जयद्रथ-वध पर्व — (क्रमशः) कर्ण र भीमको युद्ध — बाणहरूको वर्षा
खण्ड 5 — द्रोण पर्व · अध्याय 139
संस्कृत
1संजय उवाच ततः कर्णोमहाराज भीमं विद्धवा त्रिभिः शरैः। मुमोच शरवर्षाणि विचित्राणि बहूनि च॥
2वध्यमानो महाबाहुः सुतपुत्रेण पाण्डवः। न विव्यथे भीमसेनो भिद्यमान इवाचलः॥
3स कर्ण कर्णिना कर्णे पीतेन निशितेन च। विव्याध सुभृशं संख्ये तैलधौतेन मारिष॥
4स कुण्डलं महच्चारु कर्णस्यापातयद् भुवि। तपनीयं महाराज दीप्तं ज्योतिरिवाम्बरात्॥
5अथापरेण भल्लेन सूतपुत्रं स्तनान्तरे। आजघान भृशं क्रुद्धो हसन्निव वृकोदरः॥
6पुनरस्य त्वरन् भीमो नाराचान् दश भारत। रणे प्रैषीन्महाबाहुर्निमुक्ताशीविषोपमान्॥
7ते ललाटं विनिर्भिद्य सूतपुत्रस्य भारत। विविशुश्चोदितास्तेन वल्मीकमिव पन्नगाः॥
8ललाटस्थैस्ततो बाणैः सूतपुत्रो व्यरोचत। नीलोत्पलमयीं मालां धारयन् वै यथा पुरा॥
9सोऽतिविद्धो भृशं कर्णः पाण्डवेन तरस्विना। रथकूबरमालम्ब्य न्यमीलयत लोचने॥
10स मुहूर्तात् पुनः संज्ञां लेभे कर्णः परंतपः। रुधिरोक्षितसर्वाङ्ग क्रोधमाहारयत् परम्॥
11ततः क्रुद्धो रणे कर्णः पीडितो दृढधन्वना। वेगं चक्रे मगवेगो भीमसेनस्थं प्रति॥
12तस्मै कर्णः शतं राजनिघूणां गार्धवाससाम्। अमर्षी बलवान् क्रुद्धः प्रेषयामास भारत॥
13ततः प्रासृजदुग्राणि शरवर्षाणि पाण्डवः। समरे तमनादृत्य तस्य वीर्यमचिन्तयन्॥
14कर्णस्ततो महाराज पाण्डवं नवभिः शरैः। आजघानोरसि क्रुद्धः क्रुद्धरूपं परंतप॥
15तावुभौ नरशार्दूलौ शार्दूलाविव दंष्ट्रिणौ। जीमूताविव चान्योन्यं प्रववर्षतुराहवे॥
16तलशब्दरवैश्चैव त्रासयेतां परस्परम्। शरजालैश्च विविधैस्रासयामासतुर्मधे॥
17अन्योन्यं समरे क्रुद्धौ कृतप्रतिकृतैषिणौ। ततो भीमो महाबाहुः सूतपुत्रस्य भारत॥ क्षुरप्रेण धनुश्छित्त्वा ननाद परवीरहा। तदपास्य धनुश्छिन्नं सूतपुत्रो महारथः॥ अन्यत् कार्मुकमादत्त भारघ्नं वेगवत्तरम्।
18तदप्यथ निमेषार्धाचिच्छेदास्य वृकोदरः॥ तृतीयं च चतुर्थ च पञ्चमं षष्ठमेव हि। सप्तमं चाष्टमं चैव नवमं दशमं तथा॥ एकादशं द्वादशं च त्रयोदशमथापि च। चतुर्दशं पञ्चदशं षोडशं च वृकोदरः॥ तथा सप्तदशं वेगादष्टादशमथापि वा। बहूनि भीमश्चिच्छेद कर्णस्यैवं धनूंषि हि॥ निमेषार्धात् ततः कर्णो धनुर्हस्तो व्यतिष्ठत। दृष्ट्वा स कुरुसौवीरसिन्धुवीरबलक्षयम्॥ सवर्मध्वजशस्त्रैश्च पतितैः संवृतां महीम्। हस्त्यश्वरथदेहांश्च गतासून प्रेक्ष्य सर्वशः॥
19सूतपुत्रस्य संरम्भाद् दीप्तं वपुरजायत। स विस्फार्य महचापं कार्तस्वरविभूषितम्॥ भीमं प्रेक्षत राधेयो घोरं घोरेण चक्षुषा। ततः क्रुद्धः शरानस्यन् सूतपुत्रो व्यरोचत॥ मध्यंदिनगतोऽर्चिष्माशरदीव दिवाकरः।
20मरीचिविकचस्येव राजन् भानुमतो वपुः॥ आसीदाधिरथे।रं वपुः शरशताचितम्। कराभ्यामाददानस्य संदधानस्य चाशुगान्॥ कर्षतो मुञ्चतो बाणान् नान्तरं ददृशे रणे।
21अग्निचक्रोपमं घोरं मण्डलीकृतमायुधम्॥ कर्णस्यासीन्महीपाल सव्यदक्षिणमस्यतः। स्वर्णपुङ्खाः सुनिशिताः कर्णचापच्युताः शराः॥
22प्राच्छादयन्महाराज दिशः सूर्यस्य च प्रभाः। ततः कनकपुड्वानां शराणां नतपर्वणाम्॥ धनुश्च्युतानां वियति ददृशे बहुधा व्रजः। बाणासनादाधिरथेः प्रभवन्ति स्म सायकाः॥
23श्रेणीकृता व्यरोचन्त राजन् क्रौञ्चा इवाम्बरे। गार्धपत्राशिलधौतान् कार्तस्वरविभूषितान्॥ महावेगान् प्रदीप्ताग्रान् मुमोचाधिरथिः शरान्। ते तु चापबलोद्धता: शातकुम्भविभूषिताः॥
24अजस्रमपतन् बाणा भीमसेनस्थं प्रति। ते व्योम्नि रुक्मविकृता व्यकाशन्त सहस्रशः॥ शलभानामिव वाताः शराः कर्णसमीरिताः। चापादाधिरथेर्बाणा: प्रपतन्तश्चकाशिरे॥ एको दीर्घ इवात्यर्थमाकाशे संस्थितः शरः। पर्वतं वारिधाराभिश्छादयन्निव तोयदः॥
25कर्णः प्राच्छादयत् क्रुद्धो भीमं सायकवृष्टिभिः। तत्र भारत भीमस्य बलं वीर्ये पराक्रमम्॥ व्यवसायं च पुत्रास्ते ददृशुः सहसैनिकाः। तां समुद्रमिवोद्धतां शरवृष्टिं समुत्थिताम्॥ अचिन्तयित्वा भीमस्तु क्रुद्धः कर्णमुपाद्रवत्। रुक्मपृष्ठं महचापं भीमस्यासीद् विशाम्पते॥
26आकर्षान्मण्डलीभूतं शक्रचापमिवापरम्। तस्माच्छरा: प्रादुरासन् पूरयन्त इवाम्बरम्॥
27सुवर्णपुङ्खीमेन सायकैर्नतपर्वभिः। गगने रचिता माला काञ्चनीव व्यरोचत॥
28ततो व्योम्नि विषक्तानि शरजालानि भागशः। आहतानि व्यशीर्यन्त भीमसेनस्य पत्रिभिः॥
29कर्णस्य शरजालौघैर्भीमसेनस्य चोभयोः। अग्निस्फुलिङ्गसंस्पर्शेरञ्जोगतिभिराहवे॥
30तैस्तैः कनकपुङ्खानां द्यौरासीत् संवृता व्रजैः। न स्म सूर्यस्तदा भाति न स्म वाति समीरणः॥
31शरजालावृते व्योम्नि न प्राज्ञायत किंचन। स भीमं छादयन् बाणैः सूतपुत्रः पृथग्विधैः॥
32उपारोहदनादृत्य तस्य वीर्य महात्मनः। तयोर्विसृजतोस्तत्र शरजालानि मारिष॥
33वायुभूतान्यदृश्यन्त संसक्तानीतरेतरम्। अन्योन्यशरसंस्पर्शात् तयोर्मनुजसिंहयोः॥
34आकाशे भरतश्रेष्ठ पावकः समजायत। तथा कर्णः शितान् बाणान् कर्मारपरिमार्जितान्॥ सुवर्णविकृतान् क्रुद्धः प्राहिणोद् वधकाङ्क्षया। तातन्तरिक्षे विशिखैस्त्रिधैकैकमशातयत्॥
35विशेषयन् सूतपुत्रं भीमस्तिष्ठेति चाब्रवीत्। पुनश्चासृजदुग्राणि शरवर्षाणि पाण्डवः॥ अमर्षी बलवान् क्रुद्धो दिधक्षन्निव पावकः। ततश्चटचटाशब्दो गोधाघातादभूत् तयोः॥
36तलशब्दश्च सुमहान् सिंहनादश्च भैरवः। स्थनेमिनिनादच ज्याशब्दश्चैव दारुणः॥
37विशेषयन् सूतपुत्रं भीमस्तिष्ठेति चाब्रवीत्। पुनश्चासृजदुग्राणि शरवर्षाणि पाण्डवः॥ योधा व्युपारमन् युद्धाद् दिदृक्षन्तः पराक्रमम्। कर्णपाण्डवयो राजन् परस्परवधैषिणोः॥
38देवर्षिसिद्धगन्धर्वाः साधु साध्वित्यपूजयन्। मुमुचुः पुष्पवर्ष च विद्याधरगणास्तथा॥
39ततो भीमो महाबाहुः संरम्भी दृढविक्रमः। अस्त्रैरस्त्राणि संवार्य शरैर्विव्याधय सूतजम्॥
40कर्णोऽपि भीमसेनस्य निवार्येषून् महाबलः। प्राहिणोन्नव नाराचानाशीविषसमान् रणे॥
41तावद्भिरथ तान् भीमो व्योम्नि चिच्छेद पत्रिभिः। नाराचान् सूतपुत्रस्य तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत्॥
42ततो भीमो महाबाहुः शरं क्रुद्धान्तकोपमम्। मुमोचाधिरथर्वीरो यमदण्डमिवापरम्॥
43तमापतन्तं चिच्छेद राधेयः प्रहसन्निवा त्रिभिः शरैः शरं राजन् पाण्डवस्य प्रतापवान्॥
44पुनश्चासृजदुग्राणि शरवर्षाणि पाण्डवः। तस्य तान्याददे कर्णः सर्वाण्यस्राण्यभीतवत्॥
45युध्यमानस्य भीमस्य सूतपुत्रोऽसमायया। तस्येषुधी धनुर्ध्या च बाणैः संनतपर्वभिः॥ रश्मीन् योक्त्राणि चाश्वानां क्रुद्धः कर्णोऽच्छिनन्मृधे। तस्याश्वांश्च पुनर्हत्वा सूतं विव्याध पञ्चभिः॥
46सोऽपसृत्य दुतं सूतो युधामन्यो रथं ययौ। विहसन्निव भीमस्य क्रुद्धः कालानलद्युतिः॥ ध्वज चिच्छेद राधेयः पताकां च व्यपातयत्। स विधन्वा महाबाहुरथ शक्तिं परामृशत्॥
47तां व्यवासृजदाविध्य क्रुद्धः कर्णरथं प्रति। तामाधिरथिरायस्तः शक्तिं काञ्चनभूषणाम्॥ आपतन्ती महोल्काभां चिच्छेद दशभिः शरैः। सापतद् दशधा छिन्ना कर्णस्य निशितैः शरैः॥ अस्यतः सूतपुत्रस्य मित्रार्थे चित्रयोधिनः। स चर्मादत्त कौन्तेयो जातरूपपरिष्कृतम्॥
48खङ्गं चान्यतरप्रेप्सुर्मृत्योरगे जयस्य वा। तदस्य तरसा क्रुद्धो व्यधमचर्म सुप्रभम्॥ शरैर्बहुभिरत्युग्रैः प्रहसन्निव भारत। स विचर्मा महाराज विरथः क्रोधमूर्छितः॥
49असिं प्रासृजदाविध्य त्वरन् कर्णरथं प्रति। स धनुः सूतपुत्रस्य सज्यं छित्त्वा महानसिः॥
50पपात भुवि राजेन्द्र क्रुद्धः सर्प इवाम्बरात्। ततःप्रहस्याधिरथिन्यदादाय कार्मुकम्॥ शत्रुघ्नं समरे क्रुद्धो दृढज्यं वेगवत्तरम्। व्यायच्छत् स शरान् कर्णः कुन्तीपुत्रजिघांसया॥ सहस्रशो महाराज रुक्मपुङ्खान् सुतेजनान्। स वध्यमानो बलवान् कर्णचापच्युतैः शरैः॥
51वैहायसं प्राक्रमद् वै कर्णस्य व्यथयन्मनः। स तस्य चरितं दृष्ट्वा संग्रामे विजयैषिणः॥
