(क्रमशः) भूरिश्रवाको वध
खण्ड 5 — द्रोण पर्व · अध्याय 143
संस्कृत
1संजय उवाच स बाहुय॑पतद् भमौ सखङ्ग सशुभाङ्गदः। आदधजीवलोकस्य दुःखमद्भुतमुत्तमः॥
2प्रहरिष्यन् हृतो बाहुरदृश्येन किरीटिना। वेगेन न्यपतद् भूमौ पञ्चास्य इव पन्नगः॥
3स मोघं कृतमात्मानं दृष्ट्वा पार्थेन कौरवः। उत्सृज्य सात्यकि क्रोधाद् गर्हयामास पाण्डवम्॥
4भूरिश्रवा उवाच नृशंसं बत कौन्तेय कर्मेदं कृतवानसि। अपश्यतो विषक्तस्य यन्मे बाहुमचिच्छिदः॥
5किं नु वक्ष्यसि राजानं धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम्। किं कुर्वाणो मया संख्ये हतो भूरिश्रवा रणे॥
6इदमिन्द्रेण ते साक्षादुपदिष्टं महात्मना। अस्त्रं रुद्रेण वा पार्थ द्रोणेनाथ कृपेण वा॥
7ननु नामास्रधर्मज्ञस्त्वं लोकेऽभ्यधिकः परैः। सोऽयुध्यमानस्य कथं रणे प्रहृतवानसि॥
8न प्रमत्ताय भीताय विरथाय प्रयाचते। व्यसने वर्तमानाय प्रहरन्ति मनस्विनः॥
9इदं तु नीचाचरितमसत्पुरुषसेवितम्। कथमाचरितं पार्थ पापकर्म सुदुष्करम्॥
10आर्येण सुकरं त्वाहुरार्यकर्म धनंजय। अनार्यकर्म त्वार्येण सुदुष्करतमं भुवि॥
11येषु येषु नरव्याघ्र यत्र यत्र च वर्तते। आशु तच्छीलतामेति तदिदं त्वयि दृश्यते॥
12कथं हि राजवंश्यस्त्वं कौरवेया विशेषतः। क्षत्रधर्मादपक्रान्तः सुवृत्तश्चरितव्रतः॥
13इदं तु यदतिक्षुद्रं वार्ष्णेयार्थे कृतं त्वया। वासुदेवमतं नूनं नैतत् त्वय्युपपद्यते॥
14को हि नाम प्रमत्ताय परेण सह युध्यते। ईदृशं व्यसनं दद्याद् यो न कृष्णसखो भवेत्॥
15व्रात्याः संक्लिष्टकर्माणः प्रकृत्यैव च गर्हिताः। वृष्ण्यन्धकाः कथं पार्थ प्रमाणं भवता कृताः॥
16अर्जुन उवाच व्यक्तं हि जीर्यमाणोऽपि बुद्धिं जरयते नरः॥
17अनर्थकमिदं सर्व यत् त्वया व्याहृतं प्रभो। जानन्नेव हृषीकेशं गर्हसे मां च पाण्डवम्॥
18संग्रामाणां हि धर्मज्ञः सर्वशास्त्रार्थपारगः। न चाधर्ममहं कुर्या जानंश्चैव हि मुह्यसे॥
19युध्यन्ति क्षत्रियाः शत्रून् स्वैः स्वैः परिवृता नराः। भ्रातृभिः पितृभिः पुत्रैस्तथा सम्बन्धिबान्धवैः॥ वयस्यैरथ मित्रैश्च ते च बाहुं समाश्रिताः।
20स कथं सात्यकिं शिष्यं सुखसम्बन्धमेव च॥ अस्मदर्थे च युध्यन्तं त्यक्त्वा प्राणान् सुदुस्त्यजान्।
21मम बाहुं रणे राजन् दक्षिणं युद्धदुर्मदम्॥ न चात्मा रक्षितव्यो वै राजन् रणगतेन हि।
22यो यस्य युज्यतेऽर्थेषु स वे रक्ष्यो नराधिप॥ तै रक्ष्यमाणैः स नृपो रक्षितव्यो महामृधे।
23यहहं सात्यकिं पश्ये वध्यमानं महारणे॥ ततस्तस्य वियोगेन पापं मेऽनर्थतो भवेत्।
24रक्षितश्च मया यस्मात् तस्मात् क्रुध्यसि किं मयि॥२४ यच्च मे गर्हसे राजन्नन्येन सह संगतम्। अहं त्वया विनिकृतस्तत्र मे बुद्धिविभ्रमः॥ कवचं धुन्वतस्तुभ्यं रथं चारोहतः स्वयम्। धनुर्ध्या कर्पतश्चैव युध्यतः सह शत्रुभिः॥ एवं रथगजाकीर्णे हयपत्तिसमाकुले। सिंहनादोद्धतरवे गम्भीरे सैन्यसागरे॥ स्वैः परैश्च समेतेभ्यः सात्वतेन च संगमे। एकस्यैकेन हि कथं संग्रामः सम्भविष्यति॥ बहुभिः सह संगम्य निर्जित्य च महारथान्।
25श्रान्तश्च श्रान्तवाहश्च विमनाः शस्त्रपीडितः॥ ईदृशं सात्यकि संख्ये निर्जित्य च महारथम्।
26ईदृशं सात्यकिं संख्ये निर्जित्य च महारथम्। अधिकत्वं विजानीषे स्ववीर्यवशमागतम्॥
27यदिच्छसि शिरश्चास्य असिना हन्तुमाहवे। तथा कृच्छ्रगतं चैव सात्यकिं कः क्षमिष्यति॥ त्वं वै विगर्हयात्मानमात्मानं यो न रक्षसि। कथं करिष्यसे वीर यो वा त्वां संश्रयेज्जनः॥
28संजय उवाच एवमुक्तो महाबाहुपकेतुर्महायशाः। युयुधानं समुज्सृज्य रणे प्रायमुपाविशत्॥
29शरानास्तीर्य सव्येन पाणिना पुण्यलक्षणः। यियासुर्ब्रह्मलोकाय प्राणान् प्राणेष्वथाजुहोत्॥
30सूर्ये चक्षुः समाधाय प्रसन्नं सलिले मनः। ध्यायन् महोपनिषदं योगयुक्तोऽभवन्मुनिः॥
31ततः स सर्वसेनायां जनः कृष्णधनंजयौ। गर्हयामास तं चापि शशंस पुरुषर्षभम्॥
32निन्द्यमानौ तथा कृष्णौ नोचतुः किंचिदप्रियम्। ततः प्रशस्यमानश्च नाहृष्यद् यूपकेतनः॥
33तांस्तथावादिनो राजन् पुत्रांस्तव धनंजयः। अमृष्यमाणो मनसा तेषां तस्य च भाषितम्॥ असंक्रुद्धमना वाचः स्मारयन्निव भारत। उवाच पाण्डुतनयः साक्षेपमिव फाल्गुनः॥
34मम सर्वेऽपि राजानो जानन्त्येव महाव्रतम्। न शक्यो मामको हन्तुं यो मे स्याद् बाणगोचरे॥
35यूपकेतो निरीक्ष्यैतन्न मामर्हसि गर्हितुम्। न हि धर्ममविज्ञाय युक्तं गर्हयितुं परम्॥
36आत्तशस्त्रस्य हि रणे वृष्णिवीरं जिघांसतः। यदहं बाहुमच्छत्सं न स धर्मो विगर्हितः॥
37न्यस्तशस्त्रस्य बालस्य विरथस्य विवर्मणः। अभिमन्योर्वधं तात धार्मिकः को नु पूजयेत्॥
38एवमुक्तः स पार्थेन शिरसा भूमिमस्पृशत्। पाणिना चैव सव्येन प्राहिणोदस्य दक्षिणम्॥
39एतत् पार्थस्य तु वचस्ततः श्रुत्वा महाद्युतिः। यूपकेतुर्महाराज तूष्णीमासीदवाङ्मुखः॥
40या प्रीतिधर्मराजे मे भीमे च बलिनां वरे। नकुले सहदेवे च सा मे त्वयि शलाग्रज॥
41मया त्वं समनुज्ञातः कृष्णेन च महात्मना। गच्छ पुण्यकृताल्लोकाञ्छिबिरौशीनरो यथा॥
42वासुदेव उवाच ये लोका मम विमला: सकृद् विभाता ब्रह्माद्यैः सुरवृषभैरपीष्यमाणाः। तान् क्षिप्रं व्रज सतताग्निहोत्रयाजिन् मत्तुल्यो भव गरुडोत्तमाङ्गयानः॥
43संजय उवाच उत्थितः स तु शैनेया विमुक्तः सौमदत्तिना। खङ्गमादाय चिच्छित्सुः शिरस्तस्य महात्मनः॥
44निहतं पाण्डुपुत्रेण प्रसक्तं भूरिदक्षिणम्। इयेष सात्यकिर्हन्तुं शलाग्रजमकल्मषम्॥
45निकृत्तभुजमासीनं छिन्नहस्तमिव द्विपम्। क्रोशतां सर्वसैन्यानां निन्द्यमानः सुदुर्मनाः॥
46गीर्यमाणः च कृष्णेन पार्थेन च महात्मना। भीमेन चक्ररक्षाभ्यामश्वत्थाम्ना कृपेण च॥
