जयद्रथ-वध पर्व — कर्ण र भीमको युद्ध
खण्ड 5 — द्रोण पर्व · अध्याय 133
संस्कृत
1धृतराष्ट्र उवाच अत्यद्भुमहं मन्ये भीमसेनस्य विक्रमम्। यत् कर्ण योधयामास समरे लघुविक्रमम्।
2त्रिदशानपि वा युक्तान् सर्वशस्त्रधरान् युधि। वारयेद् यो रणे कर्णः सयक्षासुरमानुषान्॥
3स कथं पाण्डवं युद्धे भ्राजमानमिव श्रिया। नातरत् संयुगे पार्थ तन्ममाचक्ष्व संजय॥
4कथं च युद्धं सम्भूतं तयोः प्राणदुरोदरे। अत्र मन्ये समायत्तो जयो वाजय एव च॥
5कर्ण प्राप्य रणे सूत मम पुत्रः सुयोधनः। जेतुमुत्सहते पार्थान् सगोविन्दान् ससात्वतान्॥
6श्रुत्व तु निर्जितं कर्णमसकृद भीमकर्मणा। भीमसेनेन समरे मोह आविशतीव माम्॥
7विनष्टान् कौरवान् मन्ये मम पुत्रस्य दुर्नयैः। न हि कर्णो महेष्वासान् पार्थाञ्जेष्यति संजय॥
8कृतवान् यानियुद्धानि कर्णः पाण्डुसुतैः सह। सर्वत्र पाण्डवाः कर्णमजयन्त रणाजिरे॥
9अजेयाः पाण्डवास्तात देवैरपि सवासवैः। न च तद् बुध्यते मन्दः पुत्रो दुर्योधनो मम॥
10धनं धनेश्वरस्येव हृत्वा पार्थस्य मे सुतः। मधुप्रेप्सुरिवाबुद्धिः प्रपातं नावबुध्यते॥
11निकृत्या निकृतिप्रज्ञो राज्यं हत्वा महात्मनाम्। जितमित्येव मन्वानः पाण्डवानवमन्यते॥
12पुत्रस्नेहाभिभूतेन मया चाप्यकृतात्मना। धर्मे स्थिता महात्मनो निकृताः पाण्डुनन्दनाः॥
13शमकामः ससोदो दीर्घप्रेक्षी युधिष्ठिरः। अशक्त इति मत्वा तु मम पुत्रैर्निराकृतः॥
14तानि दुःखान्यनेकानि विप्रकारंश्च सर्वशः। हृदि कृत्वा महाबाहुर्रमोऽयुध्यत सूतजम्॥
15तस्मान्ते संजय ब्रूहि कर्णभीमौ यथा रणे। अयुध्येतां युधि श्रेष्ठौ परस्परवधैषिणौ॥
16संजय उवाच शृणु राजन् यथावृत्तं संग्रामं कर्णभीमयोः। परस्परवधप्रेप्स्वोर्वनकुञ्जरयोरिव॥
17राजन् वैकर्तनो भीमं क्रुद्धः क्रुद्धमरिंदमम्। पराक्रान्तं पराक्रम्य विव्याध त्रिंशता शरैः॥
18महावेगैः प्रसन्नाग्रैः शातकुम्भपरिष्कृतैः। अहमद् भरतश्रेष्ठं भीमं वैकर्तनः शरैः॥
19तस्यास्यतो धनुर्भीमश्चकर्त निशितैसिभिः। रथानीडाच यन्तारं भल्लेनापतयत् क्षितौ।॥
20स काङ्क्षन् भीमसनेसर वधं वैकर्तनो भृशम्। शक्तिं कनकवैदूर्यचित्रदण्डां परामृशत्॥
21प्रगृह्य च महाशक्तिं कालशक्तिमिवापराम्। समुत्क्षिप्य च राधेयः संधाय च महाबलः॥
22चिक्षेप भीमसेनाय जीवितान्तकरीमिव। शक्तिं विसृज्य राधेयः पुरंदर इवाशनिम्॥
23नवाद सुमहानादं बलवान् सूतनन्दनः। तं च नादं ततः श्रुत्वा पुत्रास्ते हर्षिताऽभवन्॥
24तां कर्णभुजनिर्मुक्तामकैवैश्वानरप्रभाम्। शक्तिं वियति चिच्छेद भीमः सप्तभिराशुगैः॥
25छित्त्वा शक्तिं ततो भीमो निर्मुक्तोरगसंनिभाम्। मार्गमाण इव प्राणान् सूतपुत्रस्य मारिष॥
26प्राहिणोत् कृतसंरम्भः शरान् बहिणवाससः। स्वर्णपुङ्खाशिलाधौतान् यमदण्डोपमान् मृधे॥
