अश्वत्थामाको युद्ध
खण्ड 5 — द्रोण पर्व · अध्याय 156
संस्कृत
1संजय उवाच प्रायोपविष्टे तु हते पुत्र सात्यकिना तदा। सोमदत्तो भृशं क्रुद्धः सात्यकिं वाक्यमब्रवीत्॥
2तं त्वं सात्वत संत्यज्य दस्युधर्मे कथं रतः॥
3पराङ्मुखाय दीनाय न्यस्तशस्त्राय सात्यके। क्षत्रधर्मरतः प्राज्ञः कथं नु प्रहरेद् रणे॥
4द्वावेव किल वृष्णीनां तत्र ख्यातौ महारथौ। प्रद्युम्नश्च महाबाहुस्त्वं चैव युधि सात्वत॥
5कथं प्रायोपविष्टाय पार्थेन छिन्नबाहवे। नृशंसं पतनीयं च तादृशं कृतवानसि॥
6कर्मणस्तस्य दुर्वृत्त फलं प्राप्नुहि संयुगे। अद्य च्छेत्स्यामि ते मूढ शिरो विक्रम्य पत्रिणा॥
7शपे सात्वत पुत्राभ्यामिष्टेन सुकृतेन च। अनतीतामिमां रात्रिं यदि त्वां वीरमानिनम्॥ अरक्ष्यमाणं पार्थन जिष्णुना ससुतानुजम्। न हन्यां नरके घोरे पतेयं वृष्णिपांसन॥
8एवमुक्त्वा सुसंक्रुद्धः सोमदत्तो महाबलः दध्मौ शङ्ख च तारेण सिंहनादं ननाद च॥
9ततः कमलपत्राक्षः सिंहदंष्ट्रो दुरासदः। सात्यकि शसंक्रुद्धः सोमदत्तमथाब्रवीत्॥
10कौरवेय न मे त्रासः कथंचिदपि विद्यते। त्वया सार्धमथान्यैश्च युध्यतो हृदि कश्चन॥
11यदि सर्वेण सैन्येन गुप्तो मां योधयिष्यसि। तथापि न व्यथा काचित् त्वयि स्यान्मम कौरव॥
12युद्धसारेण वाक्येन असतां सम्मतेन च। नाहं भीषयितुं शक्यः क्षत्रवृत्ते स्थितस्त्वया॥
13यदि तेऽस्ति युयुत्साद्य मया सह नराधिप। निर्दयो निशितैर्बाणैः प्रहर प्रहरामि ते॥
14हतो भूरिश्रवा वीरस्तव पुत्रो महारथः। शलश्चैव महाराज भ्रातृव्यसनकर्षितः॥
15त्वां चाप्यद्य वधिष्यामि सह पुत्रं सबान्धवम्। तिष्ठेदानीं रणे यत्तः कौरवोऽसि महारथः॥
16यस्मिन् दानं दमः शौचमहिंसा ही तिः क्षमा। अनपायानि सर्वाणि नित्यं राज्ञि युधिष्ठिरे॥
17मृदङ्गकेतोस्तस्य त्वं तेजसा निहतः पुरा। सकर्णसौबलः संख्ये विनाशमुपयास्यसि॥
18शपेऽहं कृष्णचरणैरिष्टापूर्तेन चैव ह। यदि त्वां ससतुं पापं न हन्यां युधि रोषितः॥
19अपयास्यसि चेत्युक्त्वा रणं मुक्तो भविष्यसि। एवमाभाष्य चान्योन्यं क्रोधसंरक्तलोचनौ।॥
20प्रवृत्तौ शरसम्पातं कर्तुं पुरुषसत्तमौ। ततो रथसहस्रेण नागानामयुतेन च।॥
21दुर्योधनः सोमदत्तः परिवार्य समन्ततः। शकुनिश्च सुसंक्रुद्धः सर्वशस्त्रभृतां वरः॥
22पुत्रपौत्रैः परिवृतो भ्रातृभिश्चन्द्रविक्रमैः। स्यालस्तव महाबाहुर्वज्रसंहननो युवा॥
23साग्रं शतसहस्रं तु हयानां तस्य धीमतः। सोमदत्तं महेष्वासं समन्तात् पर्यरक्षत॥
24रक्ष्यमाणश्च बलिभिश्छादयामास सात्यकिम्। तं छाद्यमानं विशिखैर्दृष्ट्वा संनतपर्वभिः॥
25धृष्टद्युम्नोऽभ्ययात् क्रुद्धः प्रगृह्य महतीं चमूम्। चण्डवाताभिसृष्टानामुदधीनामिव स्वनः॥
26आसीद् राजन् वलौघानामन्योन्यमभिनिघ्नताम्। विव्याध सोमदत्तस्तु सात्वतं नवभिः शरैः॥
27सात्यकिर्नवभिश्चैनमवधीत् कुरुपुङ्गवम्। सोऽतिविद्धो बलवता समरे दृढधन्विना॥
28रथोपस्थं समासाद्य मुमोह गतचेतनः। तं विमूढं समालक्ष्य सारथिस्त्वरया युतः।॥
29अपोवाह रणाद् वीरं सोमदत्तं महारथम्। तं विसंज्ञं समालक्ष्य युयुधानशरार्दितम्॥
30अभ्यद्रवत् ततो द्रोणो यदुवीरजिघांसया। तमायान्तमभिप्रेक्ष्य युधिष्ठिरपुरोगमाः॥
31परिवQर्महात्मानं परीप्सन्तो यदूत्तमम्। ततः प्रववृते युद्धं द्रोणस्य सह पाण्डवैः॥
32बलेरिव सुरैः पूर्वं त्रैलोक्यजयकाङ्क्षया। ततः सायकजालेन पाण्डवानीकमावृणोत्॥
33भारद्वाजो महातेजा विव्याध च युधिष्ठिरम्। सात्यकिं दशभिर्बाणैविंशत्या पार्षतं शरैः॥
34भीमसेनं च नवभिर्नकुलं पञ्चभिस्तथा। सहदेवं तथाष्टाभिः शतेन च शिखण्डिनम्॥
35द्रौपदेयान् महाबाहुः पञ्चभिः पञ्चभिः शरैः। विराटं मत्स्यमष्टाभिर्दुपदं दशभिः शरैः॥
36युधामन्यु त्रिभिः षडभिरुत्तमौजसमाहवे। अन्यांश्च सैनिकान् विद्ध्वा युधिष्ठिरमुपाद्रवत्॥
37ते वध्यमाना द्रोणेन पाण्डुपुत्रस्य सैनिकाः। प्राद्रवन् वै भयाद् राजन् सार्तनादा दिशो दश॥
38काल्यमानं तु तत् सैन्यं दृष्ट्वा फाल्गुनः। किंचिदागतसंरम्भो गुरुं पार्थोऽभ्ययाद् द्रुतम्॥
39दृष्ट्वा द्रोणं तु बीभत्सुमभिधावन्तमाहवे। संन्यवर्तत तत् सैन्यं पुनौधिष्ठिरं बलम्॥
40ततो युद्धमभूद् भूयो भारद्वाजस्य पाण्डवैः। द्रोणस्तव सुतै राजन् सर्वतः परिवारितः॥
41व्यधमत् पाण्डुसैन्यानि तूलराशिमिवानलः। तं ज्वलन्तमिवादित्यं दीप्तानलसमद्युतिम्॥
42राजन्ननिशमत्यन्तं दृष्ट्वा द्रोणं शरार्चिषम्। मण्डलीकृतधन्वानं तपन्तमिव भास्करम्॥
43दहन्तमहितान् सैन्ये नैनं कश्चिदवारयत्। यो यो हि प्रमुखे तस्य तस्थौ द्रोणस्य पुरुषः॥
44तस्य तस्य शिरश्छित्त्वा ययुोणशराः क्षितिम्। एवं सा पाण्डवी सेना वध्यमाना महात्मना॥
45प्रदुद्राव पुनर्भीता पश्यतः सव्यसाचिनः। सम्प्रभग्नं बलं दृष्ट्वा द्रोणेन निशि भारत॥
46गोविन्दमब्रवीज्जिष्णुर्गच्छ द्रोणरथं प्रति। ततो रजतगोक्षीरकुन्देन्दुसदृशप्रभान्॥ चोदयामास दाशार्हो हयान् द्रोणरथं प्रति। भीमसेनोऽपि तं दृष्ट्वा यान्तं द्रोणस्य फाल्गुनम्॥
47स्वसारथिमुवाचेदं द्रोणानीकाय मा वह। सोऽपि तस्य वचः श्रुत्वा विशोकोऽवाहयद्धयान्॥ ४९
48पृष्ठतः सत्यसंधस्य जिष्णोर्भरतसत्तम। तौ दृष्ट्वा भ्रातरौ यत्तौ द्रोणानीकमभिद्रुतौ॥
49पञ्चाला: सृञ्जया मत्स्याश्चेदिकारुषकोसलाः। अन्वगच्छन् महाराज केकयाश्च महारथाः॥
50ततो राजन्नभूद् घोरः संग्रामो लोमहर्षणः। बीभत्सुर्दक्षिणं पार्श्वमुत्तरं च वृकोदरः॥ महद्भ्यां रथवृन्दाभ्यां बल जगृहतुस्तव। तौ दृष्ट्वा पुरुषव्याघ्रौ भीमसेनधनंजयौ॥
51धृष्टद्युम्नोऽभ्ययाद् राजन् सात्यकिश्च महाबलः। चण्डवाताभिपन्नानामुदधीनामिव स्वनः॥
52आसीद् राजन् बलौघानां तदान्योन्यमभिघ्नताम्। सौमदत्तिवधात् क्रुद्धो दृष्ट्वा सात्यकिमाहवे॥
53द्रौणिरभ्यद्रवद् राजन वधाय कृतनिश्चयः। तमापतन्तं सम्प्रेक्ष्य शैनेयस्य रथं प्रति॥
54भैमसेनिः सुसंक्रुद्धः प्रत्यमित्रमवारयत्। कार्णायसं महाघोरमृक्षचर्मपरिच्छदम्॥ महान्तं रथमास्थाय त्रिंशन्नल्वान्तरान्तरम्। विक्षिप्तयन्त्रसंनाहं महामेघौघनिःस्वनम्॥
55युक्तं गजनिभैहिर्न हयैर्नापि वारणैः। विक्षिप्तपक्षचरणविवृताक्षेण कूजता॥
56ध्वजेनोच्छ्रितदण्डेन गृध्रराजेन राजितम्। लोहितापताकं त अन्त्रमालाविभूषितम्॥
57अष्टचक्रसमायुक्तमास्थाय विपुलं रथम्। शूलमुद्गरधारिण्या शैलपादपहस्तया।॥ रक्षसां घोररूपाणामक्षौहिण्या समावृतः। तमुद्यतमहाचापं निशम्य व्यथिता नृपाः॥
58युगान्तकालसमये दण्डहस्तमिवान्तकम्। ततस्तं गिरिशृङ्गाभ भीमरूपं भयावहम्॥
59दंष्ट्राकरलोग्रमुखं शङ्कुकर्णं महाहनुम्। अर्ध्वकेशं विरूपाक्षं दीप्तास्यं निम्नितोदरम्॥
60महाश्वभ्रगलद्वारं किरीटच्छन्नमूर्धजम्। त्रासनं सर्वभूतानां व्यात्ताननमिवान्तकम्॥
61वीक्ष्य दीप्तमिवायान्तं रिपुविक्षोभकारिणम्। तमुद्यतमहाचापं राक्षसेन्द्र घटोत्कचम्॥
62भयार्दिता प्रचुक्षोभ पुत्रस्य तव वाहिनी। वायुना क्षोभितावर्ता गङ्गेचोर्ध्वतरङ्गिणी॥
63घटोत्कचप्रयुक्तेन सिंहनादेन भीषिताः। प्रसुस्रवुर्गजा मूत्रं विव्यथुश्च नरा भृशम्॥
64ततोऽश्मवृष्टिरत्यर्थमासीत् तत्र समन्ततः। संध्याकालाधिकबलैः प्रयुक्ता राक्षसैः क्षितौ॥
65आयसानि च चक्राणि भुशुण्ड्यः प्रासतोमराः। पतन्त्यविरता: शूलाः शतघ्यः पट्टिशास्तथा॥
66तदुग्रमतिरौद्रं च दृष्ट्वा युद्धं नराधिपाः। तनयास्तव कर्णश्च व्यथिताः प्राद्रवन् दिशः॥
67तत्रैकोऽस्रबलश्लाघी द्रौणिर्मानी च विव्यथे। व्यधमच शरैर्मायां घटोत्कचविनिर्मिताम्॥
68विहतायां तु मायायाममर्षी स घटोत्कचः। विससर्ज शरान् घोरांस्तेऽश्वत्थामानमाविशन्॥ भुजङ्गा इव वेगेन वल्मीकं क्रोधमूर्छिताः। ते शरा रुधिराक्ताङ्गा भित्त्वा शारद्वतीसुतम्॥
69विविशुर्धरणीं शीघ्रा रुक्मपुङ्खाः शिलाशिताः। अश्वत्थामा तु संक्रुद्धो लघुहस्तः प्रतापवान्॥
70घटोत्कचमभिक्रुद्धं बिभेद दशभिः शरैः। घटोत्कचोऽतिविद्धस्तु द्रोणपुत्रेण मर्मसु॥
71चक्रं शतसहस्रारमृगह्नाद् व्यथितो भृशम्। क्षुरान्तं बालसूर्याभं मणिवज्रविभूषितम्॥
72अश्वत्थाम्न स चिक्षेप भैमसेनिर्जिघांसया। वेगेन महताऽऽगच्छद् विक्षिप्तं द्रौणिना शरैः॥
73अभाग्यस्येव संकल्पस्तन्मोघमपतद् भुवि। घटोत्कचस्ततस्तूर्णं दृष्ट्वा चक्रं निपातितम्॥
74द्रौणिं प्राच्छादयद् बाणैः स्वर्भानुरिव भास्करम्। घटोत्कचसुतः श्रीमान् भिन्नाञ्जनचयोपमः॥
75रुरोध द्रौणिमायान्तं प्रभञ्जनमिवाद्रिराट्। पौत्रेण भीमसेनस्य शरैरञ्जनपर्वणा॥
76बभौ मेघेन धाराभिर्गिरिर्मेरुरिवावृतः। अश्वत्थामा त्वसम्भ्रान्तो रुद्रोपेन्द्रेन्द्रविक्रमः॥
77ध्वजमेकेन बाणेन चिच्छेदाञ्जनपर्वणः। द्वाभ्यां तु रथयन्तारौ त्रिभिश्चास्य त्रिवेणुकम्॥
78धनुरेकेन चिच्छेद चतुर्भिश्चतुरो हयान्। विरथस्योद्यतं हस्ताद्धेमबिन्दुभिरावितम्॥ विशिखेन सुतीक्ष्णेन खङ्गमस्य द्विधाकरोत्। गदा हेमाङ्गदा राजंस्तूर्णं हैडिम्बिसुनूना॥
79भ्राम्योत्क्षिप्ता शरैः साऽपि द्रौणिनाभ्याहताऽपतत्। ततोऽन्तरिक्षमुत्प्लुत्य कालमेघ इवोन्नदन्॥ ववर्षाञ्जनीपर्वा स दुमवर्ष नभस्तलात्। ततो मायाधरं द्रौणिर्घटोत्कचसुतं दिवि॥ मार्गणैरभिविव्याध घनं सूर्य इवांशुभिः। सोऽवतीर्य पुरस्तस्थौ रथे हेमविभूषिते॥
80महीगत इवात्युग्रः श्रीमानञ्जनपर्वतः। तमयस्मयवर्माणं द्रौणिर्भीमात्मजात्मजम्॥ जघानाञ्जनपर्वाणं महेश्वर इवान्धकम्। अथ दृष्ट्वा हतं पुत्रमश्वत्थाम्ना महाबलम्॥
81द्रौणेः सकाशमभ्येत्य रोषात् प्रज्वलिताङ्गदः। प्राह वाक्यमसम्भ्रान्तो वीरं शारद्वतीसुतम्॥ दहन्तं पाण्डवानीकं वनमग्निमिवोच्छ्रितम्।
82घटोत्कच उवाच तिष्ठ तिष्ठ न मे जीवन् द्रोणपुत्र गमिष्यसि॥ त्वामद्य निहनिष्यामि क्रौञ्चमग्निसुतो यथा।
83अश्वत्थामोवाच गच्छ वत्स सहान्यैस्त्वं युध्यस्वामरविक्रम॥ न हि पुत्रेण हैडिम्बे पिता न्याय्यः प्रबाधितुम्।
84कामं खलु न रोषो मे हैडिम्बे विद्यते त्वयि॥ किं तु रोषान्वितो जन्तुर्हन्यादात्मानमप्युता
85संजय उवाच श्रुत्वैतत् क्रोधताम्राक्षः पुत्रशोकसमन्वितः॥ अश्वत्थामानमायस्तो भैमसेनिरभाषत।
86यन्मा भीषयसे वाग्भिरसदेतद् वचस्तव।
87भीमात् खलु समुत्पन्नः कुरूणां विपुले कुले॥ पाण्डवानामहं पुत्रः समरेष्वनिवर्तिनाम्।
88रक्षसामधिराजोऽहं दशग्रीवसमो बले॥ तिष्ठ तिष्ठ न मे जीवन् द्रोणपुत्र गमिष्यसि।
89युद्धश्रद्धामहं तेऽद्य विनेष्यामि रणाजिरे॥ इत्युक्तवा क्रोधताम्राक्षो राक्षसः सुमहाबलः।
90द्रौणिमभ्यद्रवत् क्रुद्धो गजेन्द्रमिव केसरी॥ रथाक्षमात्रैरिषुभिरभ्यवर्षद् घटोत्कचः।
91रथिनामृषभं द्रौणिं धाराभिरिव तोयदः॥ शरवृष्टिं शरैौणिरप्राप्तां तां व्यशातयत्।
92ततोऽन्तरिक्षे बाणानां संग्रामोऽन्य इवाभवत्॥ अथास्त्रसम्मर्दकृतैर्विस्फुलिङ्गगैस्तदा बभौ।
93विभावरीमुखे व्योम खद्योतैरिव चित्रितम्॥ निशाम्य निहतां मायां द्रौणिना रणमानिना।
94घटोत्कचस्ततो मायां ससर्जान्तर्हितः पुनः॥ सोऽभवद् गिरिरत्युचः शिखरैस्तरुसंकटैः।
95शूलप्रासासिमुसलजलप्रस्रवणो महान्॥ तमञ्जनगिरिप्रख्यं द्रौणिदृष्ट्वा महीधरम्।
96प्रपतद्धिश्च बहुभिः शस्रसंधैर्न विव्यथे॥ ततो हसन्निव द्रौणिर्वज्रमस्रमुदैरयत्।
97स तेनास्रेण शैलेन्द्रः क्षिप्तः क्षिप्रं व्यनश्यत॥ ततः स तोयदो भूत्वा नीलः सेन्द्रायुधो दिवि।
98अश्मवृष्टिभिरत्युग्रो द्रौणिमाच्छादयद् रणे॥ अथ संधाय वायव्यमस्रमसविदां वरः।
99व्यथमद् द्रोणतनयो नीलमेघं समुत्थितम्॥ स मार्गणगणैौणिर्दिशः प्रच्छाद्य सर्वशः।
100शतं रथसहस्राणां जघान द्विपदां वरः॥ स दृष्ट्वा पुनरायान्तं रथेनायातकार्मुकम्। घटोत्कचमसम्भ्रान्तं राक्षसैर्बहुभिर्वृतम्॥ सिंहशार्दूलसदृशैर्मत्तद्विरदविक्रमैः
101गजस्थैश्च रथस्थैश्च वाजिपृष्ठगतैरपि॥ विकृतास्यशिरोग्रीवैर्हिडिम्बानुचरैः सह।
102पौलस्त्यैर्यातुधानैश्च तामसैश्चेन्द्रविक्रमैः॥ नानाशस्त्रधरैवीरैर्नानाकवचभूषणैः
103महाबलैर्भीमरवैः संरम्भोवृत्तलोचनैः॥ उपस्थितैस्ततो युद्धे राक्षसैयुद्धदुर्मदैः।
104विषण्णमभिसम्प्रेक्ष्य पुत्रं ते द्रौणिरब्रवीत्॥ तिष्ठ दुर्योधनाद्य त्वं न कार्य; सम्भ्रमस्त्वया।
105सहैभिर्धातृभिर्वीरैः पार्थिवैश्चेन्द्रविक्रमैः॥ निहनिष्याम्यमित्रांस्ते न तवास्ति पराजयः। सत्यं ते प्रतिजानामि पर्याश्वासय वाहिनीम्॥
106दुर्योधन उवाच न त्वेतदद्भुतं मन्ये यत् ते महदिदं मनः। अस्मासु च परा भक्तिस्तव गौतमिनन्दन॥
107संजय उवाच अश्वत्थामानमुक्त्वैवं ततः सौबलमब्रवीत्। वृतं रथसहस्रेण हयानां रणशोभिनाम्॥
108षष्ट्या रथसहस्रैश्च प्रयाहि त्वं धनंजयम्। कर्णश्च वृषसेनश्च कृपो नीलस्तथैव च॥
109उदीच्याः कृतवर्मा च पुरुमित्रः सुतापनः। दुःशासनो निकुम्भश्च कुण्डभेदी पराक्रमः॥
110पुरंजयो दृढरथः पताकी हेमकम्पनः। शल्यारुणीन्द्रसेनाश्च संजयो विजयो जयः॥
111कमलाक्षः परक्राथी जयवर्मा सुदर्शनः। एते त्वामनुयास्यन्ति पत्तीनामयुतानि षट्॥
112जहि भीमं यमौ चोभौ धर्मराजं च मातुल। असुरानिव देवेन्द्रो जयाशा मे त्वयि स्थिता॥
113दारितान् द्रौणिनां बाणैर्भृशं विक्षतविग्रहान्। जहि मातुल कौन्तेयानसुरानिव पावकिः॥
114एवमुक्तौ ययौ शीघ्रं पुत्रेण तव सौबलः। पिप्रीषुस्ते सुतान् राजन् दिधक्षुश्चैव पाण्डवान्॥