47कर्णेन वृषसेनेन सैन्धवेन तथैव च। विक्रोशतां च सैन्यानामवधीत् तं धृतव्रतम्॥
48प्रायोपविष्टाय रणे पार्थेन छिन्नबाहवे। सात्यकिः कौरवेयाय खड्ड्रेनापाहरच्छिरः॥
49नाभ्यनन्दन्त सैन्यानि सात्यकिं तेन कर्मणा। अर्जुनेन हतं पूर्व यजघान कुरूद्वहम्॥
50सहस्राक्षसमं चैव सिद्धचारणमानवाः। भूरिश्रवसमालोक्य युद्धे प्रायगतं हतम्॥ अपूजयन्त तं देवा विस्मितास्तेऽस्य कर्मभिः। पक्षवादांश्च सुबहून् प्रावदंस्तव सैनिकाः॥
51न वार्ष्णेयस्यापराधो भवितव्यं हि तत् यथा। तस्मान्मन्युर्न वः कार्यः क्रोधो दुःखतरो नृणाम्॥
52हन्तव्यश्चैव वीरेण नात्र कार्या विचारणा। विहितो ह्यस्य धात्रैव मृत्युः सात्यकिराहवे॥
53सात्यकिरुवाच न हन्तव्यो न हन्तव्यो इति यन्मां प्रभाषत। धर्मवादैरधर्मिष्ठा धर्मकञ्चकमास्थिताः॥
54यदा बाल: सुभद्रायाः सुतः शस्त्रविना कृतः। युष्माभिनिहतो युद्धे तदा धर्मः क वो गतः॥
55मया त्वेतत् प्रतिज्ञातं क्षेपे कस्मिंश्चिदेव हि। यो मां निष्पिष्य संग्रामे जीवन् हन्यात् पदा रुषा॥६२
56स मे वध्यो भवेच्छत्रुर्यद्यपि स्यान्मुनिव्रतः। चेष्टमानं प्रतीघाते सभुजं भां सचक्षुषः॥
57मन्यध्वं मृत इत्येवमेतद् वो बुद्धिलाघवम्। युक्तो ह्यस्य प्रतीघातः कृतो मे कुरुपुङ्गचाः॥
58यत् तु पार्थेन मां दृष्ट्वा प्रतिज्ञामभिरक्षता। सखङ्गोऽस्य हृतो बाहुरेतेनैवास्मि वञ्चितः॥
59भवितव्यं हि यद् भावि दैवं चेष्टयतीव च। सोऽयं हतो विमर्देऽस्मिन् किमत्राधर्मचेष्टितम्॥
60अपि चायं पुरा गीतः श्लोको वाल्मीकिना भुवि। न हन्तव्याः स्त्रिय इति यद् ब्रवीषि प्लवङ्गम॥
61सर्वकालं मनुष्येण व्यवसायवता सदा। पीडाकरममित्राणां यत् स्यात् कर्तव्यमवे तत्॥
62संजय उवाच एवमुक्त महाराज सर्वे कौरवपुङ्गवाः। न स्म किंचिदभाषन्त मनसा समपूजयन्॥
63मन्त्राभिपूतस्य महाध्वरेषु। यशखिनो भूरिसहस्रदस्य चा मुनेरिवारण्यगतस्य तस्या न तत्र कश्चिद् वधमभ्यनन्दत॥
64सुनीलकेशं वरदस्य तस्य शूरस्य पारावतलोहिताक्षम्। अश्वस्य मेध्यस्य शिरो निकृत्तं न्यस्तं हविर्धानमिवान्तरेण॥
65स तेजसा शस्त्रकृतेन पूतो महाहवे देहवरं विसृज्य। आक्रामदूर्ध्व वरदो वरा) व्यावृत्त्य धर्मेण परेण रोदसी॥
अङ्ग्रेजी
1Sanjaya said Then that arm with the sword in grasp and decked with beautiful Angadas, fell down on the earth, thereby inflicting great grief on the living creation.
2In the act of striking, that arm was lopped off by the diadem-decked Arjuna, who himself remained invisible to Bhruisravas; thus cut-off, it fell down vehemently on the earth, like a five-hooded snake.
3Then that descendant of the Kuru race, beholding himself incapacitated by Pritha's son, began, out of rage, to reprove the son of Pandu, having abandoned Satyaki.
4Bhurisravas said Alas, O son of Kunti, you have committed a cruel and heartless deed, in as much as, not being engaged with me and covertly, you have cut-off my arm.
5Shall you have not to say to king Yudhishthira, the son of Dharma-'Bhurisravas when engaged with another was slain by me in battle?"
6Was it for this that you learnt the use of weapons from the illustrious Indra or Rudra or Drona or Kripa. O son of Pritha!
7It is said that you are batter acquainted with the rules about the use of weapons then many others. Why then have you lopped off the arm of one who was not fighting with you?
8The righteous never strike him who is careless or who is frightened or who is made carless or who implores mercy or who is involved in a calamity.
9Why then, O son of Pritha, have you perpetrated this vile and difficult deed, that is only worthy of a mean fellow and is practised only by wicked people.
10O Dhananjaya, respectable people look upon respectable deeds to be very easy of being accomplished. But a disrespectable deed is difficult of being perpetrated by a respectable person.
11Men quickly imbibe the behaviours of those among whom they live, O Bharata, the truth of this proposition is verified in you.
12Of royal extraction and specially descendant as you are of the Kuru race, how could you transgress the duties of the Kshatriya race, although you were well-behaved and observant of vows.
13This vile act that you have today perpetrated for the sake of the Vrishni hero, is surely the result of Vasudeva's instigations. And it cannut possibly be reconciled to your nature.
14What man, except he that calls himself a friended of Krishna would inflict such an injury on another who is engaged deeply in fighting with his adversary?
15The Vrishnis and the Andhakas are vile Kshatriyas, ever engaged in perpetrating low deeds and are by nature wedded to shameful conduct. Why, O Partha, have you chosen them to be your model?” Being thus spoken to Partha then replied to Bhurisravas sayingएवमुक्तो रणे पार्थो भूरिश्रवसमब्रवीत्।
16Arjuna said “Now it is clear that with the decay of body, the intellect of men also suffer decay, since, O master, you have uselessly directed all these reproaches to me.