52लयमास्थाय राधेयो भीमसेनमवञ्चयत्। तं च दृष्ट्वा रथोपस्थे निलीनं व्यथितेन्द्रियम्॥
53ध्वजमस्य समासाद्य तस्थौ भीमो महीतले। तदस्य कुरवः सर्वे चारणाश्चाभ्यपूजयन्॥
54यदियेष रथात् कर्ण हतु तार्क्ष्य इवोरगम्। स च्छिन्नधन्वा विस्थः स्वधर्ममनुपालयन्॥
55स्वरथं पृष्ठतः कृत्वा युद्धायैव व्यवस्थितः। तद् विहत्यास्य राधेयस्तत एनं समभ्ययात्॥
56संरम्भात् पाण्डवं संख्ये युद्धाय समुपस्थितम्। तौ समेतौ महाराज स्पर्धमानौ महाबलौ॥
57जीमूताविव धर्मान्ते गर्जमानौ नरर्षभौ। तयोरासीत् सम्प्रहारः क्रुद्धयोर्नरसिंहयोः॥
58अमृष्यमाणयोः संख्ये देवदानवयोरिव। क्षीणशस्त्रस्तु कौन्तेयः कर्णेन समभिद्रुतः॥
59दृष्ट्वार्जुनहतान् नागान् पतितान् पर्वतोपमान्। रथमार्गविघातार्थ व्यायुधः प्रविवेश ह॥
60हस्तिनां व्रजमासाद्य रथदुर्ग प्रविश्य च। पाण्डवो जीविताकाङ्क्षी राधेयं नाभ्यहारयत्॥
61व्यवस्थानमथाकासन् धनंजयशरैर्हतम्। उद्यम्य कुञ्जरं पार्थस्तस्थौ परपुरंजयः॥
62महौषधिसमायुक्तं हनूपानिव पर्वतम्। तमस्य विशिखैः कर्णो व्यधमत् कुञ्जरं पुनः॥
63हस्त्यङ्गान्यथ कर्णाय प्राहिणोत् पाण्डुनन्दनः। चक्राण्यश्वांस्तथा चान्यद् यत् यत् पश्यति भूतले॥८७
64तत् तदादाय चिक्षेप क्रुद्धः कर्णाय पाण्डवः। तदस्य सर्व चिच्छेद क्षिप्त क्षिप्तं शितैः शरैः॥
65भीमोऽपि मुष्टिमुद्यम्य वज्रगर्मी सुदारुणाम्। हन्तुमैच्छत् सूतपुत्रं संस्मरन्नर्जुनं क्षणात्॥
66शक्तोऽपि नावधीत् कर्ण समर्थः पाण्डुनन्दनः। रक्षमाणः प्रतिज्ञां तां या कृता सव्यसाचिना॥
67तमेवं व्याकुलं भीमं भूयो भूयः शितैः शरैः। मूर्च्छयाभिपरीताङ्गमकरोत् सूतनन्दनः॥
68धनुषा स्पृष्टमात्रेण व्यायुधं नावधीच्चैनं कर्णः कुन्त्या वचः स्मरन्। धनुषोऽग्रेण तं कर्ण सोऽभिद्रुत्य परामृशत्॥
69क्रुद्धः सर्प इव वसन्। आच्छिद्य स धनुस्तस्य कर्ण मूर्धन्यताडयत्॥
70ताडितो भीमसेनेन क्रोधादारक्तलोचनः। विहसन्निव राधेयो वाक्यमेतदुवाच ह॥
71पुनः पुनस्तूबरक मूढ औदरिकेति च। अकृतास्रक मा योत्सीर्बाल संग्रामकातर॥
72यत्र भोज्यं बहुविधं भक्ष्यं पेयं च पाण्डव। तत्र त्वं दुर्मते योग्यो न युद्धेषु कदाचन॥
73मूलपुष्पफलाहारो व्रतेषु नियमेषु च। उचितस्त्वं वने भीम न त्वं युद्धविशारदः॥
74क्व युद्धं व मुनित्वं च वनं गच्छ वृकोदर। न त्वं युद्धोचितस्तात वनवासरतिर्भवान्॥
75सूदान् भृत्यजनान् दासांस्त्वं गृहे त्वरयन् भृशम्। योग्यस्ताडयितुं क्रोधाद् भोजनार्थ वृकोदर॥
76मुनिर्भूत्वाथवा भीम फलान्यादत्ख दुर्मते। वनाय व्रज कौन्तेय न त्वं युद्धविशारदः॥
77फलमूलाशने शक्तस्त्वं तथातिथिपूजने। न त्वां शत्रसमुद्योगे योग्यं मन्ये वृकोदर॥
78कौमारे यानि वृत्तानि विप्रियाणि विशाम्पते। तानि सर्वाणि चाप्येव रूक्षाण्यश्रावयद् भृशम्॥
79अथैनं तत्र संलीनमस्पृशद् धनुषा पुनः। प्रहसंश्च पुनर्वाक्यं भीममाह वृषस्तदा॥
80योद्धव्यं मारिषान्यत्र न योद्धव्यं च मादृशैः। मादृशैर्युध्यमानानामेतचान्यच विद्यते॥
81गच्छ वा यत्र तौ कृष्णौ तौ त्वां रक्षिष्यतो रणे। गृहं वा गच्छ कौन्तेय किं ते युद्धेन बालक॥
82कर्णस्य वचनं श्रुत्वा भीमसेनोऽतिदारुणम्। उवाच कर्ण प्रहसन् सर्वेषां शृण्वतां वचः॥
83जितस्त्वमसकृद् दुष्ट कत्थसे किं वृथाऽऽत्मना। जयाजयौ महेन्द्रस्य लोके दृष्टौ पुरातनैः॥
84मल्लयुद्धं मया सार्ध कुरु दुष्कुलसम्भव। महाबलो महाभोगी कीचको निहतो यथा॥
85तथा त्वां घातयिष्यामि पश्यत्सु सर्वराजसु। भीमस्य मतमाज्ञाया कर्णो बुद्धिमतां वरः॥
86विररामरणात् तस्मात् पश्यतां सर्वधन्विनाम्। एवं तं विरथं कृत्वा कर्णो राजन् व्यकत्थयत्॥
87प्रमुखे वृष्णिसिंहस्य पार्थस्य च महात्मनः। ततो राजशिलाधौताशराशाखामृगध्वजः॥ प्राहिणोत् सूतपुत्राय केशवेन प्रचोदितः। ततः पार्थभुजोत्सृष्टाः शराः कनकभूषणाः॥
88गाण्डीवप्रभवाः कर्ण हंसाः क्रौञ्चमिवाविशन्। स भुजङ्गैरिवाविष्टैर्गाण्डीवप्रेषितैः शरैः॥
89भीमसेनादपासेधत् सूतपुत्रं धनंजयः। स च्छिन्नधन्वा भीमेन धनंजयशराहतः॥
90कर्णो भीमदपासासीद् रथेन महता दुतम्। भीमोऽपि सात्यकेहिं समारुह्य नरर्षभः॥
91अन्यवयाद् भ्रातरं संख्ये पाण्डवं सव्यसाचिनम्। ततः कर्णे समुद्दिश्य त्वरमाणो धनंजयः॥ नाराचं क्रोधताम्राक्षः प्रैषीन्मृत्युमिवान्तकः। स गरुत्मानिवाकाशे प्रार्थयन् भुजगोत्तमम्॥
92नाराचोऽभ्यपतत् कर्ण तूर्ण गाण्डीवचोदितः। तमन्तरिक्षे नाराचं द्रौणिश्चिच्छेद पत्रिणा॥
93धनंजय भयात् कर्णमुजिहीर्षन् महारथः ततो द्रौणिं चतुःषष्ट्या विव्याध कुपितोऽर्जुनः॥
94शिलीमुखैमहाराज् मा गास्तिष्ठेति चाब्रवीत्। स तु मत्तगजाकीर्णमानकं रथसंकुलम्।। १२० तूर्णमभ्याविशद् द्रौणिर्धनंजयशरादितः। ततः सुवर्णपृष्ठानां चापानां कूजतां रणे॥१२१ शब्दं गाण्डीवघोषेण कौन्तेयोऽभ्यभवद् बली। धनंजयस्तथा यान्तं पृष्ठतौ द्रौणिमभ्यगात्॥ नातिदीर्घमिवाध्वानं शरैः संत्रासयन् बलम्। विदार्य देहान् नाराचैर्नरवारणवाजिनाम्॥१२३
95कङ्कबर्हिणवासोभिर्बलं व्यधमदर्जुनः। तद् बलं भरतश्रेष्ठ सवाजिद्विपमानवम्॥ पाकशासनिरायत्तः पार्थः स निजघान ह॥
अङ्ग्रेजी
1Sanjaya said Thereafter, O mighty monarch, Karma piercing Bhima with three arrows, began to shower of of various description.
2The mighty-armed son of Pandu viz., Bhimasena, though thus pierced by the son of Suta, felt no pain, like a mountain having no sensation when cleft open.
3Then O sire, he pierced Karna on his car with a sharp arrows. Well-tempered and washed with oil.
4That dart, O mighty monarch, cut down one of the charming golden ear-rings of great luster belonging to Karna and it dropped down like a luminary from the sky.
5Then excited to the highest pitch of anger, Vrikodara with the greatest ease struck Suta's son on the breast with a broad headed arrow,
6Then once more, O Bharata, the mighty armed Bhima sped at him with great quickness ten Narachas resembling snakes just first freed from the sloughs.
7Shot by him, O sire, those arrows penetrating through the forehead of Suta's son entered it, like so many snakes entering their holes in the ant-hills.
8With those shafts struck upon his forehead, the son of Suta, looked beautiful, as he did before while his forehead was encircled with a chaplet of blue lotuses.
9Thus deeply pierced by the son of Pandu endued with great agility, Karna held the Kuvara of his car for support and then shut his eyes.
10But within a moment, that afflicter of foes Karna regaining his senses, found his body steeped in blood and became furious with rage.
11Inflamed with rage in consequence of his being pierced thus by the firm bowmen Bhima, Karna endued with great acitivy, dashed against the car of Bhimasena.
12Then, O king, the revengeful and enraged and mighty Karna, sped at Bhima a group of hundred arrows furnished with wings of the feathers of the vultures.
13Thereat Pandu's son, disregarding the display of Karna's prowess began to shower fierce arrows on him.
14Then, O afflicter of foes, the enraged Karna, O monarch, struck the irate Bhima on the breast with nine shafts.
15Then both those tigers among men, resembling a couple of tigers with fierce teeth, showered upon each other, in that battle, their torrents of arrows like two mighty masses of clouds.
