जयद्रथ-वध पर्व — (क्रमशः) कर्ण र भीमको युद्ध
खण्ड 5 — द्रोण पर्व · अध्याय 137
संस्कृत
1संजय उवाच भीमसेनस्य राधेयः श्रुत्वा ज्यातलनि: स्वनम्। नामृष्यत यथा मत्तो गजः प्रतिगजस्वनम्॥
2सोऽपक्रम्य मुहूर्त तु भीमसेनस्य गोचरात्। पुत्रांस्तव ददर्शाथ भीमसेनेन पातितान्॥
3तानवेक्ष्य नरश्रेष्ठ विमना दुःखितस्तदा। निःश्वसन् दीर्घमुष्णं च पुनः पाण्डवमभ्ययात्॥
4स ताम्रनयनः क्रोधाच्छ्वसन्निव महोरगः। बभौ कर्णः शरानस्यन् रश्मीनिव दिवाकरः॥
5किरणैरिव सूर्यस्य महीथ्रो भरतर्षभ। कर्णचापच्युतैर्बाणैः प्राच्छाद्यत वृकोदरः॥
6ते कर्णचापप्रभवाः शरा बर्हिणवाससः। विविशुः सर्वतः पार्थ वासायेवाण्डजा द्रुमम्॥
7कर्णचापच्युता बाणा: सम्पतन्तस्ततस्ततः। रुक्मपुङ्खा व्यराजन्त हंसाः श्रेणीकृता इव॥
8चापध्वजोपस्करेभ्यश्छत्रादीषामुखाद् युगात्। प्रभवन्तो व्यदृश्यन्त राजन्नाधिरथेः शराः॥
9खं पूरयन् महावेगान् खगमान् गृध्रवाससः। सुवर्णविकृतांश्चित्रान् मुमोचाधिरथिः शरान्॥
10तमन्तकमिवायस्तमापतन्तं वृकोदरः। त्यक्त्वा प्राणानतिक्रम्य विव्याध निशितैः शरैः॥
11तस्य वेगमसह्य स दृष्ट्वा कर्णस्य पाण्डवः। महतश्च शरौघांस्तान् न्यवारयत वीर्यवान्॥
12ततो विधम्याधिस्थेः शरजालानि पाण्डवः। विव्याध कर्ण विंशत्या पुनरन्यैः शिलाशितैः॥
13यथैव हि स कर्णेन पार्थः प्रच्छादितः शरैः। तथैव स रणे कर्ण छादयामास पाण्डवः॥
14दृष्ट्वा तु भीमसेनस्य विक्रमं युधि भारत। अभ्यनन्दंस्त्वदीयाश्च सम्प्रहृष्टाश्च चारणाः॥
15भूरिश्रवाः कृपो द्रौणिर्मद्रराजो जयद्रथः। उत्तमौजा युधामन्युः सात्यकिः केशवार्जुनौ॥
16कुरुपाण्डवप्रवरा दश राजन् महारथाः। साधु साध्विति वेगेन सिंहनादमथानदन्॥
17तस्मिन् समुत्थिते शब्दे तुमुले लोमहर्षणे। अभ्यभाषत पुत्रस्ते राजन् दुर्योधनस्त्वरन्॥
18राज्ञः सराजपुत्रांश्च सोदर्याश्च विशेषतः। कर्ण गच्छत भद्रं वः परीप्सन्तो वृकोदरात्॥
19पुरा निघन्ति राधेयं भीमचापच्युताः शराः। ते यतध्वं महेष्वासाः सूतपुत्रस्य रक्षणे॥
20दुर्योधनसमादिष्टाः सोदर्याः सप्त भारत। भीमसेनमभिद्रुत्य संरब्धाः पर्यवारयन्॥
21ते समासाद्य कौन्तेयमावृण्वशरवृष्टिभिः। पर्वतं वारिधाराभिः प्रावृषीव वलाहकाः॥
22तेऽपीडयन् भीमसेनं क्रुद्धाः सप्त महारथाः। प्रजासंहरणे राजन् सोमं सप्त ग्रहा इव।॥
23ततो वेगेन कौन्तेयः पीडयित्वा शरासनम्। मुष्टिना पाण्डवो राजन् दृढेन सुपरिष्कृतम्॥
24मनुष्यसमतां ज्ञात्वा सप्त संधाय सायकान्। तेभ्यो व्यसृजदायस्तः सूर्यरश्मिनिभान् प्रभुः॥
25निरस्यन्निव देहेभ्यस्तनयानामसूंस्तव। भीमसेनो महाराज पूर्ववैरमनुस्मरन्॥
26ते क्षिप्ता भीमसेनेन शरा भारत भारतान्। विदार्य खं समुत्पेतुः स्वर्णपुङ्खाः शिलाशिताः॥
27तेषां विदार्य चेतांसि शरा हेमविभूषिताः। व्यराजन्त महाराज सुपर्णा इव खेचराः॥
28शोणितादिग्धवाजाग्राः सप्त हेमपरिष्कृताः। पुत्राणां तव राजेन्द्र पीत्वा शोणितमुद्गताः॥
29ते शरैर्भिन्नमर्माणो रथेभ्यः प्रापतन् क्षितौ। गिरिसानुरुहा भग्ना द्विपेनेव महाद्रुमाः॥
30शत्रुजयः शत्रुसहश्चित्रश्चित्रायुधो दृढः। चित्रसेनो विकर्णश्च सप्तैते विनिपातिताः॥
31पुत्राणां तव सर्वेषां निहतानां वृकोदरः। शोचत्यतिभृशं दुःखाद् विकर्ण पाण्डवः प्रियम्॥
32प्रतिज्ञेयं मया वृत्ता निहन्तव्यास्तु संयुगे। विकर्ण तेनासि हतः प्रतिज्ञा रक्षिता मया।॥
33त्वमागाः समरं वीर क्षात्रधर्ममनुस्मरन्। ततो विनिहत: संख्ये युद्धधर्मो हि निष्ठुरः॥