17Knowing myself and Hrishikesha perfectly well how is it that you reproach us both? I am conversant perfectly with the rules of fair combat and I am acquainted with the meaning of all moral precepts.
18So, it is impossible that I should commit a sinful act. Knowing this also, fight with their foes, being supported by their own men.
19Such as their brothers, their fathers their sons and relatives and friends and kinsmen and companions and also relying on the strength of their arms.
20men Why then should I not protect, Satyaki my disciple and my dear relative who is fighting in this battle on our behave reckless of the very life that is so difficult of being laid down?
21Why should I not protect "Satyaki who is, O king, like my own right arm to me? In battle, one should not look after his own protection only.
22O ruler of men, he that is engaged on behalf of another, should surely be protected by that other. When such are themselves protected they can look after the protection of the king (on whose behalf they fight).
23If indeed I had passively beheld Satyaki's slaughter in this great encounter, then, at Satyaki's death, sin would have hanged on me for my negligence.
24Why do you wax wroth upon me for my having protected him, who is every way deserves my protection? You are reproaching me, O king, saying, 'When engaged with another, I have yet been incapacitated by you.' In respect to this, I submit that I committed an error in my judgment. Satyaki was shaking his armour against you and was riding on his own car, drawing his bow-string he was fighting with the foes, in the midst of his enemies abounding in steeds and foot-soldiers and teeming with cars and elephants and echoing with the war-cries of combatants. Amongst friends and foes engaged with one another, how could it be possible that the Satvata hero was engaged with one person only? Having encountered many warriors and vanquished many mighty car-warrior.
25Satyaki was fatigued and afflicted with weapons-wounds and cheerless in mind; his horses also were exhausted. Having, under these circumstances, defeated the mighty carwarrior Satyaki.
26And having thus obtained advantage over him, you seek to establish your superiority. You desired to cut-off with your sword the head of Satyaki.
27I could not possibly behold passively Satyaki reduced to that plight. It is proper that you should reproach your own self in as much as you neglected to protect yourself (when trying to injure another). Indeed O hero, how would you yourself have behaved towards one who would be your dependent.
28Sanjaya said Thus spoken to (by Arjuna), the illustrious and mighty-armed Bhurisravas bearing the device of a sacrificial stake on his banner, let Yuyudhana go and desired to enter upon the performance of Praya-Yoga.
29Distinguished by many pious deeds, he then spread with his left hand a bed of arrows and out of a desire for going to the regions of Brahman, he committed his vital breaths to the care of the gods presiding over them.
30Steadying his eyes on the sun, setting his mind on the purified water and meditating the Mantras contained in the Upanishads, Bhurisravas betaking himself to yoga, became reticent.
31Then all the men in the army began to rebuke Krishna and Dhananjaya and applaud that foremost of men viz., Bhurisravas.
32Though thus reproached by the general voice, the two Krishnas uttered not a single word, nor did the stake-bannered Bhurisravas feel any joy in consequence of those encomiums.
33Then Dhananjaya otherwise called Phalguna, that son of Pandu unable to tolerate your sons speaking in that strain as also to put up with their words and the words of Bhurisravas, O Bharata, in sorrows and not at all angry, spoke these words, as if for remaining them all.
34All kings know of this my great vow, that no one shall slay any body of our party so long as the latter is with in the range of my arrows.
35Knowing this, O stake-bannered, one it befits you not to reproach me; without yourself knowing the rules of morality, you should not censure others.
36That I have lopped off your arm while you, armed to the teeth, were on the point of slaying the unarmed Satyaki, is not at all against the rules of fair combat.
37But what righteous man is there who will not condemn the slaughter of the body Abhimanyu specially when he was deprived of his weapons, his car and his armour?
38Thus addressed by Pritha's son, Bhurisravas touched the ground with his head and offered with his left arm the right one that had been severed.
39Then the stake-bannered Bhurisravas of great effulgence O king having heard those words of Partha, become silent with his face turned towards the earth.
40Arjuna said O eldest brother of Shalya, the love I bear for you is equal even to that I bear for king Yudhishthira the virtuous or Bhima that foremost of all mighty persons or Nakula or Sahadeva.
41With my permission as also with that of the high-souled Krishna do you go to the regions of the righteous where Sivi the son of Usinara is.
42Vasudeva said You are ever devoted to the performance of sacrifices and Agnihotras; therefore repair quickly to those holy regions of mine that constantly burn with effulgence and that are coveted by the foremost of gods withi Brahman as their head and becoming equal to myself by you carried on the back of Garuda.
43Sanjaya said Liberated from the grasp of Somadatta's son, the grandson of Sini rose and with a view to cut-off the head of that illustrious hero, drew his sword.
44Satyaki then desired to slay the sinless Bhurisravas, the eldest brother of Saila that giver of profuse presents at sacrifices, who was staying with his senses drawn back from the battle and who had already been slain by Arjuna the son of Pandu;
45Who was sitting with his arm lopped off, like an elephant with his trunk cut-off. Then all the warriors reproached him loudly for his intention. But destitute of reason.
46And although forbidden by the high-souled Partha and Krishna and Bhima and the two wheel protectors of of Arjuna's car and Ashvattharnan and Kripa.
47And Karna and Vrishasena and the king of the Sindhus and while the soldiers were still uttering loud shouts of denunciation, Satyaki flew Bhurisravas while engaged in the observance of the vow.
48Indeed with his sword Satyaki lopped off the head of the Kuru warrior who had been deprived of his arm by Partha and who was then engaged in the Praya for liberating his soul from the body.
49The soldiers then did not praise Satyaki for that act of his, viz., the slaughter of the perpetuator of the Kuru race, who already been slain by Pritha's son.
50Then the Siddhas, the Charanas and the men present, as also the celestials, seeing the Indra-like Bhurisravas slain in battle when sitting in the observance of the vow Praya, began to praise him, struck with wonder at the feats achieved by him. Your troops also argued
51In this matter no blame should be attributed to the Vrishni hero. What has been ordained must happen. Therefore we should not cherish wrath; since again wrath is the cause of a man's grief.
52It was doomed that Bhurisravas would be slain by the heroic Satyaki. We need not judge of its propriety or otherwise. Satyaki has been made the instrument of Bhurisrava's death by the Creator himself.
53Satyaki said You, sinful Kauravas, vested in outward garments of virtue, you are telling me in words of virtue, that Bhurisravas should not have been slain.
54Where did this righteousness of yours fly when you ruthlessly slew in battle that child viz., Subhadra's son when he was deprived to the use of his weapons;
55In a certain fit of haughtiness I had vowed that he who would throw me down in battle alive and strike me in wrath with his knees.
56Would be slain by me even though that antagonist of mine should adopt the vow of asceticism. Though I was fighting in battle with my arins and cyes in tact.
57Yet you had taken me as already slain. It is indeed a great foolishness on your part. You foremost of the Kurus, the slaughter of Bhurisravas achieved by me, in indeed very proper.
58Partha by lopping off the arm of this one, with sword in grasp, had fulfiled his vow of protecting his own partisans and has thereby robbed me of my glory!
59What is ordained must come to pass. It is the hand of fate that works. Bhurisravas has been slain in the course of this battle. What sin have I perpetrated?
60In days gone by, Valmiki sang this verse on earth viz., "You say, Oape, that women should not be slain!
61In all times however men should always with resolute care do that which would give pain to this foes."
62Sanjaya said After Satyaki had said these words, none amongst the Pandavas and the Kauravas, o king, said anything; on the other hand they praised Bhurisravas in their mind.
63Nobody present there countenanced the slaughter of Somadatta's illustrious son, who resembled an hermit of the woods and who had given away thousands of golden coins.
64The head of that brave hero graced with beautiful blue locks and eyes red like those of pegions looked like the head of a horse cut-off in a horse sacrifice and placed on the sacrificial altar.
