राजनयन्त तत्र तपात्यये विद्युदिवान्तरिक्षे॥
25रभिघ्नतां चापततां जवेन। वक्त्राण्यकाशन्त तदा नराणां वाय्वीरितानीव महाम्बुजानि॥
26महावने दारूमये प्रदीप्ते यथा प्रभा भास्करस्यापि नश्येत्। तथा तदाऽऽसीद् ध्वजिनी प्रदीप्ता महाभया भारत भीमरूपा॥
27तत् सम्प्रदीप्तं बलमस्मदीयं निशम्य पार्थास्त्वरितास्तथैव। नचोदयंस्तेऽपि चक्रुः प्रदीपान्॥
28गजे गजे सप्त कृताः प्रदीपा रथे रथे चैव दश प्रदीपाः। द्वावश्वपृष्ठे परिपार्श्वतोऽन्ये ध्वजेषु चान्ये जघनेषु चान्ये॥
29सेनासु सर्वासु च पार्श्वतोऽन्ये पश्चात् पुरस्ताच समन्ततश्च। मध्ये तथान्ये ज्वलिताग्निहस्ता व्यदीपयन् पाण्डुसुतस्य सेनाम्॥
30मध्ये तथान्ये ज्वलिताग्निहस्ताः सेनाद्वयेऽपि स्म नरा विचेरुः। सर्वेषु सैन्येषु पदातिसङ्घा विमिश्रिता हस्तिरथाश्ववृन्दैः॥
31व्यदीपयंस्ते ध्वजिनीं प्रदीप्तां तथा बलं पाण्डवेयाभिगुप्तम्। तेन प्रदीप्तेन तथा प्रदीप्तं बलं तवासीद् बलवद् बलेन॥
32भाः कुर्वता भानुमता ग्रहेण दिवाकरेणाग्निरिवाभिगुप्तः। तयोः प्रभाः पृथिवीमन्तरिक्षं सर्वा व्यतिक्रम्य दिशश्च वृद्धाः॥
33तेन प्रकाशेन भृशं प्रकाशं बभूव तेषां तव चैव सैन्यम्। तेन प्रकाशेन दिवं गतेन सम्बोधिता देवगणाश्च राजन्॥
34गन्धर्वयक्षासुरसिद्धसंघाः समागमन्नप्सरसश्च सर्वाः। तद् देवगन्धर्वसमाकुलं च यक्षासुरेन्द्राप्सरसां गणैश्च॥
35रायोधनं दिव्यकल्पं बभूव। रथाश्वनागाकुलदीपदीप्तं संरब्धयोधं हतविदुताश्वम्॥
36महद् बलं व्यूढरथाश्वनागं सुरासुव्यहूसमं बभूवा तच्छक्तिसंघाकुलचण्डवातं महारथानं गजवाजिघोषम्॥
37शस्त्रैघवर्षं रुधिराम्बुधारं निशि प्रवृत्तं रणदुर्दिनं तत्। तस्मिन् महाग्निप्रतिमो महात्मा संतापयन् पाण्डवान् विप्रमुख्यः॥ गभस्तिभिर्मध्यगमो यथार्को वर्षात्यये तद्वदभून्नरेन्द्र॥
अङ्ग्रेजी
1Sanjaya said That terrible and awe-inspiring battle having taken place when the world was enveloped with darkness and dust, o lord of the earth.
2The warriors, who remained on the field of battle) could not distinguish one another. It was by conjecture and uttering their names that those foremost of the Kshatriyas fought with one another.
3When that terrible destruction of men, horses, elephants and foot-soldiers was going on, those heroes viz., Drona, Karna, Kripa, Bhima, the son of Prishata and Satvata.
4Began, O best of the Bharatas, to afflict each other and the troops. The soldiers, (thus) terribly slaughtered by those great car-warriors.
5And surrounded by that dense gloom, took to flight in all directions. And with their minds (greatly) agitated (with terror) they ran away on all sides.
6And, Ogreat king, while flying away in all directions they were (pursued) and killed. In that engagement thousands of great carwarriors slaughter one another.
7(And) in that blinding darkness, (the soldiers) lost their senses. (All this is no doubt due to the evil counsels of your son. And that (dismal) darkness prevailing all around, all the creatures, may the very foremost of the combatants themselves, O Bharata, were seized with terror and their senses forsook them, o Bharata in that battle.