27कर्णोऽप्यपद् धनुर्गृह्य हेमपृष्ठं दुरासदम्। विकृष्य तन्महचापं व्यसृजत् सायकांस्तदा॥
28तान् पाण्डुपुत्रश्चिच्छेद नवभिनतपर्वभिः। वसुषेणेन निर्मुक्तान् इव राजन् महाशरान्॥
29छित्त्वा भीमो महाराज नादं सिंह इवानदत्। तौ वृषाविव नर्दन्तौ बलिनौ वासितान्तरे॥
30शार्दूलाविव चान्योन्यमामिषार्थेऽभ्यगर्जताम्। अन्योन्यं प्रजिहीर्षन्तावन्योन्यस्यान्तरैषिणौ॥
31अन्योन्यमभिवीक्षन्तौ गोष्ठेष्विव महर्षभौ। महागजाविवासाद्य विषाणाप्रैः परस्परम्॥
32शरैः पूर्णायतोत्सृष्टैरन्योन्यमभिजघ्नतुः। निर्दहन्तौ महाराज शस्त्रवृष्ट्या परस्परम्॥
33अन्योन्यमभिवीक्षन्तौ कोपाद् विवृतलोचनौ। प्रहसन्तौ तथान्योन्यं भर्त्सयन्तौ मुहुर्मुहुः॥
34शङ्खशब्दं च कुर्वाणौ युयुधाते परस्परम्। तस्य भीमः पुनश्चापं मुष्टौ चिच्छेद मारिष॥ इव क्रोधाद्
35शङ्खवर्णाश्च तानश्वान् बाणैर्निन्ये यमक्षयम्। सारथिं च तथाप्यस्य रथनीडादपातयत्॥
36ततो वैकर्तनः कर्णश्चिन्तां प्राप दुरत्ययाम्। स च्छाद्यमानः समरे हताश्वो हतसारथिः॥
37मोहितः शरजालेन कर्तव्यं नाभ्यपद्यत। तथा कृच्छ्रगतं दृष्ट्वा कर्ण दुर्योधनो नृपः॥
38वेपमान व्यादिदेशाथ दुर्जयम्। गच्छ दुर्जय राधेयं पुरो ग्रसति पाण्डवः॥
39जहि तूबरकं क्षिप्रं कर्णस्य बलमादधत्। एवमुक्तस्तथेत्युक्त्वा तव पुत्रं तवात्मजः॥
40अभ्यद्रवद् भीमसेनं व्यासक्तं विकिरज्छरैः। स भीमं नवभिर्बाणैरश्वानष्टभिरापर्यत्॥
41षभिः सूतं त्रिभिः केतुं पुनस्तं चापि सप्तभिः। भीमसेनोऽपि संक्रुद्धः साश्वयन्तारमाशुगैः॥
42दुर्जयं भिन्नमर्माणमनयद् यमसादनम्। स्वलंकृतं क्षितौ क्षुण्णं चेष्टमानं यथोरगम्॥
43रुदन्नातस्तव सुतं कर्णश्चके प्रदक्षिणम्। स तु तं विरथं कृत्वा स्मयन्नत्यन्तवैरिणम्॥
44समाचिनोद बाणगणैः शतनीभिश्च शङ्कुभिः। तथाप्यतिरथः कर्णो भिद्यमानोऽस्य सायकैः॥ न जहौ समरे भीमं क्रुद्धरूपं परंतपः॥
अङ्ग्रेजी
1Dhritarashtra said Indeed I consider Bhima's prowess to be very wonderful, inasmuch as he fought with Karna of great agility.
2Indeed that Karna who is competent enough of resisting the celestials together with the Yakshas, Asuras and men all armed with numerous kinds of weapon.
3How is it that Karna could not vanquish in battle that son of Pritha, of great effulgence? O Sanjaya tell me all you know about it in detail.
4Tell me how the battle them raged-battle in which each staked his very life. Messems each of them was capable of conquering or each mighty have suffered defeat, (at the hand of the other).
5Obtaining Suta's son Karna to help him, my son Duryodhana is confident of securing victory over the Pandavas with Govinda and the Satwatas.