65Purified through his prowess and death by the edge of weapons and in consequence of the boon accorded to him, Bhurisravas worthy of every boon went to the regions on high, shuffling off his mortal coil and filling the heavens with his illustrious fame.
हिन्दी
1सञ्जय ने कहा — तब मुट्ठी में तलवार लिए और सुन्दर अंगदों से अलंकृत वह भुजा पृथ्वी पर गिर पड़ी और उसने समस्त प्राणियों को महान् शोक में डाल दिया।
2प्रहार करते समय ही वह भुजा किरीटधारी अर्जुन द्वारा काट दी गई, जो स्वयं भूरिश्रवा को दिखाई नहीं दे रहे थे; इस प्रकार कटकर वह पाँच फणोंवाले सर्प के समान वेग से पृथ्वी पर गिर पड़ी।
3तब कुरुवंश के उन वीर ने अपने को पृथापुत्र द्वारा असमर्थ हुआ देखकर सात्यकि को छोड़कर क्रोध से पाण्डुपुत्र को फटकारना आरम्भ किया।
4भूरिश्रवा ने कहा — हाय, हे कुन्तीपुत्र, तुमने अत्यन्त क्रूर और निर्दय कर्म किया है, क्योंकि मुझसे युद्ध में न लगे होते हुए भी तुमने छिपकर मेरी भुजा काट डाली।
5क्या तुम्हें धर्मपुत्र राजा युधिष्ठिर से यह न कहना पड़ेगा कि ‘भूरिश्रवा जब दूसरे से जूझ रहे थे, तब मैंने उन्हें युद्ध में मार डाला’?
6हे पृथापुत्र, क्या इसी के लिए तुमने यशस्वी इन्द्र से अथवा रुद्र से अथवा द्रोण से अथवा कृप से अस्त्रों का प्रयोग सीखा था?
7कहा जाता है कि तुम अस्त्रों के प्रयोग के नियमों से और बहुतों की अपेक्षा अधिक परिचित हो। फिर तुमने उसकी भुजा क्यों काट डाली जो तुमसे लड़ ही नहीं रहा था?
8धर्मात्मा जन कभी उस पर प्रहार नहीं करते जो असावधान हो, अथवा भयभीत हो, अथवा रथहीन कर दिया गया हो, अथवा दया की भीख माँग रहा हो, अथवा किसी विपत्ति में पड़ा हो।
9फिर, हे पृथापुत्र, तुमने यह नीच और दुष्कर कर्म क्यों किया, जो केवल किसी अधम व्यक्ति के योग्य है और जिसे केवल दुष्ट लोग ही करते हैं?
10हे धनञ्जय, सज्जन लोग सत्कर्मों को करना अत्यन्त सहज मानते हैं। किन्तु किसी सज्जन के लिए दुष्कर्म करना कठिन होता है।
11मनुष्य जिनके बीच रहते हैं, उनका आचरण शीघ्र ही ग्रहण कर लेते हैं; हे भरतवंशी, इस कथन की सत्यता तुममें सिद्ध हो रही है।
12राजकुल में उत्पन्न और विशेषतः कुरुवंश के वंशज होते हुए तुम, जो सदाचारी और व्रतपरायण थे, क्षत्रियधर्म का उल्लंघन कैसे कर सके?
13वृष्णिवीर के लिए तुमने आज जो यह नीच कर्म किया है, वह निश्चय ही वासुदेव की प्रेरणा का परिणाम है। और वह किसी प्रकार तुम्हारे स्वभाव के अनुकूल नहीं हो सकता।
14अपने को कृष्ण का मित्र कहलानेवाले के सिवा और कौन मनुष्य ऐसे किसी दूसरे को इस प्रकार क्षति पहुँचाएगा, जो अपने प्रतिद्वन्द्वी से गहरे युद्ध में लगा हो?
15वृष्णि और अन्धक नीच क्षत्रिय हैं, जो सदा नीच कर्म करने में लगे रहते हैं और स्वभाव से ही लज्जास्पद आचरण के व्यसनी हैं। हे पार्थ, तुमने उन्हीं को अपना आदर्श क्यों चुना?” ऐसा कहे जाने पर पार्थ ने भूरिश्रवा को यह उत्तर दिया —
16अर्जुन ने कहा — “अब यह स्पष्ट है कि शरीर के क्षीण होने के साथ मनुष्यों की बुद्धि भी क्षीण हो जाती है, क्योंकि, हे महाशय, आपने मुझ पर ये सब निन्दाएँ व्यर्थ ही की हैं।
17मुझे और हृषीकेश को भलीभाँति जानते हुए भी आप हम दोनों की निन्दा कैसे कर रहे हैं? मैं धर्मयुद्ध के नियमों से पूर्णतया परिचित हूँ और समस्त नैतिक विधानों का अर्थ जानता हूँ।
18इसलिए यह असम्भव है कि मैं कोई पापकर्म करूँ। यह भी जानिए कि योद्धा अपने ही लोगों का सहारा पाकर अपने शत्रुओं से लड़ते हैं —
19— जैसे अपने भाइयों, पिताओं, पुत्रों, सम्बन्धियों, मित्रों, कुटुम्बियों और साथियों का सहारा पाकर तथा अपनी भुजाओं के बल के भरोसे भी।
20फिर मैं अपने शिष्य और प्रिय सम्बन्धी सात्यकि की रक्षा क्यों न करूँ, जो हमारी ओर से इस युद्ध में उस जीवन तक की परवाह किए बिना लड़ रहा है, जिसे त्यागना इतना कठिन है?
21हे राजन्, मैं सात्यकि की रक्षा क्यों न करूँ, जो मेरे लिए मेरी अपनी दाहिनी भुजा के समान है? युद्ध में मनुष्य को केवल अपनी ही रक्षा नहीं देखनी चाहिए।
22हे नरेश्वर, जो किसी दूसरे के लिए युद्ध में लगा है, उसकी रक्षा उस दूसरे को अवश्य करनी चाहिए। जब वे स्वयं सुरक्षित होते हैं, तभी वे उस राजा की रक्षा कर सकते हैं (जिसकी ओर से वे लड़ते हैं)।
23यदि मैं इस महासंग्राम में सात्यकि का वध चुपचाप देखता रहता, तो सात्यकि की मृत्यु पर मेरी उपेक्षा का पाप मुझ पर ही लगता।
24जो हर दृष्टि से मेरी रक्षा का पात्र है, उसकी रक्षा करने पर आप मुझ पर क्रोध क्यों करते हैं? हे राजन्, आप मुझे यह कहकर फटकार रहे हैं कि ‘दूसरे से जूझते हुए भी मैं तुम्हारे द्वारा असमर्थ कर दिया गया।’ इस विषय में मैं यह निवेदन करता हूँ कि यदि निर्णय में मुझसे भूल हुई, तो हुई। सात्यकि आपके विरुद्ध अपना कवच हिला रहा था और अपने ही रथ पर आरूढ़ था, प्रत्यंचा तानते हुए वह शत्रुओं से जूझ रहा था — उन शत्रुओं के बीच, जो घोड़ों और पैदल सैनिकों से भरे थे, रथों और हाथियों से भरे थे और योद्धाओं के सिंहनादों से गूँज रहे थे। एक-दूसरे से जूझते मित्रों और शत्रुओं के बीच यह कैसे सम्भव हो सकता था कि सात्वत वीर केवल एक ही व्यक्ति से जूझ रहा हो? अनेक योद्धाओं का सामना करके और अनेक महारथियों को परास्त करके —
25— सात्यकि थका हुआ था, शस्त्रों के घावों से पीड़ित था और मन से खिन्न था; उसके घोड़े भी थक चुके थे। इन परिस्थितियों में महारथी सात्यकि को परास्त करके —
26— और इस प्रकार उस पर बढ़त पाकर आप अपनी श्रेष्ठता सिद्ध करना चाहते हैं। आप अपनी तलवार से सात्यकि का सिर काट डालना चाहते थे।
27सात्यकि को उस दशा में पड़ा हुआ मैं चुपचाप देख न सकता था। यह उचित है कि आप अपने ही को फटकारें, क्योंकि (दूसरे को क्षति पहुँचाने का प्रयत्न करते समय) आपने अपनी रक्षा करने में उपेक्षा की। सचमुच, हे वीर, यदि कोई आपका आश्रित होता, तो आप स्वयं उसके साथ कैसा आचरण करते?