16They tried to terrify one another in that battle, with the sound of their palms and with showers of arrows of diverse descriptions.
17Inflamed with rage, each endeavoured to counteract the feats of the other in battle. Then that slayer of hostile heroes, viz., Bhima of mighty arms, O Bharata, cutting off with a razor-headed arrow the bow of Karna, uttered a loud war-cry. Then leaving aside that severed bow, the son of Suta that mighty car-warrior took up a tougher and stronger bow.
18He also cut off that within a moment. Then he cut off one by one upto eighteen number of arrows respectively. Thus he cut off many arrows of Karna. Then Karna took up the bow in very moment. Then beholding the slaughter of the Sindhus and Souviras and the Kurus. And marking that the Earth was covered over with armours and standards and weapons lying scattered about and seeing also the dead bodies of elephants, foot-soldiers and horsemen and car-warriors on all sides.
19T'he body of Suta's son blazed up with radiance, in consequence of wrath. Thereupon stretching his terrible bow decked with gold. The son of Radha. O monarch, looked at Bhima with eyes flashing rage. Inflamed with rage the son of Suta, while discharging his shafts, looked beautiful. Like the autumnal sun of burning rays at mid-day.
20The body of the son of Adhiratha covered with various shafts, which appeared like a sun with its rays. While engaged in taking up an arrows, placing it on the bow-string, stretching the string and letting it off, no one could notice any interval between those acts of his.
21While Karna was shooting his arrows right and left, his bow always appeared to be drawn to a circle like a dreadful circle of fire. Arrows of sharp heads, shot from the bow of Karna and furnished with wings of gold,
22Covered, () monarch, all the quarters, intercepting the very rays of the solar orb. In the skies then were seen numerous groups of shafts, furnished with golden wings and shot from the bow of Karna. The arrows discharged from Karna's bow.
23Then looked beautiful like rowe of cranes ranging through the skies. All the arrows discharged by the son of Adiratha were winged with the feathers of vultures, whetted on stone, adorned with gold, endued with great impetuosity and furnished with exceedingly keen points. Thrown by the force of his bowstring, those gold-decked arrows.
24Coursed in continuous lines towards the chariot of Bhima; those gold-decked arrows hurled by Karna, while ranging through the skies in large numbers, looked beautiful like continuous fights of locusts. The shaAs shot from the bow of the son of Adhiratha, as they flew through the heavens, appeared like one long arrows poised in the sky. Like a cloud covering the mountain breast with torrents of rain.
25Karna, excited to the highest pitch of fury, poured on Bhima his arrowy showers; then 0 Bharata, your sons and their soldiers all beheld the mighty energy, prowess and perseverance of Bhima inasmuch as the latter, unmindful of that shower of arrows resembling the furious ocean, dashed with wrath against Karna. O monarch, Bhima then wielded a bow that was formidable and the back of which was adorned with gold.
26In consequence of his repeated stretching, the bow looked like a circle and it resembled the bow of Indra himself. From it then were shot shafts that filled the entire welkin.
27Then with his gold-winged arrows of depressed knots, Bhima constructed a festoon in the welkin that looked like a veritable garland of gold.
28Then the net-work of arrows spread in the skies by Kamna, began to be shattered and torn, being struck with the winged arrows of Bhimasena.
29Shot both by Bhima and Karna, myriads of arrows of the touch of fire-sparks and straightcoursing.
30And furnished with golden wings, entirely covered the welkin over. The sun then did not shine, nor did the wind blow.
31The welkin being shrouded in that net-work of arrows, nothing could be then distinguished. Then the son of Suta covering Bhima with arrows of various descriptions.
32And totally unmindful of the latter's prowess, strove to prevail over him. O sire, those myriads of arrows, discharged by both those warriors.
33Appeared to clash against one another like two contrary currents of wind. Consequent on that clash of arrowy showers shot by those two foremost of men.
34A fire, O foremost of the Bharatas, was engendered in the welkin. Desirous of slaying Bhima, Karna then, sped at the former numerous arrows, furnished with golden wings and cleansed by the forger himself. Bhima, however, with his own shafts, cut every one of Karna's arrows into three fragments.
35And then obtaining some advantage over the son of Suta, he cried out saying wait, wait, then the irate and powerful son of Pandu, like an all-destroying fire once more shot excitedly showers of arrows. Then a loud sound was produced there, in consequence of the leathern gloves of the combatants striking against their bow-strings.
36Then tremendous became the sound of their slapping palms, dreadful the sound of their war-cries and fierce the clash of their war-cries and fierce the clash of their cars and the twang of their bows.
37Then o king, desirous of beholding the prowess of Karna and that son of Pandu who were striving to slay each other, the other combatants giving up fighting became spectators.
38The celestial sages, the Siddhas and the Gandharvas, applauded them both saying 'Excellent, Excellent'; and hosts of Vidyadharas then showered flowers on those two heroes.
39Thereafter, the mighty-armed and wrathful Bhima of resolute prowess, repulsing the weapons of Karna by his own, began to pierce that son of Suta.
40Karna also, that mighty hero, baffling Bhima's darts, wounded Bhima with nine Narachas resembling snakes of virulent venom.
41With as many winged shafts, Bhima then cut-off those Narachas sped by Suta's sons when they were coursing through the sky and said wait, wait.
42Then the mighty armed Bhima possessed of great valour, shot at Adhiratha's son a shaft looking like the enraged god of Death and resembling a mace second to that wielded by Yama.
43The son of Radha, however, O king, smilingly cut-off that dart of Pandu's son as it flew through the sky with three shafts of his Own.
44The son of Pandu then once more shot showers of dreadful arrows; and Karna also dauntlessly received all those weapons of his.
45Inflamed with wrath, Karna, the son of Suta by virtue of the illusion of his weapons, cut-off in that combat, with his straight arrows the pairs of quivers and the bow-string and the traces of the steeds of the fighting Bhima. Thereafter slaying his antagonist's steeds, Karna pierced the latter's charioteer with five shafts.
46Thereupon the charioteer running in haste, ascended the car of Yudhamyu. Burning with Wrath, Radha's son, whose effulgence then equaled the effulgence of the Yuga-fire, cut-off the standard of Bhima and felled his banner, smiling the while. Deprived of the use of his bow, Bhima then grasped a fearful lance.
47Inflamed with rage, he balanced it in his hands and then hurled it vehemently at the chariot of Karna. Adhiratha's son then with ten shafts, cut-off that glad-decked dart hurled by Bhima, as it was flying swiftly towards him like a blazing meteor; that lance then fell down, severed into fragments by those sharp arrows of Suta's son Karna, that warrior versed in all modes of warfare, then engaged in the fight for the sake of friends. Then the son of Kunti grasped a buckler adorned with gold.
48And a resplendent sword, desirous of reaping either victory or death. But O Bharata, Karna again smilingly cut-off that effulgent buckler of Bhima with numerous dreadful arrows. Bhima then deprived of the use of his car and his shield, became infuriate in wrath.
49Then with great vehemence he hurled at Karna's chariot that sword; that mighty sword then cutting off the stringed bow of Suta's son.
50Dropped down on the earth like O king, an angry snake from the heavens. Then the son of Adhiratha, inflamed with rage in that battle, smilingly grasped another bow destructive of foes, having a tougher string and stronger than the one that had been cut-off. Desirous of slaying the son of Kunti, O king, Karna, then began to discharge by thousands, arrows furnished with golden wings and endued with great impetuously. Wounded with those shafts shot from Karna's bow, the puissant Bhima.
51Bounded up into the air, thereby filling Karna's mind with great pain. Beholding that conduct of the victory-desiring Bhima, Karna.
52The son of Radha deceived Bhimasena by hiding himself inside his chariot. Beholding Karna hide himself in the terrace of his car with a frightened heart.
53Bhima, catching hold of the former's flagstaff, remained on the ground. Then all the Kurus and the Charanas applauded that feat of his, viz.,
54His attempt to snatch away Karna from his car, like Garuda snatching away a serpent (from its hole). Then Bhima, with his bow burst open and car useless but still observant of his duties.
55Remained on the field, keeping his car behind him and firmly resolved to continue that battle. In that combat, the son of Radha once more rushed.
56In rage, against that son of Pandu who stood before him in the attitude of fighting. O mighty monarch, those two highly puissant heroes, looking at their respective feats and encountering each other.
57Began to roar at each other like two rain clouds at the end of the summer season. The combat between those two foremost of men who were excited to the highest pitch of fury.
58And who would not brook each other's feat, looked like that between the gods and the Danavas. His stock of weapons exhausted, Kunti's son (Bhima) was assailed by Karna.
59Then deprived as he was of his weapons, beholding the huge mountain-like elephant slain by Arjuna lying on the field, he entered into their midst for impeding the progress of the car of Karna.
60Entering into that host of elephants, that was inaccessible to a chariot, the son of Pandu desirous of saving his life, did no longer strike the son of Radha.
61Then searching eagerly for protection, that subjugator of hostile cities, that son of Pritha, uplifting an elephant slain by the arrows of Arjuna, stayed on the field of battle.
62Looking like Hanumat holding the (Gandhamadana) mountain over-grown with Oshadhis. But Karna, then cut that elephant, to pieces with his sharp arrows.
63Then the son of Pandu began to throw at Barna, limbs of slain elephants and horses and car-wheels and everything he saw lying on the field.
64The son of Pandu then inflamed with rage, threw at Karna, everything that then came within his reach. But all those things hurled at him, Karna cut-off with sharp arrows.
65Bhima also raising his clenched fists endued with the force of thunder and terrible desired to kill Suta's son. But he then came to recollect the vow of Arjuna (for slaying Karna).
66Thus the son of Pandu, though competent, did not slay Karna, desirous of keeping inviolate the vow that Arjuna had made.
67But the son of Suta then repeatedly caused the already afflicted Bhima, to lose his senses by striking him with his sharp arrows.
68Recollecting the words of Kunti, Karna then did not slay Bhima who was then weaponless but with the handle of his bow he poked and pierced him.
69Soon as he was struck with the end of Karna's bow, Bhima was inflamed with rage and breathing like a snake and snatching away Karna's bow, he began to strike him on the head.
70Stuck by Bhimasena, the son of Radha with his eyes red in rage smilingly spoke these words to the former.
71Over and over again, Beardless eunuch, ignorant fool, glutton, without any skill in the use of weapons, do you never again venture to fight (with any one)? You are but a boy, a laggard in battle!
72O son of Pandu where there are various kinds of food and drink and edibles, that is really the place fit for you and not the field of battle, O wicked-souled one!
73Devouring esculent roots, fruits fruits and flowers, it is proper that you should engage yourself in the observance of vows and rites, in the woods. O Bhima, you know not how to fight!
74Vast is the difference, O Vrikodara, between fighting and the occupation of a hermit. So, do you repair to the forest O master; you are not capable of fighting and have an inclination for dwelling in the wood.
75Urging cooks and servants and orderlies to make haste in making your dinner ready, O Vrikodara, you are capable of striking and reproving them.
76Becoming a hermit, O Bhima, do you began eating fruits, O wicked-minded wretch. O son of Kunti, betake to the forest, for you are incapable of fighting.
77You are fit, O Vrikodara, for eating large quantities of esculent roots and for receiving and welcoming guests, O Vrikodara, I do not consider you fit for wielding weapons.”
78O monarch, he was also reminded by Karna in harsh language, of all the wrongs done to him in his days of childhood.
79And once more as Bhima greatly weakened stood there, Vrishasena poked him with horn of his bow and smilingly addressed these words to him.
80O child, you should fight with others and not with men like myself. Those who fight with men like myself, have to undergo this and many things else.
81Hie yourself to the spot where the Krishnas are and they will then protect you in battle. Or, O son of Kunti, return to your home, O child what is the good of fighting?"
