कर्णको पराजय
खण्ड 5 — द्रोण पर्व · अध्याय 131
संस्कृत
1संजय उवाच वर्तमाने महाराज संग्रामे लोमहर्षणे। व्याकुलेषु च सर्वेषु पीड्यमानेषु सर्वशः॥
2राधेयो भीममानछेद् युद्धाय भरतर्षभ यथा नागो वने मार्ग मत्तो मत्तमभिद्रवन्॥
3धृतराष्ट्र उवाच यौ तौ कर्णश्च भीमश्च सम्प्रयुद्धौ महाबलौ। अर्जुनस्य रथोपान्ते कीदृशः सोऽभवद् रणः॥
4पूर्व हि निर्जितः कर्णो भीमसेनेन संयुगे। कथं भूयः स राधेयो भीममागान्महारथः॥
5भीमो वा सूततनयं प्रत्युद्यातः कथं रणे। महारथं समाख्यातं पृथिव्यां प्रवरं रथम्॥
6भीष्मद्रोणवतिक्रम्य धर्मराजो युधिष्ठिरः। नान्यतो भयमादत्त विना कर्णान्महारथात्॥
7भयाद्यस्य महाबाहोर्न शेते बहुलाः समाः। चिन्तयन् नित्यशो वीर्य राधेयस्य महात्मनः। तं कथं सूतपुत्रं तु भीमोऽयोधयताहवे॥
8ब्रह्मण्यं वीर्यसम्पन्नं समरेष्वनिवर्तिनम्। कथं कर्ण युधां श्रेष्ठं योधयामास पाण्डवः॥
9यौ तौ समीयतुर्वीरौ वैकर्तनवृकोदरौ। कथं तावत्र युध्येतां महाबलपराक्रमौ॥
10भ्रातृत्वं दर्शितं पूर्व घृणी चापि स सूतजः। कथं भीमेन युयुधे कुन्त्या वाक्यमनुस्मरन्॥
11भीमो वा सूतपुत्रेण स्मरन् वैरं पुरा कृतम्। अयुध्यत कथं शूरः कर्णेन सह संयुगे।॥
12आशास्ते च सदा सूत पुत्रो दुर्योधनो मम। कर्णो जेष्यति संग्रामे समस्तान् पाण्डवानिति॥
13जयाशा यत्र पुत्रस्य मम मन्दस्य संयुगे। स कथं भीमकर्माणं भीमसेनमयोधयत्॥
14यं समासाद्य पुत्रैर्मे कृतं वैरं महारथैः। तं सूततनयं तात कथं भीमो ह्ययोधयत्॥
15अनेकान् विप्रकारांश्च सूतपुत्रसमुद्भवान्। स्मरमाणः कथं भीमो युयुधे सूतसूनुना॥
16योऽजयत् पृथिवीं सर्वा रथेनैकेन वीर्यवान्। तं सूततनयं युद्धे कथं भीमो ह्ययोधयत्॥
17यो जात: कुण्डलाभ्यां च कवचेन सहैव च। तं सूतपुत्रं समरे भीमः कथमयोधयत्॥
18यथा तयोर्युद्धमभूद् यश्चासीद् विजयी तयोः। तन्ममाचक्ष्व तत्त्वेन कुशलो ह्यसि संजय॥
19संजय उवाच भीमसेनस्तु राधेयमुत्सृज्य रथिनां वरम्। इयेष गन्तुं यत्रास्तां वीरौ कृष्णधनंजयौ॥
20तं प्रयान्तमभिद्रुत्य राधेयः कङ्कपत्रिभिः। अभ्यवर्षन्महाराज मेघो वृष्ट्येव पर्वतम्॥
21फुल्लता पङ्कजेनेव वक्त्रेण विहसन् बली। आजुहाव रणे यान्तं भीममाधिरथिस्तदा॥
22कर्ण उवाच भीमाहितैस्तव रणे स्वप्नेऽपि न विभावितम्। तद् दर्शयसि कस्मान्मे पृष्ठं पार्थदिदृक्षया॥
23कुन्त्याः पुत्रस्य सदृशं नेदं पाण्डवनन्दन। तेन मामभितः स्थित्वा शरवर्षैरवाकिर॥
24भीमसेनस्तदाबानं कर्णान्नामर्षयद् युधि। अर्धमण्डलमावृत्य सूतपुत्रमयोधयत्॥
25अवक्रगामिभिर्बाणैरभ्यवर्षन्महायशाः। दंशितं द्वैरथे यत्तं सर्वशस्त्रविशारदम्॥
26विधित्सुः कलहस्यान्तं जिघांसुः कर्णमक्षिणोत्। हत्वा तस्यानुगांस्तं च हन्तुकामो महाबलः॥
27तस्मै व्यसृजदुग्राणि विविधानि परंतपः। अमर्षात् पाण्डवः क्रुद्धः शरवर्षाणि मारिष।॥
28तस्य तानीषुवर्षाणि मत्तद्विरदगामिनः। सूतपुत्रोऽस्रमायाभिरग्रसत् परमास्त्रवित्॥
29स यथावन्महाबाहुर्विद्यया वै सुपूजितः। आचार्यवन्महेष्वासः कर्णः पर्यचरद् बली॥
30युध्यमानं तु संरम्भाद् भीमसेनं हसन्निवा अभ्यपद्यत कौन्तेयं कर्णो राजन् वृकोदरम्॥
31तन्नामृष्यत कौन्तेयः कर्णस्य स्मितमाहवे। युध्यमानेषु वीरेषु पश्यत्सु च समन्ततः॥
32तं भीमसेनः सम्प्राप्तं वत्सदन्तैः स्तनान्तरे। विव्याध बलवान् क्रुद्धस्तोत्रैरिव महाद्विपम्॥
33पुनश्च सूतपुत्रं तु स्वर्णपुजैः शिलाशितैः। सुमुक्तेश्चित्रवर्माणं निर्बिभेद त्रिसप्तभिः॥