6However, hearing of the repeated defeats of Karna by Bhimasena of dreadful deeds, a swoon seems to overtake me. pervert son
7I regard the Kauravas as already slain, in consequence of the evil policy of my son. O Sanjaya, Karna will never be able to vanquish the sons of Pritha, those illustrious bowmen.
8In all the battles that Karna has fought with the sons of Pandu, the latter have worsted him on the field of battle.
9The Pandavas are incapable of being vanquished even by the celestials led by Vasava himself. But my Duryodhana will not take cognisance of this fact.
10Having robbed Yudhishthira the son of Pritha's who is like the Lord of wealth, of his wealth, my foolish son sees not the impending fall, like a searcher of honey (on the mountains).
11Having robbed by means of his deceit, the kingdom of those high-souled ones, my son conversant with deceit, thinks it to be irrecoverably his own; and so always insults the Pandavas.
12Those high-souled son of Pandu, who ever treaded the paths of rectitude, were also insulted by myself who am over-fondly attached to my sons and am of selfish temperament.
13The foresighted Yudhishthira that son of Pritha, was ever desirous of peace. But my sons turned him out, taking him to be incapable (of launching on war).
14Bearing in mind all those hardships and all other insults offered to the Pandavas, the mighty-armed Bhima fought with Suta's son.
15O Sanjaya, relate to me, how Bhima and Karna, those two foremost of warriors fought with each other, desirous of taking each other's life.
16Sanjaya said Hear, O king, how the battle between Karna and Bhima raged like that between two elephants desirous of slaughtering each other in the forest.
17O king, the enraged son of Vikartana then pierced with thirty arrows that chastiser of foes viz., Bhimasena who excited with rage, had been putting forth his prowess.
18O foremost of the Bharatas, Vikartana's son then wounded Bhima with many shafts of keen points and great impetuosity and decked with gold.
19But when Karna was engaged in wounding him, Bhima cut-off his bow with three sharp shafts and then with a Bhalla felled his charioteer from the niche on the car.
20Thereupon Vikartana's son longing to compass the slaughter of Bhimasena, took a lance with a staff variegated with gold and lapises.
21Taking up that fierce lance that resembled a second dart of Death and tilting it and aiming it, the powerful son of Radha.
22Hurled it at Bhimasena, charging it with a force capable of taking out Bhima's life. Then like Indra hurling the bolt of heaven, hurling that lance, the son of Radha.
23That puissant descendant of a charioteer's race, uttered a loud roar; and then your sons hearing that loud shout uttered by Karna, became filled with delight.
24But as that lance of the radiance of fire or the sun was coursing through the skies, Bhima cut it off with seven swift-arrows.
25Cutting off that lance resembling a snake just freed from its slough, Bhima, O sire, as if looking out for the opportunity of wrenching the life-breaths out of Suta's son.
26Wrathfully pierced the latter with many arrows furnished with wings of peacock's feathers or of gold and whetted on stone and resembling darts of Death.
27Karna also then taking up another terrible bow of golden staff, began to stretch it; and then that highly energetic one began to discharge arrows at Bhima.
28But the son of Pandu cut-off those shafts, with nine shafts of depressed knots shot by himself. Having cut-off, O foremost of men, those arrows shot by Karna.
29O mighty monarch, Bhima uttered a loud war-cry. Roaring at each other like two bulls for the sake of consorting with the same cow.
30Or like two fierce tigers for the sake of the same peace of meat; they strove vigorously to strike each other and each was desirous of finding out the laches of the other.
31Like two mighty bulls in a herd of cows, at times they looked at each other with eyes flashing rage. At another time, like two prodigious elephants striking each other with the point of their tusks.
32They assailed each other with their arrows shot from their bow drawn to the fullest stretch. O king, burning each other with their arrowy shower, they put forth their prowess against each other, at the same time looking at each other in great wrath.
33Sometimes they laughed at each other, sometimes reproached each other and sometimes blew their conchs; and in this was they went on fighting.
34Oking, then once more Bhima cut-off the bow of Karna near the grasp and with his arrows dispatched the latter's steeds of the hue of conch to the regions of Death.
35The former then felled the latter's charioteer from his niche on the car. Thereupon Vikartana's son was preyed upon by anxious thoughts.
36His steeds and his charioteer slain and himself covered and compounded with a network of arrows, he knew what to do.
37Beholding Karna in that predictment, king Duryodhana trembling in rage, addressing
38“Durjaya, hie yourself to the spot yonder where Pandu's son is on the point of devouring up as it were, the son of Radha. Slay that beardless eunuch soon and inspire strength into Karna.”