115अथ प्रववृते युद्धं द्रौणिराक्षसयोर्मधे। विभावर्यां सुतुमलं शक्रप्रह्लादयोरिव॥
116ततो घटोत्कचो बाणैर्दशभिर्गौतमीसुतम्। जघानोरसि संक्रुद्धो विषाग्निप्रतिमैदृद्वैः॥
117स तैरभ्याहतो गाढं शरैर्भीमसुतेरितैः। चचाल रथमध्यस्थो वातोद्धत इव दुमः॥
118भूयश्चाञ्जलिकेनाथ मार्गणेन महाप्रभम्। द्रौणिहस्तस्थितं चापं चिच्छेदाशु घटोत्कचः॥
119ततोऽन्यद् द्रौणिरादाय धनुर्भारसहं महत्। ववर्ष विशिखांस्तीक्ष्णान् वारिधारा इवाम्बुदः।।१३१
120ततः शारद्वतीपुत्रः प्रेषयामास भारत। सुवर्णपुलाञ्छत्रुघ्नान् खचरान् खचरं प्रति॥
121तद् बाणैरर्दितं यूथं रक्षसां पीनवक्षसाम्। सिंहैरिव बभौ मत्तं गजानामाकुलं कुलम्॥
122विधम्य राक्षसान् बाणैः साश्वसूतरथद्विपान्। ददाह भगवान् वह्निर्भूतानीव युगक्षये॥
123स दग्ध्वाक्षौहिणी बाणैर्नैर्ऋतीं रुरुचे नृप। पुरेव त्रिपुरं दग्ध्वा दिवि देवो महेश्वरः॥
124युगान्ते सर्वभूतानि दग्ध्वेव वसुरुल्वणः। रराज जयतां श्रेष्ठो द्रोणपुत्रस्तवाहितान्॥
125ततो घटोत्कचः क्रुद्धो रक्षसां भीमकर्मणाम्। द्रौणिं हतेति महती चोदयामास तां चमूम्॥
126घटोत्कचस्य तामाज्ञां प्रतिगृह्याथ राक्षसाः। दंष्ट्रोज्ज्वला महावक्त्रा घोररूपा भयानकाः॥
127ध्यात्तानना घोरजिह्वाः क्रोधतानेक्षणा भृशम्। सिंहनादेन महता नादयन्तो वसुन्धराम्॥
128हन्तुमभ्यद्रवन् द्रौणिं नानाप्रहरणायुधाः। शक्तीः शतघ्नीः परिघानशनीः शूलपट्टिशान्॥ खङ्गान् गदा भिन्दिपालान् मुसलानि परश्वघान्। प्रासानसींस्तोमरांश्च कणपान् कम्पनाञ्छितान्॥ स्थूलान् भुशुण्ड्यश्मगदाःस्थूणान् कार्णायसांस्तथा। मुद्रांश्च महाघोरान् समरे शत्रुदारणान्॥
129द्रौणिमूर्धन्यसंत्रस्ता राक्षसा भीमविक्रमाः। चिक्षिपुः क्रोधताम्राक्षाः शतशोऽथ सहस्रशः॥ तच्छस्रवर्षं सुमहद् द्रोणपुत्रस्य मूर्धनि। पतमानं समीक्ष्याथ योधास्ते व्यथिताभवन्॥
130द्रोणपुत्रस्तु विक्रान्तस्तद् वर्ष घोरमुच्छ्रितम्। शरैर्विध्वंसयामास वज्रकल्पैः शिलाशितैः॥
131ततोऽन्यैर्विशिखैस्तूर्णं स्वर्णपुखैर्महामनाः। निजघ्ने राक्षसान् द्रौणिर्दिव्यास्त्रप्रतिमन्त्रितैः॥
132तद्बाणैरर्दितं यूथं राक्षसां पीनवक्षसाम्। सिंहैरिव बभौ मत्तं गजानामाकुलं कुलम्॥
133ते राक्षसाः सुसंक्रुद्धा द्रोणपुत्रेण ताडिताः। क्रुद्धाः स्म प्राद्रवन् द्रौणिं जिघांसन्तो महाबलाः॥१४८
134तत्राद्भुतमिमं द्रौणिर्दर्शयामास विक्रमम्। अशक्यं कर्तुमन्येन सर्वभूतेषु भारत॥
135यदेको राक्षसी सेनां क्षणाद् द्रौणिर्महास्रवित्। ददाह ज्वलितैर्बाणै राक्षसेन्द्रस्य पश्यतः॥
136स हत्वा राक्षसानीकं रराज द्रौणिराहवे। युगान्ते सर्वभूतानि संवर्तक इवानलः॥
137तं दहन्तमनीकानि शरैराशीविषोपमैः। तेषु राजसहस्रेषु पाण्डवेयेषु भारत॥
138नैनं निरीक्षितुं कश्चिदशक्नोद् द्रौणिमाहवे। ऋते घटोत्कचाद् वीराद् राक्षसेन्द्रान्महाबलात्॥
139स पुनर्भरतश्रेष्ठ क्रोधादुद्भान्तलोचनः। तलं तलेन संहत्य संदश्य दशनच्छदम्॥
140स्वं सूतमब्रवीत् क्रुद्धो द्रोणपुत्राय मां वह। स ययौ घोररुपेण सुपताकेन भास्वता॥ द्वैरथं द्रोणपुत्रेण पुनरष्यरिसूदनः। स विनद्य महानादं सिंहवद् भीमविक्रमः॥ चिक्षेपाविध्य संग्रामे द्रोणपुत्राय राक्षसः। अष्टघण्टां महाघोरामशनि देवनिर्मिताम्॥
141तामवप्लुत्य जग्राह द्रौणिय॑स्य रथे धनुः। चिक्षेप चैनां तस्यैव स्यन्दनात् सोऽवपुप्लवे॥
142साश्वसूतध्वजं यानं भस्म कृत्वा महाप्रभा। विवेश वसुधां भित्त्वा साशनिर्भृशदारुणा॥
143द्रौणेस्तत् कर्म दृष्ट्वा तु सर्वभूतान्यपूजयन्। यदवप्लत्य जग्राह घोरां शङ्करनिर्मिताम्॥
144धृष्टद्युम्नरथं गत्वा भैमसेनिस्ततो मृप। धनुर्घोरं समादाय महदिन्द्रायुधोपमम्।
145मुमोच निशितान् बाणान् पुनौणेर्महोरसि॥ मुमोचाशीविषोपमान्।
146सुवर्णपुङ्खान् विशिखान् द्रोणपुत्रस्य वक्षसि॥ ततो मुमाच नाराचान् द्रौणिस्तांश्च सहस्रशः।
147धृष्टद्युम्नस्त्वसम्भ्रान्तो
148तावप्यग्निशिखप्रख्यैर्जघ्नतुस्तस्य मार्गणान्॥ अतितीव्र महद् युद्धं तयोः पुरुषपिहयोः।
149योधानां प्रीतिजननं द्रौणेश्च भरतर्षभ॥ ततो रथसहस्रेण द्विरदानां शतैत्रिभिः।
150षड्भिर्वाजिसहस्रश्च भीमस्तं देशमागमत्॥ ततो भीमात्मजं रक्षो धृष्टद्युम्नं च सानुगम्। अयोधयत धर्मात्मा द्रौणिरक्लिष्टविक्रमः॥ तत्राद्भुततमं द्रौणिर्दर्शयामास विक्रमम्।
151अशक्यं कर्तुमन्येन सर्वभूतेषु भारत॥ निमेषान्तरमात्रेण साश्वसूतरथद्विपाम्। अक्षौहिणी राक्षसानां शितैर्बाणैरशातयत्॥ मिषतो भीमसेनस्य हैडिम्बेः पार्षतस्य च।
152यमयोधर्मपुत्रस्य विजयस्याच्युतस्य च॥ प्रगाढमञ्जोगतिभिर्नाराचैरभिताडिताः।
153निपेतुर्द्विरदा भूमौ सशृङ्गा इव पर्वताः॥ निकृत्तैर्हस्तिहस्तैश्च विचलद्भिरितस्ततः।
154रराज वसुधा कीर्णा विसर्पद्भिरिवोरगैः॥ क्षिप्तैः काञ्चनदण्डैश्च नृपच्छत्रैः क्षितिर्बभौ।
155द्यौरिवोदितचन्द्रार्का ग्रहाकीर्णा युगक्षये॥ प्रवृद्धध्वजमण्डूकां भेरीविस्तीर्णकच्छपाम्।
156छत्रहंसावलीजुष्टां फेनचामरमालिनीम्॥ कङ्कगृध्रमहाग्राहां नैकायुधझषाकुलाम्।
157विस्तीर्णगजपाषाणां हताश्वमकराकुलाम्॥ रक्षक्षिप्तमहावप्रां पताकारुचिरदुमाम्।
158शरमीनां महारौद्रां प्रासशक्त्यष्टिडुण्डुभाम्॥ मजामांसमहापां कबन्धावर्जितोडुपाम्। केशशैवलकल्माषां भीरूणां कश्मलावहाम्॥ नागेन्द्रहययोधानां शरीरव्ययसम्भवाम्।
159शोणितीयमहाघोरां द्रौणिः प्रावर्तयन्नदीम्॥ योधार्तरवनि?षां क्षतजोर्मिसमाकुलाम्। श्वापदातिमहाघोरां यमराष्ट्रमहोदधिम्॥ निहत्य राक्षसान् बाणैौणिहँडिम्बिमार्दयत्।
160पुनरप्यतिसंक्रुद्धः सवृकोदरपार्षतान्॥ स नाराच गणैः पार्थान् द्रौणिर्विद्ध्वा महाबलः।
161जघान सुरथं नाम द्रुपदस्य सुतं विभुः॥ पुनः शत्रुजयं नाम द्रुपदस्यात्मजं रणे। बलानीकं जयानीकं जयाश्वं चाभिजनिवान्॥
162श्रुताह्वयं च राजानं द्रौणिनिन्ये यमक्षयम्। त्रिभिश्चान्यैः शरैस्तीक्ष्णैः सुपुजैर्हेममालिनम्॥ जधान स पृषघ्रं च चन्द्रसेनं च मारिष। कुन्तिभोजसुतांश्चासौ दशभिर्दश जनिवान्॥ अश्वत्थामा सुसंक्रुद्धः संधायोग्रमजिह्मगम्। मुमोचाकर्णपूर्णेन धनुषा शरमुत्तमम्॥ यमदण्डोपमं घोरमुद्दिश्याशु घटोत्कचम्।
163स भित्त्वा हृदयं तस्य राक्षसस्य महाशरः॥ विवेश वसुधां शीघ्रं सुपुङ्खः पृथिवीपते।
164तं हतं पतितं ज्ञात्वा धृष्टद्युम्नो महारथः॥ द्रौणेः सकाशाद् राजेन्द्र व्यपनिन्ये रथोत्तमम्।
165ततः पराङ्मुखनृपं सैन्यं यौधिष्ठिरं नृप॥ पराजित्य रणे वीरो द्रोणपुत्रो ननाद ह। पूजितः सर्वभूतेषु तव पुत्रैश्च भारत॥
166हतपतितैः क्षणदाचरैः समन्तात्। निधनमुपगतैर्मही कृताभूद् गिरिशिखरैरिव दुर्गमातिरौद्र॥
167तं सिद्धगन्धर्वपिशाचसंघा नागाः सुपर्णाः पितरो वयांसि। मपूजयन्नप्सरसः सुराश्च॥
अङ्ग्रेजी
1Sanjaya said Enraged at the slaughter of his son, while he was sitting with the desire of dying without food, Somadatta said these words to Satyakiक्षत्रधर्म: पुरा दृष्टो यस्तु देवैर्महात्मभिः।
2Why, O Satvata, without observing the Kshatriya duties as formerly laid down by the gods, have you taken to the practices of robbers?
3How can a wise person, practising the Kshatriya duties, strike in battle one who runs away or is helpless or has laid aside his weapons or who begs (for his life)?
4O Satvata, it is said that among the Vrishnis there are two principal and mighty car-warriors in battle, namely, the highly highly energetic Pradyumna and yourself.
5Why then did you practise such a cruelty and commit such an act, that would lead to your downfall, towards one that had sat in prayer and whose arms had been cut-off by Partha?
60 wicked one, suffer (now) the consequences of that act of yours in battle. Exerting my strength, O fool, I will today cutoff your head with arrows?
7O Satvata, I swear by my two sons, by what is dear to me and by the virtuous deeds, if before this night comes to a close I fail to destroy you, you that so much pride on your heroism, together with your sons and younger brothers, unless you are backed up by fishnu, the son of Pritha, then, O wretch of Vrishnis, may I fall into dreadful hell.
8The highly powerful Somadatta, excited with wrath, having said thus, blew loudly (his) conch and sent forth roars like a lion.
9Then the greatly powerful Satyaki endued with eyes (beautiful) as lotus petals and possessed of leonine teeth greatly enraged thus addressed Somadatta.
10"O descendant of the Kurus, I entertain not the least fear in my heart whether fighting with you or with others.
11I shall not experience the slightest pain, even if backed up by all your forces you fight with me, Oscion of the Kuru race.
12Observant of the practices of the Kshatriyas as I am, I can to be terrified with words smelling of battle and insulting to the virtuous.
13If, O lord of men, you are desirous of fighting with me, strike me with sharpened arrows and I also will strike you (in return).
14O king, your son, the mighty car-warrior Bhurisrava has been slain. Then the heroic Shala and Vrisena too have been destroyed.
15I will today destroy you also together with your sons and friends, you are a descendant of the Kuru race and are endued with great prowess. Now remain carefully in battle.
16King Yudhishthira is always characterised by charity, self-restraint, purity, absence of cruelty, modesty, intelligence and forgiveness and all (the virtuous) that do not perish.
17You, who have been already slain by the energy of that one who standard bears the mark of a drum, will be destroyed in battle together with Shakuni and Soubala.
18I swear today by Krishna's feet and all the meritorious acts that I had done before, that I will wrathfully kill you in battle together with your sons, with arrows.
19If, however, you run away (from the field), you may be freed (from me).' Thus addressing each other, with eyes reddened with rage.
20Those two foremost of men began to discharge arrows (at each other, Then with a thousand cars and ten thousand cars and ten thousand horses.
21Duryodhana stood surrounding Somadatta. Shakuni, too excited with wrath and armed with all the weapons.
22And surrounded by sons and grandsons and brother powerful as Indra himself (followed Duryodhana's example), Your youthful brother-in-low. O king, endued with a body hard as the thunderbolt.
23And gifted with wisdom and who had with him one hundred thousand steeds of best breed, completely hemmed in that mighty bowman Somadatta.
24Supported by those heroes, (Somadatta) covered Satyaki with arrows. Seeing him covered with straight arrows,
25Dhristadyumna, followed by a large army, proceeded wrathfully (towards him). Like the roar of waters dashed into fury by a terrible hurricane.
26There arose, O king, a great tumult among the (two) forces striking each other. Somadatta then pierced Satvata with nine arrows.
27Satyaki too pierced that foremost of Kurus with nine shafts. Deeply wounded in battle by that powerful and firm wielder of bow.
28(Somadatta) leaned against the terrace of his car and (then) swooned away and was deprived of consciousness. Seeing that he was deprived of consciousness, his charioteer, in great hurry.
29Carried away the heroic and mighty carwarrior Somadatta from (the field of) battle. Beholding him deprived of senses and afflicted with the arrows of Yuyudhana.
30Drona desirous of slaying the heroic (Yadu rushed (at him). Seeing (i.e. Drona advance), Yudhishthira (putting himself) at the head (of his troops).
31With the desire of rescuing the high-souled perpetuator of the Yadu race surrounded him on all sides. Then there commenced a battle between Drona and the Pandavas,
32Like that (which took place) in days of yore between Bali and the celestials (both) desirous of the conquest of the three worlds. Then covering the Pandava army with arrowy showers.
