जयद्रथ-वध पर्व — कौरव-सेनामा भीमको प्रवेश र उनको पराक्रमको प्रदर्शन
खण्ड 5 — द्रोण पर्व · अध्याय 127
संस्कृत
1भीमसेन उवाच ब्रह्मशानेन्द्रवरुणानवहद् यः पुरा रथः। तमास्थाय गतौ कृष्णौ न तयोर्विद्यते भयम्॥
2आज्ञां तु शिरसा बिभ्रदेष गच्छामि मा शुचः। समेत्य तान् नरव्याघ्रांस्तव दास्यामि संविदम्॥
3संजय उवाच एतावदुक्त्वा प्रययौ परिदाय युधिष्ठिरम्। धृष्टद्युम्नाय बलवान् सुहद्भ्यश्च पुनः पुनः॥
4धृष्टद्युम्नं चेदमाह भीमसेनो महाबलः। विदितं ते महाबाहो यथा द्रोणो महारथः॥
5ग्रहणे धर्मराजस्य सर्वोपायेन वर्तते। न च मे गमने कृत्यं तादृक् पार्षत विद्यते॥
6यादृशं रक्षणे राज्ञः कार्यमात्ययिकं हि नः। एवमुक्तोऽस्मि पार्थेन प्रतिवक्तुं न चोत्सहे॥
7प्रयास्ये तत्र यत्रासौ मुमूर्षुः सैन्धवः स्थितः। धर्मराजस्य वचने स्थातव्यमविशङ्कया॥
8यास्यामि पदवीं भ्रातुः सात्वतस्य च धीमतः। सोऽद्य यत्तो रणे पार्थ परिरक्ष युधिष्ठिरम्॥
9एतद्धि सर्वकार्याणां परमं कृत्यमाहवे। तमब्रवीन्महाराज धृष्टद्युम्नो वृकोदरम्॥
10ईप्सितं ते करिष्यामि गच्छ पार्थाविचारयन्। नाहत्वा समरे द्रोणो धृष्टद्युम्नं कथञ्चन॥
11निग्रहं धर्मराजस्य प्रकरिष्यति संयुगे। ततो निक्षिप्य राजानं धृष्टद्युम्ने च पाण्डवम्॥
12अभिवाद्य गुरुं ज्येष्ठं प्रययौ येन फाल्गुनः। परिष्वक्तश्च कौन्तेयो धर्मराजेन भारत॥
13आघ्रातश्च तथा मूर्ध्नि श्रावितश्चाशिषः शुभाः। कृत्वा प्रदक्षिणान् विप्रानर्चितांस्तुष्टमानसान्॥
14आलभ्य मङ्गलान्यष्टौ पीत्वा कैरातकं मधु। द्विगुणद्रविणो वीरो मदरक्तान्तलोचनः॥
15विप्रैः कृतस्वस्त्ययनो विजयोत्पादसूचितः। पश्यन्नेवात्मनो बुद्धिं विजयानन्दकारिणीम्॥
16अनुलोमानिलैश्चाशु प्रदर्शितजयोदयः। भीमसेनो महाबाहुः कवची शुभकुण्डली॥
17साङ्गदः सतलत्राणः सरथो रथिनां वरः। तस्य कार्णायसं वर्म हेमचित्रं महर्द्धिमत्॥
18विबभौ सर्वतः श्लिष्टं सविद्युदिव तोयदः। पीतरक्तासितसितैर्वासोभिश्च सुवेष्टितः॥
19कण्ठमात्रेण च बभौ सेन्द्रायुध इवाम्बुदः। प्रयाते भीमसेने तु तव सैनयं युयुत्सया॥
20पाञ्चजन्यरवो घोरः पुनरासीद् विशाम्पते। तं श्रुत्वा निनदं घोर त्रैलोक्यत्रासनं महत्॥
21पुनर्भीमं महाबाहुं धर्मपुत्रोऽभ्यभाषत। एष वृष्णिप्रवीरेण ध्मातः सलिलजो भृशम्॥
22पृथिवीं चान्तरिक्षं च विनादयति शङ्खराट्। नूनं व्यसनमापन्ने सुमहत् सव्यसाचिनि॥
23कुरुभियुध्यते सार्ध सर्वेश्चक्रगदाधरः। आह कुन्ती नूनमार्या पापमद्य निदर्शनम्॥ द्रौपदी च सुभद्रा च पश्यन्त्यौ सह बन्धुभिः। स भीम त्वरया युक्तो याहि यत्र धनंजयः॥
24मुह्यन्तीव हि मे सर्वा धनंजयदिदृक्षया। दिशश्च प्रदिशः पार्थ सात्वतस्य च कारणात्॥
25गच्छ गच्छेति गुरुणा सोऽनुज्ञातो वृकोदरः। ततः पाण्डुसुतो राजन् भीमसेनः प्रतापवान्॥
26बद्धगोधाङ्गुलित्राणः प्रगृहीतशरासनः। ज्येष्ठेन प्रहितो भ्रात्रा भ्राता भ्रातुः प्रियंकरः॥