34कर्णो जाम्बूनदैर्जालैः संछन्नान् वातरंहसः। हयान् विव्याध भीमस्य पञ्चभिः पञ्चभिः शरैः॥
35ततो बाणमयं जालं भीमसेनस्थं प्रति। कर्णेन विहितं राजन् निमेषार्धाददृश्यत॥
36सरथः सध्वजस्तत्र ससूतः पाण्डवस्तदा। प्राच्छाद्यत महाराज कर्णचापच्युतैः शरैः॥
37तस्य कर्णश्चतुःषष्ट्या व्यधमत् कवचं दृढम्। क्रुद्धश्चाप्यहनत् पार्थ नाराचैर्मर्मभेदिभिः॥
38ततोऽचिन्त्य महाबाहुः कर्णकार्मुकनिःसृतान्। समाश्लिष्यदसम्भ्रान्तः सूतपुत्रं वृकोदरः॥
39स कर्णचापप्रभवानिषूनाशीविषोपमान्। बिभ्रद्र भीमो महाराज न जगाम व्यथां रणे॥
40ततो द्वात्रिंशता भल्लैर्निशितैस्तिग्मतेजनैः। विव्याध समरे कर्ण भीमसेनः प्रतापवान्॥
41अयत्नेनैव तं कर्णः शरैर्भृशमवाकिरत्। भीमसेनं महाबाहुं सैन्धवस्य वधैषिणम्॥
42मृदुपूव तु राधेयो भीममाजावयोधयत्। क्रोधपूर्व तथा भीमः पूर्व वैरमनुस्मरन्॥
43तं भीमसेनो नामृष्यदवमानममर्षणः। स तस्मै व्यसृजत् तूर्ण शरवर्षममित्रहा॥
44ते शरा: प्रेषितास्तेन भीमसेनेन संयुगे। निपेतुः सर्वतो वीरे कूजन्त इव पक्षिणः॥
45हेमपुङ्खा प्रसन्नाग्रा भीमसेनधनुश्च्युताः। प्राच्छादयंस्ते राधेयं शलभा इव पावकम्॥
46कर्णस्तु रथिनां श्रेष्ठश्छाद्यमानः समन्ततः। राजन् व्यसृजदुग्राणि शरवर्षाणि भारत॥
47तस्य तानशनिप्रख्यानिषून् समरशोभिनः। चिच्छेद बहुभिर्भल्लैरसम्प्राप्तान् वृकोदरः॥
48पुनश्च शरवर्षेण च्छादयामास भारत। कर्णो वैकर्तनो युद्धे भीमसेनमरिंदमः॥
49तत्र भारत भीमं तु दृष्टवन्तः स्म सायकैः। समाचिततनुं संख्ये श्वाविधं शललैरिव॥
50हेमपुङ्खाच्छिलाधौतान् कर्णचापच्युताञ्छरान्। दधार समरे वीरः खरश्मीनिव रश्मिवान्॥
51रुधिरोक्षितसर्वाङ्गो भीमसेनो व्यराजत। समृद्धकुसुमापीडो वसन्तेऽशोकवृक्षवत्॥
52तत्तु भीमो महाबाहोः कर्णस्य चरितं रणे। नामृष्यत महाबाहुः क्रोधादुद्वत्तलोचनः॥
53स कर्ण पञ्चविंशत्या नाराचानां समार्पयत्। महीधरमिव श्वेतं गूढपादैर्विषोल्बणैः॥
54पुनरेव च विव्याध षभिरष्टाभिरेव च। मर्मखमरविक्रान्तः सूतपुत्रं तनुत्यजम्॥
55पुनरन्येन बाणेन भीमसेनः प्रतापवान्। चिच्छेद कार्मुकं तूर्णं कर्णस्य ग्रहसन्निव॥
56जघान चतुरश्चाश्वान् सूतं च त्वरितः शरैः। नाराचैरर्करश्म्याभैः कर्ण विव्याध चोरसि॥
57ते जग्मुर्धरणीमाशु कर्ण निर्भिद्य पत्रिणः। यथा जलधरं भित्त्वा दिवाकरमरीचयः॥
58स वैकव्यं महत् प्राप्य छिन्नधन्वा शराहतः। तथा पुरुषमानी स प्रत्यपायाद् रथान्तरम्॥
अङ्ग्रेजी
1Sanjaya said When that hair-stirring battle continued to be fought and when all the warriors were filled with anxiety and were greatly afflicted.
2O foremost of the Bharatas, Radha's son advanced against Bhima for battle, like one infuriate elephant rushing against a compeer in the same state.
3Dhritarashtra said How raged the battle, near Arjuna's chariot between those two mighty car-warriors, Bhima and Karna, both possessed of great strength?
4Once before, Karna was vanquished by Bhima in battle, how could he then again assail Bhimasena?
5How could Bhima proceed against Suta's son, that mighty car-warriors regarded as the foremost of all warriors on earth.
6Having worsted Bhisma and Drona, the very virtuous king Yudhishthira entertained not so much apprehension from any body else as he did from Karna.