34विशेषतो हि नृपतेस्तथास्माकं हिते रतः। न्यायतोऽन्यायतो वापि हतः शेते महाद्युतिः॥
35अगाधबुद्धिर्गाङ्गेयः क्षितौ सुरगुरोः समः। त्याजितः समरे प्राणांस्तस्माद् युद्धं हि निष्ठुरम्॥ तान् निहत्य महाबाहू राधेयस्यैव पश्यतः। सिंहनादरवं घोरमसृजत् पाण्डुनन्दनः॥
36स रवस्तस्य शूरस्य धर्मराजस्य भारत। आचख्याविव तद् युद्धं विजयं चात्मनो महत्॥ तं श्रुत्वा तु महानादं भीमसेनस्य धन्विनः। बभूव परमा प्रीतिधर्मराजस्य धीमतः॥ ततो दृष्टमना राजन् वादित्राणां महाखनैः। सिंहनादरवं भ्रातुः प्रतिजग्राह पाण्डवः॥ हर्षेण महता युक्तः कृतसंज्ञो वृकोदरे। अभ्ययात् समरे द्रोणं सर्वशस्त्रभृतां वरः॥
37एकत्रिंशन्महाराज पुत्रांस्तव निपातितान्। हतान् दुर्योधनो दृष्ट्वा क्षत्तुः सस्मार तद् वचः॥ तदिदं समनुप्राप्तं क्षत्तुनिःश्रेयसं वचः। इति संचिन्त्य ते पुत्रो नोत्तरं प्रत्यपद्यत॥ दुर्बुद्धिरब्रवीत् तनयस्तव। सभामानाय्य पाञ्चाली कर्णेन सहितोऽल्पधीः॥ यच्च कर्णोऽब्रवीत् कृष्णां सभायां परुषं वचः। प्रमुख पाण्डुपुत्राणां तव चैव विशाम्पते॥
38यद् द्यूतकाले
39शृण्वतस्तव राजेन्द्र कौरवाणां च सर्वशः। विनष्टाः पाण्डवाः कृष्णे शाश्वतं नरकं गताः॥ पतिमन्यं वृणीष्वेति तस्येदं फलमागतम्। यच षण्ढतिलादीनि परुषाणि तवात्मजैः। श्रावितास्ते महात्मानः पाण्डवाः कोपयिष्णुभिः॥ तं भीमसेनः क्रोधाग्नि त्रयोदश समाः स्थितम्। उद्गिरंस्तव पुत्राणामन्तं गच्छति पाण्डवः॥
40विलपंश्च बहु क्षत्ता शमं नालभत त्वयि। सपुत्रो भरतश्रेष्ठ तस्य भुटव फलोदयम्॥
41त्वया वृद्धेन धीरेण कार्यतत्त्वार्थदर्शिना। न कृतं सुहृदां वाक्यं दैवमत्र परायणम्॥
42तन्मा शुचो नरव्याघ्र तवैवापनयो महान्। विनाशहेतुः पुत्राणां भवानेव मतो मम॥
43हतो विकर्णो राजेन्द्र चित्रसेनश्च वीर्यवान्। प्रवराश्चात्मजानां ते सुताश्चान्ये महारथाः॥
44यानन्यान् ददृशे भीमश्चक्षुर्विषयमागतान्। पुत्रांस्तव महाराज त्वरया ताञ्जघान ह॥
45त्वत्कृते ह्यहमद्राक्षं दह्यमानां वरूथिनीम्। सहस्रशः शरैर्मुक्तैः पाण्डवेन वृषेण च॥
46यानन्यान् ददृशे भीमश्चक्षुर्विषयमागतान्। पुत्रांस्तव महाराज त्वरया ताञ्जघान ह॥
47त्वत्कृते ह्यहमद्राक्षं दह्यमानां वरूथिनीम्। सहस्रशः शरैर्मुक्तैः पाण्डवेन वृषेण च॥
अङ्ग्रेजी
1Sanjaya said Then the son of Radha hearing the sound of the twanging of Bhima's bow and of the slappings of his palm, did not brook it, like an infuriate elephant not brooking the roar of its rival.
2Retiring for a moment only from the presence of Bhimasena, Karna looked at your sons felled by him.
3O foremost of men, beholding them he became cheerless and filled with sorrow; then breathing like a snake, he once more assailed Bhima.
4With his eyes coppery in rage and breathing like a fierce snake, Karna then shooting arrows, appeared beautiful like the sun shooting his myriad rays.
5Vrikodara then, O foremost of the Bharatas, was covered with those shafts shot from Karna's bow, as if with the scattering rays of the blazing sun.
6Diverse kinds of arrows furnished with wings of peacock-feathers and shot from the bow of Karna, then penetrated into the body of Pritha's son, like so many birds entering their nests on the tree.