33The highly-energetic son of Bharadvaja pierced Yudhishthira also. (Drona then struck) Satyaki with ten darts and the son of Prishata (i.e. Dhristadyumna) with twenty five darts.
34(And he pierced) Bhimasena with nine, Nakula with five, Sahadeva with eight and Shikhandi with one hundred arrows.
35That mighty armed one (then pierced) each of (the five) sons of Draupadi with five arrows, Virata the king of Matsyas with eight, Drupada with ten darts.
36Yudhamanu with three and Uttamanja with six (arrows) in that battle. (Similarly) piercing many other soldiers (he) rushed against Yudhishthira.
37(Thus) struck by Drona, the troops of the son of Pandu with loud wails fled away in terror in ten directions, O king.
38Seeing that are army was being slaughtered by Drona, Phalguna Partha, enraged a little, advanced speedily against his preceptor.
39O king, beholding that Drona too was advancing against Vibhatsu in that battle, the soldiers of Yudhishthira rallied again.
40Then again commenced a battle between the sons of Bharadvaja and the Pandavas. Drona, O king, completely surrounded by your sons.
41Began to destroy the troops of the Pandavas, as fire (consumes) a heap of cotton. (He then) looked like the radiant sun and was endued with the resplendence of a blazing fire.
42O king, seeing Drona incessantly discharge fierce arrows like sparks of fire from his bow drawn to a circle and like the scorching sun.
43Consume the evenings there was none among the arıny that could withstand him. Those persons who stood before Drona (in order to resist him).
44Had their heads cut-off by Drona with arrows which (then) entered into the earth. The army of the Pandavas thus slaughtered by that high-souled one.
45Again ran away in terror (even) in the very sight of Savyasachi. Seeing his lines broken by Drona at (that) night, O Bharata.
46Jishnu said to Govinda "proceed towards the car of Drona.” Then that Dasarha (chief) drove the horses, looking like silver or milk of cows or like the Kunda flower, towards the car of Drona. Sceing that Phalguna was proceeding towards Drona, Bhimasena too.
47Ordered his own charioteer to take him towards Drona's troops. Visaka (the charioteer of Bhima), hearing those words of his (master) guided the steeds.
48Behind Jishnu of unerring aim, O foremost of the Bharatas. Seeing those two brothers resolutely rush towards Drona's division.
49The Panchalas, the Srinjayas, the Matsyas, the Chedis, the Kauravas, the Kosalas and those mighty car-warriors, the Keykayas followed suit, O great king.
50Then, O king, ensued a dreadful encounter, making the hair stand erect. Vivastsu, then, attacked the right and Vrikodara the left flank of your army with innumerable cars. Seeing those two foremost of men, viz., Bhimasena and Dhananjaya, (proceed towards Drona's troops).
51Dhristadyumna as well as the highly powerful Satyaki rushed (at them) like the roar of waters dashed into fury by a terrible hurricane.
52There arose a great tumult among the combatants striking each other. Seeing Satyaki in battle and enraged at the slaughter of the son of Somadatta,
53The son of Drona rushed furiously against Satvatta at the van of battle. (Seeing) him proceed towards the car of the grandson of Sini in battle.
54That gigantic Rakshasa, the of Bhimasena, possessed of enormous strength, rushed (at him) inounted on a huge and awfully dreadful car made of black iron covered with bear-skin, measuring thirty Nalvas in height and width, furnished with various machines and emitting thundering roars like those of a mighty (mass of) clouds.
55(And it was) drawn by animals looking like elephants; but they were neither elephants nor horses. With its wings and feet outstretched son and with expanded eyes and emitting (terrible) shrieks.
56A prince of vultures sat on its towering standard. (That car) was adorned with red flags furnished with rows of bones.
57And with eight wheels. (And he) sat down on this car surrounding by one Akshauhini of terrible-looking Rakshasa armed with maces and clubs and carrying rocks an trees in their hands. The kings were (greatly) pained on seeing him (to advance) with upraised bow.
58Look like the very destroyer himself, mace in hand, at the time of universal dissolution. (And he) resembled a mountain peak, was frightful to look at and dreadful.
59(He) had terrible teeth and a dreadful face, was possessed of arrow-like ears, high cheek bones, shooting hair, un-natural eyes, flaming mouth and a sunken belly.
60His oesophagus was deep as a yawning pit and his head was furnished with a coronet. He was dreadful to all creatures and his jaws were as wide as those of the Destroyer himself.
61Seeing Gatotkacha, the lord of the Rakshasas endued with splendour and capable of striking terror into foes, advance upraising his great bow.
62Your son's forces struck with panic became as much agitated as when the waves of Ganga (dashed into fury) by a tempest are agitated into whirlpools.
63Struck with panic by the leonine roars sent forth by Ghatotkacha, the elephants began to pass urine and the kings were greatly distressed.
64Hurled by the Rakshasa who became more powerful on night-fall, there began to fall from all sides showers of stones on the ground.
65Showers of iron, wheels, Bhushundis, arrows, spears, Sataghness and axes also began to fall there incessantly.
66Seeing that furious and terrible battle the kings, your sons and Karna too, being (greatly) distressed, ran away from the battle field).
67There the haughty son, of Drona only proud of his prowess in weapons, stood without fear (and he) soon did away with the illusion created by Ghatotkacha.
68Enraged at the illusion being dispelled (by the son of Drona), Ghatotkacha began to discharge fierce arrows. Those (arrows) penetrated into (the body of) Asvatthama. As snakes insensible with rage furiously (enter into) an ant-hill, those arrows penetrating through (the body of) the son of Saradvata became covered with blood.
69And then speedily entered into the earth like serpents (entering) an ant-hill. The lighthanded and powerful Ashvatthama too, excited with wrath.
70Furiously pierced Ghatotkacha with ten arrows. Deeply pierced in the vital parts by the son of Drona, Ghatotkacha.
71Became greatly afflicted and then took up a wheel furnished with one hundred thousand spokes. (this wheel) the edge of which was sharp as that of a razor and which was as resplendent as the morning sun and was studded with gems and precious stones.
72Was hurled by the son of Bhimasena at Ashvatthama with the desire of slaying (him). cut-off into fragments by the son of Drona with arrows as it coursed with great speed (towards him).
73If fell down on the ground like the purposes of an unlucky person. Seeing his wheel cut down, Ghatotkacha speedily.
74Covered the son of Drona with shafts as Sarbhanu (i.e. Rahu) swallows the creator of light (i.e. the sun). The resplendent son of Ghatotkacha resembling a mass of antimony.
75Arrested the advance of the son of Drona as the king of mountains (checks the career of) the wind. (Struck with arrows) by the heroic Anjanaparva, the grandson of Bhimasena.
76(The son of Drona) looked like the mountain Meru drenched with (copious) showers of rain from the clouds. Ashvatthama also endued with a prowess equal to that of Rudra or Upendra, becoming highly enraged.
77Cut off the standard of Anjanaparva with one arrow, his two charioteers with two and his Trivenduka with four (arrows).
78With one (arrow) he cut-off his bow and with four his four steeds. Deprived of his car, as he (i.e. the son of Ghatotkach) took up a scimitar studded with golden stars, in his hand and flourished it, (Ashvatthama) severed it into two parts of by a keen dart. Then, O king, the grandson of Hidimva speedily (took up) a mace decked with gold;
79And whirling it, (he) hurled (that mace at Ashvatthama). But the son of Drona, striking it (with arrows) filled it (to the ground). Then, leaping up in the air and roaring like black clouds, Anjaniparva began to pour down son showers of trees from the firmament. Then the son of Drona began to pierce that one capable of (creating) illusions by means of shafts in the sky as the sun (pierces) the clouds with his rays. Seated on his car again decked with gold, when that one of great strength.
80Looking like a high and beautiful mountain of antimony, descended to the earth, the son of Drona slew th the of Bhima's son, Anjanaparva, clad in armour as Maheshvara (killed) the Asura) Andhaka in days of yore. Seeing his son of enormous strength killed Ashvatthama.
81(Ghatotkacha), the ornaments of whose arms were falling down from rage, came up to the son of Drona who consuming the Pandava army like a raging forest-fire and fearlessly
82Ghatotkacha said O son of Drona, 'wait, wait.' You will not escape alive from me. I will today destroy you as the son of Angi (i.e. Kartikeya) rived the (mountain) Krouncha.
83Ashvatthama said O son equal in prowess to a celestial, go and fight with others. O son of Hidimva, it is not proper for the father to fight with the son.
84O son of Hidimva, I am in no way angry with you in my mind. But when a creature is excited with rage, it may (then) kill its own self.
85Sanjaya said Hearing those words, the son of Bhimasena who was filled with grief for the loss of son and whose eyes became copper-coloured in rage, addressed Ashvatthama thusकिमहं कातरो द्रौणे पृथग्जन इवाहवे॥
86“What! Am I like a common individual, unable to fight, O son of Drona, that you are terrifying me with words? These words of yeurs are (highly) improper.
87I am born of Bhima in the great race of the Kurus and am the son of the Pandavas who never run away from battle.
88I am the Emperor of the Rakshasas and equal to the ten-necked (Ravana) in prowess. O son of Drona, wait, wait, you will never escape alive from me.
89I will, today, put an end to your desire for fight on the field of battie.” Saying thus, that highly powerful Rakshasas, with eyes (red) as copper in wrath.
90Rushed furiously against the son of Drona as a lion (rushes against) the king of elephants. (Then) Ghatotkacha began to discharge showers of arrows of the measure of the Aksha of a car.
91At that foremost of car-warriors, the son of Drona, as a cloud (sends down) showers of rain. (But) the son of Drona allayed that down pour of arrows by means of his (own) shafts, before they could reach him.
92It, then, seemed, that another fight was raging in the firmament between the arrows. In consequence of the sparks emitted forth by the clash of weapons, it seemed.
93That the firmament was studded with glowworms during the night. Beholding his illusion destroyed by the son of Drona, proud (of his prowess) in battle.
94Ghatotkacha then disappeared from view again and created (another) illusion (by virtue of this new illusion); he assumed the shape of a towering mountain abounding with peaks and trees.
95And having a great fountain of water from which spears, lances, swords and heavy clubs, flowed incessantly. The son of Drona, beholding that mountain looking like a mass of antimony.
96From which innumerable weapons were being rained down, was not at all afflicted. The son of Drona, then, as if with a smile, invoked into existence the weapon of Bajra.
97By means of that weapon he soon destroyed that prince of mountains. Then he (i.e., Ghatotkacha) wearing the shape of a blue cloud adorned with rain-bow in the firmament.
98Covered the son of Drona with furious showers of stones in battle. Thereupon, aiming ihe Vayavya weapon, that foremost of those skilled in weapons (viz.,)
99The son Drona destroyed that rising blue cloud covering all points completely with numerous arrows, the son of Drona.
100That foremost of two-legged creatures. destroyed one hundred thousand cars. He (then) saw Ghatotkach come again fearlessly on a car bending his bow and surrounded by a host of Rakshasas, resembling (in shape) lions and tigers, endued with the prowess of infuriated elephants.
101Riding on elephants, cars and horses and possessed of unnatural, faces head and necks. Those followers of the son of Hidimva.
102Belonged to Pulasta and Yatudhana clans and like them, were (all) equal to Indra in prowess. (These Rakshasa) heroes wielded several (sorts of) armours.
103Were dreadful to look at, excited with wrath and their eyes were rolling in ire. Accompanied by those Rakshasas difficult of being vanquished. (Ghatotkacha) appeared on the field of battle.
104Seeing that your son grew (greatly) dispirited (at the sight of these Rakshasas; the son of Drona thus addressed him. "O Duryodhana, wait. You need not entertain any fear (of the Rakshasas).
105(Remain here) with your heroic brothers and with the kings equal in prowess to Indra himself. I will destroy your enemies. You will not meet with reverse; I tell you (this) truly. Now cheer up (your) army.
106Duryodhana said I do not deem it (i.e., what you say) wonderful because you have a large mind and (because), O son of Goutama's daughter, you are devotedly attached to us.
107Sanjaya said Thus addressing Ashvatthama, he then said to the son of Subala-"(Arjuna) is surrounded by one hundred thousand cars, adorning the (field of) battle.
108Do you mark against Dhananjaya with one thousand cars, Karna, Vrisasena, Kripa as well as Nila. as
109And the warriors of the North, Kritavarma, the sons of Purumitra, Dusasana, Nikumva, Kundavedi, Purukrama.
110And Puranjaya, Dridaratha, Pataki, Hemapusyaka, Shalya, Aruni, Indrasena, Sanjaya, Vijaya, Jaya.
111And Kamalaksha, Parakrathi, Jayadharma, Sudarsana-(all) these will follow you together with sixty thousand infantry.
112Destroy, O uncle, Bhima, the twins (i.e., Nakula and Sahadeva) as well the Dharmaraj, as the Asuras. My hope of success lies in you.
113(They) are already deeply wounded, their bodies are mangled with shafts by the son of Drona. O uncle, (now) destroy the sons of Kunti, as the son of Agni (i.e., Kartikeya) slew the Asuras.
114Thus spoken to by your son, the son of Subala, desirous of doing your son good, marched quickly, O king, for the purpose of destroying the Pandavas.
115Then commenced on that night a dreadful encounter between the son of Drona and the Rakshasas (Ghatotkacha) like that (which had taken place in days of yore) between Shakra and Prahrada.
116Then Ghatatkacha, excited with, anger struck the son of the daughter of Goutama on the chest with ten strong arrows (fierce) like the venom or the fire.
117Deeply wounded by those arrows sent by the son of Bhima, he (i.e., Ashvatthama), like a tree shaken by the tempest trembled on the terrace of his car.
118Again by means of a broad-headed shaft, Ghatotkacha soon cut-off that highly lustrous bow wielded by the son of Drona.
119Then taking up another strong bow capable of sustaining a great strain, the son of Drona poured showers of keen arrows as the clouds (pour down) showers of rain.
120Then, O Bharata, the son of Saradvati sent gold winged and sky-ranging destructive of foes against that ranger of the sky.
121That great host of the broad-chested Rakshasas, sore oppressed with his arrows, looked like a herd of furious elephants attacked) by a lion.
122Like the god Agni consuming the creatures at the end of a Yoga, he began to consume with his arrows the Rakshasas together with (their) horses, charioteers, cars and elephants. arrows
123Consuming one Akshauhini of Rakshasa troops with his shafts, he shone like the divine Maheshvara in heaven when the latter had burnt down (the chief of) Tripura in days of yore.
124Having consumed the hostile forces, the son of Drona, the forernost of victors, shone like the resplendent Agni burning all the creatures at the end of a Yuga.
125Then Ghatotkacha, greatly enraged ordered that vast army of Rakshasas capable of achieving terrible feats, to slay the son of Drona.
126In obedience to that order of Ghatotkacha, the Rakshasas, possessed of blazing teeth, large faces and terrible features, capable of causing dread.
127Having gaping mouths, long tongues and eyes burning in ire, causing the earth to tremble with great leonine roars.
128And wielding several (sorts of) weapons rushed to slay the son of Drona. These Rakshasas, of gigantic strength and with eyes reddened with wrath, began to shower upon the head of the son of Drona hundreds and thousands of awfully terrible darts, Sataghness, spiked maces, Asanis, lances, axes, scimitars, maces, Bhindipalas, heavy clubs, battle axes, spears, swords, lances, Kunapas, polished Kampanas, sthulas, Bhushundees, stones. vessels of treacle, sthunas made of black iron and clubs (all) destructive of foes.
129Seeing that dreadful shower of weapons was falling upon the head of the son of Drona your warriors were greatly distressed (at heart).
130(But) Drona's son dauntlessly baffled that dreadful and impending shower of weapons by means of his own shafts, hard as the thunderbolt and sharpened on stones.
131Then that high-minded son, of Drona, quickly destroyed the Rakshasas with other gold winged shafts inspired with the mantras of celestial weapons.
132The broad chested Rakshasa army, crushed by his arrows, looked like a herd of furious elephants oppressed by lions.
133Sore oppressed by the son of Drona those Rakshasas, endued with enormous strength, became mad with rage and angrily rushed against Drona's son in order to slay him.
134There, 0 Bharata, the son of Drona displayed such wonderful exploits as are incapable of being achieved by any other being among all the creatures.
135In as much as single-handed the son of Drona, versed in great weapons, by means of blazing darts, burnt that Rakshasa ariny in a moment in the very presence of the Rakshasa king.
136The son of Drona, while (thus burning that Rakshasa host in battle shone like the Samvartaka fire (consuming) all the creatures at the end of a Yuga.
137While engaged in consuming the forces with arrows (fierce) as poisonous snakes, among those thousands of kings on the side of the Pandavas, OBharata.
138None else could look at the son of Drona in that encounter except Ghatotkacha, the heroic and highly powerful king of the Rakshasas.
139O best of the Bharatas, again he (i.e., Ghatotkacha), with eyes rolling in rage, striking his palms and biting his lip.
140Said angrily to his charioteer “Bear me towards the son of Drona.” Ascending that terrible looking (car) furnished with triumphal banners, that destroyer foes again marched against the son of Drona in order to engage in a single combat with him. Sending forth a thundering roar like that of a lion, that terriblypowerful Rakshasa, whirling a highly dreadful Asani of celestial make and furnished with eight bells, hurled it in that encounter at the son of Drona.
141Placing his bow on the car and jumping down, the son of Drona seized it and hurled it back at him (i.e. the Rakshasa, (Seeing that Asani proceed towards him) he leaped down from his car.
142That dreadful Asani of great luster having consumed to ashes the car together with the steeds, the driver and the standard, rived the earth and (then) penetrated into it.
143Seeing the son of Drona achieve that (wonderful) feat all the creatures adored (him) inasmuch as leaping down from his car he seized that (Asani) made by Sankara.
144Then, O king, riding on the car of Dhritarashtra and taking up a dreadful bow like the formidable bow of Indra (himself), the son of Bhimasena.
145Began again to discharge sharpened arrows at the high-soulcd of Drona. Dhristadyumna also, nothing daunted, discharged (arrows) fierce as poisonous snakes.
146Furnished with gold wings and excellent at the chest of the son of Drona. Thereupon
147Drona's son hurled at them thousands of Narachas.
148(But) those two (i.e., Dhristadyumna and the Rakshasa) cut-off with their own shafts, having the touch of fire, the arrows discharged by Drona's son). (Then an awfully terrible battle took place between those two best of men.
149And the son of Drona caused a great delight to the warriors, O best of the Bharatas. Then followed by one thousand cars, three hundred elephants.
150And six thousand steeds Bhimasena made his appearance at that spot (where the battle was raging). But the virtuous-souled son of Drona, possessed of excellent prowess, continued to fight with the heroic son of Bhimasena and Dhristadyumna together with his younger brothers; there the son of Drona achieved the most marvellous exploit.
151Incapable of being performed by any one among all the creatures. O Bharata, within the twinkling of an eyes, he destroyed by means of arrows one Akshauhini of the Rakshasa army together with horses, drivers, cars and elephants, in the very sight of Bhimasena, the son of Hidimva, the son of Prishatha.
152The twins, the son of Dharma, Vijaya and Achyuta. Pierced deeply with the strightcoursing shafts.