7Thinking of the mighty car-warrior Karna, he passes many sleepless nights from fear. How then could Bhima proceed against that son of Suta?
8O Sanjaya, how could indeed Bhima fight with Karna, that best of all warriors, that hero devoted to the Brahmana, endued with prowess and never flying away from fight.
9How did those two mighty car-warriors Karna and Vrikodara fight with each other, in that combat that raged in the neighborhood of Partha's chariot?
10Knowing his brotherhood towards the Pandavas and possessing a compassionate temperament and remembering the words of Kunti, how could the son of Şuta fight with Bhimasena?
11How did Bhima, that hero, fight with Suta's Karna, keeping alive the memory of the wrongs inflicted on him by the latter in days gone by?
12O Suta, my son Duryodhana fondly cherishes the hope that Karna will obtain victory in battle over the united Pandavas.
13How did that one, on whom my wicked son's hope of victory rested, fight with Bhimasena of fierce deeds.
14How did Bhima also fight with that son of Suta, O sire, relying on whom my sons provoked hostilities with many mighty carwarriors?
15How did Bhima fight with that son of a charioteer, remembering the numerous wrongs inflicted on them to have their cause in him?
16How did Bhima fight with that highly puissant son of Suta, who on a single car had vanquished the three worlds?
17How did Bhima then fight with that son of Suta who was born with a pair of (natural) earrings and covered in a coat of mail.
18As you are conversant with these topies, O Sanjaya, tell me truly in detail how the battle between these two heroes, was fought and who obtained victory.
19Sanjaya said Abandoning then that foremost of carwarriors namely, the son of Radha, Bhimasena strove to reach the spot where the heroic Krishna and Dhananjaya were.
20Then as he was proceeding, the son of Radha assailing him began to shower shafts furnished with wings of Kanka-feather on him, like clouds showering rain on the mountain.
21Then the valorous son of Adhiratha, with his beautiful face like a blooming lotus lighted up with a smile, challenged Bhimasena as he
22Karna said "O Bhima! your foes never thought of your fighting even in their dreams. Why do you show me your back from a desire for seeing Arjuna.
23O delighter of the Panchalas! this conduct is not worthy of the son of Kunti. Confronting me do you cover me with a shower of arrows."
24Sanjaya said Bhimasena then did not put up with that challenge of Karna tamely. But wheeling his car in a semicircle, be began to fight with the son of Suta.
25In that combat when that one conversant with all weapons and clad in mail viz., Karna was proceeding against him, the illustrious Bhima pierced him with straight-flying arrows.
26Desirous of reaching the end of all those hostilities, he began to rob Karna's strength, out of a desire for slaying him. Having slain many other Kauravas the mighty Bhima.
27That vindictive son of Pandu, excited with wrath, that slayer of foes, O sire, began to discharge at Karna many showers of fearful arrows.
28Then the highly puissant son of Suta, by means of the illusion of his weapon devoured up all those showers of arrows poured by that one of the gait of an infuriate elephant.
29O mighty monarch, duly favoured by knowledge, then that fierce bowman Karna began to career on the field of battle like a teacher of the military science.
30The wrathful son of Radha then seemed to insult with his smiles, Bhimasena who was fighting in great anger.
31But the son of Kunti did not brook that derisive smile of Radha's, son in the midst of many other brave warriors, who were looking ai that fight between them.
32Excited to the highest pitch of rage, the mighty Bhimasena, with several Vatsadantas, pierced Karna on the centre of his chest, like a guide goring a mighty elephant with the hook.
33Once more with twenty one whetted shafts furnished with wings and duly discharged, Bhimasena pierced Suta's son of variegated armour.
34Then the heroic Karna pierced each of the steeds of Bhima with five shafts, steeds that were decked with golden caparisons and endued with the fleetness of the wind.
35O king, thereafter, a net-work-of arrows was woven, within the twinkling of an eye, around the car of Bhima by the mighty Karna.
36O mighty monarch, the son of Pandu with his car, standard and charioteer, was covered all over with the arrows shot from Karna's bow.
37Then with sixty-four arrows, Karna shattered the tough armour of Bhima to pieces; and waxing wroth he wounded Pritha's son with Narachas capable of penetrating through the very vitals.
38Then the mighty-armed Vrikodara unmindful of all those shafts shot from Karna's bow, began to strike dauntlessly the son of Suta.
39Bhima then with the body struck with the arrows discharged from Karna's bow, that resembled snakes of virulent poison did indeed feel no pain, O mighty monarch.
40Then the highly puissant Bhimasena pierced Karna in that battle, with thirty-two Vallas of great sharpness and energy.
41Then Karna, indifferently covered Bhima of mighty arms and desirous of the slaughter of the Sindhu king, with a tremendous shower of arrows.
42In that battle the son of Radha fought mildly with Bhima, but Bhima fought with the former wrathfully remembering all their former hostilities.
43Bhima excited with wrath, did not bear that insult; and that slayer of foes quickly sped a shower of shafts at Karna.
44Those shafts then discharged by Bhimasena in that battle, fell upon the heroic Karna like so many humming birds.
45Furnished with golden wings, keen points and discharged from the bow of Bhimasena, those arrows covered Radha's son like fights of insects covering a blazing fire.
46Then that foremost of car-warriors viz., Karna covered on all sides with those arrows, Oking, O Bharata, shot numerous fierce arrows at Bhima.
47Vrikodara then cut-off with many shafts all those arrows of Karna that ornaments of battle, arrows that resembled the bolt of heaven, before they could reach him.