39Thus spoken to, your son Durjaya bowed assent to the words of your royal son saying 'So be it then;' and then he rushed at Bhimasena engaged with Karna, covering the former with his arrows.
40He wounded Bhima with nine, his horses with eight, his charioteer with six, his standard with three, then again himself (Bhima) with seven shafts.
41Thereat excited with wrath, Bhima dispatched Durjaya, his horses and steeds to the abode of Death, piercing them to the vitals with his arrows.
42Then Karna lamenting piteously circumambulated your son who decked with ornaments was then writhing like a slain snake on the earth.
43Then having made that inveterate enemy of his (Karna) carless, Bhimasena smilingly covered him with numerous arrows and made him look like a Sataghni with numerous pikes on it.
44Although thus mangled with those arrows, that slayer of foes, the Atiratha Karna, did not avoid the enraged Bhima in battle.
हिन्दी
1धृतराष्ट्र ने कहा — सचमुच मैं भीम के पराक्रम को अत्यन्त आश्चर्यजनक मानता हूँ, क्योंकि वह महान् फुर्तीवाले कर्ण से जूझा।
2वे कर्ण, जो अनेक प्रकार के अस्त्रों से सुसज्जित यक्षों, असुरों और मनुष्यों सहित देवताओं का भी सामना करने में समर्थ हैं —
3— वे कर्ण युद्ध में महातेजस्वी उस पृथापुत्र को कैसे परास्त न कर सके? हे सञ्जय, इसके विषय में जो कुछ तुम जानते हो, वह सब मुझे विस्तार से बताओ।
4मुझे बताओ कि वह युद्ध कैसे छिड़ा — वह युद्ध जिसमें दोनों ने अपने प्राण दाँव पर लगा दिए थे। मुझे लगता है कि उनमें से प्रत्येक जीतने में समर्थ था और प्रत्येक (दूसरे के हाथों) पराजय भी पा सकता था।
5सूतपुत्र कर्ण को अपना सहायक पाकर मेरा पुत्र दुर्योधन गोविन्द तथा सात्वतों सहित पाण्डवों पर विजय पाने के प्रति निश्चिन्त है।
6किन्तु भयंकर कर्म करनेवाले भीमसेन द्वारा कर्ण की बार-बार होती पराजय सुनकर मुझे मूर्च्छा-सी आने लगती है।
7मैं अपने पुत्र की दुष्ट नीति के कारण कौरवों को पहले से ही मरा हुआ मानता हूँ। हे सञ्जय, कर्ण उन यशस्वी धनुर्धर पृथापुत्रों को कभी परास्त न कर सकेंगे।
8कर्ण ने पाण्डुपुत्रों से जितने युद्ध लड़े हैं, उन सबमें पाण्डुपुत्रों ने ही उन्हें रणभूमि में परास्त किया है।
9पाण्डव स्वयं वासव के नेतृत्ववाले देवताओं द्वारा भी अजेय हैं। किन्तु मेरा दुर्योधन इस तथ्य पर ध्यान ही नहीं देता।
10कुबेर के समान वैभवशाली पृथापुत्र युधिष्ठिर का धन हरकर मेरा मूर्ख पुत्र आनेवाले पतन को नहीं देखता, जैसे (पर्वतों पर) मधु खोजनेवाला नहीं देखता।
11उन महात्माओं का राज्य छल से हरकर छलविद्या में निपुण मेरा पुत्र उसे सदा के लिए अपना ही समझता है; और इसीलिए वह सदा पाण्डवों का अपमान करता है।