82Then hearing those very harsh words of Karna, Bhima smilingly spoke these words to him at the presence of every body.
83"O wicked fool! Your have been repeatedly defeated by me, how then can you indulge in this vain brag? The ancients have seen the victory and defeat of the mighty Indra himself!
84O scion of a mean family, come and wrestle with me. Then even as I have slain the mighty and luxurious Kichaka.
85I will slay you before the very eyes of all the kings. “But knowing Bhima's intention, that foremost of intelligent beings Karna.
86Refrained from that fight before they very eyes of the bowmen present. Thus o king, making Bhima carless, Karna reproved him in such harsh language.
87In the presence of that best of the Vrishnis and the son of Pritha. Then O king, the apebannered Arjuna, being urged on by Keshava, sped a the son of Suta numerous arrows whetted on stone. Then those gold-decked arrows hurled by the force Partha's arm.
88And issuing out of the Gandiva, penetrated into Karna's body like so many cranes entering into the Krouncha mountains. Wounding Karna with those arrows shot from the Gandiva, that entered his body like so many snakes.
89Dhananjaya, drove away the son of Suta from the vicinity of Bhimasena. Then with his bow burst open by Bhima and pierced sore with the arrows of Dhananjaya.
90Karna fled away from Bhima being borne hastily on his swift-coursing car. Bhima also, O foremost of men, ascending Satyaki's Vehicle.
91Followed his brother Savyasachin the son of Pandu in battle. Then Dhananjaya with his eyes red in rage and with great celerity sped at Karna a Naracha like the Destroyer urging death forward. Then like. Garuda ranging through the welkin in quest of a mighty snake.
92That Naracha shot form the Gandiva, flew through the sky towards Karna in all quickness. Then the son of Drona cut-off that Naracha as it coursed through the sky, with a singed arrows.
93Desirous as he was of freeing Karna from his fear of Dhananjaya. Thereupon Arjuna inflamed with rage, pierced Drona's son with sixty-four arrows.
94Whetted on stone and O monarch addressed the latter saying 'Fly not'. But afflicted with the arrows of Dhananjaya, Drona's son quickly entered into the army teeming with infuriated elephants and numerous chariots. Then the puissant son of Kunti drowned the sound of the other twangs of bows decked with gold, with the tremendous twang of his own bow Gandiva. Then the mighty Dhananjaya pursued Drona's son from behind who was thus flying and who had not then proceeded to a long way, frightening him all the way with his shafts. Tearing open the body of men, elephants and steeds with his Narachas.
95Furnished with wings made of the feathers of the peacock and the Kanka, Arjuna began to agitate that army of yours. O foremost of the Bharatas, Partha, the son of Pakasasani (Indra) then began to carnage that host of yours, consisting of horses elephants and men.
हिन्दी
1सञ्जय ने कहा — इसके पश्चात्, हे महाराज, कर्ण ने तीन बाणों से भीम को बींधकर नाना प्रकार के बाणों की वर्षा आरम्भ की।
2सूतपुत्र द्वारा इस प्रकार बींधे जाने पर भी महाबाहु पाण्डुपुत्र भीमसेन ने कोई पीड़ा अनुभव न की, जैसे विदीर्ण किए जाने पर पर्वत को कोई संवेदना नहीं होती।
3तब, हे तात, उन्होंने कर्ण को उनके रथ पर एक तीक्ष्ण बाण से बींधा — ऐसा बाण जो भलीभाँति ढाला हुआ और तेल में धोया हुआ था।
4हे महाराज, उस बाण ने कर्ण के महान् कान्तिवाले दो मनोहर सुवर्णमय कुण्डलों में से एक को काट डाला और वह आकाश से गिरते ज्योतिष्पिण्ड के समान नीचे गिर पड़ा।
5तब अत्यन्त क्रोध से भरे वृकोदर ने बड़ी सहजता से एक चौड़े फलवाले बाण से सूतपुत्र की छाती पर प्रहार किया।
6फिर, हे भरतवंशी, महाबाहु भीम ने बड़ी शीघ्रता से उन पर केंचुल से अभी-अभी मुक्त हुए सर्पों के समान दस नाराच छोड़े।
7हे तात, उनके छोड़े हुए वे बाण सूतपुत्र के ललाट को भेदकर उसमें इस प्रकार समा गए, जैसे उतने ही सर्प बाँबियों के अपने बिलों में घुस जाते हैं।
8ललाट में गड़े उन बाणों के साथ सूतपुत्र वैसे ही शोभा पाने लगे, जैसे पहले तब लगते थे जब उनका ललाट नीलकमलों की माला से घिरा होता था।
9महान् फुर्तीवाले पाण्डुपुत्र द्वारा इस प्रकार गहरे बिंधे जाने पर कर्ण ने सहारे के लिए अपने रथ का कूबर पकड़ लिया और अपनी आँखें मूँद लीं।
10किन्तु क्षणभर में ही वे शत्रुसंहारक कर्ण होश में आकर अपने शरीर को रक्त में सना पाकर क्रोध से उन्मत्त हो उठे।
11दृढ़ धनुर्धर भीम द्वारा इस प्रकार बींधे जाने से क्रोध से जलते हुए महान् फुर्तीवाले कर्ण भीमसेन के रथ की ओर झपटे।
12तब, हे राजन्, प्रतिशोध से भरे और क्रुद्ध महाबली कर्ण ने भीम पर गीध के पंखोंवाले सौ बाणों का समूह छोड़ा।
13इस पर पाण्डुपुत्र ने कर्ण के पराक्रम-प्रदर्शन की उपेक्षा करते हुए उन पर भयंकर बाणों की वर्षा आरम्भ कर दी।
14तब, हे शत्रुदमन, हे महाराज, क्रुद्ध कर्ण ने नौ बाणों से क्रुद्ध भीम की छाती पर प्रहार किया।
15तब वे दोनों नरश्रेष्ठ, जो तीक्ष्ण दाँतोंवाले दो बाघों के समान थे, उस युद्ध में दो विशाल मेघपुंजों के समान एक-दूसरे पर बाणों की धाराएँ बरसाने लगे।
16उस युद्ध में वे अपनी ताल-ध्वनि से और नाना प्रकार के बाणों की वर्षा से एक-दूसरे को भयभीत करने का प्रयत्न करते रहे।
17क्रोध से जलते हुए दोनों में से प्रत्येक युद्ध में दूसरे के पराक्रम को विफल करने का प्रयत्न कर रहा था। तब, हे भरतवंशी, शत्रुवीरों का संहार करनेवाले महाबाहु भीम ने एक क्षुरप्र बाण से कर्ण का धनुष काटकर ऊँचा सिंहनाद किया। तब उस कटे धनुष को फेंककर महारथी सूतपुत्र ने एक अधिक मजबूत और दृढ़ धनुष उठाया।
18उसे भी उन्होंने क्षणभर में काट डाला। फिर उन्होंने एक-एक करके अठारह तक बाण काट डाले। इस प्रकार उन्होंने कर्ण के अनेक बाण काटे। तब कर्ण ने उसी क्षण फिर धनुष उठा लिया। तब सिन्धु, सौवीर और कुरु योद्धाओं का संहार देखकर, तथा पृथ्वी को इधर-उधर बिखरे कवचों, ध्वजाओं और शस्त्रों से ढँकी हुई देखकर और चारों ओर हाथियों, पैदल सैनिकों, अश्वारोहियों तथा रथियों के शव पड़े देखकर —
19— क्रोध के कारण सूतपुत्र का शरीर तेज से दहक उठा। तब सुवर्ण से अलंकृत अपने भयंकर धनुष को तानकर, हे महाराज, राधापुत्र ने क्रोध से चमकते नेत्रों द्वारा भीम की ओर देखा। क्रोध से जलते हुए सूतपुत्र बाण छोड़ते समय मध्याह्न के जलती किरणोंवाले शरत्कालीन सूर्य के समान शोभा पा रहे थे।
20नाना बाणों से ढँका हुआ अधिरथपुत्र का शरीर अपनी किरणों सहित सूर्य के समान दिखाई देता था। बाण उठाने, उसे प्रत्यंचा पर रखने, प्रत्यंचा तानने और छोड़ने — इन क्रियाओं के बीच कोई भी अन्तर देख न सका।
21जब कर्ण दाएँ-बाएँ बाण छोड़ रहे थे, तब उनका धनुष सदा एक मण्डल में तना हुआ जान पड़ता था, मानो अग्नि का भयंकर घेरा हो। कर्ण के धनुष से छूटे सुवर्णमय पंखोंवाले तीक्ष्ण फलवाले बाण —
22— हे महाराज, समस्त दिशाओं को ढँक लिया और सूर्यमण्डल की किरणों तक को रोक दिया। तब आकाश में कर्ण के धनुष से छूटे सुवर्णमय पंखोंवाले बाणों के अनेक समूह दिखाई देने लगे। कर्ण के धनुष से छोड़े गए वे बाण —
23— तब आकाश में विचरती सारसों की पंक्तियों के समान शोभा पाने लगे। अधिरथपुत्र द्वारा छोड़े गए सब बाण गीध के पंखोंवाले, पत्थर पर तेज किए हुए, सुवर्ण से अलंकृत, महान् वेगवाले और अत्यन्त तीक्ष्ण नोकोंवाले थे। उनकी प्रत्यंचा के बल से फेंके गए वे सुवर्णमय बाण —
24— भीम के रथ की ओर अविच्छिन्न पंक्तियों में चले। कर्ण द्वारा फेंके गए वे सुवर्णमय बाण आकाश में बड़ी संख्या में विचरते हुए टिड्डियों के अविच्छिन्न झुण्डों के समान शोभा पाने लगे। अधिरथपुत्र के धनुष से छूटे बाण आकाश में उड़ते हुए ऐसे लगते थे मानो आकाश में टिका हुआ एक ही लम्बा बाण हो। जैसे मेघ जलधाराओं से पर्वत के वक्षःस्थल को ढँक देता है —
25— वैसे ही अत्यन्त क्रोध से भरे कर्ण ने भीम पर अपनी बाणवर्षा की; तब, हे भरतवंशी, आपके पुत्रों और उनके सैनिकों ने भीम का महान् तेज, पराक्रम और धैर्य देखा, क्योंकि उन्होंने क्रुद्ध समुद्र के समान उस बाणवर्षा की परवाह न करते हुए क्रोध से कर्ण पर आक्रमण किया। हे महाराज, तब भीम ने ऐसा धनुष धारण किया जो भयंकर था और जिसकी पीठ सुवर्ण से अलंकृत थी।