48But once more, O Bharata, that subduer of foes viz., Vikartana's son Karna, covered Bhimasena with a shower of arrows.
49O Bharata, we then beheld Bhimasena thus pierced all over with arrows, resemble a porcupine with its quills erect.
50Then that hero Vikodara held all those shafts, furnished with golden wings, whetted on stone and shot from the bow of Karna, like the sun holding his own myriad rays.
51His body steeped in blood, Bhima then appeared beautiful like a Asoka tree in the spring covered all over with blossoms.
52But the mighty armed Bhima with his eyes roiling in rage, did not for long, bear that conduct of Karna in battle patiently.
53Thereafter he pierced Karna in battle with twenty five Narachas; pierced therewith Karna appeared beautiful like a white mountain with his sides covered over with snakes of virulent poison.
54Then once more that one of prowess resembling that of the immortals, pierced that reckless son of a Suta in his vital limbs with two sets of arrows numbering six and eight respectively.
55Again the valiant Bhimasena with another arrow smilingly cut-off the bow of Karna with great quickness.
56Quickly did he then slay with his arrows Karna's four steeds and charioteer. He then pierced Karna on the breast with Narachas of the effulgence of solar rays.
57Those winged shafts piercing Karna through, fell down on the earth like the rays of the sun penetrating through masses of rain clouds.
58Wounded with those arrows and with his bow cut open, Karna was afflicted with great pain; although proud of his manliness, he then proceeded to another part of the field.
हिन्दी
1सञ्जय ने कहा — जब वह रोमांचकारी युद्ध चलता रहा और जब सब योद्धा चिन्ता से भर उठे तथा अत्यन्त पीड़ित हुए —
2— हे भरतश्रेष्ठ, तब राधापुत्र युद्ध के लिए भीम की ओर इस प्रकार बढ़े, जैसे एक मतवाला हाथी उसी दशा में पड़े दूसरे हाथी पर टूट पड़ता है।
3धृतराष्ट्र ने कहा — अर्जुन के रथ के निकट महान् बल से सम्पन्न उन दोनों महारथियों — भीम और कर्ण — के बीच युद्ध कैसे हुआ?
4इससे पहले एक बार कर्ण युद्ध में भीम द्वारा परास्त हो चुके थे, तब वे फिर भीमसेन पर कैसे आक्रमण कर सके?
5और भीम भी सूतपुत्र के विरुद्ध कैसे बढ़ सके, जो महारथी पृथ्वी के समस्त योद्धाओं में श्रेष्ठ माने जाते हैं?
6भीष्म और द्रोण को परास्त कर लेने पर भी परम धर्मात्मा राजा युधिष्ठिर को जितना भय कर्ण से था, उतना और किसी से नहीं था।
7महारथी कर्ण का विचार करते हुए वे भय से अनेक रातें निद्राहीन बिताते हैं। तब भीम उस सूतपुत्र के विरुद्ध कैसे बढ़ सके?
8हे सञ्जय, भीम भला कर्ण से कैसे लड़ सके — उन कर्ण से, जो समस्त योद्धाओं में श्रेष्ठ, ब्राह्मणों के भक्त, पराक्रम से सम्पन्न और युद्ध से कभी न भागनेवाले हैं?
9पार्थ के रथ के आसपास हुए उस संग्राम में वे दोनों महारथी — कर्ण और वृकोदर — एक-दूसरे से कैसे लड़े?
10पाण्डवों के साथ अपने भ्रातृत्व को जानते हुए, करुणापूर्ण स्वभाव के होते हुए और कुन्ती के वचनों का स्मरण करते हुए सूतपुत्र भीमसेन से कैसे लड़ सके?
11और वीर भीम भी, बीते दिनों में कर्ण द्वारा किए गए अत्याचारों की स्मृति को जीवित रखते हुए, उस सूतपुत्र से कैसे लड़े?
12हे सूत, मेरा पुत्र दुर्योधन यह आशा बड़े चाव से पालता है कि कर्ण युद्ध में संगठित पाण्डवों पर विजय प्राप्त करेंगे।
13जिन पर मेरे दुष्ट पुत्र की विजय की आशा टिकी थी, वे भयंकर कर्म करनेवाले भीमसेन से कैसे लड़े?
14हे तात, भीम भी उस सूतपुत्र से कैसे लड़े, जिनके भरोसे मेरे पुत्रों ने अनेक महारथियों से वैर मोल लिया?
15उस सूतपुत्र को अपने ऊपर हुए अनेक अत्याचारों का मूल कारण मानते हुए भीम उससे कैसे लड़े?
16उस महापराक्रमी सूतपुत्र से भीम कैसे लड़े, जिसने अकेले एक ही रथ पर तीनों लोकों को जीत लिया था?
17उस सूतपुत्र से भीम तब कैसे लड़े, जो (सहज) कुण्डलों की जोड़ी के साथ और कवच से ढँका हुआ जन्मा था?
18हे सञ्जय, तुम इन सब बातों के जानकार हो, इसलिए मुझे विस्तार से ठीक-ठीक बताओ कि इन दोनों वीरों के बीच युद्ध कैसे लड़ा गया और विजय किसे मिली।
19सञ्जय ने कहा — तब महारथी राधापुत्र को छोड़कर भीमसेन ने उस स्थान पर पहुँचने का प्रयत्न किया जहाँ वीर कृष्ण और धनञ्जय थे।
20तब जब वे आगे बढ़ रहे थे, राधापुत्र ने उन पर आक्रमण करके कंक के पंखोंवाले बाणों की वर्षा इस प्रकार करनी आरम्भ की, जैसे मेघ पर्वत पर जल बरसाते हैं।
21तब खिले हुए कमल के समान सुन्दर मुखवाले पराक्रमी अधिरथपुत्र ने मुस्कान से दीप्त होकर भीमसेन को ललकारा —
22कर्ण ने कहा — “हे भीम! तुम्हारे शत्रुओं ने स्वप्न में भी यह नहीं सोचा था कि तुम युद्ध करोगे। फिर अर्जुन को देखने की इच्छा से तुम मुझे अपनी पीठ क्यों दिखा रहे हो?