27आहत्य दुन्दुभिं भीमः शङ्ख प्रधमाप्य चासकृत्। विनद्य सिंहनादेन ज्यां विकर्षन् पुनः पुनः॥
28तेन शब्देन वीराणां पातपित्वा मनांस्युत। दर्शयन् घोरमात्मानममित्रान् सहसाभ्ययात्॥
29तहूमुर्जवा दान्ता विरुवन्तो हयोत्तमाः। विशोकेनाभिसम्पन्ना मनोमारुतरंहसः॥
30आरुजन् विरुजन् पार्थो ज्यां विकर्षश्च पाणिना। सम्प्रकर्षन् विमर्षश्च सेनाग्रं समलोडयत्॥
31तं प्रयान्तं महाबाहुं पञ्चालाः सहसोमकाः। पृष्ठतोऽनुययुः शूरा मघवन्तमिवामराः॥
32तं समेत्य महाराज तावकाः पर्यवारयन्। दुःशलश्चित्रसेनश्च कुण्डभेदी विविंशतिः॥ दुर्मुखो दुःसहश्चैव विकर्णश्च शलस्तथा। विन्दानुविन्दौ सुमुखो दीर्घबाहुः सुदर्शनः॥ वृन्दारकः सुहस्तश्च सुषेणो दीर्घलोचनः। अभयो रौद्रकर्मा च सुवर्मा दुर्विमोचनः॥
33शोभन्तो रथिनां श्रेष्ठाः सहसैन्यपदानुगाः। संयत्तः समरे वीरा भीमसेनमुपाद्रवन्॥
34तैः समन्ताद् वृतः शूरैः समरेषु महारथः। तान् समीक्ष्य तु कौन्तेयो भीमसेनः पराक्रमी। अभ्यवर्तत वेगेन सिंहः क्षुद्रमृगानिव॥
35ते महास्राणि दिव्यानि तत्र वीरा अदर्शयन्। छादयन्तः शरैर्भीमं मेघाः सूर्यमिवोदितम्॥
36स तानतीत्य वेगेन द्रोणानीकमुपाद्रवत्। अप्रतश्च गजानीकं शरवर्षैरवाकिरत्॥
37सोऽचिरेणैव कालेन तद् गजानीकमाशुगैः। दिशः सर्वाः समभ्यस्य व्यधमत् पवनात्मजः॥
38त्रासिताः शरभस्येव गर्जितेन वने मृगाः। प्राद्रवन् द्विरदाः सर्वे नदन्तो भैरवान् रवान्॥
39पुनश्चातीव वेगेन द्रोणानीकमुपाद्रवत्। तमवारयदाचार्यो वेलोद्वृत्तमिवार्णवम्॥
40ललाटेऽताड्यच्चैनं नाराचेन स्मयन्निव। ऊर्ध्वरश्मिरिवादित्यो विबभौ तेन पाण्डवः॥
41स मन्यमानस्त्वाचार्यो ममायं फाल्गुनो यथा। भीमः करिष्यते पूजामित्युवाच वृकोदरम्॥
42भीमसेन न ते शक्या प्रवेष्टुमरिवाहिनी। मामनिर्जित्य समरे शत्रुमद्य महाबल॥
43यदि ते सोऽनुजः कृष्णः प्रविष्टोऽनुमते मम। अनीकं न तु शक्यं मे प्रवेष्टुमिह वै त्वया॥
44अथ भीमस्तु तच्छुत्वा गुरोर्वाक्यमपेतभीः। क्रुद्धः प्रोवाच वै द्रोणं रक्तताप्रेक्षणस्त्वरन्॥
45तवार्जुनो नानुमते ब्रह्मबन्धो रणाजिरम्। प्रविष्टः स हि दुर्धर्षः शक्रस्यापि विशेद् बलम्॥ तेन वै परमां पूजां कुर्वता मानितो ह्यसि। नार्जुनोऽहं घृणी द्रोण भीमसेनोऽस्मि॥
46पिता नस्त्वं गुरुर्बन्धुस्तथा पुत्रास्तु ते वयम्। इति मन्यामहे सर्वे भवन्तं प्रणता स्थिताः॥
47अद्य तद्विपरीतं ते वदतोऽस्मासु दृश्यते। यदि त्वं शत्रुमात्मानं मन्यसे तत्तथास्त्विह॥
48एष ते सदृशं शत्रोः कर्म भीमः करोम्यहम्। अथोद्भाम्य गदां भीमः कालदण्डमिवान्तकः॥
49द्रोणाय व्यसृजद् राजन् स रथादवपुप्लुवे। साश्वसूतध्वजं यानं द्रोणस्यापोथयत् तदा॥
50प्रामृगाच बहून् योधान् वायुर्वृक्षानिवौजसा। तं पुनः परिवव॒स्ते तव पुत्रा रथोत्तमम्॥