153The tuskers fell down on earth like mountains devoid of (their) peaks with the trunks of elephants chopped off (by arrows) that were still moving about here and there.
154The earth being strewn it looked as beautiful as if strewn around with moving snakes; with golden staves cut (to pieces) and royal umbrellas (lying scattered all over the field of battle) the earth looked like.
155The firmament studded with (many) suns, moons and planets at the end of a Yuga. Tell standards constituted the frogs, drums the large tortoises.
156Huge elephants the stones, elephants and horses the sharks, cars the unstable and great banks, flags the beautiful trees.
157Arrows the fishes, lances, darts and swords the frightful snakes, marrow and flesh the deep mire, headless bodies, the ratters;
158Profusion of hair (of men and animals) the moss, lamentations of warriors the roar and blood flowing from the wounds formed the waves of that impetuous river of blood formed numerous by the blood shedding from the bodies of huge elephants, horses and combatants and inspiring the coward with terror-which the son of Drona caused to flow there.
159(It looked) frightful with the (dead) bodies of foot soldiers and (it flowed towards) that great ocean, that is, the abode of Yama. Having destroyed the Rakshasa the son of Hidimva with shafts.
160Waxing worth again, Drona's son having pierced with numerous shafts those great carwarriors, the of Pritha including Vrikodara and the son of Prishata.
161Killed, O Lord, one of the sons of Drupada, Suratha by name. Then in that encounter he killed the younger brother of Suratha, Satrunjaya by name and also Balmika, Jayanika and Jaya. Then again, roaring like a lion, the son of Drona, by means of sharpened sons arrows.
162Slew Prishadhru and the proud Chandrasena. (Then) with ten (darts) he destroyed ten sons of Kuntibhoja with another three red-eyed arrow graced with beautiful wings he dispatched O king of kings, to the abode of Yama, Shtrutayush. (He then) sent the powerful Satrunjaya to the abode of Shakra. Ashvatthama, then, greatly enraged, fixed a terrible and uncrooked (arrows) (on his bowstring). (And) drawing the string up to his very ear, he soon discharged from his bow that excellent and formidable (arrow) looking like Yamadanda at Ghatotkacha.
163O Lord of earth, that great arrow furnished with beautiful wings, riving the heart of that Rakshasa, penetrated into the earth.
164Seeing him fallen down and taking him for dead, the great car-warrior Dhristadyumna. placed him upon another car and bore him away from the presence of the son of Drona, O king kings.
165Thus the car-warriors of Yudhishthira were driven back O king. Vanquishing his enemies, the heroic son of Drona uttered thundering shouts and he was adored by all men and by your sons, O lord.
166Scattered all over with the fallen bodies of the dead night-rangers struck down and mangled by hundreds of shafts, the earth looked dreadful and became impassable as if strewn with mountain-peaks.
167Then the Siddhas, the Gandharvas, the Pishachas, the Nagas, the birds, the Pitris, ravens, the Rakshas, the ghosts, the Apsaras and the celestials all joined in adoring the son of Drona. Then the Siddhas, the Gandharvas, the Pishachas, the Nagas, the birds, the Pitris, ravens, the Rakshas, the ghosts, the Apsaras and the celestials all joined in adoring the son of Drona.
हिन्दी
1सञ्जय ने कहा — अपने पुत्र के वध से क्रुद्ध होकर, अन्न त्यागकर प्राण देने की इच्छा से बैठे हुए सोमदत्त ने सात्यकि से ये वचन कहे (क्षत्रधर्मः पुरा दृष्टो यस्तु देवैर्महात्मभिः।) —
2"हे सात्वत, महात्मा देवताओं द्वारा पूर्वकाल में निर्धारित क्षत्रियधर्म का पालन किए बिना तुमने डाकुओं की रीति क्यों अपना ली?
3क्षत्रियधर्म का पालन करने वाला बुद्धिमान् पुरुष युद्ध में उस पर कैसे प्रहार कर सकता है जो भाग रहा हो, अथवा असहाय हो, अथवा जिसने अपने अस्त्र रख दिए हों, अथवा जो (अपने प्राणों की) भिक्षा माँग रहा हो?
4हे सात्वत, कहा जाता है कि वृष्णियों में युद्ध के दो प्रमुख महारथी हैं — परम तेजस्वी प्रद्युम्न और तुम स्वयं।
5फिर तुमने ऐसी क्रूरता क्यों की और ऐसा कर्म क्यों किया जो तुम्हारे पतन का कारण बनेगा — उस पुरुष के प्रति, जो प्रार्थना में बैठा था और जिसकी भुजाएँ पार्थ द्वारा काट दी गई थीं?
6हे दुष्ट, अब युद्ध में अपने उस कर्म का फल भोग। हे मूर्ख, अपना बल लगाकर मैं आज बाणों से तेरा सिर काट डालूँगा।
7हे सात्वत, मैं अपने दोनों पुत्रों की, अपनी प्रिय वस्तुओं की और अपने पुण्यकर्मों की शपथ लेता हूँ — यदि यह रात्रि समाप्त होने से पूर्व मैं तुझे, जो अपनी वीरता पर इतना गर्व करता है, तेरे पुत्रों और अनुजों सहित नष्ट न कर सका — जब तक कि पृथापुत्र जिष्णु तेरा साथ न दें — तो, हे वृष्णियों के अधम, मैं भयानक नरक में गिरूँ।
8क्रोध से उत्तेजित अत्यन्त शक्तिशाली सोमदत्त ने यह कहकर उच्च स्वर में (अपना) शंख बजाया और सिंह के समान गर्जना की।
9तब कमलदलों के समान (सुन्दर) नेत्रोंवाले और सिंह के समान दाँतोंवाले अत्यन्त शक्तिशाली सात्यकि ने अत्यन्त क्रुद्ध होकर सोमदत्त को इस प्रकार सम्बोधित किया —
10"हे कुरुवंशी, चाहे मैं आपसे युद्ध करूँ या दूसरों से, मैं अपने हृदय में तनिक भी भय नहीं रखता।
11हे कुरुवंशी, यदि आप अपनी समस्त सेनाओं के बल पर भी मुझसे युद्ध करें, तो भी मुझे तनिक कष्ट न होगा।
12क्षत्रियों की रीतियों का पालन करने वाला मैं युद्ध की गन्धवाले और सज्जनों का अपमान करने वाले वचनों से भयभीत नहीं हो सकता।
13हे नरेश, यदि आप मुझसे युद्ध करने के इच्छुक हैं, तो तीक्ष्ण बाणों से मुझ पर प्रहार कीजिए, और मैं भी (बदले में) आप पर प्रहार करूँगा।
14हे राजन्, आपका पुत्र, महारथी भूरिश्रवा, मारा जा चुका है। फिर वीर शल और वृषसेन भी नष्ट किए जा चुके हैं।
15आप कुरुवंशी हैं और महान् पराक्रम से सम्पन्न हैं; आज मैं आपको भी आपके पुत्रों और मित्रों सहित नष्ट कर दूँगा। अब युद्ध में सावधान रहिए।
16राजा युधिष्ठिर सदा दान, आत्मसंयम, पवित्रता, निर्दयता के अभाव, विनय, बुद्धि और क्षमा तथा उन समस्त (सद्गुणों) से लक्षित हैं जो कभी नष्ट नहीं होते।
17जिनकी ध्वजा पर दुन्दुभि का चिह्न है, उन्हीं के तेज से आप पहले ही मारे जा चुके हैं; आप शकुनि और सौबल सहित युद्ध में नष्ट होंगे।
18मैं आज कृष्ण के चरणों की और पहले किए गए अपने समस्त पुण्यकर्मों की शपथ लेता हूँ कि मैं क्रोधपूर्वक आपको आपके पुत्रों सहित बाणों से युद्ध में मार डालूँगा।
19किन्तु यदि आप (रणभूमि से) भाग जाएँ, तो आप (मुझसे) मुक्त हो सकते हैं।" इस प्रकार एक-दूसरे को सम्बोधित करके, क्रोध से रक्तवर्ण आँखें लिए —
20— वे दोनों पुरुषश्रेष्ठ (एक-दूसरे पर) बाण छोड़ने लगे। तब एक सहस्र रथों और दस सहस्र अश्वों सहित —
21— दुर्योधन सोमदत्त को घेरे खड़ा रहा। शकुनि भी क्रोध से उत्तेजित और समस्त अस्त्रों से सज्जित होकर —
22— तथा स्वयं इन्द्र के समान शक्तिशाली अपने पुत्रों, पौत्रों और भाइयों से घिरा हुआ (दुर्योधन के अनुसरण में लगा)। हे राजन्, वज्र के समान कठोर शरीरवाले आपके युवा साले ने —
23— जो बुद्धि से सम्पन्न था और जिसके पास उत्तम नस्ल के एक लाख अश्व थे, उन महाधनुर्धर सोमदत्त को पूर्णतः घेर लिया।
24उन वीरों से समर्थित होकर (सोमदत्त ने) सात्यकि को बाणों से ढक दिया। उन्हें सीधे जाने वाले बाणों से ढका देखकर —
25— एक विशाल सेना से अनुगत धृष्टद्युम्न क्रोधपूर्वक (उनकी ओर) बढ़े। जैसे भयानक आँधी से उन्मत्त हुए जल की गर्जना होती है —
26— हे राजन्, वैसे ही एक-दूसरे पर प्रहार करती (दोनों) सेनाओं में महान् कोलाहल उठा। तब सोमदत्त ने सात्वत को नौ बाणों से बींधा।
27सात्यकि ने भी उन कुरुश्रेष्ठ को नौ बाणों से बींधा। धनुष के उस शक्तिशाली और दृढ़ धारक द्वारा युद्ध में गहरे घायल किए जाने पर —
28— (सोमदत्त) अपने रथ के मंच पर झुक गए और (फिर) मूर्च्छित होकर संज्ञाहीन हो गए। उन्हें संज्ञाहीन देखकर उनके सारथि ने बड़ी शीघ्रता से —
29— वीर और महारथी सोमदत्त को (रणभूमि से) हटा लिया। उन्हें संज्ञाहीन और युयुधान के बाणों से पीड़ित देखकर —
30— द्रोण उन वीर (यदुवंशी) का वध करने की इच्छा से (उन पर) टूट पड़े। (द्रोण को आगे बढ़ते) देखकर युधिष्ठिर ने (अपनी सेनाओं के) अग्रभाग में (स्वयं को रखते हुए) —
31— यदुवंश के उन महात्मा प्रवर्धक की रक्षा की इच्छा से उन्हें चारों ओर से घेर लिया। तब द्रोण और पाण्डवों के बीच एक युद्ध आरम्भ हुआ —
32— जैसा बीते युगों में तीनों लोकों की विजय के इच्छुक बलि और देवताओं के बीच (हुआ था)। तब बाणों की वर्षा से पाण्डवसेना को ढकते हुए —
33— परम तेजस्वी भरद्वाजपुत्र ने युधिष्ठिर को भी बींधा। (फिर द्रोण ने) सात्यकि को दस बाणों से और पृषतपुत्र (अर्थात् धृष्टद्युम्न) को पच्चीस बाणों से (बींधा)।
34(और उन्होंने) भीमसेन को नौ, नकुल को पाँच, सहदेव को आठ और शिखण्डी को सौ बाणों से (बींधा)।
35उन महाबाहु ने (फिर) द्रौपदी के (पाँचों) पुत्रों में से प्रत्येक को पाँच-पाँच बाणों से, मत्स्यराज विराट को आठ बाणों से और द्रुपद को दस बाणों से (बींधा)।
36उस युद्ध में युधामन्यु को तीन और उत्तमौजा को छह (बाणों से बींधा)। (इसी प्रकार) अन्य अनेक सैनिकों को बींधकर (वे) युधिष्ठिर पर टूट पड़े।
37हे राजन्, द्रोण द्वारा (इस प्रकार) आहत होकर पाण्डुपुत्र की सेनाएँ उच्च स्वर से विलाप करती हुई भयभीत होकर दसों दिशाओं में भाग गईं।
38अपनी सेना का द्रोण द्वारा संहार होते देखकर फाल्गुन पार्थ कुछ क्रुद्ध होकर शीघ्रता से अपने गुरु के विरुद्ध आगे बढ़े।
39हे राजन्, उस युद्ध में द्रोण को भी विभत्सु के विरुद्ध आगे बढ़ते देखकर युधिष्ठिर के सैनिक पुनः एकत्र हो गए।
40तब भरद्वाजपुत्र और पाण्डवों के बीच पुनः युद्ध आरम्भ हुआ। हे राजन्, आपके पुत्रों से पूर्णतः घिरे हुए द्रोण —
41— पाण्डवों की सेनाओं का इस प्रकार विनाश करने लगे जैसे अग्नि रुई के ढेर को (भस्म कर देती है)। (तब वे) देदीप्यमान सूर्य के समान दिखाई दिए और प्रज्वलित अग्नि के तेज से सम्पन्न थे।
42हे राजन्, मण्डलाकार तने अपने धनुष से द्रोण को अग्नि की चिनगारियों के समान प्रचण्ड बाण निरन्तर छोड़ते और तपते सूर्य के समान —
43— सन्ध्याओं को भस्म करते देखकर सेना में कोई ऐसा न रहा जो उनके सामने टिक सके। जो पुरुष द्रोण के सम्मुख (उन्हें रोकने के लिए) खड़े हुए —
44— उनके सिर द्रोण ने बाणों से काट डाले, और वे बाण (फिर) भूमि में जा घुसे। उन महात्मा द्वारा इस प्रकार संहार की गई पाण्डवसेना —
45— सव्यसाची के देखते-देखते ही पुनः भयभीत होकर भाग निकली। हे भरतवंशी, उस रात्रि में द्रोण द्वारा अपनी पंक्तियाँ छिन्न-भिन्न होते देखकर —
46— जिष्णु ने गोविन्द से कहा — "द्रोण के रथ की ओर बढ़िए।" तब उन दाशार्ह (श्रेष्ठ) ने चाँदी अथवा गाय के दूध अथवा कुन्द के फूल के समान दिखने वाले घोड़ों को द्रोण के रथ की ओर हाँका। फाल्गुन को द्रोण की ओर बढ़ते देखकर भीमसेन ने भी —
47— अपने सारथि को उन्हें द्रोण की सेनाओं की ओर ले चलने की आज्ञा दी। विशोक (भीम के सारथि) ने अपने (स्वामी) के वे वचन सुनकर घोड़े हाँके —
48— हे भरतश्रेष्ठ, अचूक लक्ष्यवाले जिष्णु के पीछे-पीछे। उन दोनों भाइयों को दृढ़ संकल्प से द्रोण के दल की ओर टूटते देखकर —
49— हे महाराज, पाञ्चाल, सृञ्जय, मत्स्य, चेदि, कौरव, कोसल और वे महारथी केकय भी उनके पीछे लगे।
50तब, हे राजन्, रोंगटे खड़े कर देने वाला एक भयानक संग्राम छिड़ गया। तब विभत्सु ने असंख्य रथों सहित आपकी सेना के दाहिने पार्श्व पर और वृकोदर ने बायें पार्श्व पर आक्रमण किया। उन दोनों पुरुषश्रेष्ठ — अर्थात् भीमसेन और धनञ्जय — को (द्रोण की सेनाओं की ओर बढ़ते) देखकर —
51— धृष्टद्युम्न तथा अत्यन्त शक्तिशाली सात्यकि (उनकी ओर) टूट पड़े। जैसे भयानक आँधी से उन्मत्त हुए जल की गर्जना होती है —
52— वैसे ही एक-दूसरे पर प्रहार करते योद्धाओं में महान् कोलाहल उठा। युद्ध में सात्यकि को देखकर और सोमदत्त के पुत्र के वध से क्रुद्ध होकर —
53— द्रोणपुत्र युद्ध के अग्रभाग में सात्वत पर क्रोधपूर्वक टूट पड़े। उन्हें युद्ध में सिनिपौत्र के रथ की ओर बढ़ते (देखकर) —