23हे पाञ्चालों को आनन्दित करनेवाले! यह आचरण कुन्तीपुत्र के योग्य नहीं है। मेरा सामना करके तुम मुझे बाणों की वर्षा से ढँक दो।”
24सञ्जय ने कहा — भीमसेन ने कर्ण की उस ललकार को चुपचाप सह न लिया। अपने रथ को अर्धवृत्त में घुमाकर वे सूतपुत्र से युद्ध करने लगे।
25उस संग्राम में जब समस्त अस्त्रों के ज्ञाता और कवचधारी कर्ण उनकी ओर बढ़ रहे थे, तब यशस्वी भीम ने उन्हें सीधे जानेवाले बाणों से बींध डाला।
26इस समस्त शत्रुता का अन्त कर देने की इच्छा से वे कर्ण का वध करने के अभिप्राय से उनका बल हरने लगे। अन्य अनेक कौरवों का वध करके महाबली भीम —
27— हे तात, वे प्रतिशोध से भरे शत्रुसंहारक पाण्डुपुत्र क्रोध से भरकर कर्ण पर भयंकर बाणों की अनेक वर्षाएँ करने लगे।
28तब महापराक्रमी सूतपुत्र ने अपने अस्त्र की माया से उस मतवाले हाथी की चाल चलनेवाले वीर द्वारा बरसाई गई उन समस्त बाणवर्षाओं को ग्रस लिया।
29हे महाराज, विद्या से भलीभाँति अनुगृहीत होकर तब वे उग्र धनुर्धर कर्ण रणभूमि में धनुर्विद्या के आचार्य के समान विचरने लगे।
30तब क्रुद्ध राधापुत्र मानो अपनी मुस्कानों से महाक्रोध में युद्ध करते भीमसेन का अपमान कर रहे थे।
31किन्तु कुन्तीपुत्र ने अन्य अनेक वीर योद्धाओं के बीच, जो उन दोनों का वह युद्ध देख रहे थे, राधापुत्र की उस उपहासपूर्ण मुस्कान को सहन न किया।
32अत्यन्त क्रोध से भरकर महाबली भीमसेन ने अनेक वत्सदन्त बाणों से कर्ण की छाती के मध्य में इस प्रकार प्रहार किया, जैसे महावत अंकुश से किसी विशाल हाथी को गोदता है।
33फिर पंखयुक्त और भलीभाँति छोड़े गए इक्कीस तीक्ष्ण बाणों से भीमसेन ने विचित्र कवचवाले सूतपुत्र को बींध डाला।
34तब वीर कर्ण ने भीम के प्रत्येक घोड़े को पाँच-पाँच बाणों से बींध डाला — वे घोड़े सुवर्णमय साज से सजे हुए और वायु के समान वेगवाले थे।
35हे राजन्, इसके पश्चात् महाबली कर्ण ने पलक झपकते ही भीम के रथ के चारों ओर बाणों का जाल बुन दिया।
36हे महाराज, पाण्डुपुत्र अपने रथ, ध्वजा और सारथि सहित कर्ण के धनुष से छूटे बाणों से पूर्णतया ढँक गए।
37तब कर्ण ने चौंसठ बाणों से भीम के मजबूत कवच के टुकड़े-टुकड़े कर दिए; और क्रोध से भरकर उन्होंने मर्मस्थलों को भेदने में समर्थ नाराचों से पृथापुत्र को घायल किया।
38तब महाबाहु वृकोदर ने कर्ण के धनुष से छूटे उन सब बाणों की परवाह न करते हुए निर्भय होकर सूतपुत्र पर प्रहार करना आरम्भ किया।
39हे महाराज, कर्ण के धनुष से छूटे और तीव्र विषवाले सर्पों के समान बाणों से शरीर बिंध जाने पर भी भीम ने सचमुच कोई पीड़ा अनुभव न की।
40तब महापराक्रमी भीमसेन ने उस युद्ध में महान् तीक्ष्णता और तेजवाले बत्तीस भल्लों से कर्ण को बींध डाला।
41तब कर्ण ने सिन्धुराज के वध की इच्छा रखनेवाले महाबाहु भीम को उपेक्षापूर्वक बाणों की प्रचण्ड वर्षा से ढँक दिया।
42उस युद्ध में राधापुत्र भीम से मृदुता के साथ लड़े, किन्तु भीम अपनी सब पुरानी शत्रुताओं का स्मरण करते हुए क्रोध से उनसे जूझे।
43क्रोध से भरे भीम ने वह अपमान सहन न किया; और उन शत्रुसंहारक ने शीघ्र ही कर्ण पर बाणों की वर्षा कर दी।
44उस युद्ध में भीमसेन द्वारा छोड़े गए वे बाण वीर कर्ण पर गुंजार करते पक्षियों के समान आ गिरे।
45सुवर्णमय पंखों और तीक्ष्ण नोकोंवाले तथा भीमसेन के धनुष से छूटे वे बाण राधापुत्र को इस प्रकार ढँकने लगे, जैसे कीट-पतंगों के झुण्ड प्रज्वलित अग्नि को ढँक लेते हैं।