7Arrows of golden wings shot from the bow of Karna appeared everywhere, like rows of swans (flying through the welkin).
8The arrows of Adhiratha's son were so numerous that they seemed to come out not only from his bow, but also, from his standard, Upaskara, umbrella and the shafts, yoke and bottom of his car.
9Filling the sky, the son of Adhiratha showered arrows decked with gold and furnished with vulturine feathers, that ranged variously through the entire welkin.
10Then reckless of his very life, Vrikodara got the better of his foe and then pierced the latter with a shaft as he was rushing like Death incarnate at him.
11Then beholding the unbearable charge of Karna and the shower of mighty arrows shot by him, Vrikodara flinched not in fear, inasmuch as he was possessed of mighty energy.
12Then that son of Pandu shot net-works of arrows at the son of Adhiratha. He pierced Karna with twenty sharp arrows.
13As Pritha's son himself had been covered by Suta's son, even in the same manner was the latter now covered by the former with his arrows.
14Beholding then the prowess of Bhimasena in battle, 0 Bharata, even your troops applauded him and the Charanas were filled with delight.
15Then Bhurisravas, Kripa, the son of Drona, the ruler of the Madras, Jayadratha, Uttamoujas, Yudhamanyu, Satyaki, Keshava and Arjuna.
16These ten best of mighty car-warriors of the Kuru and the Pandava hosts, applauding Bhima with shouts of 'well-done' 'well-done' uttered their war-cries.
17When that dreadful and hair-stirring sound arose, your son, king Duryodhana, thus spoke.
18Addressing the kings and princes of his army and specially his brothers. "May good betide you. Hie yourselves to the rescue of Karna from Vrikodara.
19Yonder, the shafts shot from Bhima's bow are piercing Karna (to the quick). O mighty bowmen, do you all now exert vigourously for protecting the son of the charioteer."
20Commanded by Duryodhana, O sire, seven uterine (Kaurava) brothers, rushing with fury at Bhimnasena surrounded him on all sides.
21Encountering the son of Kunti, they poured their arrowy torrents on him, like clouds pouring rain on the mountain breast during the rainy season.
22Then those seven mighty car-warriors inflamed with rage, began to afflict Bhima, like the seven planets afflicting the Sun at the time of the universal annihilation, O king.
23Thereupon, drawing his effulgent bow with great force and firm grasp, the son of Kunti.
24Knowing that his adversaries were nothing but men, fixed seven shafts on his bowstring. And then the mighty Bhima sped those arrows radiant like the solar rays, at them.
25Bhimasena then keep alive the memory of the former wrongs inflicted on them, sped those arrows as if for wrenching out the very lives out of your sons.
26Those shafts furnished with golden wings and whetted on stone shot by Bhimasena, O Bharata, penetrating through the body of the Bharata princes, flew through the sky.
27Those gold-decked arrows tearing their hearts, looked beautiful, O mighty monarch, like birds of beautiful plumage.
28Those seven arrows of the effulgence of molten gold, steeped in blood, came out, O king after having drank the life-blood of your sons.
29With their armour shattered by those arrows, your sons then fell down from their cars on the earth, like tall trees growing on the slopes of mountains, broken down by elephants.
30Satrunjaya, Satrusaha, Chitra, Chitrayudha, Dridha, Chitrasena and Vikarna these seven sons of yours were then slain by Bhima.
31Of all your sons thus slain, Vrikodara lamented piteously for Vikarna who was very dear to the Pandavas.
32Bhima then said-"I vowed saying, You shall all be slain by me. O Vikarna, for this vow it is that you have been slain. And thus have I kept my bow inviolate.
33O hero, you proceeded against me with hostile intentions, bearing in mind the duties of a Kshatriya. You were ever engaged in doing our, special the king's (Yudhishthira's) good.
34It is therefore not fit that I should lament for you, O your of great effulgence.” O mighty monarch then slaying them before the very eyes of Radha's son.
35That son of Pandu uttered a dreadful warcry. The shout of that hero, then O Bharata, carried to the very virtuous king Yudhishthira as if the intelligence of his victory. Hearing that loud cry of that fierce bowman Bhimasena.
36The very virtuous king Yudhishthira obtained great delight in battle. Then highly delighted, that son of Pandu, O mighty monarch, received the sound of the war-cry of his brother with the beating of drums and other musical instruments. After Vrikodara had given him that intelligence by the hint agreed upon by both, that foremost of persons Yudhishthira versed in the use of all weapons, joyfully rushed against Drona in that battle. On the other hand, O monarch, seeing thirty-one of your son's slain in battle, Duryodhana recalled to mind the words of Vidura thus, "those salutary words spoken by Vidura are now being realised.
37Thinking thus, king Duryodhana was unable to do what he should do. All those words that your wicked-minded and foolish son, urged on by Karna, said to that princess of the Panchala race, having brought her in the assembly shall; also all those harsh words which Karna himself addressed in the assembly hall to her before yourself and the sons of Pandu, O monarch, at your and the Kauravas' hearing words to this effect, 'O Krishna, the
38sessamum Pandavas are destroyed and they have fallen into eternal hell; so do you choose a second husband'-the result of all these has now overtaken you.