54— भीमसेन के वे विशालकाय राक्षस पुत्र, जो अपार बल से सम्पन्न थे, एक विशाल और अत्यन्त भयानक रथ पर आरूढ़ होकर (उन पर) टूट पड़े — वह रथ काले लोहे का बना था, भालू की खाल से ढका था, ऊँचाई और चौड़ाई में तीस नल्व था, नाना यन्त्रों से सुसज्जित था और विशाल मेघपुंजों के समान गर्जनापूर्ण नाद करता था।
55(और वह) हाथियों जैसे दिखने वाले पशुओं द्वारा खींचा जा रहा था; किन्तु वे न हाथी थे न घोड़े। अपने पंख और पैर फैलाए, आँखें विस्फारित किए और (भयानक) चीत्कारें करता हुआ —
56— एक गृध्रराज उसकी ऊँची ध्वजा पर बैठा था। (वह रथ) अस्थियों की पंक्तियों से सुसज्जित लाल पताकाओं से अलंकृत था —
57— और उसमें आठ पहिये थे। (और वे) इस रथ पर एक अक्षौहिणी भयानक दिखने वाले राक्षसों से घिरे बैठे थे, जो गदाओं और मुद्गरों से सज्जित थे तथा अपने हाथों में शिलाएँ और वृक्ष उठाए हुए थे। उन्हें उठाए हुए धनुष के साथ (आगे बढ़ते) देखकर राजा (अत्यन्त) पीड़ित हुए।
58(वे) प्रलयकाल में हाथ में गदा लिए साक्षात् संहारक के समान दिखाई देते थे। (और वे) पर्वतशिखर के समान थे, देखने में भयानक और विकराल थे।
59(उनके) दाँत भयानक थे और मुख विकराल था, कान बाण के समान थे, कपोलास्थियाँ ऊँची थीं, केश खड़े थे, आँखें अस्वाभाविक थीं, मुख से ज्वाला निकलती थी और उदर धँसा हुआ था।
60उनका कण्ठ फैले हुए गड्ढे के समान गहरा था और उनका सिर किरीट से सुसज्जित था। वे समस्त प्राणियों के लिए भयानक थे और उनके जबड़े साक्षात् संहारक के जबड़ों जितने विशाल थे।
61तेज से सम्पन्न और शत्रुओं में आतंक भरने में समर्थ राक्षसराज घटोत्कच को अपना विशाल धनुष उठाए आगे बढ़ते देखकर —
62— आतंक से ग्रस्त आपके पुत्र की सेनाएँ उतनी ही विचलित हो उठीं जितनी आँधी से (उन्मत्त हुई) गंगा की तरंगें भँवरों में विचलित होती हैं।
63घटोत्कच द्वारा किए गए सिंहनादों से आतंकित होकर हाथी मूत्र त्यागने लगे और राजा अत्यन्त व्याकुल हुए।
64रात्रि होने पर अधिक शक्तिशाली हो उठे उस राक्षस द्वारा फेंके गए पत्थरों की वर्षा चारों ओर से भूमि पर गिरने लगी।
65लोहे, चक्रों, भुशुण्डियों, बाणों, भालों, शतघ्नियों और कुल्हाड़ियों की वर्षा भी वहाँ निरन्तर होने लगी।
66उस क्रुद्ध और भयानक युद्ध को देखकर राजा, आपके पुत्र और कर्ण भी (अत्यन्त) व्याकुल होकर रणभूमि से भाग निकले।
67वहाँ केवल अस्त्रविद्या के अपने पराक्रम पर गर्व करने वाले अभिमानी द्रोणपुत्र निर्भय होकर डटे रहे, (और उन्होंने) शीघ्र ही घटोत्कच द्वारा रची गई माया का नाश कर दिया।
68(द्रोणपुत्र द्वारा) माया का नाश किए जाने से क्रुद्ध होकर घटोत्कच प्रचण्ड बाण छोड़ने लगे। वे (बाण) अश्वत्थामा के (शरीर में) घुस गए। जैसे क्रोध से विमूढ़ साँप क्रोधपूर्वक बाँबी में (घुसते हैं), वैसे ही वे बाण शरद्वान्पुत्र के (शरीर को) बींधते हुए रक्त से लथपथ हो गए।
69और फिर वे बाँबी में (घुसते) सर्पों के समान शीघ्र ही भूमि में जा घुसे। हस्तलाघव से सम्पन्न शक्तिशाली अश्वत्थामा ने भी क्रोध से उत्तेजित होकर —
70— घटोत्कच को क्रोधपूर्वक दस बाणों से बींधा। द्रोणपुत्र द्वारा मर्मस्थलों में गहरे बींधे जाने पर घटोत्कच —
71— अत्यन्त पीड़ित हुए और तब उन्होंने एक लाख आरोंवाला एक चक्र उठाया। (यह चक्र) जिसका किनारा उस्तरे के समान तीक्ष्ण था, जो प्रातःकाल के सूर्य के समान देदीप्यमान था और जो रत्नों तथा बहुमूल्य मणियों से जड़ा था —
72— भीमसेनपुत्र द्वारा अश्वत्थामा के वध की इच्छा से उन पर फेंका गया। वह जब महान् वेग से (उनकी ओर) जा रहा था, तब द्रोणपुत्र ने उसे बाणों से टुकड़े-टुकड़े कर काट डाला।
73वह अभागे पुरुष के प्रयोजनों के समान भूमि पर गिर पड़ा। अपना चक्र कटा हुआ देखकर घटोत्कच ने शीघ्र ही —
74— द्रोणपुत्र को बाणों से इस प्रकार ढक दिया जैसे स्वर्भानु (अर्थात् राहु) प्रकाश के स्रष्टा (अर्थात् सूर्य) को निगल लेता है। अञ्जन के ढेर के समान (कान्तिवाले) घटोत्कच के तेजस्वी पुत्र (अञ्जनपर्वा) ने —
75— द्रोणपुत्र की गति उसी प्रकार रोक दी जैसे पर्वतराज वायु की गति (रोक देते हैं)। भीमसेन के पौत्र वीर अञ्जनपर्वा द्वारा (बाणों से आहत होकर) —
76— (द्रोणपुत्र) मेघों से (प्रचुर) वर्षा की धाराओं से भीगे मेरु पर्वत के समान दिखाई दिए। रुद्र अथवा उपेन्द्र के समान पराक्रम से सम्पन्न अश्वत्थामा भी अत्यन्त क्रुद्ध होकर —
77— एक बाण से अञ्जनपर्वा की ध्वजा काट डाली, दो बाणों से उसके दोनों सारथियों को और चार बाणों से उसके त्रिवेणुक को (काट डाला)।
78एक (बाण) से उन्होंने उसका धनुष काट डाला और चार से उसके चारों अश्व। रथहीन हो जाने पर जब उसने (अर्थात् घटोत्कच के पुत्र ने) स्वर्ण के ताराओं से जड़ी एक कृपाण हाथ में ली और उसे घुमाया, तब (अश्वत्थामा ने) एक तीक्ष्ण बाण से उसके दो टुकड़े कर डाले। तब, हे राजन्, हिडिम्बा के पौत्र ने शीघ्र ही स्वर्ण से सुसज्जित एक गदा (उठाई);
79— और उसे घुमाकर (उस गदा को अश्वत्थामा पर) फेंका। किन्तु द्रोणपुत्र ने उस पर (बाणों से) प्रहार करके उसे (भूमि पर) गिरा दिया। तब आकाश में उछलकर और काले मेघों के समान गरजते हुए अञ्जनपर्वा आकाश से वृक्षों की वर्षा करने लगा। तब द्रोणपुत्र माया (रचने) में समर्थ उस राक्षस को आकाश में बाणों से इस प्रकार बींधने लगे जैसे सूर्य अपनी किरणों से मेघों को (बींधता है)। जब वह महाबली पुनः स्वर्ण से सुसज्जित अपने रथ पर बैठकर —
80— अञ्जन के ऊँचे और सुन्दर पर्वत के समान दिखता हुआ भूमि पर उतरा, तब द्रोणपुत्र ने कवचधारी भीमपुत्र के पुत्र अञ्जनपर्वा का वध कर डाला, जैसे महेश्वर ने बीते युगों में (असुर) अन्धक का (वध किया था)। अपने अपार बलशाली पुत्र को अश्वत्थामा द्वारा मारा गया देखकर —
81— (घटोत्कच), जिनकी भुजाओं के आभूषण क्रोध से गिरे जा रहे थे, उन द्रोणपुत्र के समीप आए जो प्रचण्ड दावानल के समान पाण्डवसेना को भस्म कर रहे थे, और निर्भय होकर —
82घटोत्कच ने कहा — हे द्रोणपुत्र, "ठहरो, ठहरो।" तुम मुझसे जीवित बचकर नहीं जा सकोगे। आज मैं तुम्हारा वैसे ही विनाश करूँगा जैसे अग्निपुत्र (अर्थात् कार्तिकेय) ने क्रौञ्च (पर्वत) को चीर डाला था।
83अश्वत्थामा ने कहा — हे देवता के समान पराक्रमवाले पुत्र, जाओ और दूसरों से युद्ध करो। हे हिडिम्बापुत्र, पिता का पुत्र से युद्ध करना उचित नहीं।
84हे हिडिम्बापुत्र, मैं अपने मन में तुम पर तनिक भी क्रुद्ध नहीं हूँ। किन्तु जब कोई प्राणी क्रोध से उत्तेजित होता है, तब वह अपना ही वध कर बैठ सकता है।
85सञ्जय ने कहा — ये वचन सुनकर पुत्रशोक से भरे और क्रोध से ताम्रवर्ण नेत्रोंवाले भीमसेनपुत्र ने अश्वत्थामा को इस प्रकार सम्बोधित किया (किमहं कातरो द्रौणे पृथग्जन इवाहवे॥) —
86"क्या! हे द्रोणपुत्र, क्या मैं युद्ध करने में असमर्थ किसी साधारण पुरुष के समान हूँ, जो तुम मुझे वचनों से डरा रहे हो? तुम्हारे ये वचन (नितान्त) अनुचित हैं।
87मैं कुरुओं के महान् वंश में भीम से उत्पन्न हुआ हूँ और उन पाण्डवों का पुत्र हूँ जो युद्ध से कभी नहीं भागते।
88मैं राक्षसों का सम्राट् हूँ और पराक्रम में दशग्रीव (रावण) के समान हूँ। हे द्रोणपुत्र, ठहरो, ठहरो, तुम मुझसे जीवित बचकर कभी नहीं जा सकोगे।
89आज मैं रणभूमि में तुम्हारी युद्ध की इच्छा का अन्त कर दूँगा।" यह कहकर क्रोध से ताम्र के समान (लाल) नेत्रोंवाले वे अत्यन्त शक्तिशाली राक्षस —
90— द्रोणपुत्र पर क्रोधपूर्वक इस प्रकार टूट पड़े जैसे सिंह गजराज पर (टूट पड़ता है)। (तब) घटोत्कच रथ के अक्ष के आकार के बाणों की वर्षा करने लगे —
91— उन महारथिश्रेष्ठ द्रोणपुत्र पर, जैसे मेघ वर्षा की धाराएँ (बरसाता है)। (किन्तु) द्रोणपुत्र ने अपने (ही) बाणों से बाणों की उस वर्षा को उन तक पहुँचने से पूर्व ही शान्त कर दिया।
92तब ऐसा प्रतीत हुआ मानो आकाश में बाणों के बीच एक और युद्ध चल रहा हो। अस्त्रों के टकराने से निकलने वाली चिनगारियों के कारण ऐसा लगा —
93— मानो रात्रि में आकाश जुगनुओं से जड़ा हो। युद्ध में (अपने पराक्रम पर) गर्व करने वाले द्रोणपुत्र द्वारा अपनी माया का नाश होते देखकर —
94— घटोत्कच पुनः दृष्टि से ओझल हो गए और (दूसरी) माया रच दी; (इस नई माया के बल पर) उन्होंने शिखरों और वृक्षों से भरे एक ऊँचे पर्वत का रूप धारण कर लिया —
95— और उसमें जल का एक विशाल स्रोत था जिससे भाले, बरछे, तलवारें और भारी मुद्गर निरन्तर बहते थे। अञ्जन के ढेर के समान दिखने वाले उस पर्वत को देखकर —
96— जिससे असंख्य अस्त्रों की वर्षा हो रही थी, द्रोणपुत्र तनिक भी पीड़ित न हुए। तब द्रोणपुत्र ने मानो मुस्कराते हुए वज्रास्त्र का आवाहन किया।
97उस अस्त्र से उन्होंने शीघ्र ही उस पर्वतराज का विनाश कर दिया। तब उन्होंने (अर्थात् घटोत्कच ने) आकाश में इन्द्रधनुष से अलंकृत नीले मेघ का रूप धारण करके —
98— युद्ध में द्रोणपुत्र को पत्थरों की प्रचण्ड वर्षा से ढक दिया। तत्पश्चात् अस्त्रकुशलों में अग्रगण्य वायव्यास्त्र का लक्ष्य साधकर —
99— द्रोणपुत्र ने असंख्य बाणों से समस्त दिशाओं को पूर्णतः ढकते हुए उस उठते नीले मेघ का विनाश कर दिया; उन द्रोणपुत्र ने —
100— उन द्विपदश्रेष्ठ ने एक लाख रथों का विनाश किया। (तब) उन्होंने घटोत्कच को पुनः निर्भय होकर रथ पर आते देखा, जो अपना धनुष झुकाए हुए थे और सिंहों तथा बाघों के समान (आकृतिवाले) राक्षसों के समूह से घिरे थे, जो मदमत्त हाथियों के पराक्रम से सम्पन्न थे —
101— हाथियों, रथों और घोड़ों पर सवार तथा अस्वाभाविक मुखों, सिरों और गर्दनोंवाले। हिडिम्बापुत्र के वे अनुयायी —
102— पुलस्त्य और यातुधान कुलों के थे और उन्हीं के समान (सब) पराक्रम में इन्द्र के तुल्य थे। वे (राक्षस) वीर नाना (प्रकार के) कवच धारण किए थे —
103— देखने में भयानक थे, क्रोध से उत्तेजित थे और उनकी आँखें क्रोध में घूम रही थीं। दुर्जेय उन राक्षसों से घिरकर (घटोत्कच) रणभूमि में प्रकट हुए।
104यह देखकर आपका पुत्र (इन राक्षसों को देखकर) अत्यन्त हतोत्साह हो गया; तब द्रोणपुत्र ने उससे इस प्रकार कहा — "हे दुर्योधन, ठहरो। तुम्हें (राक्षसों से) कोई भय रखने की आवश्यकता नहीं।
105अपने वीर भाइयों और स्वयं इन्द्र के समान पराक्रमवाले राजाओं के साथ (यहीं रहो)। मैं तुम्हारे शत्रुओं का विनाश करूँगा। तुम्हें पराजय नहीं मिलेगी; मैं तुमसे सत्य कहता हूँ। अब अपनी सेना का उत्साह बढ़ाओ।"
106दुर्योधन ने कहा — मैं इसे (अर्थात् जो आप कह रहे हैं उसे) आश्चर्य नहीं मानता, क्योंकि आपका हृदय विशाल है और (क्योंकि), हे गौतमी के पुत्र, आप हमारे प्रति भक्तिपूर्वक अनुरक्त हैं।
107सञ्जय ने कहा — अश्वत्थामा को इस प्रकार सम्बोधित करके उसने तब सुबलपुत्र से कहा — "(अर्जुन) एक लाख रथों से घिरे हुए रणभूमि की शोभा बढ़ा रहे हैं।
108आप एक सहस्र रथों के साथ धनञ्जय के विरुद्ध कूच कीजिए। कर्ण, वृषसेन, कृप तथा नील —
109— और उत्तर के योद्धा, कृतवर्मा, पुरुमित्र के पुत्र, दुःशासन, निकुम्भ, कुण्डवेदी, पुरुक्रम —
110— और पुरञ्जय, दृढरथ, पताकी, हेमपुष्यक, शल्य, अरुणि, इन्द्रसेन, सञ्जय, विजय, जय —
111— और कमलाक्ष, पराक्रथी, जयधर्म, सुदर्शन — ये (सब) साठ सहस्र पैदल सैनिकों सहित आपके पीछे चलेंगे।
112हे मामा, भीम, जुड़वाँ (अर्थात् नकुल और सहदेव) तथा धर्मराज का उसी प्रकार विनाश कीजिए जैसे असुरों का (विनाश किया गया था)। मेरी सफलता की आशा आप ही में है।
113(वे) पहले ही गहरे घायल हैं, द्रोणपुत्र के बाणों से उनके शरीर क्षत-विक्षत हैं। हे मामा, (अब) कुन्तीपुत्रों का उसी प्रकार विनाश कीजिए जैसे अग्निपुत्र (अर्थात् कार्तिकेय) ने असुरों का वध किया था।"
114आपके पुत्र द्वारा इस प्रकार कहे जाने पर सुबलपुत्र आपके पुत्र का हित करने की इच्छा से, हे राजन्, पाण्डवों के विनाश के प्रयोजन से शीघ्र ही कूच कर गया।
115तब उस रात्रि में द्रोणपुत्र और राक्षस (घटोत्कच) के बीच एक भयानक संग्राम आरम्भ हुआ, जैसा (बीते युगों में) शक्र और प्रह्लाद के बीच (हुआ था)।
116तब क्रोध से उत्तेजित घटोत्कच ने गौतमी के पुत्र की छाती पर विष अथवा अग्नि के समान (प्रचण्ड) दस दृढ़ बाणों से प्रहार किया।
117भीमपुत्र द्वारा छोड़े गए उन बाणों से गहरे घायल होकर वे (अर्थात् अश्वत्थामा) आँधी से हिलते वृक्ष के समान अपने रथ के मंच पर काँप उठे।
118फिर एक चौड़े फलवाले बाण से घटोत्कच ने शीघ्र ही द्रोणपुत्र द्वारा धारण किया गया वह परम कान्तिमान् धनुष काट डाला।
119तब महान् दबाव सहने में समर्थ एक और दृढ़ धनुष उठाकर द्रोणपुत्र ने तीक्ष्ण बाणों की वर्षा उसी प्रकार की जैसे मेघ वर्षा की धाराएँ (बरसाते हैं)।
120तब, हे भरतवंशी, शरद्वती के पुत्र ने आकाश में विचरण करने वाले उस (राक्षस) पर स्वर्णपंखवाले, आकाशगामी और शत्रुनाशक बाण छोड़े।
121उनके बाणों से अत्यन्त पीड़ित चौड़ी छातीवाले राक्षसों की वह विशाल सेना सिंह द्वारा आक्रान्त मदमत्त हाथियों के झुण्ड के समान दिखाई दी।