28सञ्जय ने कहा — (अर्जुन के द्वारा) ऐसा कहे जाने पर अपनी ध्वजा पर यूप का चिह्न धारण करनेवाले यशस्वी महाबाहु भूरिश्रवा ने युयुधान को छोड़ दिया और प्रायोपवेशन करने की इच्छा की।
29अनेक पुण्यकर्मों से विभूषित उन्होंने तब अपने बाएँ हाथ से बाणों की शय्या बिछाई और ब्रह्मलोक जाने की इच्छा से अपने प्राणों को उनके अधिष्ठाता देवताओं को सौंप दिया।
30सूर्य पर अपनी दृष्टि स्थिर करके, पवित्र जल पर अपना मन लगाकर और उपनिषदों में निहित मन्त्रों का ध्यान करते हुए भूरिश्रवा योग में स्थित होकर मौन हो गए।
31तब सेना के सब लोग कृष्ण और धनञ्जय की निन्दा करने लगे और उन नरश्रेष्ठ भूरिश्रवा की प्रशंसा करने लगे।
32यद्यपि इस प्रकार सर्वसाधारण के स्वर से उनकी निन्दा हुई, तथापि दोनों कृष्णों ने एक शब्द भी न कहा, और न ही यूपध्वज भूरिश्रवा ने उन प्रशंसाओं से कोई हर्ष अनुभव किया।
33हे भरतवंशी, तब फाल्गुन नाम से भी विख्यात पाण्डुपुत्र धनञ्जय आपके पुत्रों का उस प्रकार बोलना तथा उनके और भूरिश्रवा के वचन सहन न कर सके और शोक से भरकर, किन्तु तनिक भी क्रोध किए बिना, मानो उन सबको स्मरण कराने के लिए ये वचन कहे —
34— “मेरी यह महान् प्रतिज्ञा सब राजा जानते हैं कि जब तक हमारे पक्ष का कोई भी व्यक्ति मेरे बाणों की परिधि के भीतर है, तब तक कोई उसका वध नहीं कर सकेगा।
35यह जानते हुए, हे यूपध्वज, आपको मेरी निन्दा करना शोभा नहीं देता; स्वयं धर्म के नियम न जानते हुए आपको दूसरों की निन्दा नहीं करनी चाहिए।
36जब आप पूरी तरह सशस्त्र होकर निःशस्त्र सात्यकि का वध करने ही वाले थे, तब मैंने आपकी भुजा काटी — यह धर्मयुद्ध के नियमों के तनिक भी विरुद्ध नहीं है।
37किन्तु ऐसा कौन धर्मात्मा है जो बालक अभिमन्यु के वध की निन्दा न करेगा, विशेषतः तब जब वह अपने अस्त्रों, अपने रथ और अपने कवच से वंचित कर दिया गया था?”
38पृथापुत्र के इस प्रकार कहने पर भूरिश्रवा ने अपने सिर से भूमि का स्पर्श किया और अपनी बाईं भुजा से अपनी कटी हुई दाहिनी भुजा को अर्पित किया।
39हे राजन्, तब पार्थ के वे वचन सुनकर महातेजस्वी यूपध्वज भूरिश्रवा पृथ्वी की ओर मुख किए मौन हो गए।
40अर्जुन ने कहा — हे शल्य के ज्येष्ठ भ्राता, आपके प्रति मेरा स्नेह वैसा ही है जैसा धर्मराज युधिष्ठिर के प्रति, अथवा समस्त बलवानों में श्रेष्ठ भीम के प्रति, अथवा नकुल या सहदेव के प्रति है।
41मेरी अनुमति से तथा महात्मा कृष्ण की अनुमति से भी आप उन धर्मात्माओं के लोकों को जाइए जहाँ उशीनरपुत्र शिबि हैं।
42वासुदेव ने कहा — आप सदा यज्ञों और अग्निहोत्रों के अनुष्ठान में लगे रहे हैं; इसलिए शीघ्र ही मेरे उन पवित्र लोकों को जाइए, जो निरन्तर तेज से देदीप्यमान रहते हैं और जिनकी कामना ब्रह्मा को अग्रणी बनाए हुए श्रेष्ठ देवता भी करते हैं; और गरुड़ की पीठ पर ले जाए जाकर आप मेरे ही समान हो जाइए।
43सञ्जय ने कहा — सोमदत्तपुत्र की पकड़ से मुक्त होकर शिनिपौत्र उठे और उन यशस्वी वीर का सिर काट डालने के अभिप्राय से उन्होंने अपनी तलवार खींची।
44तब सात्यकि उन निष्पाप भूरिश्रवा का वध करना चाहते थे — यज्ञों में प्रचुर दक्षिणा देनेवाले शल्य के उन ज्येष्ठ भ्राता का, जो अपनी इन्द्रियों को युद्ध से समेटकर बैठे थे और जिनका वध पाण्डुपुत्र अर्जुन पहले ही कर चुके थे;
45— जो अपनी भुजा कट जाने के कारण सूँड़ कटे हाथी के समान बैठे थे। तब सब योद्धाओं ने उनके इस अभिप्राय के लिए ऊँचे स्वर में उनकी निन्दा की। किन्तु विवेकहीन होकर —
46— और यद्यपि महात्मा पार्थ, कृष्ण, भीम, अर्जुन के रथचक्रों के दोनों रक्षक, अश्वत्थामा और कृप ने —
47— तथा कर्ण, वृषसेन और सिन्धुराज ने भी उन्हें रोका और जब सैनिक अब भी ऊँचे स्वर में धिक्कार रहे थे, तब भी सात्यकि ने व्रत के पालन में लगे भूरिश्रवा का वध कर डाला।
48सचमुच सात्यकि ने अपनी तलवार से उन कुरुवीर का सिर काट डाला, जिनकी भुजा पार्थ ने काट दी थी और जो उस समय अपनी आत्मा को शरीर से मुक्त करने के लिए प्रायोपवेशन में लगे थे।
49सैनिकों ने तब सात्यकि के उस कर्म की — अर्थात् कुरुवंश के उन वंशवर्धक के वध की, जिनका वध पृथापुत्र पहले ही कर चुके थे — प्रशंसा न की।
50तब सिद्धों, चारणों और वहाँ उपस्थित मनुष्यों ने तथा देवताओं ने भी इन्द्र के समान भूरिश्रवा को प्रायोपवेशन के व्रत में बैठे रहते हुए युद्ध में मारा गया देखकर, उनके किए हुए पराक्रमों पर विस्मित होकर उनकी प्रशंसा की। आपके सैनिकों ने भी यह तर्क किया —
51— “इस विषय में वृष्णिवीर पर कोई दोष नहीं लगाया जाना चाहिए। जो विधान है, वह होकर ही रहेगा। इसलिए हमें क्रोध नहीं पालना चाहिए; क्योंकि क्रोध ही मनुष्य के शोक का कारण होता है।
52यह विधान ही था कि भूरिश्रवा वीर सात्यकि द्वारा मारे जाएँगे। इसके उचित-अनुचित का निर्णय हमें नहीं करना चाहिए। स्वयं विधाता ने ही सात्यकि को भूरिश्रवा की मृत्यु का निमित्त बनाया है।”
53सात्यकि ने कहा — हे पापी कौरवो, धर्म का बाहरी वस्त्र ओढ़े हुए तुम मुझसे धर्म के शब्दों में कह रहे हो कि भूरिश्रवा का वध नहीं होना चाहिए था।
54तुम्हारा यह धर्म कहाँ चला गया था जब तुमने युद्ध में उस बालक — सुभद्रा के पुत्र — का निर्दयतापूर्वक वध किया था, जब वह अपने अस्त्रों के उपयोग से वंचित कर दिया गया था?