39Then again, O you of Kuru's race, various abusive language like kernel, without seeds were directed by your enraged sons to these illustrious ones, viz., the sons of Pandu, Bhimasena vomitting forth the fire of wrath held in check for these thirteen years, is now achieving the destruction of your sons.
40Entreating you repeatedly, Khattwa failed to bend you towards peace. O foremost of the Bharatas, now do you, together with your son, suffer the consequences (of your folly).
41That you old, patient and capable of foreseeing the consequences of acts as you are, would not accept the well-meaning words of your friends, is due to the influence of (adverse) fate.
42O foremost of men, it therefore behoves you not to weep. Yours is the greatest fault in the matter. In my opinion your are the cause of the ruin of your sons.
43O foremost of kings, Vikarna and the puissant Chitrasena, have been slain; as also numerous other mighty car-warriors and your other sons have fallen.
44O mighty-armed one, other sons of yours, who became the objects of Bhima's sight, were slain by him in a moment,
45It was through your fault that I had to see our army consumed in thousands by the shafts discharged by Pandu's son and by Vrisha. numerous other mighty car-warriors and your other sons have fallen.
46O mighty-armed one, other sons of yours, who became the objects of Bhima's sight, were slain by him in a moment,
47It was through your fault that I had to see our army consumed in thousands by the shafts discharged by Pandu's son and by Vrisha.
हिन्दी
1सञ्जय ने कहा — तब भीम के धनुष की टंकार और उनकी ताल-ध्वनि सुनकर राधापुत्र ने उसे सहन न किया, जैसे मतवाला हाथी अपने प्रतिद्वन्द्वी की गर्जना सहन नहीं करता।
2केवल क्षणभर के लिए भीमसेन के सामने से हटकर कर्ण ने उनके द्वारा मारे गए आपके पुत्रों को देखा।
3हे नरश्रेष्ठ, उन्हें देखकर वे उदास और शोक से भर गए; फिर सर्प के समान फुफकारते हुए उन्होंने फिर भीम पर आक्रमण किया।
4क्रोध से ताँबे के समान लाल नेत्रों और उग्र सर्प के समान फुफकार के साथ बाण छोड़ते हुए कर्ण तब अपनी असंख्य किरणें फेंकते सूर्य के समान शोभा पाने लगे।
5हे भरतश्रेष्ठ, तब वृकोदर कर्ण के धनुष से छूटे उन बाणों से इस प्रकार ढँक गए, मानो प्रज्वलित सूर्य की बिखरती किरणों से ढँके हों।
6कर्ण के धनुष से छूटे मोर के पंखोंवाले नाना प्रकार के बाण तब पृथापुत्र के शरीर में इस प्रकार घुस गए, जैसे उतने ही पक्षी वृक्ष पर अपने घोंसलों में घुसते हैं।
7कर्ण के धनुष से छूटे सुवर्णमय पंखोंवाले बाण सर्वत्र (आकाश में उड़ती) हंसों की पंक्तियों के समान दिखाई देने लगे।
8अधिरथपुत्र के बाण इतने अधिक थे कि वे मानो केवल उनके धनुष से ही नहीं, अपितु उनकी ध्वजा, उपस्कर, छत्र तथा उनके रथ के दण्ड, जुए और तल से भी निकल रहे थे।
9आकाश को भरते हुए अधिरथपुत्र ने सुवर्ण से अलंकृत और गीध के पंखोंवाले ऐसे बाणों की वर्षा की, जो सम्पूर्ण आकाश में विविध प्रकार से विचरण करने लगे।
10तब अपने प्राणों की परवाह किए बिना वृकोदर ने अपने शत्रु पर बढ़त पाई और साक्षात् काल के समान उन पर टूटते हुए उन्हें एक बाण से बींध डाला।
11तब कर्ण के असह्य आक्रमण और उनके छोड़े हुए प्रचण्ड बाणों की वर्षा को देखकर भी वृकोदर भय से विचलित न हुए, क्योंकि वे महान् तेज से सम्पन्न थे।