122जैसे अग्निदेव युगान्त में प्राणियों को भस्म करते हैं, वैसे ही वे अपने बाणों से राक्षसों को उनके घोड़ों, सारथियों, रथों और हाथियों सहित भस्म करने लगे।
123अपने बाणों से राक्षससेना की एक अक्षौहिणी को भस्म करके वे स्वर्ग में उन दिव्य महेश्वर के समान देदीप्यमान हुए जब उन्होंने बीते युगों में त्रिपुर (के अधिपति) को जला डाला था।
124शत्रुसेनाओं को भस्म करके विजेताओं में अग्रगण्य द्रोणपुत्र युगान्त में समस्त प्राणियों को जलाते देदीप्यमान अग्नि के समान शोभित हुए।
125तब अत्यन्त क्रुद्ध घटोत्कच ने भयानक कर्म करने में समर्थ राक्षसों की उस विशाल सेना को द्रोणपुत्र का वध करने की आज्ञा दी।
126घटोत्कच की उस आज्ञा का पालन करते हुए वे राक्षस, जिनके दाँत प्रज्वलित थे, जिनके मुख विशाल थे और जिनकी आकृतियाँ भयानक तथा भय उत्पन्न करने में समर्थ थीं —
127— जिनके मुख फैले थे, जीभें लम्बी थीं और आँखें क्रोध से जल रही थीं, तथा जो अपने महान् सिंहनादों से पृथ्वी को कँपा रहे थे —
128— और नाना (प्रकार के) अस्त्र धारण किए हुए थे, द्रोणपुत्र का वध करने के लिए दौड़ पड़े। विशाल बल से सम्पन्न और क्रोध से लाल आँखोंवाले वे राक्षस द्रोणपुत्र के सिर पर सहस्रों अत्यन्त भयानक बरछे, शतघ्नियाँ, कण्टकित गदाएँ, अशनि, भाले, कुल्हाड़ियाँ, कृपाण, गदाएँ, भिन्दिपाल, भारी मुद्गर, युद्धकुल्हाड़ियाँ, शूल, तलवारें, भाले, कुणप, चमकाए हुए कम्पन, स्थूल, भुशुण्डियाँ, पत्थर, गुड़ के पात्र, काले लोहे के बने स्थूण और मुद्गर — ये सब शत्रुनाशक अस्त्र बरसाने लगे।
129अस्त्रों की वह भयानक वर्षा द्रोणपुत्र के सिर पर गिरती देखकर आपके योद्धा (हृदय से) अत्यन्त व्याकुल हुए।
130(किन्तु) द्रोणपुत्र ने वज्र के समान कठोर और पत्थरों पर तेज किए गए अपने ही बाणों से अस्त्रों की उस भयानक और आसन्न वर्षा को निर्भय होकर विफल कर दिया।
131तब उन उदारचित्त द्रोणपुत्र ने दिव्यास्त्रों के मन्त्रों से अभिमन्त्रित अन्य स्वर्णपंख बाणों से शीघ्र ही राक्षसों का विनाश कर दिया।
132उनके बाणों से कुचली गई चौड़ी छातीवाली राक्षससेना सिंहों द्वारा पीड़ित मदमत्त हाथियों के झुण्ड के समान दिखाई दी।
133द्रोणपुत्र द्वारा अत्यन्त पीड़ित होकर अपार बल से सम्पन्न वे राक्षस क्रोध से उन्मत्त हो उठे और उनका वध करने के लिए क्रोधपूर्वक द्रोणपुत्र पर टूट पड़े।
134हे भरतवंशी, वहाँ द्रोणपुत्र ने ऐसे अद्भुत पराक्रम दिखाए जिन्हें समस्त प्राणियों में कोई अन्य प्राणी कर पाने में असमर्थ है।
135इस अर्थ में कि महान् अस्त्रों में निपुण द्रोणपुत्र ने अकेले ही प्रज्वलित बाणों से राक्षसराज के देखते-देखते ही उस राक्षससेना को क्षणभर में जला डाला।
136युद्ध में (इस प्रकार) उस राक्षससेना को जलाते हुए द्रोणपुत्र युगान्त में समस्त प्राणियों को (भस्म करती) संवर्तक अग्नि के समान देदीप्यमान हुए।
137हे भरतवंशी, जब वे विषधर सर्पों के समान (प्रचण्ड) बाणों से सेनाओं को भस्म करने में लगे थे, तब पाण्डवों के पक्ष के उन सहस्रों राजाओं में —
138— वीर और अत्यन्त शक्तिशाली राक्षसराज घटोत्कच के अतिरिक्त कोई भी उस संग्राम में द्रोणपुत्र की ओर देख तक न सका।
139हे भरतश्रेष्ठ, तब उन्होंने (अर्थात् घटोत्कच ने) पुनः क्रोध से घूमती आँखों से, हथेलियाँ पीटते और होंठ चबाते हुए —
140— क्रोधपूर्वक अपने सारथि से कहा — "मुझे द्रोणपुत्र की ओर ले चलो।" विजयपताकाओं से सुसज्जित उस भयानक दिखने वाले (रथ) पर आरूढ़ होकर वे शत्रुनाशक द्रोणपुत्र से द्वन्द्वयुद्ध करने के लिए पुनः उनके विरुद्ध कूच कर गए। सिंह के समान गर्जनापूर्ण नाद करते हुए उन अत्यन्त शक्तिशाली राक्षस ने दिव्य निर्मिति की और आठ घण्टियों से सुसज्जित एक अत्यन्त भयानक अशनि घुमाकर उस संग्राम में द्रोणपुत्र पर फेंकी।
141अपना धनुष रथ पर रखकर और नीचे कूदकर द्रोणपुत्र ने उसे पकड़ लिया और उसी (अर्थात् उस राक्षस) पर वापस फेंक दिया। (उस अशनि को अपनी ओर आते देखकर) वह अपने रथ से कूद पड़ा।
142महान् तेजवाली उस भयानक अशनि ने अश्वों, सारथि और ध्वजा सहित उस रथ को भस्म करके पृथ्वी को चीर डाला और (फिर) उसमें जा घुसी।
143द्रोणपुत्र को वह (अद्भुत) पराक्रम करते देखकर समस्त प्राणियों ने (उनकी) वन्दना की, क्योंकि उन्होंने अपने रथ से कूदकर शंकर द्वारा निर्मित उस (अशनि) को पकड़ लिया था।
144तब, हे राजन्, धृतराष्ट्र के रथ पर चढ़कर और स्वयं इन्द्र के भयंकर धनुष के समान एक भयानक धनुष उठाकर भीमसेनपुत्र —
145— पुनः महात्मा द्रोणपुत्र पर तीक्ष्ण बाण छोड़ने लगे। धृष्टद्युम्न ने भी तनिक भी विचलित हुए बिना विषधर सर्पों के समान प्रचण्ड (बाण) छोड़े —
146— जो स्वर्णपंखवाले और उत्तम थे, द्रोणपुत्र की छाती पर। तत्पश्चात् —
147— द्रोणपुत्र ने उन पर सहस्रों नाराच फेंके।
148(किन्तु) उन दोनों ने (अर्थात् धृष्टद्युम्न और उस राक्षस ने) अग्नि के स्पर्शवाले अपने ही बाणों से द्रोणपुत्र द्वारा छोड़े गए बाणों को काट डाला। (तब) उन दोनों पुरुषश्रेष्ठों के बीच एक अत्यन्त भयानक युद्ध हुआ।
149और द्रोणपुत्र ने योद्धाओं को महान् आनन्द दिया, हे भरतश्रेष्ठ। तब एक सहस्र रथों, तीन सौ हाथियों —
150— और छह सहस्र अश्वों से अनुगत भीमसेन उस स्थान पर प्रकट हुए (जहाँ युद्ध चल रहा था)। किन्तु उत्तम पराक्रम से सम्पन्न धर्मात्मा द्रोणपुत्र वीर भीमसेनपुत्र तथा अपने अनुजों सहित धृष्टद्युम्न से युद्ध करते रहे; वहाँ द्रोणपुत्र ने अत्यन्त अद्भुत पराक्रम कर दिखाया —
151— जिसे समस्त प्राणियों में कोई भी नहीं कर सकता। हे भरतवंशी, पलक झपकते ही उन्होंने भीमसेन, हिडिम्बापुत्र, पृषतपुत्र —
152— जुड़वाँ, धर्मपुत्र, विजय और अच्युत के देखते-देखते ही घोड़ों, सारथियों, रथों और हाथियों सहित राक्षससेना की एक अक्षौहिणी का बाणों से विनाश कर दिया। सीधे जाने वाले बाणों से गहरे बींधे जाकर —
153— गजराज शिखरहीन पर्वतों के समान भूमि पर गिर पड़े, और (बाणों से) कटी हुई हाथियों की सूँड़ें अब भी इधर-उधर हिल रही थीं।
154उनसे बिखरी हुई पृथ्वी ऐसी सुन्दर दिखाई दी मानो चारों ओर रेंगते साँपों से भरी हो; टुकड़े-टुकड़े कटे स्वर्णदण्डों और (सारी रणभूमि में बिखरे पड़े) राजछत्रों से पृथ्वी ऐसी दिखाई देती थी —
155— मानो युगान्त में (अनेक) सूर्यों, चन्द्रमाओं और ग्रहों से जड़ा आकाश हो। ऊँची ध्वजाएँ (उस नदी के) मेढक थीं, दुन्दुभियाँ विशाल कच्छप थीं —
156— विशाल हाथी उसके पत्थर थे, हाथी और घोड़े उसके शार्क थे, रथ उसके अस्थिर और विशाल तट थे, पताकाएँ उसके सुन्दर वृक्ष थे —
157— बाण उसकी मछलियाँ थे, भाले, बरछे और तलवारें उसके भयानक साँप थे, मज्जा और माँस उसका गहरा कीचड़ था, शिररहित धड़ उसके बेड़े थे;
158— (मनुष्यों और पशुओं के) केशों की राशि उसका सिवार थी, योद्धाओं का विलाप उसकी गर्जना थी और घावों से बहता रक्त उस वेगवती रक्तनदी की तरंगें थीं, जो विशाल हाथियों, घोड़ों और योद्धाओं के शरीरों से बहते रक्त से बनी थी और कायरों में आतंक भरती थी — जिसे द्रोणपुत्र ने वहाँ बहा दिया था।
159(वह) पैदल सैनिकों के (मृत) शरीरों से भयानक (दिखाई देती थी) और उस महासागर की ओर (बहती थी) जो यमराज का धाम है। हिडिम्बापुत्र के राक्षसों का बाणों से विनाश करके —
160— पुनः क्रोध से भरकर द्रोणपुत्र ने वृकोदर सहित पृथापुत्रों और पृषतपुत्र — उन महारथियों — को अनेक बाणों से बींधकर —
161— हे स्वामी, द्रुपद के एक पुत्र सुरथ नामक का वध किया। तब उस संग्राम में उन्होंने सुरथ के अनुज शत्रुञ्जय नामक का तथा बाल्मीक, जयानीक और जय का भी वध किया। तब पुनः सिंह के समान गर्जते हुए द्रोणपुत्र ने तीक्ष्ण बाणों से —
162— पृषध्रु और अभिमानी चन्द्रसेन का वध किया। (फिर) दस (बाणों) से उन्होंने कुन्तिभोज के दस पुत्रों का विनाश किया; और सुन्दर पंखों से सुशोभित तीन अन्य रक्तवर्ण बाणों से, हे राजाधिराज, उन्होंने श्रुतायुष को यमराज के धाम भेज दिया। (फिर उन्होंने) शक्तिशाली शत्रुञ्जय को शक्र के धाम भेजा। तब अत्यन्त क्रुद्ध अश्वत्थामा ने एक भयानक और सीधा (बाण) (अपनी प्रत्यंचा पर) चढ़ाया। (और) प्रत्यंचा को अपने कान तक खींचकर उन्होंने यमदण्ड के समान दिखने वाला वह उत्तम और भयंकर (बाण) शीघ्र ही अपने धनुष से घटोत्कच पर छोड़ दिया।
163हे पृथ्वीपते, सुन्दर पंखों से सुसज्जित वह महान् बाण उस राक्षस का हृदय चीरकर भूमि में जा घुसा।
164उन्हें गिरा हुआ देखकर और मरा हुआ समझकर महारथी धृष्टद्युम्न ने उन्हें दूसरे रथ पर रखा और द्रोणपुत्र के सम्मुख से हटा ले गए, हे राजाधिराज।
165हे राजन्, इस प्रकार युधिष्ठिर के महारथी पीछे धकेल दिए गए। अपने शत्रुओं को परास्त करके वीर द्रोणपुत्र ने गर्जनापूर्ण नाद किए और, हे स्वामी, समस्त पुरुषों तथा आपके पुत्रों ने उनकी वन्दना की।
166सैकड़ों बाणों से मारे और क्षत-विक्षत किए गए मृत निशाचरों के गिरे हुए शरीरों से चारों ओर बिखरी हुई पृथ्वी भयानक दिखाई दी और ऐसी दुर्गम हो गई मानो पर्वतशिखरों से भरी हो।
167तब सिद्ध, गन्धर्व, पिशाच, नाग, पक्षी, पितर, काक, राक्षस, भूत, अप्सराएँ और देवता — सब मिलकर द्रोणपुत्र की वन्दना करने लगे। तब सिद्ध, गन्धर्व, पिशाच, नाग, पक्षी, पितर, काक, राक्षस, भूत, अप्सराएँ और देवता — सब मिलकर द्रोणपुत्र की वन्दना करने लगे।
नेपाली
1सञ्जयले भने — आफ्नो पुत्रको वधले क्रुद्ध भई, अन्न त्यागेर प्राण दिने इच्छाले बसेका सोमदत्तले सात्यकिसँग यी वचन भने (क्षत्रधर्मः पुरा दृष्टो यस्तु देवैर्महात्मभिः।) —
2"हे सात्वत, महात्मा देवताहरूद्वारा पूर्वकालमा निर्धारित क्षत्रियधर्मको पालन नगरी तिमीले डाँकुहरूको रीति किन अपनायौ?
3क्षत्रियधर्मको पालन गर्ने बुद्धिमान् पुरुषले युद्धमा उसमाथि कसरी प्रहार गर्न सक्छ जो भागिरहेको होस्, अथवा असहाय होस्, अथवा जसले आफ्ना अस्त्र राखिसकेको होस्, अथवा जो (आफ्ना प्राणको) भिक्षा मागिरहेको होस्?
4हे सात्वत, भनिन्छ कि वृष्णिहरूमा युद्धका दुई प्रमुख महारथी छन् — परम तेजस्वी प्रद्युम्न र तिमी स्वयं।
5अनि तिमीले यस्तो क्रूरता किन गऱ्यौ र यस्तो कर्म किन गऱ्यौ जो तिम्रो पतनको कारण बन्नेछ — त्यस पुरुषप्रति, जो प्रार्थनामा बसेको थियो र जसका पाखुरा पार्थद्वारा काटिएका थिए?
6हे दुष्ट, अब युद्धमा आफ्नो त्यस कर्मको फल भोग। हे मूर्ख, आफ्नो बल लगाएर म आज बाणले तेरो शिर काटिदिनेछु।
7हे सात्वत, म आफ्ना दुवै पुत्रको, आफ्ना प्रिय वस्तुको र आफ्ना पुण्यकर्मको शपथ लिन्छु — यदि यो रात सकिनुअघि मैले तँलाई, जो आफ्नो वीरतामा यति गर्व गर्छस्, तेरा पुत्र र अनुजहरूसहित नष्ट गर्न सकिनँ भने — जबसम्म पृथापुत्र जिष्णुले तेरो साथ नदेऊन् — तब, हे वृष्णिहरूका अधम, म भयानक नरकमा खसूँ।"
8क्रोधले उत्तेजित अत्यन्त शक्तिशाली सोमदत्तले यसो भनेर उच्च स्वरले (आफ्नो) शङ्ख फुके र सिंहजस्तै गर्जन गरे।
9तब कमलदलजस्तै (सुन्दर) नेत्र भएका र सिंहजस्तै दाँत भएका अत्यन्त शक्तिशाली सात्यकिले अत्यन्त क्रुद्ध भई सोमदत्तलाई यसरी सम्बोधन गरे —
10"हे कुरुवंशी, चाहे म तपाईंसँग युद्ध गरूँ वा अरूसँग, म आफ्नो हृदयमा तनिक पनि भय राख्दिनँ।
11हे कुरुवंशी, यदि तपाईं आफ्ना सम्पूर्ण सेनाको बलमा पनि मसँग युद्ध गर्नुहुन्छ भने पनि मलाई तनिक कष्ट हुनेछैन।
12क्षत्रियका रीतिको पालन गर्ने म युद्धको गन्ध भएका र सज्जनहरूको अपमान गर्ने वचनले भयभीत हुन सक्दिनँ।
13हे नरेश, यदि तपाईं मसँग युद्ध गर्न इच्छुक हुनुहुन्छ भने, तीक्ष्ण बाणले ममाथि प्रहार गर्नुहोस्, र म पनि (बदलामा) तपाईंमाथि प्रहार गर्नेछु।
14हे राजन्, तपाईंका पुत्र, महारथी भूरिश्रवा, मारिइसकेका छन्। अनि वीर शल र वृषसेन पनि नष्ट पारिइसकेका छन्।
15तपाईं कुरुवंशी हुनुहुन्छ र महान् पराक्रमले सम्पन्न हुनुहुन्छ; आज म तपाईंलाई पनि तपाईंका पुत्र र मित्रहरूसहित नष्ट पारिदिनेछु। अब युद्धमा सावधान रहनुहोस्।
16राजा युधिष्ठिर सधैँ दान, आत्मसंयम, पवित्रता, निर्दयताको अभाव, विनय, बुद्धि र क्षमा तथा ती सम्पूर्ण (सद्गुण)ले लक्षित छन् जो कहिल्यै नष्ट हुँदैनन्।
17जसको ध्वजामा दुन्दुभिको चिह्न छ, उनकै तेजले तपाईं पहिल्यै मारिइसक्नुभएको छ; तपाईं शकुनि र सौबलसहित युद्धमा नष्ट हुनुहुनेछ।
18म आज कृष्णका चरणको र पहिले गरेका आफ्ना सम्पूर्ण पुण्यकर्मको शपथ लिन्छु कि म क्रोधपूर्वक तपाईंलाई तपाईंका पुत्रहरूसहित बाणले युद्धमा मारिदिनेछु।
19तर यदि तपाईं (रणभूमिबाट) भाग्नुभयो भने, तपाईं (मबाट) मुक्त हुन सक्नुहुनेछ।" यसरी एकअर्कालाई सम्बोधन गरेर, क्रोधले रक्तवर्ण आँखा लिएर —
20— ती दुवै पुरुषश्रेष्ठ (एकअर्कामाथि) बाण छोड्न थाले। तब एक हजार रथ र दस हजार अश्वसहित —
21— दुर्योधन सोमदत्तलाई घेरेर उभिइरह्यो। शकुनि पनि क्रोधले उत्तेजित र सम्पूर्ण अस्त्रले सज्जित भई —
22— तथा स्वयं इन्द्रजस्तै शक्तिशाली आफ्ना पुत्र, नाति र भाइहरूले घेरिएको (दुर्योधनको अनुसरणमा लाग्यो)। हे राजन्, वज्रजस्तै कठोर शरीर भएका तपाईंका युवा सालाले —