12सदा सन्मार्ग पर चलनेवाले उन महात्मा पाण्डुपुत्रों का अपमान स्वयं मैंने भी किया, जो अपने पुत्रों में अत्यन्त आसक्त और स्वार्थी स्वभाव का हूँ।
13दूरदर्शी पृथापुत्र युधिष्ठिर सदा शान्ति के इच्छुक रहे। किन्तु मेरे पुत्रों ने उन्हें (युद्ध छेड़ने में) असमर्थ समझकर बाहर निकाल दिया।
14उन सब कष्टों और पाण्डवों को दिए गए अन्य सब अपमानों को मन में रखते हुए ही महाबाहु भीम सूतपुत्र से जूझे।
15हे सञ्जय, मुझे बताओ कि वे दोनों योद्धाश्रेष्ठ — भीम और कर्ण — एक-दूसरे के प्राण लेने की इच्छा से एक-दूसरे से कैसे लड़े।
16सञ्जय ने कहा — हे राजन्, सुनिए कि कर्ण और भीम के बीच वह युद्ध कैसे छिड़ा, जो वन में एक-दूसरे का वध करने के इच्छुक दो हाथियों के युद्ध के समान था।
17हे राजन्, तब क्रुद्ध विकर्तनपुत्र ने तीस बाणों से उन शत्रुदमन भीमसेन को बींधा, जो क्रोध से भरकर अपना पराक्रम दिखा रहे थे।
18हे भरतश्रेष्ठ, तब विकर्तनपुत्र ने तीक्ष्ण नोकोंवाले, महान् वेगवाले और सुवर्ण से अलंकृत अनेक बाणों से भीम को घायल किया।
19किन्तु जब कर्ण उन्हें घायल करने में लगे थे, तब भीम ने तीन तीक्ष्ण बाणों से उनका धनुष काट डाला और फिर एक भल्ल से उनके सारथि को रथ के आसन से गिरा दिया।
20तब भीमसेन का वध करने के इच्छुक विकर्तनपुत्र ने सुवर्ण और नीलमणियों से जड़े दण्डवाली एक शक्ति उठाई।
21साक्षात् काल के दूसरे भाले के समान उस भयंकर शक्ति को उठाकर, उसे तौलकर और लक्ष्य साधकर बलवान् राधापुत्र ने —
22— उसे भीम के प्राण हर लेने में समर्थ बल के साथ भीमसेन पर फेंका। तब आकाश का वज्र फेंकते इन्द्र के समान उस शक्ति को फेंककर राधापुत्र —
23— सूतवंश के उन पराक्रमी वीर ने ऊँचा सिंहनाद किया; और कर्ण का वह उच्च नाद सुनकर आपके पुत्र आनन्द से भर गए।
24किन्तु अग्नि अथवा सूर्य के तेजवाली वह शक्ति जब आकाश में चली आ रही थी, तब भीम ने सात वेगवान् बाणों से उसे काट डाला।
25केंचुल से अभी-अभी मुक्त हुए सर्प के समान उस शक्ति को काटकर, हे तात, भीम मानो सूतपुत्र के प्राण हर लेने का अवसर खोजते हुए —
26— क्रोधपूर्वक उन्हें मोर के पंखों अथवा सुवर्णमय पंखोंवाले, पत्थर पर तेज किए हुए और काल के भालों के समान अनेक बाणों से बींधने लगे।
27तब कर्ण ने भी सुवर्णमय दण्डवाला दूसरा भयंकर धनुष उठाकर उसे तानना आरम्भ किया; और फिर उन महातेजस्वी ने भीम पर बाण छोड़ने आरम्भ किए।
28किन्तु पाण्डुपुत्र ने अपने छोड़े हुए दबी गाँठोंवाले नौ बाणों से उन बाणों को काट डाला। हे नरश्रेष्ठ, कर्ण के छोड़े हुए उन बाणों को काटकर —
29— हे महाराज, भीम ने ऊँचे स्वर में सिंहनाद किया। एक ही गाय के लिए लड़ते दो बैलों के समान एक-दूसरे पर गरजते हुए —
30— अथवा माँस के एक ही टुकड़े के लिए लड़ते दो उग्र बाघों के समान, वे दोनों एक-दूसरे पर प्रहार करने का प्रबल प्रयत्न करते रहे और प्रत्येक दूसरे के छिद्र ढूँढ़ता रहा।