12तब उन पाण्डुपुत्र ने अधिरथपुत्र पर बाणों के जाल छोड़े। उन्होंने कर्ण को बीस तीक्ष्ण बाणों से बींध डाला।
13जिस प्रकार स्वयं पृथापुत्र सूतपुत्र द्वारा ढँके गए थे, उसी प्रकार अब सूतपुत्र भी उनके बाणों से ढँक गए।
14हे भरतवंशी, तब युद्ध में भीमसेन का वह पराक्रम देखकर आपके सैनिकों तक ने उनकी प्रशंसा की और चारण आनन्द से भर गए।
15तब भूरिश्रवा, कृप, द्रोणपुत्र, मद्रराज, जयद्रथ, उत्तमौजा, युधामन्यु, सात्यकि, केशव और अर्जुन —
16— कुरु तथा पाण्डव सेनाओं के ये दस श्रेष्ठ महारथी ‘साधु! साधु!’ के घोष से भीम की प्रशंसा करते हुए सिंहनाद करने लगे।
17जब वह भयंकर और रोमांचकारी शब्द उठा, तब आपके पुत्र राजा दुर्योधन ने इस प्रकार कहा —
18— अपनी सेना के राजाओं तथा राजकुमारों को और विशेषतः अपने भाइयों को सम्बोधित करते हुए — “तुम्हारा कल्याण हो। शीघ्र वृकोदर से कर्ण की रक्षा के लिए जाओ।
19उधर भीम के धनुष से छूटे बाण कर्ण के मर्मस्थलों को बींध रहे हैं। हे महाधनुर्धरो, अब तुम सब सूतपुत्र की रक्षा के लिए प्रबल प्रयत्न करो।”
20हे तात, दुर्योधन की आज्ञा पाकर सात सहोदर (कौरव) भाई क्रोध से भीमसेन पर टूटकर उन्हें चारों ओर से घेरकर खड़े हो गए।
21कुन्तीपुत्र का सामना करके उन्होंने उन पर बाणों की धाराएँ इस प्रकार बरसाईं, जैसे वर्षाकाल में मेघ पर्वत के वक्षःस्थल पर जल बरसाते हैं।
22हे राजन्, तब क्रोध से जलते वे सात महारथी भीम को इस प्रकार पीड़ित करने लगे, जैसे प्रलयकाल में सात ग्रह सूर्य को पीड़ित करते हैं।
23इस पर बड़े बल और दृढ़ पकड़ से अपने देदीप्यमान धनुष को तानकर कुन्तीपुत्र ने —
24— यह जानकर कि उनके प्रतिद्वन्द्वी मनुष्यमात्र हैं, प्रत्यंचा पर सात बाण चढ़ाए। और फिर महाबली भीम ने सूर्यकिरणों के समान दीप्तिमान वे बाण उन पर छोड़े।
25पहले किए गए अत्याचारों की स्मृति जीवित रखते हुए भीमसेन ने वे बाण मानो आपके पुत्रों के प्राण ही खींच लेने के लिए छोड़े।
26हे भरतवंशी, भीमसेन के छोड़े हुए सुवर्णमय पंखोंवाले और पत्थर पर तेज किए हुए वे बाण भरतवंशी राजकुमारों के शरीरों को भेदकर आकाश में उड़ चले।
27हे महाराज, उनके हृदयों को चीरते हुए वे सुवर्णमय बाण सुन्दर पंखोंवाले पक्षियों के समान शोभा पाने लगे।
28हे राजन्, पिघले सुवर्ण के समान तेजवाले और रक्त में सने वे सातों बाण आपके पुत्रों का जीवनरक्त पीकर बाहर निकल आए।
29उन बाणों से कवच चूर-चूर हो जाने पर आपके पुत्र तब अपने रथों से पृथ्वी पर इस प्रकार गिर पड़े, जैसे पर्वतों की ढलानों पर उगे ऊँचे वृक्ष हाथियों द्वारा तोड़ दिए गए हों।
30शत्रुंजय, शत्रुसह, चित्र, चित्रायुध, दृढ़, चित्रसेन और विकर्ण — आपके ये सात पुत्र तब भीम द्वारा मारे गए।
31इस प्रकार मारे गए आपके सब पुत्रों में से वृकोदर ने विकर्ण के लिए करुण विलाप किया, जो पाण्डवों को अत्यन्त प्रिय था।
32तब भीम ने कहा — “मैंने प्रतिज्ञा की थी कि तुम सब मेरे हाथों मारे जाओगे। हे विकर्ण, इसी प्रतिज्ञा के कारण तुम मारे गए। और इस प्रकार मैंने अपनी प्रतिज्ञा अक्षुण्ण रखी।
33हे वीर, क्षत्रिय के धर्म को मन में रखकर तुम शत्रुभाव से मेरे विरुद्ध बढ़े। तुम सदा हमारा और विशेषतः राजा (युधिष्ठिर) का हित करने में लगे रहे।
34इसलिए, हे महातेजस्वी, तुम्हारे लिए मेरा विलाप करना उचित नहीं।” हे महाराज, तब राधापुत्र की आँखों के सामने ही उनका वध करके —
35— उन पाण्डुपुत्र ने भयंकर सिंहनाद किया। हे भरतवंशी, उन वीर का वह नाद तब धर्मराज युधिष्ठिर तक मानो उनकी विजय का समाचार लेकर पहुँचा। उग्र धनुर्धर भीमसेन का वह ऊँचा नाद सुनकर —