8Dhritarashtra said When drowned in that blinding darkness you were agitated by the Pandavas and were deprived of your energy, what became the state of your minds?
9When the world was thus enveloped with darkness, how, O Sanjaya, their and my armies were disclosed to view again!
10Sanjaya said Then all the survivors of the slaughtered army (of the Kurus) were, in obedience to the order of their commanders, again drawn up in battle array.
11And Drona (took his station) at the van, Shalya at the rear and the sons of Drona and Subala (respectively placed themselves) at the right and left flanks (of that array). And king (Duryodhana) himself, O monarch, was, during that night, engaged in protecting all the troops.
12(And) consoling all the foot-soldiers and also the lords of the earth, Duryodhana said to them "leaving aside your great weapons, take in hand blazing lamps.”
13In obedience to the command of that foremost of kings they gladly took (burning) lamps, in their hands. large numbers of celestials, sages, Gandharvas and Rishis and hosts of Vidyadharas, Apsaras.
14Nagas, Yakshas, Uragas and Kinnaras, stationed in the firmament, cheerfully took up lamps. Lamps, filled with perfumed oil, were seen to fall from the lands of) the regents of the cardinal points.
15Specially Narada and Parvata sent down for the sake of the foremost of the Kurus many such lamps, dispelling the darkness. On that night, the army (of the Kurus) looked brilliant by virtue of the lustre of these) lamps.
16The precious ornaments (wom by the combatants) and of the blazing celestial weapons that were hurled (by the Kaurava army against their enemies). Five lamps were placed on each car and three on each maddened elephants.
17Upon each horse (was placed) a huge lamp. It was in this way that the Kuru warriors were illuminated. The lamps, being thus placed in due order, very lighted up your army.
18Nay, all the troops thus disclosed to view by the foot-soldiers carrying oilified lamps in their hands, looked as brilliant as the clouds in the firmament during the night with flashes of lightning (plying amidst them).
19When the army was thus lighted up, Drona, like the fire, scorching everything around, looked resplendent, O king of kings, with his golden armour on, like the mid-day sun of blazing rays.
20The lustre of the lamps (falling upon the golden Ornaments) the bright cuirasses and bow and the will-tempered weapons, was reflected from them.
21The rays (of these lamps) falling upon maces entwined with strings, bright Parighas, cars and darts as they whirled along, created innumerable lamps.
22O king, umbrellas and yak-tails and scimitars and flaming brands and necklaces of gold as they were being whirled looked exceedingly brilliant.
23And, O king, that army illuminated by the lustre of the weapons, by the splendour of those lamps and by the brilliancy of the ornaments, looked highly resplendent.
24Well-tempered and beautiful weapons dyed with blood and wielded by the warriors shed a blazing lustre like flashes of lightning in the firmament at the end of the hot season.
25The faces, of the combatants who were trembling by the impetuosity of their speed and rushing furiously against their enemies striking them down, shone at that time like great lotuses shaken by the wind.
26On that dreadful night that army blazed up (by the light of those lamps) looked as terrible as the splendour of the sun during the progress of the conflagration of a great forest teeming with trees.
27Seeing our army (thus) lighted up, the sons of Pritha urging all their foot-soldiers through their entire army, acted in the same way (as we did).
28(And they) placed seven lamps on each elephant, ten on each car, two on the back of every horse and many on the flank and rear and the standards.
29(Innumerable) blazing lamps were placed on the flanks and the rear and the van of and within and all around the entire army. Thus were the two hosts lighted up.
30Through the entire army, the infantry became mixed up with throngs of elephants, cars and horses. And like them (i.e. the footsoldiers) several other persons, also taking flaming brands in their hands, lighted up the army of the son of Pandu.
31By virtue of (the lustre of) those lamps that army became fiercely blazed up like a blazing fire made fiercely illuminated by the rays of the sun, the maker of day.
32The splendour of those two (armies) reaching beyond the earth, the firmament and all the cardinal points began to increase. By that light their army as well as yours became crearly disclosed to view.
33All the celestials, the Gandharvas, the Yakshas, the gods, the Siddhas and the Apsaras, awakened by that light which reached the skies, appeared on the scene.
34The field of battle, thronged with the celestials, the Gandharvas, the Yakshas, the Siddhas, the Apsaras and the spirits of the dead combatants about to enter the celestials regions, appeared like a second heaven.