23— जो बुद्धिले सम्पन्न थियो र जोसँग उत्तम नस्लका एक लाख अश्व थिए, ती महाधनुर्धर सोमदत्तलाई पूर्णतः घेरे।
24ती वीरहरूबाट समर्थित भई (सोमदत्तले) सात्यकिलाई बाणले ढाकिदिए। उनलाई सीधा जाने बाणले ढाकिएको देखेर —
25— एउटा विशाल सेनाले अनुगत धृष्टद्युम्न क्रोधपूर्वक (उनीतिर) बढे। जसरी भयानक आँधीले उन्मत्त भएको जलको गर्जन हुन्छ —
26— हे राजन्, त्यसरी नै एकअर्कामाथि प्रहार गर्ने (दुवै) सेनामा महान् कोलाहल उठ्यो। तब सोमदत्तले सात्वतलाई नौ बाणले छेडे।
27सात्यकिले पनि ती कुरुश्रेष्ठलाई नौ बाणले छेडे। धनुका त्यस शक्तिशाली र दृढ धारकद्वारा युद्धमा गहिरो घाइते पारिएपछि —
28— (सोमदत्त) आफ्नो रथको मञ्चमा निहुरिए र (अनि) मूर्च्छित भई संज्ञाहीन भए। उनलाई संज्ञाहीन देखेर उनका सारथिले ठूलो हतारमा —
29— वीर र महारथी सोमदत्तलाई (रणभूमिबाट) हटाइहाले। उनलाई संज्ञाहीन र युयुधानका बाणले पीडित देखेर —
30— द्रोण ती वीर (यदुवंशी)को वध गर्ने इच्छाले (उनीमाथि) जाइलागे। (द्रोणलाई अघि बढेको) देखेर युधिष्ठिरले (आफ्ना सेनाहरूको) अग्रभागमा (आफूलाई राख्दै) —
31— यदुवंशका ती महात्मा प्रवर्धकको रक्षाको इच्छाले उनलाई चारैतिरबाट घेरे। तब द्रोण र पाण्डवहरूबीच एउटा युद्ध सुरु भयो —
32— जस्तो बितेका युगमा तीनै लोकको विजयका इच्छुक बलि र देवताहरूबीच (भएको थियो)। तब बाणको वर्षाले पाण्डवसेनालाई ढाक्दै —
33— परम तेजस्वी भरद्वाजपुत्रले युधिष्ठिरलाई पनि छेडे। (अनि द्रोणले) सात्यकिलाई दस बाणले र पृषतपुत्र (अर्थात् धृष्टद्युम्न)लाई पच्चीस बाणले (छेडे)।
34(र उनले) भीमसेनलाई नौ, नकुललाई पाँच, सहदेवलाई आठ र शिखण्डीलाई सय बाणले (छेडे)।
35ती महाबाहुले (अनि) द्रौपदीका (पाँचै) पुत्रमध्ये प्रत्येकलाई पाँच-पाँच बाणले, मत्स्यराज विराटलाई आठ बाणले र द्रुपदलाई दस बाणले (छेडे)।
36त्यस युद्धमा युधामन्युलाई तीन र उत्तमौजालाई छ (बाणले छेडे)। (यसै प्रकारले) अन्य अनेक सैनिकलाई छेडेर (उनी) युधिष्ठिरमाथि जाइलागे।
37हे राजन्, द्रोणद्वारा (यसरी) आहत भई पाण्डुपुत्रका सेनाहरू उच्च स्वरले विलाप गर्दै भयभीत भई दसै दिशामा भागे।
38आफ्नो सेनाको द्रोणद्वारा संहार भइरहेको देखेर फाल्गुन पार्थ केही क्रुद्ध भई छिटो-छिटो आफ्ना गुरुविरुद्ध अघि बढे।
39हे राजन्, त्यस युद्धमा द्रोणलाई पनि विभत्सुविरुद्ध अघि बढेको देखेर युधिष्ठिरका सैनिकहरू पुनः एकत्र भए।
40तब भरद्वाजपुत्र र पाण्डवहरूबीच पुनः युद्ध सुरु भयो। हे राजन्, तपाईंका पुत्रहरूले पूर्णतः घेरिएका द्रोण —
41— पाण्डवहरूका सेनाहरूको यसरी विनाश गर्न थाले जसरी आगोले कपासको थुप्रोलाई (भस्म पार्छ)। (तब उनी) देदीप्यमान सूर्यजस्तै देखिए र प्रज्वलित अग्निको तेजले सम्पन्न थिए।
42हे राजन्, मण्डलाकार तानिएको आफ्नो धनुबाट द्रोणलाई अग्निका फिलिङ्गाजस्ता प्रचण्ड बाण निरन्तर छोड्दै र तात्ने सूर्यजस्तै —
43— साँझलाई भस्म पार्दै गरेको देखेर सेनामा कोही यस्तो रहेन जसले उनको सामु टिक्न सकोस्। जुन पुरुषहरू द्रोणको सामु (उनलाई रोक्न) उभिए —
44— तिनका शिर द्रोणले बाणले काटिदिए, र ती बाण (अनि) भूमिमा गएर पसे। ती महात्माद्वारा यसरी संहार गरिएकी पाण्डवसेना —
45— सव्यसाचीले हेरिरहेकै बेला पुनः भयभीत भई भागी। हे भरतवंशी, त्यस रातमा द्रोणद्वारा आफ्ना पङ्क्ति छिन्नभिन्न भइरहेको देखेर —
46— जिष्णुले गोविन्दसँग भने — "द्रोणको रथतिर बढ्नुहोस्।" तब ती दाशार्ह (श्रेष्ठ)ले चाँदी अथवा गाईको दूध अथवा कुन्दको फूलजस्तै देखिने घोडाहरूलाई द्रोणको रथतिर हाँके। फाल्गुनलाई द्रोणतिर बढेको देखेर भीमसेनले पनि —
47— आफ्ना सारथिलाई उनलाई द्रोणका सेनातिर लैजाने आज्ञा दिए। विशोक (भीमका सारथि)ले आफ्ना (स्वामी)का ती वचन सुनेर घोडा हाँके —
48— हे भरतश्रेष्ठ, अचूक लक्ष्य भएका जिष्णुको पछि-पछि। ती दुवै भाइलाई दृढ सङ्कल्पले द्रोणको दलतिर जाइलागेको देखेर —
49— हे महाराज, पाञ्चाल, सृञ्जय, मत्स्य, चेदि, कौरव, कोसल र ती महारथी केकयहरू पनि तिनको पछि लागे।
50तब, हे राजन्, रौँ ठाडो पार्ने एउटा भयानक सङ्ग्राम सुरु भयो। तब विभत्सुले असङ्ख्य रथसहित तपाईंको सेनाको दाहिने पार्श्वमा र वृकोदरले देब्रे पार्श्वमा आक्रमण गरे। ती दुवै पुरुषश्रेष्ठ — अर्थात् भीमसेन र धनञ्जय — लाई (द्रोणका सेनातिर बढेको) देखेर —
51— धृष्टद्युम्न तथा अत्यन्त शक्तिशाली सात्यकि (तिनीतिर) जाइलागे। जसरी भयानक आँधीले उन्मत्त भएको जलको गर्जन हुन्छ —
52— त्यसरी नै एकअर्कामाथि प्रहार गर्ने योद्धाहरूमा महान् कोलाहल उठ्यो। युद्धमा सात्यकिलाई देखेर र सोमदत्तका पुत्रको वधले क्रुद्ध भई —
53— द्रोणपुत्र युद्धको अग्रभागमा सात्वतमाथि क्रोधपूर्वक जाइलागे। उनलाई युद्धमा सिनिनातिको रथतिर बढेको (देखेर) —
54— भीमसेनका ती विशालकाय राक्षस पुत्र, जो अपार बलले सम्पन्न थिए, एउटा विशाल र अत्यन्त भयानक रथमा आरूढ भई (उनीमाथि) जाइलागे — त्यो रथ कालो फलामको बनेको थियो, भालुको छालाले ढाकिएको थियो, उचाइ र चौडाइमा तीस नल्व थियो, नाना यन्त्रले सुसज्जित थियो र विशाल मेघपुञ्जजस्तै गर्जनपूर्ण नाद गर्थ्यो।
55(र त्यो) हात्तीजस्तै देखिने पशुहरूद्वारा तानिँदै थियो; तर ती न हात्ती थिए न घोडा। आफ्ना पखेटा र खुट्टा फैलाएर, आँखा विस्फारित पारेर र (भयानक) चिच्याहट गर्दै —
56— एउटा गिद्धराज त्यसको अग्लो ध्वजामा बसेको थियो। (त्यो रथ) हड्डीका पङ्क्तिले सुसज्जित रातो पताकाले अलङ्कृत थियो —
57— र त्यसमा आठ पाङ्ग्रा थिए। (र उनी) यस रथमा एक अक्षौहिणी भयानक देखिने राक्षसहरूले घेरिएर बसेका थिए, जो गदा र मुड्कीले सज्जित थिए तथा आफ्ना हातमा ढुङ्गा र रूख बोकेका थिए। उनलाई उठाइएको धनुसहित (अघि बढेको) देखेर राजाहरू (अत्यन्त) पीडित भए।
58(उनी) प्रलयकालमा हातमा गदा लिएका साक्षात् संहारकजस्तै देखिन्थे। (र उनी) पर्वतशिखरजस्तै थिए, हेर्नमा भयानक र विकराल थिए।
59(उनका) दाँत भयानक थिए र मुख विकराल थियो, कान बाणजस्तै थिए, गालाका हाड अग्ला थिए, कपाल ठाडा थिए, आँखा अस्वाभाविक थिए, मुखबाट ज्वाला निस्कन्थ्यो र पेट भासिएको थियो।
60उनको घाँटी फैलिएको खाडलजस्तै गहिरो थियो र उनको शिर किरीटले सुसज्जित थियो। उनी सम्पूर्ण प्राणीहरूका लागि भयानक थिए र उनका बङ्गारा साक्षात् संहारकका बङ्गाराजत्तिकै विशाल थिए।
61तेजले सम्पन्न र शत्रुहरूमा आतङ्क भर्न समर्थ राक्षसराज घटोत्कचलाई आफ्नो विशाल धनु उठाएर अघि बढेको देखेर —
62— आतङ्कले ग्रस्त तपाईंका पुत्रका सेनाहरू त्यति नै विचलित भए जति आँधीले (उन्मत्त भएकी) गङ्गाका तरङ्ग भुमरीमा विचलित हुन्छन्।
63घटोत्कचले गरेको सिंहनादले आतङ्कित भई हात्तीहरूले पिसाब फेर्न थाले र राजाहरू अत्यन्त व्याकुल भए।
64रात परेपछि बढी शक्तिशाली भएका त्यस राक्षसले फ्याँकेका ढुङ्गाको वर्षा चारैतिरबाट भूमिमा खस्न थाल्यो।
65फलाम, चक्र, भुशुण्डी, बाण, भाला, शतघ्नी र बन्चरोको वर्षा पनि त्यहाँ निरन्तर हुन थाल्यो।
66त्यस क्रुद्ध र भयानक युद्ध देखेर राजाहरू, तपाईंका पुत्रहरू र कर्ण पनि (अत्यन्त) व्याकुल भई रणभूमिबाट भागे।
67त्यहाँ केवल अस्त्रविद्याको आफ्नो पराक्रममा गर्व गर्ने अभिमानी द्रोणपुत्र निर्भय भई डटिरहे, (र उनले) चाँडै नै घटोत्कचले रचेको मायाको नाश गरिदिए।
68(द्रोणपुत्रद्वारा) मायाको नाश गरिएपछि क्रुद्ध भई घटोत्कच प्रचण्ड बाण छोड्न थाले। ती (बाण) अश्वत्थामाको (शरीरमा) पसे। जसरी क्रोधले विमूढ सर्पहरू क्रोधपूर्वक दुलोमा (पस्छन्), त्यसरी नै ती बाण शरद्वान्पुत्रको (शरीरलाई) छेड्दै रगतले लछप्पै भिजे।
69र अनि ती दुलोमा (पस्ने) सर्पजस्तै चाँडै नै भूमिमा गएर पसे। हस्तलाघवले सम्पन्न शक्तिशाली अश्वत्थामाले पनि क्रोधले उत्तेजित भई —
70— घटोत्कचलाई क्रोधपूर्वक दस बाणले छेडे। द्रोणपुत्रद्वारा मर्मस्थलमा गहिरो छेडिएपछि घटोत्कच —
71— अत्यन्त पीडित भए र तब उनले एक लाख आरा भएको एउटा चक्र उठाए। (यो चक्र) जसको किनारा चिल्लोपाराजस्तै तीक्ष्ण थियो, जो बिहानको सूर्यजस्तै देदीप्यमान थियो र जो रत्न तथा बहुमूल्य मणिले जडिएको थियो —
72— भीमसेनपुत्रद्वारा अश्वत्थामाको वधको इच्छाले उनीमाथि फ्याँकियो। त्यो जब महान् वेगले (उनीतिर) गइरहेको थियो, तब द्रोणपुत्रले त्यसलाई बाणले टुक्रा-टुक्रा पारेर काटिदिए।
73त्यो अभागी पुरुषका प्रयोजनजस्तै भूमिमा खस्यो। आफ्नो चक्र कटेको देखेर घटोत्कचले चाँडै नै —
74— द्रोणपुत्रलाई बाणले यसरी ढाकिदिए जसरी स्वर्भानु (अर्थात् राहु)ले प्रकाशका स्रष्टा (अर्थात् सूर्य)लाई निल्छ। अञ्जनको थुप्रोजस्तै (कान्ति भएका) घटोत्कचका तेजस्वी पुत्र (अञ्जनपर्वा)ले —
75— द्रोणपुत्रको गति त्यसै प्रकारले रोकिदिए जसरी पर्वतराजले वायुको गति (रोकिदिन्छन्)। भीमसेनका नाति वीर अञ्जनपर्वाद्वारा (बाणले आहत भई) —
76— (द्रोणपुत्र) मेघबाट (प्रचुर) वर्षाका धाराले भिजेको मेरु पर्वतजस्तै देखिए। रुद्र अथवा उपेन्द्रजस्तै पराक्रमले सम्पन्न अश्वत्थामा पनि अत्यन्त क्रुद्ध भई —
77— एउटा बाणले अञ्जनपर्वाको ध्वजा काटिदिए, दुई बाणले उसका दुवै सारथिलाई र चार बाणले उसको त्रिवेणुकलाई (काटिदिए)।
78एउटा (बाण)ले उनले उसको धनु काटिदिए र चारले उसका चारै अश्व। रथहीन भएपछि जब उसले (अर्थात् घटोत्कचका पुत्रले) सुनका ताराले जडिएको एउटा कृपाण हातमा लियो र त्यसलाई घुमायो, तब (अश्वत्थामाले) एउटा तीक्ष्ण बाणले त्यसका दुई टुक्रा पारिदिए। तब, हे राजन्, हिडिम्बाका नातिले चाँडै नै सुनले सुसज्जित एउटा गदा (उठाए);
79— र त्यसलाई घुमाएर (त्यो गदा अश्वत्थामामाथि) फ्याँके। तर द्रोणपुत्रले त्यसमाथि (बाणले) प्रहार गरेर त्यसलाई (भूमिमा) खसालिदिए। तब आकाशमा उफ्रेर र काला मेघजस्तै गर्जँदै अञ्जनपर्वा आकाशबाट रूखको वर्षा गर्न थाल्यो। तब द्रोणपुत्र माया (रच्न) समर्थ त्यस राक्षसलाई आकाशमा बाणले यसरी छेड्न थाले जसरी सूर्यले आफ्ना किरणले मेघहरूलाई (छेड्छ)। जब त्यो महाबली पुनः सुनले सुसज्जित आफ्नो रथमा बसेर —
80— अञ्जनको अग्लो र सुन्दर पर्वतजस्तै देखिँदै भूमिमा ओर्ल्यो, तब द्रोणपुत्रले कवचधारी भीमपुत्रका पुत्र अञ्जनपर्वाको वध गरिदिए, जसरी महेश्वरले बितेका युगमा (असुर) अन्धकको (वध गरेका थिए)। आफ्नो अपार बलशाली पुत्रलाई अश्वत्थामाद्वारा मारिएको देखेर —
81— (घटोत्कच), जसका पाखुराका गहना क्रोधले खस्दै थिए, ती द्रोणपुत्रको छेउमा आए जो प्रचण्ड डँढेलोजस्तै पाण्डवसेनालाई भस्म पारिरहेका थिए, र निर्भय भई —
82घटोत्कचले भने — हे द्रोणपुत्र, "पर्ख, पर्ख।" तिमी मबाट जीवित बाँचेर जान सक्नेछैनौ। आज म तिम्रो त्यसै गरी विनाश गर्नेछु जसरी अग्निपुत्र (अर्थात् कार्तिकेय)ले क्रौञ्च (पर्वत)लाई चिरिदिएका थिए।
83अश्वत्थामाले भने — हे देवताजस्तै पराक्रम भएका पुत्र, जाऊ र अरूसँग युद्ध गर। हे हिडिम्बापुत्र, पिताले पुत्रसँग युद्ध गर्नु उचित होइन।
84हे हिडिम्बापुत्र, म आफ्नो मनमा तिमीमाथि तनिक पनि क्रुद्ध छैन। तर जब कुनै प्राणी क्रोधले उत्तेजित हुन्छ, तब त्यसले आफ्नै वध गरिबस्न सक्छ।
85सञ्जयले भने — यी वचन सुनेर पुत्रशोकले भरिएका र क्रोधले ताम्रवर्ण नेत्र भएका भीमसेनपुत्रले अश्वत्थामालाई यसरी सम्बोधन गरे (किमहं कातरो द्रौणे पृथग्जन इवाहवे॥) —
86"के! हे द्रोणपुत्र, के म युद्ध गर्न असमर्थ कुनै साधारण पुरुषजस्तै हुँ, जो तिमी मलाई वचनले डराइरहेका छौ? तिम्रा यी वचन (नितान्त) अनुचित छन्।
87म कुरुहरूको महान् वंशमा भीमबाट उत्पन्न भएको हुँ र ती पाण्डवहरूको पुत्र हुँ जो युद्धबाट कहिल्यै भाग्दैनन्।
88म राक्षसहरूको सम्राट् हुँ र पराक्रममा दशग्रीव (रावण)समान हुँ। हे द्रोणपुत्र, पर्ख, पर्ख, तिमी मबाट जीवित बाँचेर कहिल्यै जान सक्नेछैनौ।
89आज म रणभूमिमा तिम्रो युद्धको इच्छाको अन्त्य गरिदिनेछु।" यसो भनेर क्रोधले तामाजस्तै (राता) नेत्र भएका ती अत्यन्त शक्तिशाली राक्षस —
90— द्रोणपुत्रमाथि क्रोधपूर्वक यसरी जाइलागे जसरी सिंह गजराजमाथि (जाइलाग्छ)। (तब) घटोत्कच रथको अक्षको आकारका बाणको वर्षा गर्न थाले —
91— ती महारथिश्रेष्ठ द्रोणपुत्रमाथि, जसरी मेघले वर्षाका धारा (बर्साउँछ)। (तर) द्रोणपुत्रले आफ्नै बाणले बाणहरूको त्यो वर्षालाई आफूकहाँ पुग्नुअघि नै शान्त पारिदिए।
92तब यस्तो देखियो मानौँ आकाशमा बाणहरूबीच अर्को एउटा युद्ध चलिरहेको होस्। अस्त्रहरू ठोक्किँदा निस्कने फिलिङ्गाका कारण यस्तो लाग्यो —
93— मानौँ रातमा आकाश जुनकिरीले जडिएको होस्। युद्धमा (आफ्नो पराक्रममा) गर्व गर्ने द्रोणपुत्रद्वारा आफ्नो मायाको नाश भइरहेको देखेर —
94— घटोत्कच पुनः दृष्टिबाट ओझेल भए र (अर्को) माया रचे; (यस नयाँ मायाको बलमा) उनले शिखर र रूखले भरिएको एउटा अग्लो पर्वतको रूप धारण गरे —
95— र त्यसमा जलको एउटा विशाल स्रोत थियो जसबाट भाला, बर्छी, तरवार र गह्रौँ मुड्की निरन्तर बग्थे। अञ्जनको थुप्रोजस्तै देखिने त्यस पर्वतलाई देखेर —
96— जसबाट असङ्ख्य अस्त्रको वर्षा भइरहेको थियो, द्रोणपुत्र तनिक पनि पीडित भएनन्। तब द्रोणपुत्रले मानौँ मुस्कुराउँदै वज्रास्त्रको आवाहन गरे।