46तब, हे राजन्, हे भरतवंशी, उन बाणों से चारों ओर से ढँके हुए उन महारथी कर्ण ने भीम पर अनेक भयंकर बाण छोड़े।
47तब वृकोदर ने कर्ण के उन समस्त बाणों को, जो युद्ध के आभूषण थे और आकाश के वज्र के समान थे, अपने तक पहुँचने से पहले ही अनेक बाणों से काट डाला।
48किन्तु, हे भरतवंशी, उन शत्रुदमन विकर्तनपुत्र कर्ण ने फिर भीमसेन को बाणों की वर्षा से ढँक दिया।
49हे भरतवंशी, तब हमने देखा कि इस प्रकार सारे शरीर में बाणों से बिंधे हुए भीमसेन काँटे खड़े किए हुए साही के समान लग रहे थे।
50तब उन वीर वृकोदर ने सुवर्णमय पंखोंवाले, पत्थर पर तेज किए हुए और कर्ण के धनुष से छूटे उन सब बाणों को इस प्रकार धारण किया, जैसे सूर्य अपनी असंख्य किरणों को धारण करता है।
51रक्त में सने शरीरवाले भीम तब वसन्त में फूलों से पूर्णतया ढँके अशोक वृक्ष के समान शोभा पाने लगे।
52किन्तु क्रोध से घूमते नेत्रोंवाले महाबाहु भीम ने युद्ध में कर्ण के उस आचरण को अधिक देर तक धैर्यपूर्वक सहन न किया।
53तत्पश्चात् उन्होंने युद्ध में कर्ण को पच्चीस नाराचों से बींध डाला; उनसे बिंधे हुए कर्ण उस श्वेत पर्वत के समान शोभा पाने लगे, जिसके पार्श्व तीव्र विषवाले सर्पों से ढँके हों।
54फिर देवताओं के समान पराक्रमवाले उन वीर ने छह और आठ की संख्यावाले दो बाणसमूहों से उस उद्दण्ड सूतपुत्र के मर्मस्थलों को बींध डाला।
55फिर पराक्रमी भीमसेन ने एक अन्य बाण से मुस्कुराते हुए बड़ी शीघ्रता से कर्ण का धनुष काट डाला।
56फिर उन्होंने शीघ्र ही अपने बाणों से कर्ण के चारों घोड़ों और सारथि का वध कर डाला। तत्पश्चात् उन्होंने सूर्यकिरणों के समान तेजवाले नाराचों से कर्ण की छाती को बींध डाला।
57कर्ण को आर-पार बींधते हुए वे पंखयुक्त बाण पृथ्वी पर इस प्रकार गिर पड़े, जैसे सूर्य की किरणें वर्षा के मेघों के पुंजों को भेदकर नीचे उतरती हैं।
58उन बाणों से घायल होकर और धनुष कट जाने पर कर्ण महान् पीड़ा से व्याकुल हो गए; यद्यपि उन्हें अपने पौरुष का गर्व था, तथापि वे रणभूमि के दूसरे भाग की ओर चले गए।
नेपाली
1सञ्जयले भने — जब त्यो रोमाञ्चकारी युद्ध चलिरह्यो र जब सबै योद्धा चिन्ताले भरिए तथा अत्यन्त पीडित भए —
2— हे भरतश्रेष्ठ, तब राधापुत्र युद्धका लागि भीमतिर यसरी बढे, जसरी एउटा मातेको हात्ती त्यही अवस्थामा रहेको अर्को हात्तीमाथि जाइलाग्छ।
3धृतराष्ट्रले भने — अर्जुनको रथनजिकै महान् बलले सम्पन्न ती दुवै महारथी — भीम र कर्ण — बीच युद्ध कसरी भयो?
4यसभन्दा अघि एकपटक कर्ण युद्धमा भीमद्वारा परास्त भइसकेका थिए, तब तिनी फेरि भीमसेनमाथि कसरी आक्रमण गर्न सके?
5अनि भीम पनि सूतपुत्रविरुद्ध कसरी बढ्न सके, जो महारथी पृथ्वीका सम्पूर्ण योद्धामध्ये श्रेष्ठ मानिन्छन्?
6भीष्म र द्रोणलाई परास्त गरिसकेपछि पनि परम धर्मात्मा राजा युधिष्ठिरलाई जति भय कर्णबाट थियो, त्यति अरू कसैबाट थिएन।
7महारथी कर्णको विचार गर्दै तिनी भयले अनेक रात निद्राविहीन बिताउँछन्। तब भीम त्यस सूतपुत्रविरुद्ध कसरी बढ्न सके?
8हे सञ्जय, भीम भला कर्णसँग कसरी लड्न सके — ती कर्णसँग, जो सम्पूर्ण योद्धामध्ये श्रेष्ठ, ब्राह्मणहरूका भक्त, पराक्रमले सम्पन्न र युद्धबाट कहिल्यै नभाग्ने छन्?
9पार्थको रथको वरिपरि भएको त्यस सङ्ग्राममा ती दुवै महारथी — कर्ण र वृकोदर — एकअर्कासँग कसरी लडे?
10पाण्डवहरूसँग आफ्नो भ्रातृत्व जान्दाजान्दै, करुणामय स्वभावका हुँदाहुँदै र कुन्तीका वचन सम्झँदासम्झँदै सूतपुत्र भीमसेनसँग कसरी लड्न सके?