35Crowded with cars, horses and elephants lighted up by these lamps and (teeming with) furious warriors and steeds slain or careering madly, that mighty host, consisting of men, horses and elephants drawn up in battle array, looked like the array of the celestials and the Asuras (in days of yore).
36That nocturnal battle between the god-like combatants raged furiously like a tempest. The rush of arrows formed its fierce winds, the mighty car-warriors and elephants its clouds, the shafts its showers and the blood (of the combatants and the animals) its torrent of rain.
37In that encounter that foremost of the Brahmanas, he magnanimous (Drona) endued with the energy of a great fire began to afflict the Pandavas like the noon day sun, (scorching everything) at the end of the rainy season.
हिन्दी
1सञ्जय ने कहा — हे पृथ्वीनाथ, जब सारा संसार अन्धकार और धूल से आच्छादित था, तब वह भयंकर और रोमांचकारी युद्ध हुआ।
2(रणभूमि में डटे हुए) योद्धा एक-दूसरे को पहचान नहीं पाते थे। वे क्षत्रियश्रेष्ठ अनुमान से तथा अपने नाम पुकारकर परस्पर युद्ध करते थे।
3जब मनुष्यों, घोड़ों, हाथियों और पैदल सैनिकों का वह भयंकर संहार चल रहा था, तब द्रोण, कर्ण, कृप, भीम, पृषतपुत्र और सात्वत — ये वीर
4हे भरतश्रेष्ठ, एक-दूसरे को तथा सेनाओं को पीड़ित करने लगे। उन महारथियों द्वारा (इस प्रकार) भयंकर रूप से संहार किए जाते हुए सैनिक
5और उस घने अन्धकार से घिरे हुए, समस्त दिशाओं में भाग खड़े हुए। और (भय से) अत्यन्त उद्विग्न मन लिए वे चारों ओर दौड़ पड़े।
6और हे महाराज, समस्त दिशाओं में भागते हुए उनका (पीछा करके) वध किया गया। उस भिड़न्त में सहस्रों महारथी एक-दूसरे का संहार करने लगे।
7और उस अन्धा कर देने वाले अन्धकार में (सैनिक) अपनी सुध-बुध खो बैठे। (यह सब निस्सन्देह आपके पुत्र की दुर्नीति का ही फल है।) चारों ओर छाए उस (निराशाजनक) अन्धकार में हे भरतश्रेष्ठ, समस्त प्राणी — यहाँ तक कि श्रेष्ठ योद्धा भी — भय से ग्रस्त हो गए और उस युद्ध में उनकी सुध-बुध जाती रही।
8धृतराष्ट्र ने कहा — उस अन्धा कर देने वाले अन्धकार में डूबे हुए तुम लोग जब पाण्डवों द्वारा विचलित किए गए और तुम्हारा तेज हर लिया गया, तब तुम्हारे मन की क्या दशा हुई?
9हे सञ्जय, जब संसार इस प्रकार अन्धकार से आच्छादित था, तब उनकी और मेरी सेनाएँ फिर कैसे दिखाई देने लगीं?