36— धर्मराज युधिष्ठिर को युद्ध में महान् आनन्द हुआ। तब, हे महाराज, अत्यन्त प्रसन्न होकर उन पाण्डुपुत्र ने अपने भाई के सिंहनाद के शब्द का उत्तर दुन्दुभियों तथा अन्य वाद्यों की ध्वनि से दिया। वृकोदर द्वारा दोनों के बीच ठहराए गए संकेत से वह समाचार पा जाने पर समस्त अस्त्रों के प्रयोग में निपुण नरश्रेष्ठ युधिष्ठिर उस युद्ध में प्रसन्नतापूर्वक द्रोण पर टूट पड़े। दूसरी ओर, हे महाराज, युद्ध में अपने इकतीस पुत्रों को मारा गया देखकर दुर्योधन को विदुर के वचन स्मरण हो आए — “विदुर के कहे हुए वे हितकारी वचन अब सत्य हो रहे हैं।”
37यह सोचकर राजा दुर्योधन यह न कर सका कि उसे क्या करना चाहिए। कर्ण से प्रेरित होकर आपके उस दुर्बुद्धि और मूर्ख पुत्र ने पाञ्चालराजकुमारी को सभा में लाकर उससे जो कुछ कहा था; तथा हे महाराज, स्वयं कर्ण ने भी आपके और पाण्डुपुत्रों के सामने, आपके तथा कौरवों के सुनते हुए, सभाभवन में उससे जो कठोर वचन कहे थे — इस आशय के कि ‘हे कृष्णे, —
38— पाण्डव तो नष्ट हो चुके हैं और सारहीन तिल के समान सदा के लिए नरक में जा पड़े हैं; इसलिए तू दूसरा पति वर ले’ — उन सबका परिणाम अब आप पर आ पड़ा है।
39हे कुरुवंशी, फिर आपके क्रुद्ध पुत्रों ने उन यशस्वी पाण्डुपुत्रों को ‘बिना गिरी के, बिना बीज के’ आदि नाना प्रकार के अपशब्द कहे। इन तेरह वर्षों से रोककर रखी हुई क्रोध की अग्नि उगलते हुए भीमसेन अब आपके पुत्रों का विनाश कर रहे हैं।
40बार-बार आपसे प्रार्थना करके भी क्षत्ता (विदुर) आपको शान्ति की ओर मोड़ न सके। हे भरतश्रेष्ठ, अब आप अपने पुत्र सहित (अपनी मूर्खता का) परिणाम भोगिए।
41आप वृद्ध, धैर्यवान् और कर्मों के परिणाम को पहले से देख सकनेवाले होते हुए भी अपने मित्रों के हितकारी वचनों को स्वीकार न कर सके — यह (प्रतिकूल) दैव का ही प्रभाव है।
42हे नरश्रेष्ठ, इसलिए आपको रोना शोभा नहीं देता। इस विषय में सबसे बड़ा दोष आपका ही है। मेरे मत में आप ही अपने पुत्रों के विनाश के कारण हैं।
43हे नृपश्रेष्ठ, विकर्ण और पराक्रमी चित्रसेन मारे जा चुके हैं; इसी प्रकार अन्य अनेक महारथी तथा आपके शेष पुत्र भी गिर चुके हैं।
44हे महाबाहो, आपके जो अन्य पुत्र भीम की दृष्टि में पड़े, वे क्षणभर में ही उनके द्वारा मार डाले गए।
45आपके ही दोष के कारण मुझे यह देखना पड़ा कि पाण्डुपुत्र और वृष (कर्ण) के छोड़े बाणों से हमारी सेना सहस्रों की संख्या में भस्म हो रही है। इसी प्रकार अन्य अनेक महारथी तथा आपके शेष पुत्र भी गिर चुके हैं।
46हे महाबाहो, आपके जो अन्य पुत्र भीम की दृष्टि में पड़े, वे क्षणभर में ही उनके द्वारा मार डाले गए।
47आपके ही दोष के कारण मुझे यह देखना पड़ा कि पाण्डुपुत्र और वृष (कर्ण) के छोड़े बाणों से हमारी सेना सहस्रों की संख्या में भस्म हो रही है।
नेपाली
1सञ्जयले भने — तब भीमको धनुषको टङ्कार र तिनको तालध्वनि सुनेर राधापुत्रले त्यो सहेनन्, जसरी मातेको हात्तीले आफ्नो प्रतिद्वन्द्वीको गर्जन सहँदैन।
2केवल क्षणभरका लागि भीमसेनको सामुबाट हटेर कर्णले तिनले मारेका तपाईंका पुत्रहरूलाई देखे।
3हे नरश्रेष्ठ, तिनीहरूलाई देखेर तिनी उदास र शोकले भरिए; अनि सर्पजस्तै फुत्कार्दै तिनले फेरि भीममाथि आक्रमण गरे।
4क्रोधले तामाजस्तै राता आँखा र उग्र सर्पजस्तै फुत्कारसहित बाण छोड्दै कर्ण तब आफ्ना असङ्ख्य किरण फाल्ने सूर्यजस्तै शोभा पाउन थाले।
5हे भरतश्रेष्ठ, तब वृकोदर कर्णको धनुषबाट छुटेका ती बाणले यसरी छोपिए, मानौँ प्रज्वलित सूर्यका छरिने किरणले छोपिएका होऊन्।