11अनि वीर भीम पनि, बितेका दिनहरूमा कर्णद्वारा गरिएका अत्याचारको सम्झना जीवित राख्दै, त्यस सूतपुत्रसँग कसरी लडे?
12हे सूत, मेरो पुत्र दुर्योधनले यो आशा ठूलो चाहनाले पालेको छ कि कर्णले युद्धमा सङ्गठित पाण्डवहरूमाथि विजय प्राप्त गर्नेछन्।
13जसमाथि मेरो दुष्ट पुत्रको विजयको आशा टिकेको थियो, तिनी भयङ्कर कर्म गर्ने भीमसेनसँग कसरी लडे?
14हे तात, भीम पनि त्यस सूतपुत्रसँग कसरी लडे, जसको भरमा मेरा पुत्रहरूले अनेक महारथीसँग वैर मोलिए?
15त्यस सूतपुत्रलाई आफूमाथि भएका अनेक अत्याचारको मूल कारण ठान्दै भीम उनीसँग कसरी लडे?
16त्यस महापराक्रमी सूतपुत्रसँग भीम कसरी लडे, जसले एक्लै एउटै रथमा तीनै लोक जितेका थिए?
17त्यस सूतपुत्रसँग भीम तब कसरी लडे, जो (सहज) कुण्डलको जोडीसहित र कवचले ढाकिएर जन्मेका थिए?
18हे सञ्जय, तिमी यी सबै कुराका जानकार छौ, त्यसैले मलाई विस्तारपूर्वक ठीकठीक भन कि यी दुवै वीरबीच युद्ध कसरी लडियो र विजय कसलाई मिल्यो।
19सञ्जयले भने — तब महारथी राधापुत्रलाई छोडेर भीमसेनले त्यस स्थानमा पुग्ने प्रयत्न गरे जहाँ वीर कृष्ण र धनञ्जय थिए।
20तब जब तिनी अगाडि बढिरहेका थिए, राधापुत्रले तिनीमाथि आक्रमण गरेर कङ्कका प्वाँखयुक्त बाणको वर्षा यसरी गर्न थाले, जसरी मेघले पर्वतमाथि जल बर्साउँछ।
21तब फुलेको कमलजस्तै सुन्दर अनुहार भएका पराक्रमी अधिरथपुत्रले मुस्कानले दीप्त भई भीमसेनलाई ललकारे —
22कर्णले भने — “हे भीम! तिम्रा शत्रुहरूले सपनामा पनि यो सोचेका थिएनन् कि तिमी युद्ध गर्नेछौ। अनि अर्जुनलाई देख्ने इच्छाले तिमी मलाई किन आफ्नो पीठ देखाइरहेका छौ?
23हे पाञ्चालहरूलाई आनन्दित पार्ने! यो आचरण कुन्तीपुत्रको योग्य होइन। मेरो सामना गरेर तिमी मलाई बाणको वर्षाले छोपिदेऊ।”
24सञ्जयले भने — भीमसेनले कर्णको त्यो ललकारलाई चुपचाप सहेनन्। आफ्नो रथलाई अर्धवृत्तमा घुमाएर तिनी सूतपुत्रसँग युद्ध गर्न थाले।
25त्यस सङ्ग्राममा जब सम्पूर्ण अस्त्रका ज्ञाता र कवचधारी कर्ण तिनीतिर बढिरहेका थिए, तब यशस्वी भीमले तिनलाई सीधा जाने बाणले छेडिदिए।
26यस सम्पूर्ण शत्रुताको अन्त्य गर्ने इच्छाले तिनी कर्णको वध गर्ने अभिप्रायले तिनको बल हर्न थाले। अरू अनेक कौरवहरूको वध गरेर महाबली भीम —
27— हे तात, ती प्रतिशोधले भरिएका शत्रुसंहारक पाण्डुपुत्र क्रोधले भरिएर कर्णमाथि भयङ्कर बाणका अनेक वर्षा गर्न थाले।
28तब महापराक्रमी सूतपुत्रले आफ्नो अस्त्रको मायाले त्यस मातेको हात्तीको हिँडाइ भएका वीरले बर्साएका ती सम्पूर्ण बाणवर्षा ग्रसे।
29हे महाराज, विद्याले राम्ररी अनुगृहीत भई तब ती उग्र धनुर्धर कर्ण रणभूमिमा धनुर्विद्याका आचार्यजस्तै विचरण गर्न थाले।
30तब क्रुद्ध राधापुत्रले मानौँ आफ्ना मुस्कानले महाक्रोधमा युद्ध गरिरहेका भीमसेनको अपमान गरिरहेका थिए।
31तर कुन्तीपुत्रले अरू अनेक वीर योद्धाहरूको बीचमा, जो ती दुवैको त्यो युद्ध हेरिरहेका थिए, राधापुत्रको त्यो उपहासपूर्ण मुस्कान सहेनन्।
32अत्यन्त क्रोधले भरिएर महाबली भीमसेनले अनेक वत्सदन्त बाणले कर्णको छातीको बीचमा यसरी प्रहार गरे, जसरी महावतले अङ्कुशले कुनै विशाल हात्तीलाई घोच्छ।
33अनि पखेटायुक्त र राम्ररी छोडिएका एक्काइस तीक्ष्ण बाणले भीमसेनले विचित्र कवच भएका सूतपुत्रलाई छेडिदिए।
34तब वीर कर्णले भीमका प्रत्येक घोडालाई पाँच-पाँच बाणले छेडिदिए — ती घोडा सुवर्णमय साजले सजिएका र वायुसमान वेग भएका थिए।