10सञ्जय ने कहा — तब (कुरुओं की) संहार की गई सेना के समस्त बचे हुए योद्धा अपने सेनापतियों की आज्ञा मानकर पुनः व्यूह में खड़े किए गए।
11द्रोण ने अग्रभाग में, शल्य ने पिछले भाग में तथा द्रोणपुत्र और सुबलपुत्र ने (क्रमशः) उस व्यूह के दाएँ और बाएँ पार्श्व में स्थान लिया। और हे नरेश, राजा (दुर्योधन) स्वयं उस रात्रि समस्त सेना की रक्षा में लगा रहा।
12और समस्त पैदल सैनिकों तथा पृथ्वीपतियों को सान्त्वना देते हुए दुर्योधन ने उनसे कहा — "अपने बड़े-बड़े अस्त्र एक ओर रखकर हाथों में जलते हुए दीप लो।"
13उस राजश्रेष्ठ की आज्ञा मानकर उन्होंने प्रसन्नतापूर्वक अपने हाथों में (जलते हुए) दीप ले लिए। आकाश में स्थित बहुत-से देवता, ऋषि, गन्धर्व और मुनि तथा विद्याधरों और अप्सराओं के समूह,
14नाग, यक्ष, उरग और किन्नर भी प्रसन्न होकर दीप उठाए हुए थे। दिक्पालों के (हाथों से) सुगन्धित तेल से भरे दीप गिरते दिखाई देते थे।
15विशेषतः नारद और पर्वत ने कुरुश्रेष्ठ के लिए अन्धकार दूर करने वाले ऐसे अनेक दीप भेजे। उस रात्रि (कुरुओं की) सेना (इन) दीपों की आभा से,
16(योद्धाओं द्वारा धारण किए हुए) बहुमूल्य आभूषणों से तथा (कौरव-सेना द्वारा शत्रुओं पर) चलाए गए धधकते दिव्यास्त्रों से देदीप्यमान दिखाई देती थी। प्रत्येक रथ पर पाँच दीप और प्रत्येक मत्त हाथी पर तीन दीप रखे गए,
17और प्रत्येक घोड़े पर एक विशाल दीप (रखा गया)। इसी प्रकार कुरु-योद्धा प्रकाशित हुए। इस प्रकार यथाक्रम रखे गए उन दीपों ने आपकी सेना को खूब प्रकाशित कर दिया।
18और हाथों में तेल भरे दीप लिए पैदल सैनिकों द्वारा इस प्रकार प्रकाशित वह समस्त सेना रात्रि के समय आकाश में बिजली की चमक से युक्त मेघों के समान देदीप्यमान दिखाई देती थी।
19हे राजाधिराज, जब सेना इस प्रकार प्रकाशित हुई, तब चारों ओर सब कुछ भस्म करती हुई अग्नि के समान द्रोण अपना सुवर्णमय कवच धारण किए धधकती किरणों वाले मध्याह्न के सूर्य के समान शोभित हुए।
20दीपों की आभा (सुवर्ण के आभूषणों पर), चमकते कवचों, धनुषों तथा सुसंस्कृत अस्त्रों पर पड़कर उनसे परावर्तित होती थी।
21उन (दीपों की) किरणें डोरियों से लिपटी गदाओं, चमकते परिघों, रथों तथा घुमाए जाते हुए शूलों पर पड़कर असंख्य दीपों-सी प्रतीत होती थीं।
22और हे राजन्, घुमाए जाते हुए छत्र, चँवर, खड्ग, धधकती मशालें और सुवर्ण के हार अत्यन्त देदीप्यमान दिखाई देते थे।
23और हे राजन्, अस्त्रों की आभा से, उन दीपों की ज्योति से तथा आभूषणों की चमक से प्रकाशित वह सेना अत्यन्त देदीप्यमान दिखाई देती थी।
24योद्धाओं द्वारा धारण किए गए, रक्त से रँगे सुसंस्कृत और सुन्दर अस्त्र ग्रीष्म के अन्त में आकाश में बिजली की चमक के समान प्रज्वलित आभा बिखेर रहे थे।
25अपने वेग की प्रचण्डता से काँपते हुए और शत्रुओं पर क्रोध में झपटकर उन्हें गिराते हुए योद्धाओं के मुख उस समय वायु से हिलते हुए विशाल कमलों के समान शोभित थे।
26उस भयंकर रात्रि में (उन दीपों के प्रकाश से) जगमगाती वह सेना वृक्षों से भरे किसी महावन में दावानल फैलते समय के सूर्य की आभा के समान भयंकर दिखाई देती थी।
27हमारी सेना को (इस प्रकार) प्रकाशित देखकर पृथापुत्रों ने भी अपनी समस्त सेना में सब पैदल सैनिकों को प्रेरित करके वैसा ही किया जैसा हमने किया था।