6कर्णको धनुषबाट छुटेका मयूरका प्वाँखयुक्त नाना प्रकारका बाणहरू तब पृथापुत्रको शरीरमा यसरी पसे, जसरी त्यति नै चराहरू रूखमा आफ्ना गुँडमा पस्छन्।
7कर्णको धनुषबाट छुटेका सुवर्णमय पखेटायुक्त बाणहरू सर्वत्र (आकाशमा उड्ने) हाँसका पङ्क्तिजस्तै देखिन थाले।
8अधिरथपुत्रका बाण यति धेरै थिए कि तिनी मानौँ केवल तिनको धनुषबाट मात्र होइन, बरु तिनको ध्वजा, उपस्कर, छत्र तथा तिनको रथका डण्डा, जुवा र तलबाट पनि निस्किरहेका थिए।
9आकाश भर्दै अधिरथपुत्रले सुवर्णले अलंकृत र गिद्धका प्वाँखयुक्त यस्ता बाणको वर्षा गरे, जो सम्पूर्ण आकाशमा विविध प्रकारले विचरण गर्न थाले।
10तब आफ्नो प्राणको वास्ता नगरी वृकोदरले आफ्ना शत्रुमाथि बढत पाए र साक्षात् कालझैँ तिनीमाथि जाइलाग्दै तिनलाई एउटा बाणले छेडिदिए।
11तब कर्णको असह्य आक्रमण र तिनले छोडेका प्रचण्ड बाणको वर्षा देखेर पनि वृकोदर भयले विचलित भएनन्, किनभने तिनी महान् तेजले सम्पन्न थिए।
12तब ती पाण्डुपुत्रले अधिरथपुत्रमाथि बाणका जाल छोडे। तिनले कर्णलाई बीस तीक्ष्ण बाणले छेडिदिए।
13जसरी स्वयं पृथापुत्र सूतपुत्रद्वारा छोपिएका थिए, त्यसै गरी अब सूतपुत्र पनि तिनका बाणले छोपिए।
14हे भरतवंशी, तब युद्धमा भीमसेनको त्यो पराक्रम देखेर तपाईंका सैनिकहरूले समेत तिनको प्रशंसा गरे र चारणहरू आनन्दले भरिए।
15तब भूरिश्रवा, कृप, द्रोणपुत्र, मद्रराज, जयद्रथ, उत्तमौजा, युधामन्यु, सात्यकि, केशव र अर्जुन —
16— कुरु तथा पाण्डव सेनाका यी दस श्रेष्ठ महारथीहरू ‘साधु! साधु!’ को घोषले भीमको प्रशंसा गर्दै सिंहनाद गर्न थाले।
17जब त्यो भयङ्कर र रोमाञ्चकारी शब्द उठ्यो, तब तपाईंका पुत्र राजा दुर्योधनले यसरी भन्यो —
18— आफ्नो सेनाका राजा तथा राजकुमारहरूलाई र विशेषगरी आफ्ना भाइहरूलाई सम्बोधन गर्दै — “तिमीहरूको कल्याण होस्। शीघ्र वृकोदरबाट कर्णको रक्षाका लागि जाऊ।
19उता भीमको धनुषबाट छुटेका बाणले कर्णका मर्मस्थल छेडिरहेका छन्। हे महाधनुर्धरहरू, अब तिमीहरू सबै सूतपुत्रको रक्षाका लागि प्रबल प्रयत्न गर।”
20हे तात, दुर्योधनको आज्ञा पाएर सात सहोदर (कौरव) भाइहरू क्रोधले भीमसेनमाथि जाइलागेर तिनलाई चारैतिरबाट घेरेर उभिए।
21कुन्तीपुत्रको सामना गरेर तिनीहरूले तिनीमाथि बाणका धारा यसरी बर्साए, जसरी वर्षाकालमा मेघहरूले पर्वतको छातीमा जल बर्साउँछन्।
22हे राजन्, तब क्रोधले जलिरहेका ती सात महारथीहरू भीमलाई यसरी पीडित पार्न थाले, जसरी प्रलयकालमा सात ग्रहले सूर्यलाई पीडित पार्छन्।
23यसमा ठूलो बल र दृढ पकडले आफ्नो देदीप्यमान धनुष तानेर कुन्तीपुत्रले —
24— यो जानेर कि तिनका प्रतिद्वन्द्वीहरू मानिसमात्र हुन्, प्रत्यञ्चामा सात बाण चढाए। अनि महाबली भीमले सूर्यकिरणसमान दीप्तिमान् ती बाण तिनीहरूमाथि छोडे।
25पहिले गरिएका अत्याचारको सम्झना जीवित राख्दै भीमसेनले ती बाण मानौँ तपाईंका पुत्रहरूका प्राणै तान्नका लागि छोडे।
26हे भरतवंशी, भीमसेनले छोडेका सुवर्णमय पखेटायुक्त र ढुङ्गामा उध्याइएका ती बाणहरू भरतवंशी राजकुमारहरूका शरीर भेदेर आकाशमा उडे।
27हे महाराज, तिनीहरूका हृदय चिर्दै ती सुवर्णमय बाणहरू सुन्दर पखेटा भएका चराजस्तै शोभा पाउन थाले।
28हे राजन्, पग्लिएको सुवर्णसमान तेज भएका र रगतमा सनेका ती सातै बाण तपाईंका पुत्रहरूको जीवनरक्त पिएर बाहिर निस्के।
29ती बाणले कवच चूरचूर भएपछि तपाईंका पुत्रहरू तब आफ्ना रथबाट पृथ्वीमा यसरी ढले, जसरी पर्वतका भिरालोमा उम्रेका अग्ला रूखहरू हात्तीद्वारा भाँचिएका होऊन्।
30शत्रुञ्जय, शत्रुसह, चित्र, चित्रायुध, दृढ, चित्रसेन र विकर्ण — तपाईंका यी सात पुत्र तब भीमद्वारा मारिए।