26बार-बार तानने के कारण वह धनुष एक मण्डल के समान दिखाई देता था और वह साक्षात् इन्द्र के धनुष के समान था। उससे तब ऐसे बाण छूटे जिन्होंने सम्पूर्ण आकाश को भर दिया।
27तब भीम ने अपने सुवर्णमय पंखोंवाले और दबी गाँठोंवाले बाणों से आकाश में ऐसा तोरण बना दिया, जो साक्षात् सुवर्ण की माला के समान लगता था।
28तब कर्ण द्वारा आकाश में फैलाया गया बाणों का वह जाल भीमसेन के पंखयुक्त बाणों की चोट से छिन्न-भिन्न और तार-तार होने लगा।
29भीम और कर्ण दोनों के छोड़े हुए, अग्निस्फुलिंगों के स्पर्शवाले और सीधे जानेवाले असंख्य बाण —
30— तथा सुवर्णमय पंखोंवाले वे बाण सम्पूर्ण आकाश को पूरी तरह ढँक गए। तब न सूर्य चमकता था, न वायु बहती थी।
31आकाश के उस बाणजाल से ढँक जाने पर कुछ भी पहचाना न जा सकता था। तब सूतपुत्र नाना प्रकार के बाणों से भीम को ढँकते हुए —
32— और उनके पराक्रम की पूर्णतया उपेक्षा करते हुए उन पर बढ़त पाने का प्रयत्न करने लगे। हे तात, उन दोनों योद्धाओं द्वारा छोड़े गए वे असंख्य बाण —
33— दो विपरीत दिशाओं से बहती वायुधाराओं के समान आपस में टकराते जान पड़ते थे। उन दोनों नरश्रेष्ठों द्वारा छोड़ी गई बाणवर्षाओं की उस टक्कर से —
34— हे भरतश्रेष्ठ, आकाश में अग्नि उत्पन्न हो गई। तब भीम का वध करने की इच्छा से कर्ण ने उन पर सुवर्णमय पंखोंवाले और स्वयं शस्त्रकार द्वारा माँजे हुए अनेक बाण छोड़े। किन्तु भीम ने अपने बाणों से कर्ण के प्रत्येक बाण के तीन-तीन टुकड़े कर डाले।
35और फिर सूतपुत्र पर कुछ बढ़त पाकर वे ‘ठहरो, ठहरो’ कहकर पुकारने लगे। तब क्रुद्ध और बलवान् पाण्डुपुत्र ने सर्वसंहारक अग्नि के समान फिर उत्तेजित होकर बाणों की वर्षा की। तब वहाँ दोनों योद्धाओं के चमड़े के दस्तानों के प्रत्यंचा से टकराने के कारण महान् शब्द उत्पन्न हुआ।
36तब उनकी ताल-ध्वनि प्रचण्ड हो उठी, उनके सिंहनाद भयंकर हो उठे और उनके रथों की टक्कर तथा धनुषों की टंकार उग्र हो उठी।
37तब, हे राजन्, एक-दूसरे का वध करने में लगे कर्ण और उन पाण्डुपुत्र का पराक्रम देखने की इच्छा से अन्य योद्धा युद्ध छोड़कर दर्शक बन गए।
38देवर्षि, सिद्ध और गन्धर्व ‘साधु! साधु!’ कहकर उन दोनों की प्रशंसा करने लगे; और विद्याधरों के समूहों ने तब उन दोनों वीरों पर पुष्पवर्षा की।
39इसके पश्चात् दृढ़ पराक्रमवाले क्रुद्ध महाबाहु भीम ने अपने अस्त्रों से कर्ण के अस्त्रों को विफल करके उस सूतपुत्र को बींधना आरम्भ किया।
40महावीर कर्ण ने भी भीम के भालों को विफल करके तीव्र विषवाले सर्पों के समान नौ नाराचों से भीम को घायल किया।
41तब भीम ने उतने ही पंखयुक्त बाणों से सूतपुत्र के छोड़े हुए उन नाराचों को, जब वे आकाश में चले आ रहे थे, काट डाला और कहा — ‘ठहरो, ठहरो।’
42तब महापराक्रमी महाबाहु भीम ने अधिरथपुत्र पर ऐसा बाण छोड़ा, जो क्रुद्ध मृत्युदेव के समान दिखता था और यमराज की गदा के बाद दूसरी गदा के समान था।
43किन्तु, हे राजन्, राधापुत्र ने मुस्कुराते हुए पाण्डुपुत्र के उस बाण को, जब वह आकाश में उड़ा आ रहा था, अपने तीन बाणों से काट डाला।
44तब पाण्डुपुत्र ने फिर भयंकर बाणों की वर्षा की; और कर्ण ने भी निर्भय होकर उनके वे सब अस्त्र झेल लिए।
45क्रोध से जलते हुए सूतपुत्र कर्ण ने अपने अस्त्रों की माया से उस संग्राम में अपने सीधे बाणों द्वारा युद्धरत भीम के तरकशों की जोड़ी, धनुष की प्रत्यंचा और घोड़ों की रासें काट डालीं। तत्पश्चात् अपने प्रतिद्वन्द्वी के घोड़ों का वध करके कर्ण ने उनके सारथि को पाँच बाणों से बींध डाला।
46इस पर वह सारथि शीघ्रता से दौड़कर युधामन्यु के रथ पर चढ़ गया। क्रोध से जलते और युगान्त की अग्नि के समान तेजवाले राधापुत्र ने मुस्कुराते हुए भीम की ध्वजा काट डाली और उनका पताका गिरा दिया। धनुष के उपयोग से वंचित होकर भीम ने तब एक भयंकर शक्ति पकड़ ली।
47क्रोध से जलते हुए उन्होंने उसे अपने हाथों में तौला और फिर उसे बड़े वेग से कर्ण के रथ पर फेंका। तब अधिरथपुत्र ने दस बाणों से भीम के फेंके हुए उस सुवर्णमय भाले को, जब वह प्रज्वलित उल्का के समान वेग से उनकी ओर उड़ा आ रहा था, काट डाला; समस्त युद्धविधियों के ज्ञाता और उस समय मित्रों के लिए युद्ध में लगे सूतपुत्र कर्ण के उन तीक्ष्ण बाणों से खण्ड-खण्ड होकर वह शक्ति नीचे गिर पड़ी। तब कुन्तीपुत्र ने सुवर्ण से अलंकृत एक ढाल —
48— और एक देदीप्यमान तलवार उठाई, क्योंकि वे या तो विजय पाना चाहते थे या मृत्यु। किन्तु, हे भरतवंशी, कर्ण ने फिर मुस्कुराते हुए अनेक भयंकर बाणों से भीम की वह चमकती ढाल काट डाली। तब रथ और ढाल दोनों के उपयोग से वंचित भीम क्रोध से उन्मत्त हो उठे।
49तब उन्होंने बड़े वेग से वह तलवार कर्ण के रथ पर फेंकी; उस महान् तलवार ने सूतपुत्र के प्रत्यंचायुक्त धनुष को काटकर —
50— हे राजन्, आकाश से गिरते क्रुद्ध सर्प के समान पृथ्वी पर गिरकर पड़ गई। तब उस युद्ध में क्रोध से जलते अधिरथपुत्र ने मुस्कुराते हुए एक और शत्रुनाशक धनुष उठाया, जिसकी प्रत्यंचा कटे हुए धनुष की प्रत्यंचा से अधिक मजबूत और जो उससे अधिक दृढ़ था। हे राजन्, कुन्तीपुत्र का वध करने की इच्छा से कर्ण ने तब सुवर्णमय पंखोंवाले और महान् वेगवाले सहस्रों बाण छोड़ने आरम्भ किए। कर्ण के धनुष से छूटे उन बाणों से घायल होकर पराक्रमी भीम —
51— उछलकर आकाश में चले गए और इससे कर्ण का मन महान् पीड़ा से भर गया। विजय के इच्छुक भीम का वह आचरण देखकर कर्ण —
52— राधापुत्र ने अपने रथ के भीतर छिपकर भीमसेन को छका दिया। कर्ण को भयभीत हृदय से अपने रथ के ऊपरी भाग में छिपते देखकर —
53— भीम ने उनका ध्वजदण्ड पकड़ लिया और भूमि पर ही खड़े रहे। तब समस्त कुरुओं और चारणों ने उनके उस पराक्रम की प्रशंसा की — अर्थात् —
54— कर्ण को उनके रथ से इस प्रकार खींच लेने के उनके प्रयत्न की, जैसे गरुड़ किसी सर्प को (उसके बिल से) खींच लेता है। तब भीम, जिनका धनुष टूट चुका था और रथ बेकार हो चुका था, फिर भी अपने धर्म का पालन करते हुए —
55— अपने रथ को पीछे रखकर और उस युद्ध को जारी रखने का दृढ़ निश्चय करके रणभूमि में डटे रहे। उस संग्राम में राधापुत्र फिर —
56— क्रोध से उन पाण्डुपुत्र पर टूट पड़े, जो युद्ध की मुद्रा में उनके सामने खड़े थे। हे महाराज, वे दोनों महापराक्रमी वीर एक-दूसरे के पराक्रम को देखते हुए और एक-दूसरे से भिड़ते हुए —
57— ग्रीष्म के अन्त में उठे दो मेघों के समान एक-दूसरे पर गरजने लगे। अत्यन्त क्रोध से भरे उन दोनों नरश्रेष्ठों का —
58— और एक-दूसरे के पराक्रम को सहन न करनेवालों का वह युद्ध देवों और दानवों के युद्ध के समान लगा। अस्त्रों का भण्डार समाप्त हो जाने पर कुन्तीपुत्र (भीम) पर कर्ण ने आक्रमण किया।
59तब अस्त्रों से वंचित होकर उन्होंने रणभूमि में अर्जुन द्वारा मारे गए पर्वत के समान विशाल हाथियों को पड़ा देखा और कर्ण के रथ की गति रोकने के लिए उनके बीच जा घुसे।
60रथ के लिए अगम्य उस गजसमूह में प्रवेश करके पाण्डुपुत्र ने अपने प्राणों की रक्षा की इच्छा से राधापुत्र पर और प्रहार न किया।
61तब आतुरता से रक्षा का उपाय खोजते हुए उन परपुरंजय पृथापुत्र ने अर्जुन के बाणों से मारे गए एक हाथी को उठाकर रणभूमि में खड़े रहे।
62वे ओषधियों से भरे (गन्धमादन) पर्वत को उठाए हनुमान् के समान दिखाई देते थे। किन्तु कर्ण ने तब अपने तीक्ष्ण बाणों से उस हाथी के टुकड़े-टुकड़े कर डाले।
63तब पाण्डुपुत्र मारे गए हाथियों और घोड़ों के अंग, रथों के पहिए और रणभूमि में पड़ी जो भी वस्तु उन्हें दिखाई देती, वह सब कर्ण पर फेंकने लगे।
64क्रोध से जलते हुए पाण्डुपुत्र ने तब जो कुछ भी उनके हाथ लगा, वह सब कर्ण पर फेंका। किन्तु उन पर फेंकी गई उन सब वस्तुओं को कर्ण ने तीक्ष्ण बाणों से काट डाला।
65भीम ने भी वज्र के समान बलवाली अपनी भयंकर मुट्ठियाँ उठाकर सूतपुत्र का वध करना चाहा। किन्तु तभी उन्हें (कर्ण के वध के विषय में की गई) अर्जुन की प्रतिज्ञा स्मरण हो आई।
66इस प्रकार समर्थ होते हुए भी पाण्डुपुत्र ने अर्जुन की की हुई प्रतिज्ञा को अक्षुण्ण रखने की इच्छा से कर्ण का वध न किया।
67किन्तु सूतपुत्र तब पहले से ही पीड़ित भीम को अपने तीक्ष्ण बाणों से मारकर बार-बार मूर्च्छित करने लगे।
68कुन्ती के वचनों का स्मरण करके कर्ण ने तब निःशस्त्र भीम का वध तो न किया, किन्तु अपने धनुष की कोटि से उन्हें कोंचा और बींधा।
69कर्ण के धनुष की नोक से आहत होते ही भीम क्रोध से जल उठे और सर्प के समान फुफकारते हुए कर्ण का धनुष छीनकर उससे उनके सिर पर प्रहार करने लगे।
70भीमसेन से प्रहार खाकर क्रोध से लाल नेत्रोंवाले राधापुत्र ने मुस्कुराते हुए उनसे ये वचन कहे —
71— बार-बार — “हे दाढ़ीविहीन नपुंसक, हे अज्ञानी मूर्ख, हे पेटू, हे अस्त्रों के प्रयोग में सर्वथा अकुशल, तू फिर कभी (किसी से) लड़ने का साहस न करना! तू तो बालक है, युद्ध में पिछड़ा हुआ!
72हे पाण्डुपुत्र, जहाँ नाना प्रकार के अन्न, पेय और भोज्य पदार्थ हों, वही स्थान तेरे लिए सचमुच उपयुक्त है, रणभूमि नहीं, हे दुष्टात्मन्!