31गौओं के झुण्ड में दो महाबली बैलों के समान वे कभी क्रोध से चमकते नेत्रों द्वारा एक-दूसरे को देखते। कभी अपने दाँतों की नोकों से एक-दूसरे पर प्रहार करते दो विशाल हाथियों के समान —
32— वे पूरी तरह तानी हुई प्रत्यंचावाले धनुषों से छोड़े गए बाणों द्वारा एक-दूसरे पर आक्रमण करते। हे राजन्, अपनी बाणवर्षा से एक-दूसरे को जलाते हुए वे एक-दूसरे के विरुद्ध अपना पराक्रम प्रकट करते रहे और साथ ही महाक्रोध से एक-दूसरे को देखते रहे।
33कभी वे एक-दूसरे पर हँसते, कभी एक-दूसरे को फटकारते और कभी अपने शंख फूँकते; और इसी प्रकार वे युद्ध करते रहे।
34हे राजन्, तब भीम ने फिर कर्ण के धनुष को उनकी मुट्ठी के पास से काट डाला और अपने बाणों से उनके शंखवर्ण घोड़ों को यमलोक भेज दिया।
35फिर उन्होंने कर्ण के सारथि को रथ के आसन से गिरा दिया। इस पर विकर्तनपुत्र चिन्ता से ग्रस्त हो गए।
36घोड़े और सारथि मारे जाने पर तथा स्वयं बाणों के जाल से ढँके और विमूढ़ हो जाने पर वे न समझ सके कि क्या करें।
37कर्ण को उस दशा में देखकर राजा दुर्योधन क्रोध से काँपते हुए बोला —
38“हे दुर्जय, तुम शीघ्र उस स्थान पर जाओ जहाँ पाण्डुपुत्र मानो राधापुत्र को निगल जाने ही वाला है। उस दाढ़ीविहीन नपुंसक को शीघ्र मार डालो और कर्ण में बल का संचार करो।”
39ऐसा कहे जाने पर आपके पुत्र दुर्जय ने ‘ऐसा ही हो’ कहकर आपके राजपुत्र के वचनों को स्वीकार किया; और फिर वह कर्ण से जूझते भीमसेन पर उन्हें अपने बाणों से ढँकते हुए टूट पड़ा।
40उसने भीम को नौ, उनके घोड़ों को आठ, उनके सारथि को छह, उनकी ध्वजा को तीन और फिर स्वयं (भीम) को सात बाणों से घायल किया।
41इससे क्रोध से भरे भीम ने अपने बाणों से मर्मस्थलों को बींधकर दुर्जय को तथा उसके घोड़ों को यमलोक भेज दिया।
42तब कर्ण ने करुण विलाप करते हुए आपके उस पुत्र की प्रदक्षिणा की, जो आभूषणों से सजा हुआ पृथ्वी पर मारे गए सर्प के समान तड़प रहा था।
43तब अपने उस चिरशत्रु (कर्ण) को रथहीन करके भीमसेन ने मुस्कुराते हुए उन्हें अनेक बाणों से ढँक दिया और उन्हें अनेक शूलों से जड़ी शतघ्नी के समान बना दिया।
44उन बाणों से इस प्रकार क्षत-विक्षत होने पर भी वे शत्रुसंहारक अतिरथी कर्ण युद्ध में क्रुद्ध भीम से बचकर न भागे।
नेपाली
1धृतराष्ट्रले भने — साँच्चै म भीमको पराक्रमलाई अत्यन्त आश्चर्यजनक ठान्छु, किनभने ऊ महान् फुर्ती भएका कर्णसँग जुध्यो।
2ती कर्ण, जो अनेक प्रकारका अस्त्रले सुसज्जित यक्ष, असुर र मनुष्यसहित देवताहरूको पनि सामना गर्न समर्थ छन् —
3— ती कर्णले युद्धमा महातेजस्वी ती पृथापुत्रलाई कसरी परास्त गर्न सकेनन्? हे सञ्जय, यसका विषयमा जे-जति तिमीलाई थाहा छ, त्यो सबै मलाई विस्तारपूर्वक भन।
4मलाई भन कि त्यो युद्ध कसरी छेडियो — त्यो युद्ध जसमा दुवैले आफ्ना प्राण दाउमा लगाएका थिए। मलाई लाग्छ कि तिनीहरूमध्ये प्रत्येक जित्न समर्थ थियो र प्रत्येकले (अर्कोका हातबाट) पराजय पनि पाउन सक्थ्यो।