55एक बार अभिमान के आवेश में मैंने यह प्रतिज्ञा की थी कि जो मुझे युद्ध में जीवित पटक देगा और क्रोध से अपने घुटनों से मुझ पर प्रहार करेगा —
56— उसका वध मैं करूँगा, चाहे मेरा वह प्रतिद्वन्द्वी तपस्या का व्रत ही क्यों न ले ले। यद्यपि मैं अपनी भुजाओं और नेत्रों के साथ युद्ध में लड़ ही रहा था —
57— तथापि तुमने मुझे पहले ही मरा हुआ मान लिया था। यह तुम्हारी ओर से महान् मूर्खता ही है। हे कुरुश्रेष्ठो, मेरे द्वारा किया गया भूरिश्रवा का वध सचमुच सर्वथा उचित है।
58मुट्ठी में तलवार लिए इनकी भुजा काटकर पार्थ ने अपने पक्ष के लोगों की रक्षा की अपनी प्रतिज्ञा पूरी की और इस प्रकार मेरा यश हर लिया!
59जो विधान है, वह होकर ही रहेगा। यह दैव का ही हाथ है जो काम करता है। भूरिश्रवा इस युद्ध के दौरान मारे गए। इसमें मैंने कौन-सा पाप किया?
60बीते दिनों में वाल्मीकि ने पृथ्वी पर यह श्लोक गाया था — “हे वानर, तुम कहते हो कि स्त्रियों का वध नहीं करना चाहिए!
61किन्तु मनुष्यों को सदा, हर समय, दृढ़ सावधानी के साथ वही करना चाहिए जो उनके शत्रुओं को पीड़ा पहुँचाए।”
62सञ्जय ने कहा — हे राजन्, सात्यकि के ये वचन कहने के बाद पाण्डवों और कौरवों में से किसी ने कुछ न कहा; दूसरी ओर उन सबने मन ही मन भूरिश्रवा की प्रशंसा की।
63वहाँ उपस्थित किसी ने भी सोमदत्त के उन यशस्वी पुत्र के वध का समर्थन न किया, जो वन के तपस्वी के समान थे और जिन्होंने सहस्रों सुवर्णमुद्राएँ दान की थीं।
64सुन्दर नीले केशों और कबूतरों के समान लाल नेत्रोंवाले उन वीर का सिर अश्वमेध यज्ञ में काटकर यज्ञवेदी पर रखे गए घोड़े के सिर के समान लग रहा था।
65अपने पराक्रम से, शस्त्र की धार से हुई मृत्यु से तथा अपने को प्राप्त वरदान के कारण पवित्र हुए, समस्त वरों के योग्य भूरिश्रवा अपना नश्वर शरीर त्यागकर और अपनी उज्ज्वल कीर्ति से स्वर्ग को भरते हुए ऊर्ध्व लोकों को चले गए।
नेपाली
1सञ्जयले भने — तब मुठीमा तरवार लिएको र सुन्दर अङ्गदले अलंकृत त्यो पाखुरा पृथ्वीमा खस्यो र त्यसले सम्पूर्ण प्राणीलाई महान् शोकमा पार्यो।
2प्रहार गर्दागर्दै त्यो पाखुरा किरीटधारी अर्जुनद्वारा काटियो, जो स्वयं भूरिश्रवालाई देखिँदै थिएनन्; यसरी काटिएर त्यो पाँच फणा भएको सर्पजस्तै वेगले पृथ्वीमा खस्यो।
3तब कुरुवंशका ती वीरले आफूलाई पृथापुत्रद्वारा असमर्थ पारिएको देखेर सात्यकिलाई छोडेर क्रोधले पाण्डुपुत्रलाई गाली गर्न थाले।
4भूरिश्रवाले भने — हाय, हे कुन्तीपुत्र, तिमीले अत्यन्त क्रूर र निर्दय कर्म गर्यौ, किनभने मसँग युद्धमा नलागी पनि तिमीले लुकेर मेरो पाखुरा काटिदियौ।
5के तिमीले धर्मपुत्र राजा युधिष्ठिरलाई यो भन्नुपर्दैन कि ‘भूरिश्रवा जब अर्कोसँग जुधिरहेका थिए, तब मैले तिनलाई युद्धमा मारेँ’?
6हे पृथापुत्र, के यसैका लागि तिमीले यशस्वी इन्द्रबाट अथवा रुद्रबाट अथवा द्रोणबाट अथवा कृपबाट अस्त्रको प्रयोग सिकेका थियौ?
7भनिन्छ कि तिमी अस्त्रको प्रयोगका नियमसँग अरू धेरैभन्दा बढी परिचित छौ। अनि तिमीले उसको पाखुरा किन काटिदियौ जो तिमीसँग लडिरहेकै थिएन?
8धर्मात्मा जनहरूले कहिल्यै त्यसमाथि प्रहार गर्दैनन् जो असावधान होस्, अथवा भयभीत होस्, अथवा रथविहीन पारिएको होस्, अथवा दयाको भीख मागिरहेको होस्, अथवा कुनै विपत्तिमा परेको होस्।
9अनि, हे पृथापुत्र, तिमीले यो नीच र दुष्कर कर्म किन गर्यौ, जो केवल कुनै अधम व्यक्तिको योग्य छ र जसलाई केवल दुष्ट मानिसहरूले मात्र गर्छन्?
10हे धनञ्जय, सज्जनहरूले सत्कर्म गर्नु अत्यन्त सहज ठान्छन्। तर कुनै सज्जनका लागि दुष्कर्म गर्नु कठिन हुन्छ।
11मानिसहरू जसका बीचमा बस्छन्, तिनीहरूको आचरण शीघ्र नै ग्रहण गर्छन्; हे भरतवंशी, यस कथनको सत्यता तिमीमा सिद्ध भइरहेको छ।
12राजकुलमा जन्मेका र विशेषगरी कुरुवंशका वंशज हुँदाहुँदै तिमी, जो सदाचारी र व्रतपरायण थियौ, क्षत्रियधर्मको उल्लङ्घन कसरी गर्न सक्यौ?
13वृष्णिवीरका लागि तिमीले आज जुन यो नीच कर्म गर्यौ, त्यो निश्चय नै वासुदेवको प्रेरणाको परिणाम हो। र त्यो कुनै पनि प्रकारले तिम्रो स्वभावअनुकूल हुन सक्दैन।
14आफूलाई कृष्णको मित्र भनाउनेबाहेक अरू कुन मानिसले यस्तो कुनै अर्कोलाई यसरी क्षति पुर्याउनेछ, जो आफ्नो प्रतिद्वन्द्वीसँग गहिरो युद्धमा लागेको होस्?