73खाने योग्य कन्द, फल और फूल खाते हुए तेरे लिए यही उचित है कि तू वन में व्रतों और तपस्याओं के पालन में लगा रहे। हे भीम, तू लड़ना जानता ही नहीं!
74हे वृकोदर, युद्ध और तपस्वी के जीवन में महान् अन्तर है। इसलिए, हे महाशय, तू वन को चला जा; तू लड़ने में असमर्थ है और तेरी रुचि वन में रहने की है।
75हे वृकोदर, रसोइयों, सेवकों और परिचारकों को तेरा भोजन शीघ्र तैयार करने के लिए हाँकते हुए उन्हें मारने और फटकारने में तू समर्थ है।
76हे भीम, तपस्वी बनकर तू फल खाना आरम्भ कर दे, हे दुर्बुद्धि अधम। हे कुन्तीपुत्र, वन को चला जा, क्योंकि तू लड़ने में असमर्थ है।
77हे वृकोदर, तू बड़ी मात्रा में खाने योग्य कन्द खाने और अतिथियों का स्वागत-सत्कार करने के योग्य है; हे वृकोदर, मैं तुझे अस्त्र धारण करने के योग्य नहीं मानता।”
78हे महाराज, कर्ण ने उन्हें कठोर वचनों में उनके बाल्यकाल में उनके साथ किए गए सब अत्याचारों की भी याद दिलाई।
79और जब अत्यन्त क्षीण हुए भीम फिर वहीं खड़े रहे, तब वृषसेन ने अपने धनुष की कोटि से उन्हें कोंचकर मुस्कुराते हुए उनसे ये वचन कहे —
80“हे बालक, तुझे औरों से लड़ना चाहिए, मुझ जैसों से नहीं। जो मुझ जैसों से लड़ते हैं, उन्हें यह और ऐसी बहुत-सी बातें भोगनी पड़ती हैं।
81तू शीघ्र वहीं चला जा जहाँ दोनों कृष्ण हैं और वे ही युद्ध में तेरी रक्षा करेंगे। अथवा, हे कुन्तीपुत्र, अपने घर लौट जा; हे बालक, लड़ने से क्या लाभ?”
82तब कर्ण के वे अत्यन्त कठोर वचन सुनकर भीम ने सबके सामने मुस्कुराते हुए उनसे ये वचन कहे —
83“हे दुष्ट मूर्ख! तू मुझसे बार-बार पराजित हो चुका है, फिर तू यह व्यर्थ की डींग कैसे हाँक सकता है? प्राचीनों ने स्वयं महाबली इन्द्र की जय और पराजय भी देखी है!
84हे नीच कुल के, आ और मुझसे मल्लयुद्ध कर। तब जैसे मैंने महाबली और विलासी कीचक का वध किया था —
85— वैसे ही मैं समस्त राजाओं के देखते-देखते तेरा वध कर डालूँगा।” किन्तु भीम का अभिप्राय जानकर बुद्धिमानों में श्रेष्ठ कर्ण —
86— वहाँ उपस्थित धनुर्धरों के देखते-देखते उस युद्ध से विरत हो गए। इस प्रकार, हे राजन्, भीम को रथहीन करके कर्ण ने उन्हें ऐसे कठोर वचनों से फटकारा —
87— वृष्णिश्रेष्ठ (कृष्ण) और पृथापुत्र के सामने ही। तब, हे राजन्, केशव की प्रेरणा से कपिध्वज अर्जुन ने सूतपुत्र पर पत्थर पर तेज किए हुए अनेक बाण छोड़े। तब पार्थ की भुजा के बल से फेंके गए वे सुवर्णमय बाण —
88— और गाण्डीव से निकलकर कर्ण के शरीर में इस प्रकार घुस गए, जैसे उतने ही सारस क्रौंच पर्वत में प्रवेश करते हैं। गाण्डीव से छूटे और उतने ही सर्पों के समान उनके शरीर में घुसनेवाले उन बाणों से कर्ण को घायल करके —
89— धनञ्जय ने सूतपुत्र को भीमसेन के निकट से भगा दिया। तब भीम द्वारा धनुष तोड़ दिए जाने और धनञ्जय के बाणों से बुरी तरह बिंध जाने पर —
90— कर्ण अपने वेगवान् रथ पर शीघ्रता से ले जाए जाकर भीम के पास से भाग निकले। हे नरश्रेष्ठ, भीम भी सात्यकि के रथ पर चढ़कर —
91— युद्ध में अपने भाई पाण्डुपुत्र सव्यसाची के पीछे-पीछे चले। तब क्रोध से लाल नेत्रोंवाले धनञ्जय ने बड़ी शीघ्रता से कर्ण पर एक नाराच छोड़ा, जो मृत्यु को आगे बढ़ाते संहारकर्ता के समान था। तब जैसे गरुड़ किसी महान् सर्प की खोज में आकाश में विचरता है —
92— वैसे ही गाण्डीव से छूटा वह नाराच पूरी शीघ्रता से आकाश में कर्ण की ओर उड़ चला। तब द्रोणपुत्र ने आकाश में जाते हुए उस नाराच को एक तीक्ष्ण बाण से काट डाला —
93— क्योंकि वे कर्ण को धनञ्जय के भय से मुक्त कराना चाहते थे। इस पर क्रोध से जलते अर्जुन ने द्रोणपुत्र को चौंसठ बाणों से बींध डाला —
94— जो पत्थर पर तेज किए हुए थे — और, हे महाराज, उनसे कहा — ‘भागो मत।’ किन्तु धनञ्जय के बाणों से पीड़ित द्रोणपुत्र शीघ्र ही मतवाले हाथियों और अनेक रथों से भरी सेना में घुस गए। तब पराक्रमी कुन्तीपुत्र ने अपने गाण्डीव की प्रचण्ड टंकार से सुवर्ण से अलंकृत अन्य धनुषों की टंकारों को दबा दिया। तब महाबली धनञ्जय ने इस प्रकार भागते हुए द्रोणपुत्र का, जो अभी दूर तक न गए थे, पीछे से पीछा किया और मार्गभर अपने बाणों से उन्हें भयभीत करते रहे। मोर और कंक के पंखोंवाले अपने नाराचों से मनुष्यों, हाथियों और घोड़ों के शरीरों को चीरते हुए —
95— अर्जुन आपकी उस सेना को विचलित करने लगे। हे भरतश्रेष्ठ, तब पाकशासन (इन्द्र) के पुत्र पार्थ घोड़ों, हाथियों और मनुष्यों से बनी आपकी उस सेना का संहार करने लगे।
नेपाली
1सञ्जयले भने — त्यसपछि, हे महाराज, कर्णले तीन बाणले भीमलाई छेडेर नाना प्रकारका बाणको वर्षा सुरु गरे।
2सूतपुत्रद्वारा यसरी छेडिँदा पनि महाबाहु पाण्डुपुत्र भीमसेनले कुनै पीडा अनुभव गरेनन्, जसरी विदीर्ण पारिँदा पर्वतलाई कुनै संवेदना हुँदैन।
3तब, हे तात, तिनले कर्णलाई तिनको रथमै एउटा तीक्ष्ण बाणले छेडे — यस्तो बाण जो राम्ररी ढालिएको र तेलमा धोइएको थियो।
4हे महाराज, त्यस बाणले कर्णका महान् कान्ति भएका दुई मनोहर सुवर्णमय कुण्डलमध्ये एउटा काटिदियो र त्यो आकाशबाट खस्ने ज्योतिष्पिण्डजस्तै तल खस्यो।
5तब अत्यन्त क्रोधले भरिएका वृकोदरले ठूलो सहजताका साथ एउटा फराकिलो फल भएको बाणले सूतपुत्रको छातीमा प्रहार गरे।
6अनि, हे भरतवंशी, महाबाहु भीमले ठूलो शीघ्रताका साथ तिनीमाथि काँचुली भर्खरै फुकालेका सर्पजस्ता दस नाराच छोडे।
7हे तात, तिनले छोडेका ती बाण सूतपुत्रको निधार भेदेर त्यसैभित्र यसरी पसे, जसरी त्यति नै सर्पहरू ढिस्काका आफ्ना दुलामा पस्छन्।
8निधारमा गाडिएका ती बाणसहित सूतपुत्र त्यसै गरी शोभा पाउन थाले, जसरी पहिले त्यस बेला देखिन्थे जब तिनको निधार नीलकमलको मालाले घेरिएको हुन्थ्यो।
9महान् फुर्ती भएका पाण्डुपुत्रद्वारा यसरी गहिरो छेडिएपछि कर्णले सहाराका लागि आफ्नो रथको कूबर समाते र आफ्ना आँखा चिम्ले।
10तर क्षणभरमै ती शत्रुसंहारक कर्ण होसमा आएर आफ्नो शरीर रगतमा सनेको पाएपछि क्रोधले उन्मत्त भए।
11दृढ धनुर्धर भीमद्वारा यसरी छेडिएकाले क्रोधले जल्दै महान् फुर्ती भएका कर्ण भीमसेनको रथतिर झम्टिए।
12तब, हे राजन्, प्रतिशोधले भरिएका र क्रुद्ध महाबली कर्णले भीममाथि गिद्धका प्वाँखयुक्त सय बाणको समूह छोडे।
13यसमा पाण्डुपुत्रले कर्णको पराक्रम-प्रदर्शनको उपेक्षा गर्दै तिनीमाथि भयङ्कर बाणको वर्षा सुरु गरे।
14तब, हे शत्रुदमन, हे महाराज, क्रुद्ध कर्णले नौ बाणले क्रुद्ध भीमको छातीमा प्रहार गरे।
15तब ती दुवै नरश्रेष्ठ, जो तीखा दाँत भएका दुई बाघजस्ता थिए, त्यस युद्धमा दुई विशाल मेघपुञ्जजस्तै एकअर्कामाथि बाणका धारा बर्साउन थाले।
16त्यस युद्धमा तिनीहरू आफ्नो तालध्वनिले र नाना प्रकारका बाणको वर्षाले एकअर्कालाई भयभीत पार्ने प्रयत्न गरिरहे।
17क्रोधले जलिरहेका दुवैमध्ये प्रत्येकले युद्धमा अर्काको पराक्रम विफल पार्ने प्रयत्न गरिरहेका थिए। तब, हे भरतवंशी, शत्रुवीरहरूको संहार गर्ने महाबाहु भीमले एउटा क्षुरप्र बाणले कर्णको धनुष काटेर उच्च सिंहनाद गरे। तब त्यो काटिएको धनुष फ्याँकेर महारथी सूतपुत्रले अझ बलियो र दृढ धनुष उठाए।
18त्यसलाई पनि तिनले क्षणभरमै काटिदिए। अनि तिनले एक-एक गर्दै अठारसम्म बाण काटिदिए। यसरी तिनले कर्णका अनेक बाण काटे। तब कर्णले त्यसै क्षण फेरि धनुष उठाए। तब सिन्धु, सौवीर र कुरु योद्धाहरूको संहार देखेर, तथा पृथ्वीलाई यताउता छरिएका कवच, ध्वजा र शस्त्रले छोपिएको देखेर र चारैतिर हात्ती, पैदल सैनिक, अश्वारोही तथा रथीहरूका शव परेको देखेर —