28और उन्होंने प्रत्येक हाथी पर सात, प्रत्येक रथ पर दस, प्रत्येक घोड़े की पीठ पर दो तथा पार्श्वों, पिछले भाग और ध्वजाओं पर अनेक दीप रखे।
29समस्त सेना के पार्श्वों, पिछले भाग, अग्रभाग, भीतर और चारों ओर (असंख्य) जलते दीप रखे गए। इस प्रकार दोनों सेनाएँ प्रकाशित हुईं।
30समस्त सेना में पैदल सैनिक हाथियों, रथों और घोड़ों के समूहों के बीच घुल-मिल गए। और उनके (पैदल सैनिकों के) समान अन्य अनेक व्यक्तियों ने भी हाथों में जलती मशालें लेकर पाण्डुपुत्र की सेना को प्रकाशित किया।
31उन दीपों की (आभा के) कारण वह सेना दिनकर सूर्य की किरणों से प्रचण्ड रूप से प्रकाशित प्रज्वलित अग्नि के समान भड़क उठी।
32उन दोनों (सेनाओं) की आभा पृथ्वी, आकाश और समस्त दिशाओं से परे पहुँचकर बढ़ने लगी। उस प्रकाश से उनकी तथा आपकी सेना स्पष्ट रूप से दिखाई देने लगी।
33आकाश तक पहुँचने वाले उस प्रकाश से जागकर समस्त देवता, गन्धर्व, यक्ष, सिद्ध और अप्सराएँ वहाँ प्रकट हुईं।
34देवताओं, गन्धर्वों, यक्षों, सिद्धों, अप्सराओं तथा देवलोक में प्रवेश करने को उद्यत मरे हुए योद्धाओं की आत्माओं से भरी वह रणभूमि दूसरे स्वर्ग-सी प्रतीत होती थी।
35उन दीपों से प्रकाशित रथों, घोड़ों और हाथियों से भरी तथा क्रुद्ध योद्धाओं और मारे गए अथवा उन्मत्त होकर दौड़ते अश्वों से भरी, मनुष्यों, घोड़ों और हाथियों की वह विशाल सेना, जो व्यूह में खड़ी थी, (पूर्वकाल की) देवताओं और असुरों की सेना-सी दिखाई देती थी।
36देवतुल्य योद्धाओं के बीच का वह रात्रि-युद्ध आँधी के समान प्रचण्ड रूप से चला। बाणों का वेग उसकी प्रचण्ड वायु था, महारथी और हाथी उसके मेघ थे, बाण उसकी वर्षा और (योद्धाओं तथा पशुओं का) रक्त उसकी जलधारा थी।
37उस भिड़न्त में महान् अग्नि के तेज से सम्पन्न वे ब्राह्मणश्रेष्ठ महात्मा (द्रोण) वर्षा ऋतु के अन्त में (सब कुछ तपाते हुए) मध्याह्न के सूर्य के समान पाण्डवों को पीड़ित करने लगे।
नेपाली
1सञ्जयले भने — हे पृथ्वीनाथ, जब सारा संसार अन्धकार र धूलोले ढाकिएको थियो, तब त्यो भयङ्कर र रोमाञ्चकारी युद्ध भयो।
2(रणभूमिमा डटेका) योद्धाहरूले एकअर्कालाई चिन्न सकिरहेका थिएनन्। ती क्षत्रियश्रेष्ठहरू अनुमानले तथा आफ्ना नाम पुकारेर आपसमा युद्ध गर्थे।
3जब मानिस, घोडा, हात्ती र पैदल सैनिकहरूको त्यो भयङ्कर संहार चलिरहेको थियो, तब द्रोण, कर्ण, कृप, भीम, पृषतपुत्र र सात्वत — यी वीरहरू
4हे भरतश्रेष्ठ, एकअर्कालाई तथा सेनाहरूलाई पीडित पार्न थाले। ती महारथीहरूद्वारा (यसरी) भयङ्कर रूपमा संहार गरिँदै गरेका सैनिकहरू
5र त्यस बाक्लो अन्धकारले घेरिएका, सम्पूर्ण दिशामा भागे। र (भयले) अत्यन्त उद्विग्न मन लिएर तिनीहरू चारै तिर दौडे।
6र हे महाराज, सम्पूर्ण दिशामा भाग्दै गरेका तिनीहरूको (पछ्याएर) वध गरियो। त्यस भिडन्तमा हजारौँ महारथीले एकअर्काको संहार गर्न थाले।
7र त्यस अन्धो पार्ने अन्धकारमा (सैनिकहरू) आफ्नो सुधबुध गुमाए। (यो सबै निस्सन्देह तपाईंका पुत्रको दुर्नीतिकै फल हो।) चारै तिर छाएको त्यस (निराशाजनक) अन्धकारमा हे भरतश्रेष्ठ, सम्पूर्ण प्राणी — यहाँसम्म कि श्रेष्ठ योद्धाहरू पनि — भयले ग्रस्त भए र त्यस युद्धमा तिनीहरूको सुधबुध हरायो।
8धृतराष्ट्रले भने — त्यस अन्धो पार्ने अन्धकारमा डुबेका तिमीहरू जब पाण्डवहरूद्वारा विचलित पारियौ र तिम्रो तेज हरण गरियो, तब तिम्रो मनको के दशा भयो?