35हे राजन्, त्यसपछि महाबली कर्णले आँखा झिम्किँदै भीमको रथको वरिपरि बाणको जाल बुनिदिए।
36हे महाराज, पाण्डुपुत्र आफ्नो रथ, ध्वजा र सारथिसहित कर्णको धनुषबाट छुटेका बाणले पूर्णतया छोपिए।
37तब कर्णले चौँसट्ठी बाणले भीमको बलियो कवचका टुक्राटुक्रा पारिदिए; र क्रोधले भरिएर तिनले मर्मस्थल भेद्न समर्थ नाराचहरूले पृथापुत्रलाई घाइते बनाए।
38तब महाबाहु वृकोदरले कर्णको धनुषबाट छुटेका ती सबै बाणको वास्ता नगरी निर्भय भई सूतपुत्रमाथि प्रहार गर्न थाले।
39हे महाराज, कर्णको धनुषबाट छुटेका र तीव्र विषयुक्त सर्पजस्ता बाणले शरीर छेडिँदा पनि भीमले साँच्चै कुनै पीडा अनुभव गरेनन्।
40तब महापराक्रमी भीमसेनले त्यस युद्धमा महान् तीक्ष्णता र तेज भएका बत्तीस भल्लले कर्णलाई छेडिदिए।
41तब कर्णले सिन्धुराजको वधको इच्छा राख्ने महाबाहु भीमलाई उपेक्षापूर्वक बाणको प्रचण्ड वर्षाले छोपिदिए।
42त्यस युद्धमा राधापुत्र भीमसँग मृदुतापूर्वक लडे, तर भीम आफ्ना सबै पुराना शत्रुता सम्झँदै क्रोधले तिनीसँग जुधे।
43क्रोधले भरिएका भीमले त्यो अपमान सहेनन्; र ती शत्रुसंहारकले शीघ्र नै कर्णमाथि बाणको वर्षा गरिदिए।
44त्यस युद्धमा भीमसेनले छोडेका ती बाण वीर कर्णमाथि गुन्जन गर्ने चराहरूजस्तै आइखसे।
45सुवर्णमय पखेटा र तीखा टुप्पा भएका तथा भीमसेनको धनुषबाट छुटेका ती बाणले राधापुत्रलाई यसरी छोप्न थाले, जसरी कीरा-पुतलीका बथानले प्रज्वलित अग्निलाई छोप्छन्।
46तब, हे राजन्, हे भरतवंशी, ती बाणले चारैतिरबाट छोपिएका ती महारथी कर्णले भीममाथि अनेक भयङ्कर बाण छोडे।
47तब वृकोदरले कर्णका ती सम्पूर्ण बाणलाई, जो युद्धका आभूषण थिए र आकाशको वज्रसमान थिए, आफूसम्म पुग्नुभन्दा अघि नै अनेक बाणले काटिदिए।
48तर, हे भरतवंशी, ती शत्रुदमन विकर्तनपुत्र कर्णले फेरि भीमसेनलाई बाणको वर्षाले छोपिदिए।
49हे भरतवंशी, तब हामीले देख्यौँ कि यसरी सारा शरीरमा बाणले छेडिएका भीमसेन काँडा ठड्याएको दुम्सीजस्तै देखिन्थे।
50तब ती वीर वृकोदरले सुवर्णमय पखेटायुक्त, ढुङ्गामा उध्याइएका र कर्णको धनुषबाट छुटेका ती सबै बाणलाई यसरी धारण गरे, जसरी सूर्यले आफ्ना असङ्ख्य किरण धारण गर्छ।
51रगतले सनेको शरीर भएका भीम तब वसन्तमा फूलले पूर्णतया छोपिएको अशोक रूखजस्तै शोभा पाउन थाले।
52तर क्रोधले घुमिरहेका आँखा भएका महाबाहु भीमले युद्धमा कर्णको त्यो आचरण धेरै बेरसम्म धैर्यपूर्वक सहेनन्।
53त्यसपछि तिनले युद्धमा कर्णलाई पच्चीस नाराचले छेडिदिए; तिनले छेडिएका कर्ण त्यस सेतो पर्वतजस्तै शोभा पाउन थाले, जसका पाखा तीव्र विषयुक्त सर्पहरूले छोपिएका होऊन्।
54अनि देवताहरूसमान पराक्रम भएका ती वीरले छ र आठको सङ्ख्या भएका दुई बाणसमूहले त्यस उद्दण्ड सूतपुत्रका मर्मस्थल छेडिदिए।
55अनि पराक्रमी भीमसेनले अर्को एउटा बाणले मुस्कुराउँदै ठूलो शीघ्रताका साथ कर्णको धनुष काटिदिए।
56अनि तिनले शीघ्र नै आफ्ना बाणले कर्णका चारै घोडा र सारथिको वध गरिदिए। त्यसपछि तिनले सूर्यकिरणसमान तेज भएका नाराचहरूले कर्णको छाती छेडिदिए।
57कर्णलाई आरपार छेड्दै ती पखेटायुक्त बाण पृथ्वीमा यसरी खसे, जसरी सूर्यका किरण वर्षाका मेघपुञ्जलाई भेदेर तल ओर्लन्छन्।
58ती बाणले घाइते भई र धनुष काटिएपछि कर्ण महान् पीडाले व्याकुल भए; तिनलाई आफ्नो पौरुषको गर्व भए पनि तिनी रणभूमिको अर्को भागतिर गए।