19— क्रोधका कारण सूतपुत्रको शरीर तेजले दन्कियो। तब सुवर्णले अलंकृत आफ्नो भयङ्कर धनुष तानेर, हे महाराज, राधापुत्रले क्रोधले चम्किने आँखाले भीमतिर हेरे। क्रोधले जलिरहेका सूतपुत्र बाण छोड्दा मध्याह्नका बल्ने किरण भएको शरत्कालीन सूर्यजस्तै शोभा पाइरहेका थिए।
20नाना बाणले छोपिएको अधिरथपुत्रको शरीर आफ्ना किरणसहितको सूर्यजस्तै देखिन्थ्यो। बाण उठाउने, त्यसलाई प्रत्यञ्चामा राख्ने, प्रत्यञ्चा तान्ने र छोड्ने — यी क्रियाहरूबीच कसैले पनि कुनै अन्तर देख्न सकेन।
21जब कर्ण दायाँबायाँ बाण छोडिरहेका थिए, तब तिनको धनुष सधैँ एउटा मण्डलमा तानिएको देखिन्थ्यो, मानौँ अग्निको भयङ्कर घेरा होस्। कर्णको धनुषबाट छुटेका सुवर्णमय पखेटायुक्त तीखा फल भएका बाणहरूले —
22— हे महाराज, सम्पूर्ण दिशा छोपिदिए र सूर्यमण्डलका किरणसमेत रोकिदिए। तब आकाशमा कर्णको धनुषबाट छुटेका सुवर्णमय पखेटायुक्त बाणका अनेक समूह देखिन थाले। कर्णको धनुषबाट छोडिएका ती बाणहरू —
23— तब आकाशमा विचरण गर्ने सारसका पङ्क्तिजस्तै शोभा पाउन थाले। अधिरथपुत्रले छोडेका सबै बाण गिद्धका प्वाँखयुक्त, ढुङ्गामा उध्याइएका, सुवर्णले अलंकृत, महान् वेग भएका र अत्यन्त तीखा टुप्पा भएका थिए। तिनको प्रत्यञ्चाको बलले फ्याँकिएका ती सुवर्णमय बाणहरू —
24— भीमको रथतिर अविच्छिन्न पङ्क्तिमा गए। कर्णले फ्याँकेका ती सुवर्णमय बाणहरू आकाशमा ठूलो सङ्ख्यामा विचरण गर्दै सलहका अविच्छिन्न बथानजस्तै शोभा पाउन थाले। अधिरथपुत्रको धनुषबाट छुटेका बाणहरू आकाशमा उड्दा यस्ता देखिन्थे मानौँ आकाशमा अडेको एउटै लामो बाण होस्। जसरी मेघले जलधाराले पर्वतको छाती छोपिदिन्छ —
25— त्यसै गरी अत्यन्त क्रोधले भरिएका कर्णले भीममाथि आफ्नो बाणवर्षा गरे; तब, हे भरतवंशी, तपाईंका पुत्रहरू र तिनका सैनिकहरूले भीमको महान् तेज, पराक्रम र धैर्य देखे, किनभने तिनले क्रुद्ध समुद्रजस्तै त्यस बाणवर्षाको वास्ता नगरी क्रोधले कर्णमाथि आक्रमण गरे। हे महाराज, तब भीमले यस्तो धनुष धारण गरे जो भयङ्कर थियो र जसको पीठ सुवर्णले अलंकृत थियो।
26बारम्बार तानिएका कारण त्यो धनुष एउटा मण्डलजस्तै देखिन्थ्यो र त्यो साक्षात् इन्द्रको धनुषजस्तै थियो। त्यसबाट तब यस्ता बाण छुटे जसले सम्पूर्ण आकाश भरिदिए।
27तब भीमले आफ्ना सुवर्णमय पखेटायुक्त र दबिएका गाँठायुक्त बाणले आकाशमा यस्तो तोरण बनाइदिए, जो साक्षात् सुवर्णको मालाजस्तै देखिन्थ्यो।
28तब कर्णले आकाशमा फैलाएको बाणको त्यो जाल भीमसेनका पखेटायुक्त बाणको चोटले छिन्नभिन्न र धुजाधुजा हुन थाल्यो।
29भीम र कर्ण दुवैले छोडेका, अग्निस्फुलिङ्गको स्पर्श भएका र सीधा जाने असङ्ख्य बाणहरूले —
30— तथा सुवर्णमय पखेटायुक्त ती बाणहरूले सम्पूर्ण आकाश पूरै छोपिदिए। तब न सूर्य चम्कन्थ्यो, न वायु बग्थ्यो।
31आकाश त्यस बाणजालले छोपिएपछि केही पनि चिन्न सकिँदैनथ्यो। तब सूतपुत्र नाना प्रकारका बाणले भीमलाई छोप्दै —
32— र तिनको पराक्रमको पूर्णतया उपेक्षा गर्दै तिनीमाथि बढत पाउने प्रयत्न गर्न थाले। हे तात, ती दुवै योद्धाले छोडेका ती असङ्ख्य बाणहरू —
33— दुई विपरीत दिशाबाट बग्ने वायुधाराजस्तै आपसमा ठोक्किएको देखिन्थ्यो। ती दुवै नरश्रेष्ठले छोडेका बाणवर्षाको त्यस ठक्करले —
34— हे भरतश्रेष्ठ, आकाशमा अग्नि उत्पन्न भयो। तब भीमको वध गर्ने इच्छाले कर्णले तिनीमाथि सुवर्णमय पखेटायुक्त र स्वयं शस्त्रकारले माझेका अनेक बाण छोडे। तर भीमले आफ्ना बाणले कर्णका प्रत्येक बाणका तीन-तीन टुक्रा पारिदिए।
35अनि सूतपुत्रमाथि केही बढत पाएर तिनी ‘पर्ख, पर्ख’ भन्दै पुकार्न थाले। तब क्रुद्ध र बलवान् पाण्डुपुत्रले सर्वसंहारक अग्निजस्तै फेरि उत्तेजित भई बाणको वर्षा गरे। तब त्यहाँ दुवै योद्धाका छालाका पन्जा प्रत्यञ्चासँग ठोक्किएका कारण महान् शब्द उत्पन्न भयो।
36तब तिनीहरूको तालध्वनि प्रचण्ड भयो, तिनीहरूका सिंहनाद भयङ्कर भए र तिनीहरूका रथको ठक्कर तथा धनुषको टङ्कार उग्र भयो।
37तब, हे राजन्, एकअर्काको वध गर्नमा लागेका कर्ण र ती पाण्डुपुत्रको पराक्रम हेर्ने इच्छाले अन्य योद्धाहरू युद्ध छोडेर दर्शक बने।
38देवर्षि, सिद्ध र गन्धर्वहरू ‘साधु! साधु!’ भन्दै ती दुवैको प्रशंसा गर्न थाले; र विद्याधरहरूका समूहले तब ती दुवै वीरमाथि पुष्पवर्षा गरे।
39त्यसपछि दृढ पराक्रम भएका क्रुद्ध महाबाहु भीमले आफ्ना अस्त्रले कर्णका अस्त्र विफल पारेर त्यस सूतपुत्रलाई छेड्न थाले।
40महावीर कर्णले पनि भीमका भालाहरू विफल पारेर तीव्र विषयुक्त सर्पजस्ता नौ नाराचले भीमलाई घाइते बनाए।
41तब भीमले त्यति नै पखेटायुक्त बाणले सूतपुत्रले छोडेका ती नाराचहरूलाई, जब ती आकाशमा आइरहेका थिए, काटिदिए र भने — ‘पर्ख, पर्ख।’
42तब महापराक्रमी महाबाहु भीमले अधिरथपुत्रमाथि यस्तो बाण छोडे, जो क्रुद्ध मृत्युदेवजस्तै देखिन्थ्यो र यमराजको गदापछिको दोस्रो गदाजस्तै थियो।
43तर, हे राजन्, राधापुत्रले मुस्कुराउँदै पाण्डुपुत्रको त्यो बाणलाई, जब त्यो आकाशमा उडेर आइरहेको थियो, आफ्ना तीन बाणले काटिदिए।
44तब पाण्डुपुत्रले फेरि भयङ्कर बाणको वर्षा गरे; र कर्णले पनि निर्भय भई तिनका ती सबै अस्त्र सहे।
45क्रोधले जलिरहेका सूतपुत्र कर्णले आफ्ना अस्त्रको मायाले त्यस सङ्ग्राममा आफ्ना सीधा बाणले युद्धरत भीमका ठोक्राको जोडी, धनुषको प्रत्यञ्चा र घोडाहरूका लगाम काटिदिए। त्यसपछि आफ्ना प्रतिद्वन्द्वीका घोडाहरूको वध गरेर कर्णले तिनका सारथिलाई पाँच बाणले छेडिदिए।
46यसमा ती सारथि शीघ्रताका साथ दौडेर युधामन्युको रथमा चढे। क्रोधले जलिरहेका र युगान्तको अग्निसमान तेज भएका राधापुत्रले मुस्कुराउँदै भीमको ध्वजा काटिदिए र तिनको पताका खसालिदिए। धनुषको उपयोगबाट वञ्चित भई भीमले तब एउटा भयङ्कर शक्ति समाते।
47क्रोधले जलिरहेका तिनले त्यसलाई आफ्ना हातमा तौले र अनि त्यसलाई ठूलो वेगले कर्णको रथमाथि फ्याँके। तब अधिरथपुत्रले दस बाणले भीमले फ्याँकेको त्यस सुवर्णमय भालालाई, जब त्यो प्रज्वलित उल्काजस्तै वेगले तिनीतिर उडेर आइरहेको थियो, काटिदिए; सम्पूर्ण युद्धविधिका ज्ञाता र त्यस बेला मित्रहरूका लागि युद्धमा लागेका सूतपुत्र कर्णका ती तीक्ष्ण बाणले टुक्राटुक्रा भई त्यो शक्ति तल खस्यो। तब कुन्तीपुत्रले सुवर्णले अलंकृत एउटा ढाल —
48— र एउटा देदीप्यमान तरवार उठाए, किनभने तिनी या त विजय पाउन चाहन्थे या मृत्यु। तर, हे भरतवंशी, कर्णले फेरि मुस्कुराउँदै अनेक भयङ्कर बाणले भीमको त्यो चम्किने ढाल काटिदिए। तब रथ र ढाल दुवैको उपयोगबाट वञ्चित भीम क्रोधले उन्मत्त भए।
49तब तिनले ठूलो वेगले त्यो तरवार कर्णको रथमाथि फ्याँके; त्यस महान् तरवारले सूतपुत्रको प्रत्यञ्चायुक्त धनुष काटेर —
50— हे राजन्, आकाशबाट खस्ने क्रुद्ध सर्पजस्तै पृथ्वीमा खसेर पल्टियो। तब त्यस युद्धमा क्रोधले जलिरहेका अधिरथपुत्रले मुस्कुराउँदै अर्को शत्रुनाशक धनुष उठाए, जसको प्रत्यञ्चा काटिएको धनुषको प्रत्यञ्चाभन्दा बलियो र जो त्यसभन्दा दृढ थियो। हे राजन्, कुन्तीपुत्रको वध गर्ने इच्छाले कर्णले तब सुवर्णमय पखेटायुक्त र महान् वेग भएका हजारौँ बाण छोड्न थाले। कर्णको धनुषबाट छुटेका ती बाणले घाइते भई पराक्रमी भीम —
51— उफ्रेर आकाशमा गए र यसले कर्णको मन महान् पीडाले भरियो। विजयका इच्छुक भीमको त्यो आचरण देखेर कर्ण —
52— राधापुत्रले आफ्नो रथभित्र लुकेर भीमसेनलाई छकाइदिए। कर्णलाई भयभीत हृदयले आफ्नो रथको माथिल्लो भागमा लुकेको देखेर —
53— भीमले तिनको ध्वजदण्ड समाते र भुइँमै उभिइरहे। तब सम्पूर्ण कुरु र चारणहरूले तिनको त्यस पराक्रमको प्रशंसा गरे — अर्थात् —