9हे सञ्जय, जब संसार यसरी अन्धकारले ढाकिएको थियो, तब तिनीहरूको र मेरो सेना फेरि कसरी देखिन थाल्यो?
10सञ्जयले भने — तब (कुरुहरूको) संहार गरिएको सेनाका सम्पूर्ण बाँकी योद्धाहरू आफ्ना सेनापतिको आज्ञा मानेर पुनः व्यूहमा उभ्याइए।
11द्रोणले अग्रभागमा, शल्यले पछिल्लो भागमा तथा द्रोणपुत्र र सुबलपुत्रले (क्रमशः) त्यस व्यूहका दाहिने र देब्रे पार्श्वमा स्थान लिए। र हे नरेश, राजा (दुर्योधन) स्वयं त्यस रात सम्पूर्ण सेनाको रक्षामा लागिरह्यो।
12र सम्पूर्ण पैदल सैनिक तथा पृथ्वीपतिहरूलाई सान्त्वना दिँदै दुर्योधनले तिनीहरूलाई भन्यो — "आफ्ना ठूला-ठूला अस्त्र एकातिर राखेर हातमा बलिरहेका दियो लेऊ।"
13ती राजश्रेष्ठको आज्ञा मानेर तिनीहरूले प्रसन्नतापूर्वक आफ्ना हातमा (बलिरहेका) दियो लिए। आकाशमा रहेका धेरै देवता, ऋषि, गन्धर्व र मुनि तथा विद्याधर र अप्सराहरूका समूह,
14नाग, यक्ष, उरग र किन्नरहरूले पनि प्रसन्न भई दियो उठाएका थिए। दिक्पालहरूका (हातबाट) सुगन्धित तेलले भरिएका दियो खसेका देखिन्थे।
15विशेष गरी नारद र पर्वतले कुरुश्रेष्ठका लागि अन्धकार हटाउने त्यस्ता अनेक दियो पठाए। त्यस रात (कुरुहरूको) सेना (यी) दियोको आभाले,
16(योद्धाहरूले धारण गरेका) बहुमूल्य आभूषणले तथा (कौरवसेनाले शत्रुहरूमाथि) चलाएका दन्किएका दिव्यास्त्रले देदीप्यमान देखिन्थ्यो। प्रत्येक रथमा पाँच दियो र प्रत्येक मात्त हात्तीमा तीन दियो राखिए,
17र प्रत्येक घोडामा एउटा विशाल दियो (राखियो)। यसरी नै कुरु-योद्धाहरू प्रकाशित भए। यसरी क्रमैसँग राखिएका ती दियोले तपाईंको सेनालाई खुबै प्रकाशित पारिदिए।
18र हातमा तेल भरिएका दियो लिएका पैदल सैनिकहरूद्वारा यसरी प्रकाशित त्यो सम्पूर्ण सेना रातको समयमा आकाशमा बिजुलीको चमकयुक्त मेघजस्तै देदीप्यमान देखिन्थ्यो।
19हे राजाधिराज, जब सेना यसरी प्रकाशित भयो, तब चारै तिर सबै भस्म पार्ने अग्निझैँ द्रोण आफ्नो सुनौलो कवच धारण गरेर दन्किएका किरण भएको मध्याह्नको सूर्यझैँ शोभायमान भए।
20दियोको आभा (सुनका आभूषणमा), चम्किएका कवच, धनुष तथा सुसंस्कृत अस्त्रमा परेर तीबाट परावर्तित हुन्थ्यो।
21ती (दियोका) किरण डोरीले बेरिएका गदा, चम्किएका परिघ, रथ तथा घुमाइँदै गरेका शूलमा परेर असङ्ख्य दियोजस्तै प्रतीत हुन्थे।
22र हे राजन्, घुमाइँदै गरेका छत्र, चँवर, खड्ग, दन्किएका राँको र सुनका हार अत्यन्त देदीप्यमान देखिन्थे।
23र हे राजन्, अस्त्रको आभाले, ती दियोको ज्योतिले तथा आभूषणको चमकले प्रकाशित त्यो सेना अत्यन्त देदीप्यमान देखिन्थ्यो।