5सूतपुत्र कर्णलाई आफ्नो सहायक पाएर मेरो पुत्र दुर्योधन गोविन्द तथा सात्वतहरूसहित पाण्डवहरूमाथि विजय पाउनेतर्फ निश्चिन्त छ।
6तर भयङ्कर कर्म गर्ने भीमसेनद्वारा कर्णको बारम्बार हुने पराजय सुनेर मलाई मूर्छाजस्तै आउन थाल्छ।
7म आफ्नो पुत्रको दुष्ट नीतिका कारण कौरवहरूलाई पहिल्यैदेखि मरेको ठान्छु। हे सञ्जय, कर्णले ती यशस्वी धनुर्धर पृथापुत्रहरूलाई कहिल्यै परास्त गर्न सक्नेछैनन्।
8कर्णले पाण्डुपुत्रहरूसँग जति युद्ध लडेका छन्, ती सबैमा पाण्डुपुत्रहरूले नै तिनलाई रणभूमिमा परास्त गरेका छन्।
9पाण्डवहरू स्वयं वासवको नेतृत्वका देवताहरूद्वारा पनि अजेय छन्। तर मेरो दुर्योधनले यस तथ्यमा ध्यान नै दिँदैन।
10कुबेरसमान वैभवशाली पृथापुत्र युधिष्ठिरको धन हरेर मेरो मूर्ख पुत्रले आउने पतन देख्दैन, जसरी (पर्वतमा) मह खोज्नेले देख्दैन।
11ती महात्माहरूको राज्य छलले हरेर छलविद्यामा निपुण मेरो पुत्रले त्यसलाई सदाका लागि आफ्नै ठान्छ; र त्यसैले ऊ सधैँ पाण्डवहरूको अपमान गर्छ।
12सधैँ सन्मार्गमा हिँड्ने ती महात्मा पाण्डुपुत्रहरूको अपमान स्वयं मैले पनि गरेँ, जो आफ्ना पुत्रहरूमा अत्यन्त आसक्त र स्वार्थी स्वभावको छु।
13दूरदर्शी पृथापुत्र युधिष्ठिर सधैँ शान्तिका इच्छुक रहे। तर मेरा पुत्रहरूले तिनलाई (युद्ध छेड्न) असमर्थ ठानेर बाहिर निकालिदिए।
14ती सबै कष्ट र पाण्डवहरूलाई दिइएका अन्य सबै अपमान मनमा राखेरै महाबाहु भीम सूतपुत्रसँग जुधे।
15हे सञ्जय, मलाई भन कि ती दुवै योद्धाश्रेष्ठ — भीम र कर्ण — एकअर्काको प्राण लिने इच्छाले एकअर्कासँग कसरी लडे।
16सञ्जयले भने — हे राजन्, सुन्नुहोस् कि कर्ण र भीमबीच त्यो युद्ध कसरी छेडियो, जो वनमा एकअर्काको वध गर्न इच्छुक दुई हात्तीको युद्धजस्तै थियो।
17हे राजन्, तब क्रुद्ध विकर्तनपुत्रले तीस बाणले ती शत्रुदमन भीमसेनलाई छेडे, जो क्रोधले भरिएर आफ्नो पराक्रम देखाइरहेका थिए।
18हे भरतश्रेष्ठ, तब विकर्तनपुत्रले तीखा टुप्पा भएका, महान् वेग भएका र सुवर्णले अलंकृत अनेक बाणले भीमलाई घाइते बनाए।
19तर जब कर्ण तिनलाई घाइते पार्नमा लागिरहेका थिए, तब भीमले तीन तीक्ष्ण बाणले तिनको धनुष काटिदिए र अनि एउटा भल्लले तिनका सारथिलाई रथको आसनबाट खसालिदिए।
20तब भीमसेनको वध गर्न इच्छुक विकर्तनपुत्रले सुवर्ण र नीलमणिले जडिएको डण्डी भएको एउटा शक्ति उठाए।
21साक्षात् कालको दोस्रो भालाजस्तै त्यस भयङ्कर शक्तिलाई उठाएर, त्यसलाई तौलेर र लक्ष्य साधेर बलवान् राधापुत्रले —
22— त्यसलाई भीमका प्राण हर्न समर्थ बलसहित भीमसेनमाथि फ्याँके। तब आकाशको वज्र फ्याँक्ने इन्द्रजस्तै त्यो शक्ति फ्याँकेर राधापुत्र —
23— सूतवंशका ती पराक्रमी वीरले उच्च सिंहनाद गरे; र कर्णको त्यो उच्च नाद सुनेर तपाईंका पुत्रहरू आनन्दले भरिए।
24तर अग्नि अथवा सूर्यको तेज भएको त्यो शक्ति जब आकाशमा आइरहेको थियो, तब भीमले सात वेगवान् बाणले त्यसलाई काटिदिए।
25काँचुली भर्खरै फुकालेको सर्पजस्तै त्यस शक्तिलाई काटेर, हे तात, भीम मानौँ सूतपुत्रका प्राण हर्ने अवसर खोज्दै —