15वृष्णि र अन्धकहरू नीच क्षत्रिय हुन्, जो सधैँ नीच कर्म गर्नमा लागिरहन्छन् र स्वभावले नै लाजमर्दो आचरणका व्यसनी छन्। हे पार्थ, तिमीले तिनीहरूलाई नै आफ्नो आदर्श किन रोज्यौ?” यसो भनिएपछि पार्थले भूरिश्रवालाई यो उत्तर दिए —
16अर्जुनले भने — “अब यो स्पष्ट छ कि शरीर क्षीण हुँदै जाँदा मानिसहरूको बुद्धि पनि क्षीण हुन्छ, किनभने, हे महाशय, तपाईंले ममाथि यी सबै निन्दा व्यर्थै गर्नुभएको छ।
17मलाई र हृषीकेशलाई राम्ररी जान्दाजान्दै पनि तपाईं हामी दुवैको निन्दा कसरी गर्दै हुनुहुन्छ? म धर्मयुद्धका नियमसँग पूर्णतया परिचित छु र सम्पूर्ण नैतिक विधानको अर्थ जान्दछु।
18त्यसैले यो असम्भव छ कि म कुनै पापकर्म गरूँ। यो पनि जान्नुहोस् कि योद्धाहरू आफ्नै मानिसहरूको सहारा पाएर आफ्ना शत्रुसँग लड्छन् —
19— जस्तै आफ्ना भाइ, पिता, पुत्र, सम्बन्धी, मित्र, कुटुम्ब र साथीहरूको सहारा पाएर तथा आफ्ना पाखुराको बलको भरमा पनि।
20अनि म आफ्ना शिष्य र प्रिय सम्बन्धी सात्यकिको रक्षा किन नगरूँ, जो हाम्रो तर्फबाट यस युद्धमा त्यस जीवनको समेत वास्ता नगरी लडिरहेका छन्, जसलाई त्याग्नु यति कठिन छ?
21हे राजन्, म सात्यकिको रक्षा किन नगरूँ, जो मेरा लागि मेरै दाहिने पाखुरासमान छन्? युद्धमा मानिसले केवल आफ्नै रक्षा हेर्नु हुँदैन।
22हे नरेश्वर, जो कसैको तर्फबाट युद्धमा लागेको छ, उसको रक्षा त्यस अर्कोले अवश्य गर्नुपर्छ। जब तिनीहरू आफैँ सुरक्षित हुन्छन्, तब मात्र तिनीहरूले त्यस राजाको रक्षा गर्न सक्छन् (जसका तर्फबाट तिनीहरू लड्छन्)।
23यदि म यस महासङ्ग्राममा सात्यकिको वध चुपचाप हेरिरहन्थेँ भने सात्यकिको मृत्युमा मेरो उपेक्षाको पाप ममाथि नै लाग्थ्यो।
24जो हरेक दृष्टिले मेरो रक्षाको पात्र छ, उसको रक्षा गरेकोमा तपाईं ममाथि क्रोध किन गर्नुहुन्छ? हे राजन्, तपाईं मलाई यसो भनेर गाली गर्दै हुनुहुन्छ कि ‘अर्कोसँग जुधिरहँदा पनि म तिमीद्वारा असमर्थ पारिएँ।’ यस विषयमा म यो निवेदन गर्छु कि यदि निर्णयमा मबाट भूल भयो भने भयो। सात्यकिले तपाईंविरुद्ध आफ्नो कवच हल्लाइरहेका थिए र आफ्नै रथमा आरूढ थिए, प्रत्यञ्चा तान्दै तिनी शत्रुहरूसँग जुधिरहेका थिए — ती शत्रुहरूको बीचमा, जो घोडा र पैदल सैनिकले भरिएका थिए, रथ र हात्तीले भरिएका थिए र योद्धाहरूका सिंहनादले गुन्जिरहेका थिए। एकअर्कासँग जुधिरहेका मित्र र शत्रुहरूको बीचमा यो कसरी सम्भव हुन सक्थ्यो कि सात्वत वीर केवल एउटै व्यक्तिसँग जुधिरहेका होऊन्? अनेक योद्धाको सामना गरेर र अनेक महारथीलाई परास्त गरेर —
25— सात्यकि थाकेका थिए, शस्त्रका घाउले पीडित थिए र मनले खिन्न थिए; तिनका घोडाहरू पनि थाकिसकेका थिए। यी परिस्थितिमा महारथी सात्यकिलाई परास्त गरेर —
26— र यसरी तिनीमाथि बढत पाएर तपाईं आफ्नो श्रेष्ठता सिद्ध गर्न चाहनुहुन्छ। तपाईं आफ्नो तरवारले सात्यकिको टाउको काट्न चाहनुहुन्थ्यो।
27सात्यकिलाई त्यस अवस्थामा परेको म चुपचाप हेर्न सक्दिनथेँ। यो उचित छ कि तपाईं आफैँलाई गाली गर्नुहोस्, किनभने (अर्कोलाई क्षति पुर्याउने प्रयत्न गर्दा) तपाईंले आफ्नो रक्षा गर्नमा उपेक्षा गर्नुभयो। साँच्चै, हे वीर, यदि कोही तपाईंको आश्रित हुन्थ्यो भने तपाईं स्वयं उसँग कस्तो आचरण गर्नुहुन्थ्यो?
28सञ्जयले भने — (अर्जुनद्वारा) यसो भनिएपछि आफ्नो ध्वजामा यूपको चिह्न धारण गर्ने यशस्वी महाबाहु भूरिश्रवाले युयुधानलाई छोडिदिए र प्रायोपवेशन गर्ने इच्छा गरे।
29अनेक पुण्यकर्मले विभूषित तिनले तब आफ्नो देब्रे हातले बाणको शय्या ओछ्याए र ब्रह्मलोक जाने इच्छाले आफ्ना प्राणलाई तिनका अधिष्ठाता देवताहरूलाई सुम्पिदिए।
30सूर्यमा आफ्नो दृष्टि स्थिर गरेर, पवित्र जलमा आफ्नो मन लगाएर र उपनिषद्मा निहित मन्त्रको ध्यान गर्दै भूरिश्रवा योगमा स्थित भई मौन भए।
31तब सेनाका सबै मानिसहरू कृष्ण र धनञ्जयको निन्दा गर्न थाले र ती नरश्रेष्ठ भूरिश्रवाको प्रशंसा गर्न थाले।
32यसरी सर्वसाधारणको स्वरले तिनीहरूको निन्दा भए पनि दुवै कृष्णले एक शब्द पनि भनेनन्, न त यूपध्वज भूरिश्रवाले ती प्रशंसाबाट कुनै हर्ष नै अनुभव गरे।
33हे भरतवंशी, तब फाल्गुन नामले पनि विख्यात पाण्डुपुत्र धनञ्जयले तपाईंका पुत्रहरूको त्यसरी बोल्नु तथा तिनीहरूका र भूरिश्रवाका वचन सहन सकेनन् र शोकले भरिएर, तर अलिकति पनि क्रोध नगरी, मानौँ तिनीहरू सबैलाई सम्झना गराउन यी वचन भने —
34— “मेरो यो महान् प्रतिज्ञा सबै राजाले जान्दछन् कि जबसम्म हाम्रो पक्षको कुनै पनि व्यक्ति मेरा बाणको परिधिभित्र छ, तबसम्म कसैले उसको वध गर्न सक्नेछैन।
35यो जान्दाजान्दै, हे यूपध्वज, तपाईंलाई मेरो निन्दा गर्नु सुहाउँदैन; स्वयं धर्मका नियम नजानी तपाईंले अरूको निन्दा गर्नु हुँदैन।
36जब तपाईं पूरै सशस्त्र भई निःशस्त्र सात्यकिको वध गर्नै लाग्नुभएको थियो, तब मैले तपाईंको पाखुरा काटेँ — यो धर्मयुद्धका नियमविरुद्ध अलिकति पनि छैन।
37तर यस्तो कुन धर्मात्मा छ जसले बालक अभिमन्युको वधको निन्दा नगर्ला, विशेषगरी त्यस बेला जब ऊ आफ्ना अस्त्र, आफ्नो रथ र आफ्नो कवचबाट वञ्चित पारिएको थियो?”