31यसरी मारिएका तपाईंका सबै पुत्रमध्ये वृकोदरले विकर्णका लागि करुण विलाप गरे, जो पाण्डवहरूलाई अत्यन्त प्रिय थियो।
32तब भीमले भने — “मैले प्रतिज्ञा गरेको थिएँ कि तिमीहरू सबै मेरा हातबाट मारिनेछौ। हे विकर्ण, यसै प्रतिज्ञाका कारण तिमी मारियौ। र यसरी मैले आफ्नो प्रतिज्ञा अक्षुण्ण राखेँ।
33हे वीर, क्षत्रियको धर्म मनमा राखेर तिमी शत्रुभावले मविरुद्ध बढ्यौ। तिमी सधैँ हाम्रो र विशेषगरी राजा (युधिष्ठिर)को हित गर्नमा लागिरह्यौ।
34त्यसैले, हे महातेजस्वी, तिम्रा लागि मेरो विलाप गर्नु उचित होइन।” हे महाराज, तब राधापुत्रकै आँखा अगाडि तिनीहरूको वध गरेर —
35— ती पाण्डुपुत्रले भयङ्कर सिंहनाद गरे। हे भरतवंशी, ती वीरको त्यो नाद तब धर्मराज युधिष्ठिरसम्म मानौँ तिनको विजयको समाचार लिएर पुग्यो। उग्र धनुर्धर भीमसेनको त्यो उच्च नाद सुनेर —
36— धर्मराज युधिष्ठिरलाई युद्धमा महान् आनन्द भयो। तब, हे महाराज, अत्यन्त प्रसन्न भई ती पाण्डुपुत्रले आफ्ना भाइको सिंहनादको शब्दको जवाफ दुन्दुभि तथा अन्य वाद्यको ध्वनिले दिए। वृकोदरद्वारा दुवैबीच तय गरिएको सङ्केतबाट त्यो समाचार पाएपछि सम्पूर्ण अस्त्रको प्रयोगमा निपुण नरश्रेष्ठ युधिष्ठिर त्यस युद्धमा प्रसन्नतापूर्वक द्रोणमाथि जाइलागे। अर्कोतर्फ, हे महाराज, युद्धमा आफ्ना एकतीस पुत्र मारिएको देखेर दुर्योधनलाई विदुरका वचन सम्झना भए — “विदुरले भनेका ती हितकारी वचन अब सत्य भइरहेका छन्।”
37यो सोचेर राजा दुर्योधनले के गर्नुपर्ने हो त्यो गर्न सकेन। कर्णबाट प्रेरित भई तपाईंका ती दुर्बुद्धि र मूर्ख पुत्रले पाञ्चालराजकुमारीलाई सभामा ल्याएर उनलाई जे-जे भनेको थियो; तथा हे महाराज, स्वयं कर्णले पनि तपाईं र पाण्डुपुत्रहरूको सामु, तपाईं तथा कौरवहरूले सुन्ने गरी, सभाभवनमा उनलाई जुन कठोर वचन भनेका थिए — यस आशयका कि ‘हे कृष्णे, —
38— पाण्डवहरू त नष्ट भइसकेका छन् र सारविहीन तिलझैँ सदाका लागि नरकमा गइपरेका छन्; त्यसैले तँ अर्को पति वर’ — ती सबैको परिणाम अब तपाईंमाथि आइपरेको छ।
39हे कुरुवंशी, अनि तपाईंका क्रुद्ध पुत्रहरूले ती यशस्वी पाण्डुपुत्रहरूलाई ‘भित्री सारविहीन, बीजविहीन’ आदि नाना प्रकारका अपशब्द भने। यी तेह्र वर्षदेखि रोकेर राखिएको क्रोधको अग्नि ओकल्दै भीमसेनले अब तपाईंका पुत्रहरूको विनाश गरिरहेका छन्।
40बारम्बार तपाईंसँग प्रार्थना गरेर पनि क्षत्ता (विदुर)ले तपाईंलाई शान्तितिर मोड्न सकेनन्। हे भरतश्रेष्ठ, अब तपाईं आफ्नो पुत्रसहित (आफ्नो मूर्खताको) परिणाम भोग्नुहोस्।
41तपाईं वृद्ध, धैर्यवान् र कर्मको परिणाम पहिल्यै देख्न सक्ने हुँदाहुँदै पनि आफ्ना मित्रहरूका हितकारी वचन स्वीकार गर्न सक्नुभएन — यो (प्रतिकूल) दैवकै प्रभाव हो।
42हे नरश्रेष्ठ, त्यसैले तपाईंलाई रुनु सुहाउँदैन। यस विषयमा सबभन्दा ठूलो दोष तपाईंकै हो। मेरो मतमा तपाईं नै आफ्ना पुत्रहरूको विनाशको कारण हुनुहुन्छ।
43हे नृपश्रेष्ठ, विकर्ण र पराक्रमी चित्रसेन मारिइसकेका छन्; त्यसै गरी अरू अनेक महारथी तथा तपाईंका बाँकी पुत्रहरू पनि ढलिसकेका छन्।
44हे महाबाहु, तपाईंका जुन अन्य पुत्रहरू भीमको दृष्टिमा परे, तिनीहरू क्षणभरमै तिनीद्वारा मारिए।
45तपाईंकै दोषका कारण मैले यो देख्नुपर्यो कि पाण्डुपुत्र र वृष (कर्ण)ले छोडेका बाणले हाम्रो सेना हजारौँको सङ्ख्यामा भस्म भइरहेको छ। त्यसै गरी अरू अनेक महारथी तथा तपाईंका बाँकी पुत्रहरू पनि ढलिसकेका छन्।
46हे महाबाहु, तपाईंका जुन अन्य पुत्रहरू भीमको दृष्टिमा परे, तिनीहरू क्षणभरमै तिनीद्वारा मारिए।
47तपाईंकै दोषका कारण मैले यो देख्नुपर्यो कि पाण्डुपुत्र र वृष (कर्ण)ले छोडेका बाणले हाम्रो सेना हजारौँको सङ्ख्यामा भस्म भइरहेको छ।