26— क्रोधपूर्वक तिनलाई मयूरका प्वाँख अथवा सुवर्णमय पखेटायुक्त, ढुङ्गामा उध्याइएका र कालका भालाजस्ता अनेक बाणले छेड्न थाले।
27तब कर्णले पनि सुवर्णमय डण्डी भएको अर्को भयङ्कर धनुष उठाएर त्यसलाई तान्न थाले; अनि ती महातेजस्वीले भीममाथि बाण छोड्न थाले।
28तर पाण्डुपुत्रले आफूले छोडेका दबिएका गाँठायुक्त नौ बाणले ती बाणहरू काटिदिए। हे नरश्रेष्ठ, कर्णले छोडेका ती बाण काटेर —
29— हे महाराज, भीमले उच्च स्वरमा सिंहनाद गरे। एउटै गाईका लागि लड्ने दुई गोरुजस्तै एकअर्कामाथि गर्जँदै —
30— अथवा मासुको एउटै टुक्राका लागि लड्ने दुई उग्र बाघजस्तै, ती दुवैले एकअर्कामाथि प्रहार गर्ने प्रबल प्रयत्न गरिरहे र प्रत्येकले अर्काको छिद्र खोजिरह्यो।
31गाईहरूको बथानमा दुई महाबली गोरुजस्तै तिनीहरू कहिले क्रोधले चम्किने आँखाले एकअर्कालाई हेर्थे। कहिले आफ्ना दाँतका टुप्पाले एकअर्कामाथि प्रहार गर्ने दुई विशाल हात्तीजस्तै —
32— तिनीहरू पूरै तानिएको प्रत्यञ्चा भएका धनुषबाट छोडिएका बाणले एकअर्कामाथि आक्रमण गर्थे। हे राजन्, आफ्नो बाणवर्षाले एकअर्कालाई जलाउँदै तिनीहरू एकअर्काविरुद्ध आफ्नो पराक्रम प्रकट गरिरहे र सँगै महाक्रोधले एकअर्कालाई हेरिरहे।
33कहिले तिनीहरू एकअर्कामाथि हाँस्थे, कहिले एकअर्कालाई गाली गर्थे र कहिले आफ्ना शङ्ख फुक्थे; र यसै गरी तिनीहरूले युद्ध गरिरहे।
34हे राजन्, तब भीमले फेरि कर्णको धनुष तिनको मुठीनजिकैबाट काटिदिए र आफ्ना बाणले तिनका शङ्खवर्ण घोडाहरूलाई यमलोक पठाइदिए।
35अनि तिनले कर्णका सारथिलाई रथको आसनबाट खसालिदिए। यसमा विकर्तनपुत्र चिन्ताले ग्रस्त भए।
36घोडा र सारथि मारिएपछि तथा आफैँ बाणको जालले छोपिएर र विमूढ भएपछि तिनले के गर्ने भन्ने बुझ्न सकेनन्।
37कर्णलाई त्यस अवस्थामा देखेर राजा दुर्योधन क्रोधले काँप्दै भन्यो —
38“हे दुर्जय, तिमी शीघ्र त्यस स्थानमा जाऊ जहाँ पाण्डुपुत्रले मानौँ राधापुत्रलाई निल्नै लागेको छ। त्यस दाह्रीविहीन नपुंसकलाई शीघ्र मारिदेऊ र कर्णमा बलको सञ्चार गर।”
39यसो भनिएपछि तपाईंका पुत्र दुर्जयले ‘यस्तै होस्’ भन्दै तपाईंका राजपुत्रका वचन स्वीकारे; अनि ऊ कर्णसँग जुधिरहेका भीमसेनमाथि तिनलाई आफ्ना बाणले छोप्दै जाइलाग्यो।
40उसले भीमलाई नौ, तिनका घोडाहरूलाई आठ, तिनका सारथिलाई छ, तिनको ध्वजालाई तीन र फेरि स्वयं (भीम)लाई सात बाणले घाइते बनायो।
41यसले क्रोधले भरिएका भीमले आफ्ना बाणले मर्मस्थल छेडेर दुर्जयलाई तथा उसका घोडाहरूलाई यमलोक पठाइदिए।
42तब कर्णले करुण विलाप गर्दै तपाईंका ती पुत्रको परिक्रमा गरे, जो आभूषणले सजिएर पृथ्वीमा मारिएको सर्पजस्तै छटपटिरहेको थियो।
43तब आफ्ना ती चिरशत्रु (कर्ण)लाई रथविहीन पारेर भीमसेनले मुस्कुराउँदै तिनलाई अनेक बाणले छोपिदिए र तिनलाई अनेक शूलले जडिएको शतघ्नीजस्तै बनाइदिए।
44ती बाणले यसरी क्षतविक्षत हुँदा पनि ती शत्रुसंहारक अतिरथी कर्ण युद्धमा क्रुद्ध भीमबाट बचेर भागेनन्।