38पृथापुत्रले यसरी भनेपछि भूरिश्रवाले आफ्नो शिरले भूमिको स्पर्श गरे र आफ्नो देब्रे पाखुराले आफ्नो काटिएको दाहिने पाखुरा अर्पण गरे।
39हे राजन्, तब पार्थका ती वचन सुनेर महातेजस्वी यूपध्वज भूरिश्रवा पृथ्वीतिर मुख फर्काएर मौन भए।
40अर्जुनले भने — हे शल्यका ज्येष्ठ दाजु, तपाईंप्रति मेरो स्नेह त्यस्तै छ जस्तो धर्मराज युधिष्ठिरप्रति, अथवा सम्पूर्ण बलवान्हरूमध्ये श्रेष्ठ भीमप्रति, अथवा नकुल वा सहदेवप्रति छ।
41मेरो अनुमतिले तथा महात्मा कृष्णको अनुमतिले पनि तपाईं ती धर्मात्माहरूका लोकमा जानुहोस् जहाँ उशीनरपुत्र शिबि छन्।
42वासुदेवले भने — तपाईं सधैँ यज्ञ र अग्निहोत्रको अनुष्ठानमा लागिरहनुभएको छ; त्यसैले शीघ्र नै मेरा ती पवित्र लोकमा जानुहोस्, जो निरन्तर तेजले देदीप्यमान् रहन्छन् र जसको कामना ब्रह्मालाई अग्रणी बनाएका श्रेष्ठ देवताहरूले पनि गर्छन्; र गरुडको पीठमा लगिएर तपाईं मैसमान हुनुहोस्।
43सञ्जयले भने — सोमदत्तपुत्रको पकडबाट मुक्त भई शिनिनाति उठे र ती यशस्वी वीरको टाउको काट्ने अभिप्रायले तिनले आफ्नो तरवार ताने।
44तब सात्यकि ती निष्पाप भूरिश्रवाको वध गर्न चाहन्थे — यज्ञमा प्रचुर दक्षिणा दिने शल्यका ती ज्येष्ठ दाजुको, जो आफ्ना इन्द्रिय युद्धबाट समेटेर बसेका थिए र जसको वध पाण्डुपुत्र अर्जुनले पहिल्यै गरिसकेका थिए;
45— जो आफ्नो पाखुरा काटिएका कारण सुँड काटिएको हात्तीजस्तै बसेका थिए। तब सबै योद्धाहरूले तिनको यस अभिप्रायका लागि उच्च स्वरमा तिनको निन्दा गरे। तर विवेकहीन भई —
46— र महात्मा पार्थ, कृष्ण, भीम, अर्जुनका रथचक्रका दुवै रक्षक, अश्वत्थामा र कृपले —
47— तथा कर्ण, वृषसेन र सिन्धुराजले पनि तिनलाई रोके र जब सैनिकहरू अझै उच्च स्वरमा धिक्कारिरहेका थिए, तब पनि सात्यकिले व्रतको पालनमा लागेका भूरिश्रवाको वध गरिदिए।
48साँच्चै सात्यकिले आफ्नो तरवारले ती कुरुवीरको टाउको काटिदिए, जसको पाखुरा पार्थले काटिदिएका थिए र जो त्यस बेला आफ्नो आत्मालाई शरीरबाट मुक्त गर्न प्रायोपवेशनमा लागेका थिए।
49सैनिकहरूले तब सात्यकिको त्यस कर्मको — अर्थात् कुरुवंशका ती वंशवर्धकको वधको, जसको वध पृथापुत्रले पहिल्यै गरिसकेका थिए — प्रशंसा गरेनन्।
50तब सिद्ध, चारण र त्यहाँ उपस्थित मानिसहरूले तथा देवताहरूले पनि इन्द्रसमान भूरिश्रवालाई प्रायोपवेशनको व्रतमा बसिरहेकै अवस्थामा युद्धमा मारिएको देखेर, तिनका पराक्रममा विस्मित भई तिनको प्रशंसा गरे। तपाईंका सैनिकहरूले पनि यो तर्क गरे —
51— “यस विषयमा वृष्णिवीरमाथि कुनै दोष लगाइनु हुँदैन। जुन विधान छ, त्यो भएरै छाड्छ। त्यसैले हामीले क्रोध पाल्नु हुँदैन; किनभने क्रोध नै मानिसको शोकको कारण हुन्छ।
52यो विधान नै थियो कि भूरिश्रवा वीर सात्यकिद्वारा मारिनेछन्। यसको उचित-अनुचितको निर्णय हामीले गर्नु हुँदैन। स्वयं विधाताले नै सात्यकिलाई भूरिश्रवाको मृत्युको निमित्त बनाएका हुन्।”
53सात्यकिले भने — हे पापी कौरवहरू, धर्मको बाहिरी वस्त्र ओढेर तिमीहरू मलाई धर्मका शब्दमा भन्दै छौ कि भूरिश्रवाको वध हुनु हुँदैनथ्यो।
54तिमीहरूको यो धर्म कहाँ गएको थियो जब तिमीहरूले युद्धमा त्यस बालक — सुभद्राका पुत्र — को निर्दयतापूर्वक वध गरेका थियौ, जब ऊ आफ्ना अस्त्रको उपयोगबाट वञ्चित पारिएको थियो?
55एक पटक अभिमानको आवेगमा मैले यो प्रतिज्ञा गरेको थिएँ कि जसले मलाई युद्धमा जीवितै पछार्नेछ र क्रोधले आफ्ना घुँडाले ममाथि प्रहार गर्नेछ —
56— उसको वध म गर्नेछु, चाहे मेरो त्यो प्रतिद्वन्द्वीले तपस्याको व्रत नै किन नलिओस्। म आफ्ना पाखुरा र आँखासहित युद्धमा लडिरहेकै थिएँ —
57— तैपनि तिमीहरूले मलाई पहिल्यै मरेको ठान्यौ। यो तिमीहरूको तर्फबाट महान् मूर्खता नै हो। हे कुरुश्रेष्ठहरू, मैले गरेको भूरिश्रवाको वध साँच्चै सर्वथा उचित छ।
58मुठीमा तरवार लिएका यिनको पाखुरा काटेर पार्थले आफ्नो पक्षका मानिसहरूको रक्षा गर्ने आफ्नो प्रतिज्ञा पूरा गरे र यसरी मेरो यश हरिलिए!
59जुन विधान छ, त्यो भएरै छाड्छ। यो दैवकै हात हो जसले काम गर्छ। भूरिश्रवा यस युद्धका क्रममा मारिए। यसमा मैले कुन पाप गरेँ?
60बितेका दिनहरूमा वाल्मीकिले पृथ्वीमा यो श्लोक गाएका थिए — “हे वानर, तिमी भन्छौ कि स्त्रीहरूको वध गर्नु हुँदैन!
61तर मानिसहरूले सधैँ, हरेक समय, दृढ सावधानीका साथ त्यही गर्नुपर्छ जसले तिनका शत्रुहरूलाई पीडा पुर्याओस्।”
62सञ्जयले भने — हे राजन्, सात्यकिले यी वचन भनेपछि पाण्डव र कौरवहरूमध्ये कसैले केही भनेनन्; अर्कोतर्फ तिनीहरू सबैले मनमनै भूरिश्रवाको प्रशंसा गरे।
63त्यहाँ उपस्थित कसैले पनि सोमदत्तका ती यशस्वी पुत्रको वधको समर्थन गरेनन्, जो वनका तपस्वीजस्तै थिए र जसले हजारौँ सुवर्णमुद्रा दान गरेका थिए।
64सुन्दर नीला कपाल र परेवाजस्ता राता आँखा भएका ती वीरको टाउको अश्वमेध यज्ञमा काटेर यज्ञवेदीमा राखिएको घोडाको टाउकोजस्तै देखिन्थ्यो।
65आफ्नो पराक्रमले, शस्त्रको धारले भएको मृत्युले तथा आफूलाई प्राप्त वरदानका कारण पवित्र भएका, सम्पूर्ण वरका योग्य भूरिश्रवा आफ्नो नश्वर शरीर त्यागेर र आफ्नो उज्ज्वल कीर्तिले स्वर्ग भर्दै ऊर्ध्व लोकतिर गए।