24योद्धाहरूले धारण गरेका, रगतले रङ्गिएका सुसंस्कृत र सुन्दर अस्त्रहरू ग्रीष्मको अन्त्यमा आकाशमा बिजुलीको चमकजस्तै प्रज्वलित आभा छर्दै थिए।
25आफ्नो वेगको प्रचण्डताले काँप्दै र शत्रुहरूमाथि क्रोधमा झम्टेर तिनीहरूलाई ढाल्दै गरेका योद्धाहरूका मुख त्यस बेला वायुले हल्लिएका विशाल कमलझैँ शोभायमान थिए।
26त्यस भयङ्कर रातमा (ती दियोको प्रकाशले) झलमल्ल भएको त्यो सेना रूखले भरिएको कुनै महावनमा डँढेलो फैलिँदाको सूर्यको आभाजस्तै भयङ्कर देखिन्थ्यो।
27हाम्रो सेनालाई (यसरी) प्रकाशित देखेर पृथापुत्रहरूले पनि आफ्नो सम्पूर्ण सेनामा सबै पैदल सैनिकलाई प्रेरित गरेर हामीले गरेजस्तै गरे।
28र तिनीहरूले प्रत्येक हात्तीमा सात, प्रत्येक रथमा दस, प्रत्येक घोडाको पीठमा दुई तथा पार्श्व, पछिल्लो भाग र ध्वजाहरूमा अनेक दियो राखे।
29सम्पूर्ण सेनाका पार्श्व, पछिल्लो भाग, अग्रभाग, भित्र र चारै तिर (असङ्ख्य) बलिरहेका दियो राखिए। यसरी दुवै सेना प्रकाशित भए।
30सम्पूर्ण सेनामा पैदल सैनिकहरू हात्ती, रथ र घोडाका समूहबीच घुलमिल भए। र तिनीहरू (पैदल सैनिक)झैँ अरू धेरै व्यक्तिले पनि हातमा बलिरहेका राँको लिएर पाण्डुपुत्रको सेनालाई प्रकाशित पारे।
31ती दियोको (आभाका) कारण त्यो सेना दिनकर सूर्यका किरणले प्रचण्ड रूपमा प्रकाशित प्रज्वलित अग्निझैँ दन्कियो।
32ती दुवै (सेना)को आभा पृथ्वी, आकाश र सम्पूर्ण दिशाभन्दा पर पुगेर बढ्न थाल्यो। त्यस प्रकाशले तिनीहरूको तथा तपाईंको सेना स्पष्ट रूपमा देखिन थाल्यो।
33आकाशसम्म पुग्ने त्यस प्रकाशले ब्युँझेर सम्पूर्ण देवता, गन्धर्व, यक्ष, सिद्ध र अप्सराहरू त्यहाँ प्रकट भए।
34देवता, गन्धर्व, यक्ष, सिद्ध, अप्सरा तथा देवलोकमा प्रवेश गर्न उद्यत मरेका योद्धाहरूका आत्माले भरिएको त्यो रणभूमि अर्को स्वर्गजस्तै प्रतीत हुन्थ्यो।
35ती दियोले प्रकाशित रथ, घोडा र हात्तीले भरिएको तथा क्रुद्ध योद्धा र मारिएका अथवा उन्मत्त भई दौडिरहेका अश्वले भरिएको, मानिस, घोडा र हात्तीको त्यो विशाल सेना, जो व्यूहमा उभिएको थियो, (पूर्वकालको) देवता र असुरहरूको सेनाजस्तै देखिन्थ्यो।
36देवतुल्य योद्धाहरूबीचको त्यो रातको युद्ध आँधीझैँ प्रचण्ड रूपमा चल्यो। बाणको वेग त्यसको प्रचण्ड वायु थियो, महारथी र हात्तीहरू त्यसका मेघ थिए, बाणहरू त्यसको वर्षा र (योद्धा तथा पशुहरूको) रगत त्यसको जलधारा थियो।
37त्यस भिडन्तमा महान् अग्निको तेजले सम्पन्न ती ब्राह्मणश्रेष्ठ महात्मा (द्रोण) वर्षा ऋतुको अन्त्यमा (सबै तपाउने) मध्याह्नको सूर्यझैँ पाण्डवहरूलाई पीडित पार्न थाले।