97त्यस अस्त्रले उनले चाँडै नै त्यस पर्वतराजको विनाश गरिदिए। तब उनले (अर्थात् घटोत्कचले) आकाशमा इन्द्रेणीले अलङ्कृत नीलो मेघको रूप धारण गरेर —
98— युद्धमा द्रोणपुत्रलाई ढुङ्गाको प्रचण्ड वर्षाले ढाकिदिए। त्यसपछि अस्त्रकुशलहरूमा अग्रगण्यले वायव्यास्त्रको लक्ष्य साधेर —
99— द्रोणपुत्रले असङ्ख्य बाणले सम्पूर्ण दिशा पूर्णतः ढाक्दै त्यस उठ्दो नीलो मेघको विनाश गरिदिए; ती द्रोणपुत्रले —
100— ती द्विपदश्रेष्ठले एक लाख रथको विनाश गरे। (तब) उनले घटोत्कचलाई पुनः निर्भय भई रथमा आइरहेको देखे, जो आफ्नो धनु झुकाइरहेका थिए र सिंह तथा बाघजस्तै (आकृति भएका) राक्षसहरूको समूहले घेरिएका थिए, जो मदमत्त हात्तीको पराक्रमले सम्पन्न थिए —
101— हात्ती, रथ र घोडामा सवार तथा अस्वाभाविक मुख, शिर र घाँटी भएका। हिडिम्बापुत्रका ती अनुयायीहरू —
102— पुलस्त्य र यातुधान कुलका थिए र तिनकै समान (सबै) पराक्रममा इन्द्रतुल्य थिए। ती (राक्षस) वीरहरूले नाना (प्रकारका) कवच धारण गरेका थिए —
103— हेर्नमा भयानक थिए, क्रोधले उत्तेजित थिए र तिनका आँखा क्रोधमा घुमिरहेका थिए। दुर्जेय ती राक्षसहरूले घेरिएर (घटोत्कच) रणभूमिमा प्रकट भए।
104यो देखेर तपाईंको पुत्र (यी राक्षसहरूलाई देखेर) अत्यन्त हतोत्साह भयो; तब द्रोणपुत्रले उसलाई यसरी भने — "हे दुर्योधन, पर्ख। तिमीले (राक्षसहरूसँग) कुनै भय राख्नुपर्ने आवश्यकता छैन।
105आफ्ना वीर भाइहरू र स्वयं इन्द्रजस्तै पराक्रम भएका राजाहरूसँग (यहीँ बस)। म तिम्रा शत्रुहरूको विनाश गर्नेछु। तिमीले पराजय पाउनेछैनौ; म तिमीलाई सत्य भन्दछु। अब आफ्नो सेनाको उत्साह बढाऊ।"
106दुर्योधनले भन्यो — म यसलाई (अर्थात् तपाईंले भनिरहनुभएको कुरालाई) आश्चर्य मान्दिनँ, किनभने तपाईंको हृदय विशाल छ र (किनभने), हे गौतमीका पुत्र, तपाईं हामीप्रति भक्तिपूर्वक अनुरक्त हुनुहुन्छ।
107सञ्जयले भने — अश्वत्थामालाई यसरी सम्बोधन गरेर उसले तब सुबलपुत्रलाई भन्यो — "(अर्जुन) एक लाख रथले घेरिएर रणभूमिको शोभा बढाइरहेका छन्।
108तपाईं एक हजार रथसहित धनञ्जयविरुद्ध कूच गर्नुहोस्। कर्ण, वृषसेन, कृप तथा नील —
109— र उत्तरका योद्धाहरू, कृतवर्मा, पुरुमित्रका पुत्रहरू, दुःशासन, निकुम्भ, कुण्डवेदी, पुरुक्रम —
110— र पुरञ्जय, दृढरथ, पताकी, हेमपुष्यक, शल्य, अरुणि, इन्द्रसेन, सञ्जय, विजय, जय —
111— र कमलाक्ष, पराक्रथी, जयधर्म, सुदर्शन — यी (सबै) साठी हजार पैदल सैनिकसहित तपाईंको पछि लाग्नेछन्।
112हे मामा, भीम, जुम्ल्याहा (अर्थात् नकुल र सहदेव) तथा धर्मराजको त्यसै प्रकारले विनाश गर्नुहोस् जसरी असुरहरूको (विनाश गरिएको थियो)। मेरो सफलताको आशा तपाईंमै छ।
113(उनीहरू) पहिल्यै गहिरो घाइते छन्, द्रोणपुत्रका बाणले तिनका शरीर क्षतविक्षत छन्। हे मामा, (अब) कुन्तीपुत्रहरूको त्यसै प्रकारले विनाश गर्नुहोस् जसरी अग्निपुत्र (अर्थात् कार्तिकेय)ले असुरहरूको वध गरेका थिए।"
114तपाईंका पुत्रद्वारा यसरी भनिएपछि सुबलपुत्र तपाईंका पुत्रको हित गर्ने इच्छाले, हे राजन्, पाण्डवहरूको विनाशको प्रयोजनले चाँडै नै कूच गऱ्यो।
115तब त्यस रातमा द्रोणपुत्र र राक्षस (घटोत्कच)बीच एउटा भयानक सङ्ग्राम सुरु भयो, जस्तो (बितेका युगमा) शक्र र प्रह्लादबीच (भएको थियो)।
116तब क्रोधले उत्तेजित घटोत्कचले गौतमीका पुत्रको छातीमा विष अथवा अग्निजस्तै (प्रचण्ड) दस दृढ बाणले प्रहार गरे।
117भीमपुत्रले छोडेका ती बाणले गहिरो घाइते भई उनी (अर्थात् अश्वत्थामा) आँधीले हल्लिएको रूखजस्तै आफ्नो रथको मञ्चमा काँपे।
118अनि एउटा चौडा फल भएको बाणले घटोत्कचले चाँडै नै द्रोणपुत्रले धारण गरेको त्यो परम कान्तिमान् धनु काटिदिए।
119तब महान् दबाब सहन समर्थ अर्को एउटा दृढ धनु उठाएर द्रोणपुत्रले तीक्ष्ण बाणको वर्षा त्यसै प्रकारले गरे जसरी मेघले वर्षाका धारा (बर्साउँछन्)।
120तब, हे भरतवंशी, शरद्वतीका पुत्रले आकाशमा विचरण गर्ने त्यस (राक्षस)माथि सुनका प्वाँख भएका, आकाशगामी र शत्रुनाशक बाण छोडे।
121उनका बाणले अत्यन्त पीडित चौडा छाती भएका राक्षसहरूको त्यो विशाल सेना सिंहद्वारा आक्रान्त मदमत्त हात्तीको बथानजस्तै देखियो।
122जसरी अग्निदेवले युगान्तमा प्राणीहरूलाई भस्म पार्छन्, त्यसरी नै उनी आफ्ना बाणले राक्षसहरूलाई तिनका घोडा, सारथि, रथ र हात्तीसहित भस्म पार्न थाले।
123आफ्ना बाणले राक्षससेनाको एक अक्षौहिणीलाई भस्म पारेर उनी स्वर्गमा ती दिव्य महेश्वरजस्तै देदीप्यमान भए जब उनले बितेका युगमा त्रिपुर (का अधिपति)लाई जलाइदिएका थिए।
124शत्रुसेनाहरूलाई भस्म पारेर विजेताहरूमा अग्रगण्य द्रोणपुत्र युगान्तमा सम्पूर्ण प्राणीहरूलाई जलाउने देदीप्यमान अग्निजस्तै शोभित भए।
125तब अत्यन्त क्रुद्ध घटोत्कचले भयानक कर्म गर्न समर्थ राक्षसहरूको त्यस विशाल सेनालाई द्रोणपुत्रको वध गर्ने आज्ञा दिए।
126घटोत्कचको त्यस आज्ञाको पालन गर्दै ती राक्षसहरू, जसका दाँत प्रज्वलित थिए, जसका मुख विशाल थिए र जसका आकृति भयानक तथा भय उत्पन्न गर्न समर्थ थिए —
127— जसका मुख फैलिएका थिए, जिब्रा लामा थिए र आँखा क्रोधले जलिरहेका थिए, तथा जसले आफ्ना महान् सिंहनादले पृथ्वीलाई कँपाइरहेका थिए —
128— र नाना (प्रकारका) अस्त्र धारण गरेका थिए, द्रोणपुत्रको वध गर्न दौडे। विशाल बलले सम्पन्न र क्रोधले राता आँखा भएका ती राक्षसहरूले द्रोणपुत्रको शिरमाथि हजारौँ अत्यन्त भयानक बर्छी, शतघ्नी, काँडेदार गदा, अशनि, भाला, बन्चरो, कृपाण, गदा, भिन्दिपाल, गह्रौँ मुड्की, युद्धबन्चरो, शूल, तरवार, भाला, कुणप, चम्काइएका कम्पन, स्थूल, भुशुण्डी, ढुङ्गा, सख्खरका भाँडा, कालो फलामका बनेका स्थूण र मुड्की — यी सबै शत्रुनाशक अस्त्र बर्साउन थाले।
129अस्त्रहरूको त्यो भयानक वर्षा द्रोणपुत्रको शिरमाथि खसिरहेको देखेर तपाईंका योद्धाहरू (हृदयदेखि) अत्यन्त व्याकुल भए।
130(तर) द्रोणपुत्रले वज्रजस्तै कठोर र ढुङ्गामा तिखारिएका आफ्नै बाणले अस्त्रहरूको त्यस भयानक र आसन्न वर्षालाई निर्भय भई विफल पारिदिए।
131तब ती उदारचित्त द्रोणपुत्रले दिव्यास्त्रका मन्त्रले अभिमन्त्रित अन्य सुनका प्वाँख भएका बाणले चाँडै नै राक्षसहरूको विनाश गरिदिए।
132उनका बाणले कुल्चिएकी चौडा छाती भएकी राक्षससेना सिंहहरूद्वारा पीडित मदमत्त हात्तीको बथानजस्तै देखियो।
133द्रोणपुत्रद्वारा अत्यन्त पीडित भई अपार बलले सम्पन्न ती राक्षसहरू क्रोधले उन्मत्त भए र उनको वध गर्न क्रोधपूर्वक द्रोणपुत्रमाथि जाइलागे।
134हे भरतवंशी, त्यहाँ द्रोणपुत्रले यस्ता अद्भुत पराक्रम देखाए जुन सम्पूर्ण प्राणीमा अरू कुनै प्राणीले गर्न असमर्थ छ।
135यस अर्थमा कि महान् अस्त्रमा निपुण द्रोणपुत्रले एक्लै प्रज्वलित बाणले राक्षसराजले हेरिरहेकै बेला त्यस राक्षससेनालाई क्षणभरमै जलाइदिए।
136युद्धमा (यसरी) त्यस राक्षससेनालाई जलाउँदै द्रोणपुत्र युगान्तमा सम्पूर्ण प्राणीहरूलाई (भस्म पार्ने) संवर्तक अग्निजस्तै देदीप्यमान भए।
137हे भरतवंशी, जब उनी विषालु सर्पजस्तै (प्रचण्ड) बाणले सेनाहरूलाई भस्म पार्नमा लागिरहेका थिए, तब पाण्डवहरूको पक्षका ती हजारौँ राजामा —
138— वीर र अत्यन्त शक्तिशाली राक्षसराज घटोत्कचबाहेक कसैले पनि त्यस सङ्ग्राममा द्रोणपुत्रतिर हेर्नसमेत सकेन।
139हे भरतश्रेष्ठ, तब उनले (अर्थात् घटोत्कचले) पुनः क्रोधले घुम्ने आँखाले, हत्केला पिट्दै र ओठ टोक्दै —
140— क्रोधपूर्वक आफ्ना सारथिलाई भने — "मलाई द्रोणपुत्रतिर लैजाऊ।" विजयपताकाले सुसज्जित त्यस भयानक देखिने (रथ)मा आरूढ भई ती शत्रुनाशक द्रोणपुत्रसँग द्वन्द्वयुद्ध गर्न पुनः उनीविरुद्ध कूच गरे। सिंहजस्तै गर्जनपूर्ण नाद गर्दै ती अत्यन्त शक्तिशाली राक्षसले दिव्य निर्मितिको र आठ घण्टीले सुसज्जित एउटा अत्यन्त भयानक अशनि घुमाएर त्यस सङ्ग्राममा द्रोणपुत्रमाथि फ्याँके।
141आफ्नो धनु रथमा राखेर र तल हामफालेर द्रोणपुत्रले त्यसलाई समाते र त्यसै (अर्थात् त्यस राक्षस)माथि फिर्ता फ्याँकिदिए। (त्यो अशनि आफूतिर आइरहेको देखेर) ऊ आफ्नो रथबाट हामफाल्यो।
142महान् तेज भएको त्यस भयानक अशनिले अश्व, सारथि र ध्वजासहित त्यस रथलाई भस्म पारेर पृथ्वीलाई चिरिदियो र (अनि) त्यसमा गएर पस्यो।
143द्रोणपुत्रलाई त्यो (अद्भुत) पराक्रम गरेको देखेर सम्पूर्ण प्राणीहरूले (उनको) वन्दना गरे, किनभने उनले आफ्नो रथबाट हामफालेर शङ्करद्वारा निर्मित त्यो (अशनि) समातेका थिए।
144तब, हे राजन्, धृतराष्ट्रको रथमा चढेर र स्वयं इन्द्रको भयङ्कर धनुजस्तै एउटा भयानक धनु उठाएर भीमसेनपुत्र —
145— पुनः महात्मा द्रोणपुत्रमाथि तीक्ष्ण बाण छोड्न थाले। धृष्टद्युम्नले पनि तनिक पनि विचलित नभई विषालु सर्पजस्तै प्रचण्ड (बाण) छोडे —
146— जो सुनका प्वाँख भएका र उत्तम थिए, द्रोणपुत्रको छातीमा। त्यसपछि —
147— द्रोणपुत्रले तिनीहरूमाथि हजारौँ नाराच फ्याँके।
148(तर) ती दुवैले (अर्थात् धृष्टद्युम्न र त्यस राक्षसले) अग्निको स्पर्श भएका आफ्नै बाणले द्रोणपुत्रले छोडेका बाणलाई काटिदिए। (तब) ती दुवै पुरुषश्रेष्ठबीच एउटा अत्यन्त भयानक युद्ध भयो।
149र द्रोणपुत्रले योद्धाहरूलाई महान् आनन्द दिए, हे भरतश्रेष्ठ। तब एक हजार रथ, तीन सय हात्ती —
150— र छ हजार अश्वले अनुगत भीमसेन त्यस ठाउँमा प्रकट भए (जहाँ युद्ध चलिरहेको थियो)। तर उत्तम पराक्रमले सम्पन्न धर्मात्मा द्रोणपुत्र वीर भीमसेनपुत्र तथा आफ्ना अनुजहरूसहित धृष्टद्युम्नसँग युद्ध गरिरहे; त्यहाँ द्रोणपुत्रले अत्यन्त अद्भुत पराक्रम गरेर देखाए —
151— जुन सम्पूर्ण प्राणीमा कसैले पनि गर्न सक्दैन। हे भरतवंशी, आँखै झिम्क्याउँदा उनले भीमसेन, हिडिम्बापुत्र, पृषतपुत्र —
152— जुम्ल्याहा, धर्मपुत्र, विजय र अच्युतले हेरिरहेकै बेला घोडा, सारथि, रथ र हात्तीसहित राक्षससेनाको एक अक्षौहिणीको बाणले विनाश गरिदिए। सीधा जाने बाणले गहिरो छेडिएर —
153— गजराजहरू शिखरहीन पर्वतजस्तै भूमिमा खसे, र (बाणले) कटेका हात्तीका सुँडहरू अझै यताउता हल्लिरहेका थिए।
154तिनले छरिएकी पृथ्वी यस्ती सुन्दर देखिइन् मानौँ चारैतिर घस्रने सर्पले भरिएकी होस्; टुक्रा-टुक्रा कटेका स्वर्णदण्ड र (सारा रणभूमिमा छरिएका) राजछत्रले पृथ्वी यस्ती देखिन्थिन् —
155— मानौँ युगान्तमा (अनेक) सूर्य, चन्द्रमा र ग्रहले जडिएको आकाश होस्। अग्ला ध्वजाहरू (त्यस नदीका) भ्यागुता थिए, दुन्दुभिहरू विशाल कछुवा थिए —
156— विशाल हात्तीहरू त्यसका ढुङ्गा थिए, हात्ती र घोडाहरू त्यसका हाङ्गर थिए, रथहरू त्यसका अस्थिर र विशाल किनारा थिए, पताकाहरू त्यसका सुन्दर रूख थिए —
157— बाणहरू त्यसका माछा थिए, भाला, बर्छी र तरवारहरू त्यसका भयानक सर्प थिए, मज्जा र मासु त्यसको गहिरो हिलो थियो, शिररहित धडहरू त्यसका डुङ्गा थिए;
158— (मनुष्य र पशुहरूका) कपालको राशि त्यसको लेउ थियो, योद्धाहरूको विलाप त्यसको गर्जन थियो र घाउबाट बग्ने रगत त्यस वेगवती रक्तनदीका तरङ्ग थिए, जो विशाल हात्ती, घोडा र योद्धाहरूका शरीरबाट बग्ने रगतले बनेकी थिई र कायरहरूमा आतङ्क भर्थी — जसलाई द्रोणपुत्रले त्यहाँ बगाइदिएका थिए।
159(त्यो) पैदल सैनिकहरूका (मृत) शरीरले भयानक (देखिन्थी) र त्यस महासागरतिर (बग्थी) जो यमराजको धाम हो। हिडिम्बापुत्रका राक्षसहरूको बाणले विनाश गरेर —
160— पुनः क्रोधले भरिएर द्रोणपुत्रले वृकोदरसहित पृथापुत्रहरू र पृषतपुत्र — ती महारथीहरू — लाई अनेक बाणले छेडेर —
161— हे स्वामी, द्रुपदका एक पुत्र सुरथ नामकको वध गरे। तब त्यस सङ्ग्राममा उनले सुरथका अनुज शत्रुञ्जय नामकको तथा बाल्मीक, जयानीक र जयको पनि वध गरे। तब पुनः सिंहजस्तै गर्जँदै द्रोणपुत्रले तीक्ष्ण बाणले —
162— पृषध्रु र अभिमानी चन्द्रसेनको वध गरे। (अनि) दस (बाण)ले उनले कुन्तिभोजका दस पुत्रको विनाश गरे; र सुन्दर प्वाँखले सुशोभित तीन अन्य रक्तवर्ण बाणले, हे राजाधिराज, उनले श्रुतायुषलाई यमराजको धाम पठाइदिए। (अनि उनले) शक्तिशाली शत्रुञ्जयलाई शक्रको धाम पठाए। तब अत्यन्त क्रुद्ध अश्वत्थामाले एउटा भयानक र सीधा (बाण) (आफ्नो ताँदोमा) चढाए। (र) ताँदोलाई आफ्नो कानसम्म तानेर उनले यमदण्डजस्तै देखिने त्यो उत्तम र भयङ्कर (बाण) चाँडै नै आफ्नो धनुबाट घटोत्कचमाथि छोडिदिए।
163हे पृथ्वीपति, सुन्दर प्वाँखले सुसज्जित त्यो महान् बाण त्यस राक्षसको हृदय चिरेर भूमिमा गएर पस्यो।
164उनलाई खसेको देखेर र मरेको ठानेर महारथी धृष्टद्युम्नले उनलाई अर्को रथमा राखे र द्रोणपुत्रको सामुबाट हटाएर लगे, हे राजाधिराज।
165हे राजन्, यसरी युधिष्ठिरका महारथीहरू पछाडि धकेलिए। आफ्ना शत्रुहरूलाई परास्त गरेर वीर द्रोणपुत्रले गर्जनपूर्ण नाद गरे र, हे स्वामी, सम्पूर्ण पुरुष तथा तपाईंका पुत्रहरूले उनको वन्दना गरे।
166सयौँ बाणले मारिएका र क्षतविक्षत पारिएका मृत निशाचरहरूका खसेका शरीरले चारैतिर छरिएकी पृथ्वी भयानक देखिइन् र यस्ती दुर्गम भइन् मानौँ पर्वतशिखरले भरिएकी होस्।
167तब सिद्ध, गन्धर्व, पिशाच, नाग, पक्षी, पितर, काग, राक्षस, भूत, अप्सरा र देवताहरू — सबै मिलेर द्रोणपुत्रको वन्दना गर्न थाले। तब सिद्ध, गन्धर्व, पिशाच, नाग, पक्षी, पितर, काग, राक्षस, भूत, अप्सरा र देवताहरू — सबै मिलेर द्रोणपुत्रको वन्दना गर्न थाले।