54— कर्णलाई तिनको रथबाट यसरी तानेर निकाल्ने तिनको प्रयत्नको, जसरी गरुडले कुनै सर्पलाई (त्यसको दुलोबाट) तानेर निकाल्छ। तब भीम, जसको धनुष भाँचिइसकेको थियो र रथ बेकार भइसकेको थियो, तैपनि आफ्नो धर्मको पालन गर्दै —
55— आफ्नो रथ पछाडि राखेर र त्यो युद्ध जारी राख्ने दृढ निश्चय गरेर रणभूमिमा डटिरहे। त्यस सङ्ग्राममा राधापुत्र फेरि —
56— क्रोधले ती पाण्डुपुत्रमाथि जाइलागे, जो युद्धको मुद्रामा तिनको सामु उभिएका थिए। हे महाराज, ती दुवै महापराक्रमी वीर एकअर्काको पराक्रम हेर्दै र एकअर्कासँग भिड्दै —
57— ग्रीष्मको अन्त्यमा उठेका दुई मेघजस्तै एकअर्कामाथि गर्जन थाले। अत्यन्त क्रोधले भरिएका ती दुवै नरश्रेष्ठको —
58— र एकअर्काको पराक्रम सहन नसक्नेहरूको त्यो युद्ध देव र दानवहरूको युद्धजस्तै देखियो। अस्त्रको भण्डार सकिएपछि कुन्तीपुत्र (भीम)माथि कर्णले आक्रमण गरे।
59तब अस्त्रबाट वञ्चित भई तिनले रणभूमिमा अर्जुनद्वारा मारिएका पर्वतसमान विशाल हात्तीहरू परेको देखे र कर्णको रथको गति रोक्न तिनीहरूकै बीचमा गएर पसे।
60रथका लागि अगम्य त्यस गजसमूहमा प्रवेश गरेर पाण्डुपुत्रले आफ्नो प्राणको रक्षाको इच्छाले राधापुत्रमाथि थप प्रहार गरेनन्।
61तब आतुरतापूर्वक रक्षाको उपाय खोज्दै ती परपुरञ्जय पृथापुत्रले अर्जुनका बाणले मारिएको एउटा हात्ती उठाएर रणभूमिमा उभिइरहे।
62तिनी औषधिले भरिएको (गन्धमादन) पर्वत उठाएका हनुमान्जस्तै देखिन्थे। तर कर्णले तब आफ्ना तीक्ष्ण बाणले त्यस हात्तीका टुक्राटुक्रा पारिदिए।
63तब पाण्डुपुत्र मारिएका हात्ती र घोडाका अङ्ग, रथका पाङ्ग्रा र रणभूमिमा परेका जुनसुकै वस्तु देखे, ती सबै कर्णमाथि फ्याँक्न थाले।
64क्रोधले जलिरहेका पाण्डुपुत्रले तब जे-जे हात लाग्यो, ती सबै कर्णमाथि फ्याँके। तर तिनीमाथि फ्याँकिएका ती सबै वस्तुलाई कर्णले तीक्ष्ण बाणले काटिदिए।
65भीमले पनि वज्रसमान बल भएका आफ्ना भयङ्कर मुड्की उठाएर सूतपुत्रको वध गर्न चाहे। तर त्यही बेला तिनलाई (कर्णको वधका विषयमा गरिएको) अर्जुनको प्रतिज्ञा सम्झना भयो।
66यसरी समर्थ हुँदाहुँदै पनि पाण्डुपुत्रले अर्जुनले गरेको प्रतिज्ञा अक्षुण्ण राख्ने इच्छाले कर्णको वध गरेनन्।
67तर सूतपुत्रले तब पहिल्यैदेखि पीडित भीमलाई आफ्ना तीक्ष्ण बाणले हानेर बारम्बार मूर्छित पार्न थाले।
68कुन्तीका वचन सम्झेर कर्णले तब निःशस्त्र भीमको वध त गरेनन्, तर आफ्नो धनुषको कोटीले तिनलाई घोचे र छेडे।
69कर्णको धनुषको टुप्पाले आहत हुनासाथ भीम क्रोधले जले र सर्पजस्तै फुत्कार्दै कर्णको धनुष खोसेर त्यसैले तिनको टाउकोमा प्रहार गर्न थाले।
70भीमसेनबाट प्रहार खाएर क्रोधले राता आँखा भएका राधापुत्रले मुस्कुराउँदै तिनलाई यी वचन भने —
71— बारम्बार — “हे दाह्रीविहीन नपुंसक, हे अज्ञानी मूर्ख, हे पेटु, हे अस्त्रको प्रयोगमा सर्वथा अकुशल, तँ फेरि कहिल्यै (कसैसँग) लड्ने साहस नगर्नू! तँ त बालक होस्, युद्धमा पछि परेको!
72हे पाण्डुपुत्र, जहाँ नाना प्रकारका अन्न, पेय र भोज्य पदार्थ होऊन्, त्यही स्थान तेरा लागि साँच्चै उपयुक्त हो, रणभूमि होइन, हे दुष्टात्मा!
73खान योग्य कन्द, फल र फूल खाँदै तेरा लागि यही उचित छ कि तँ वनमा व्रत र तपस्याको पालनमा लागिरहोस्। हे भीम, तँ लड्न जान्दै जान्दैनस्!
74हे वृकोदर, युद्ध र तपस्वीको जीवनमा महान् अन्तर छ। त्यसैले, हे महाशय, तँ वनतिरै जा; तँ लड्न असमर्थ छस् र तेरो रुचि वनमा बस्ने छ।
75हे वृकोदर, भान्सेहरू, सेवकहरू र परिचारकहरूलाई तेरो भोजन शीघ्र तयार पार्न हप्काउँदै तिनीहरूलाई पिट्न र गाली गर्न तँ समर्थ छस्।
76हे भीम, तपस्वी बनेर तँ फल खान थाल्, हे दुर्बुद्धि अधम। हे कुन्तीपुत्र, वनतिरै जा, किनभने तँ लड्न असमर्थ छस्।
77हे वृकोदर, तँ ठूलो मात्रामा खान योग्य कन्द खान र अतिथिहरूको स्वागत-सत्कार गर्न योग्य छस्; हे वृकोदर, म तँलाई अस्त्र धारण गर्न योग्य ठान्दिनँ।”
78हे महाराज, कर्णले तिनलाई कठोर वचनमा तिनको बाल्यकालमा तिनीसँग गरिएका सबै अत्याचारको पनि सम्झना गराए।
79अनि जब अत्यन्त क्षीण भएका भीम फेरि त्यहीँ उभिइरहे, तब वृषसेनले आफ्नो धनुषको कोटीले तिनलाई घोचेर मुस्कुराउँदै तिनलाई यी वचन भने —
80“हे बालक, तँ अरूसँग लड्नुपर्छ, मजस्तासँग होइन। जो मजस्तासँग लड्छन्, तिनीहरूले यो र यस्तै धेरै कुरा भोग्नुपर्छ।
81तँ शीघ्र त्यहीँ जा जहाँ दुवै कृष्ण छन् र तिनीहरूले नै युद्धमा तेरो रक्षा गर्नेछन्। अथवा, हे कुन्तीपुत्र, आफ्नै घर फर्केर जा; हे बालक, लड्नुको के फाइदा?”
82तब कर्णका ती अत्यन्त कठोर वचन सुनेर भीमले सबैका सामु मुस्कुराउँदै तिनलाई यी वचन भने —
83“हे दुष्ट मूर्ख! तँ मबाट बारम्बार पराजित भइसकेको छस्, अनि तैँले यो व्यर्थको गफ कसरी हाँक्न सक्छस्? प्राचीनहरूले स्वयं महाबली इन्द्रको जय र पराजय पनि देखेका छन्!
84हे नीच कुलका, आइज र मसँग मल्लयुद्ध गर्। तब जसरी मैले महाबली र विलासी कीचकको वध गरेको थिएँ —
85— त्यसै गरी म सम्पूर्ण राजाहरूको आँखै अगाडि तेरो वध गरिदिनेछु।” तर भीमको अभिप्राय जानेर बुद्धिमान्हरूमध्ये श्रेष्ठ कर्ण —
86— त्यहाँ उपस्थित धनुर्धरहरूको आँखै अगाडि त्यस युद्धबाट विरत भए। यसरी, हे राजन्, भीमलाई रथविहीन पारेर कर्णले तिनलाई यस्ता कठोर वचनले गाली गरे —
87— वृष्णिश्रेष्ठ (कृष्ण) र पृथापुत्रकै सामु। तब, हे राजन्, केशवको प्रेरणाले कपिध्वज अर्जुनले सूतपुत्रमाथि ढुङ्गामा उध्याइएका अनेक बाण छोडे। तब पार्थको पाखुराको बलले फ्याँकिएका ती सुवर्णमय बाणहरू —
88— र गाण्डीवबाट निस्केर कर्णको शरीरमा यसरी पसे, जसरी त्यति नै सारसहरू क्रौञ्च पर्वतमा प्रवेश गर्छन्। गाण्डीवबाट छुटेका र त्यति नै सर्पजस्तै तिनको शरीरमा पस्ने ती बाणले कर्णलाई घाइते बनाएर —
89— धनञ्जयले सूतपुत्रलाई भीमसेनको नजिकबाट भगाइदिए। तब भीमद्वारा धनुष भाँचिएपछि र धनञ्जयका बाणले नराम्ररी छेडिएपछि —
90— कर्ण आफ्नो वेगवान् रथमा शीघ्रताका साथ लगिएर भीमको छेउबाट भागे। हे नरश्रेष्ठ, भीम पनि सात्यकिको रथमा चढेर —
91— युद्धमा आफ्ना भाइ पाण्डुपुत्र सव्यसाचीको पछिपछि लागे। तब क्रोधले राता आँखा भएका धनञ्जयले ठूलो शीघ्रताका साथ कर्णमाथि एउटा नाराच छोडे, जो मृत्युलाई अगाडि बढाउने संहारकर्ताजस्तै थियो। तब जसरी गरुड कुनै महान् सर्पको खोजीमा आकाशमा विचरण गर्छ —
92— त्यसै गरी गाण्डीवबाट छुटेको त्यो नाराच पूरा शीघ्रताका साथ आकाशमा कर्णतिर उड्यो। तब द्रोणपुत्रले आकाशमा गइरहेको त्यस नाराचलाई एउटा तीक्ष्ण बाणले काटिदिए —
93— किनभने तिनी कर्णलाई धनञ्जयको भयबाट मुक्त गराउन चाहन्थे। यसमा क्रोधले जलिरहेका अर्जुनले द्रोणपुत्रलाई चौँसट्ठी बाणले छेडिदिए —
94— जो ढुङ्गामा उध्याइएका थिए — र, हे महाराज, तिनलाई भने — ‘नभाग।’ तर धनञ्जयका बाणले पीडित द्रोणपुत्र शीघ्र नै मातेका हात्ती र अनेक रथले भरिएको सेनामा पसे। तब पराक्रमी कुन्तीपुत्रले आफ्नो गाण्डीवको प्रचण्ड टङ्कारले सुवर्णले अलंकृत अन्य धनुषका टङ्कार दबाइदिए। तब महाबली धनञ्जयले यसरी भाग्दै गरेका द्रोणपुत्रलाई, जो अझै टाढासम्म गएका थिएनन्, पछाडिबाट लखेटे र बाटोभरि आफ्ना बाणले तिनलाई भयभीत पारिरहे। मयूर र कङ्कका प्वाँखयुक्त आफ्ना नाराचले मानिस, हात्ती र घोडाका शरीर चिर्दै —
95— अर्जुनले तपाईंको त्यो सेनालाई विचलित पार्न थाले। हे भरतश्रेष्ठ, तब पाकशासन (इन्द्र)का पुत्र पार्थले घोडा, हात्ती र मानिसले बनेको तपाईंको त्यो सेनाको संहार गर्न थाले।