51अन्यं तु रथमास्थाय द्रोणः प्रहरतां वरः। व्यूहद्वारं समासाद्य युद्धाय समुपस्थितः॥
52ततः क्रुद्धो महाराज भीमसेनः पराक्रमी। अग्रतः स्यन्दनानीकं शरवर्षैरवाकिरत्॥
53ते वध्यमानाः समरे तव पुत्रा महारथाः। भीमं भीमबला युद्धे योध्यन्ति ज्यैषिणः॥
54ततो दुःशासन क्रुद्धो रथशक्तिं समाक्षिपत्। सर्वपारसवीं तीक्ष्णां जिघांसुः पाण्डुनन्दनम्॥ आपतन्तीं महाशक्तिं तव पुत्रप्रणोदिताम्। द्विधा चिच्छेद तां भीमस्तदद्भुतमिवाभवत्॥
55अथान्यैर्विशिखैस्तीक्ष्णैः संक्रुद्धः कुण्डभेदिनम्। सुषेणं दीर्घनेत्रं च त्रिभित्रीनवधीद् बली॥ ततो वृन्दारकं वीरं कुरूणां कीर्तिवर्धनम्। पुत्राणां तव वीराणां युध्यतामवधीत् पुनः॥ अभयं रौद्रकर्माणं दुर्विमोचनमेव च। त्रिभित्रीनवधीद् भीमः पुनरेव सुतांस्तव॥ वध्यमाना महाराज पुत्रास्तव बलीयसा। भीमं प्रहरतां श्रेष्ठं समन्तात् पर्यवारयन्॥
56ते शरैर्भीमकर्माणं ववर्षः पाण्डवं युधि। मेघा इवातपापाये धाराभिर्धरणीधरम्॥
57स तद् बाणमयं वर्षमश्मवर्षमिवाचलः। प्रतीच्छन् पाण्डुदायादो न प्राव्यथत शत्रुहा॥ विन्दानुविन्दौ सहितौ सुवर्माणं च ते सुतम्। प्रहसन्नेव कौन्तेयः शरैर्निन्ये यमक्षयम्॥ ततःसुदर्शनं वीरं पुत्रं ते भरतर्षभ। विव्याध समरे तूर्ण स पपात ममार च॥ सोऽचिरेणैव कालेन तद्रथानीकमाशुगैः। दिशः सर्वाः समालोक्य व्यधमत् पाण्डुनन्दनः॥ ततो वै स्थघोषेण गर्जितेन मृगा इव। भज्यमानाश्च समरे तव पुत्रा विशाम्पते॥
58प्राद्रवन् सहसा सर्वे भीमसेनभयार्दिताः। अनुयायाच कौन्तेयः पुत्राणां ते महद् बलम्॥
59विव्याध समरे राजन् कौरवेयान् समन्ततः। वध्यमाना महाराज भीमसेनेन तावकाः॥
60त्यक्त्वा भीमं रणाजग्मुश्चोदयन्तो हयोत्तमान्। तांस्तु निर्जित्य समरे भीमसेनो महाबलः॥
61सिंहनादरवं चक्रे बाहुशब्दं च पाण्डवः। तलशब्दं च सुमहत् कृत्वा भीमो महाबलः॥
62भीषयित्वा स्थानीकं हत्वा योधान् वरान् वरान्। व्यतीत्य रथिनश्चापि द्रोणानीकमुपाद्रवत्॥
अङ्ग्रेजी
1Bhima said Riding on the chariot formerly ridden by Bharata, Ishana, Indra and Varuna, Arjuna and Krishna have proceeded to battle! They can have no fear.
2However, placing your command on my head, behold, I proceed. do not give way to grief. Returning, I shall bring you intelligence of those foremost of men.
3Sanjaya said Having thus spoken, the highly powerful Bhimasena prepared to go having over the charge of protecting Yudhishthira to Dhrishtadyumna and other friends of the Pandavas.
4The puissant Bhima then addressing Dhrishtadyumna said these words. "O mightyarmed one, it is all known to you, that Drona the mighty car-warrior.
5Is ever watchful for capturing the very virtuous king Yudhishthira. O son of Prisata, when I am gone, there should be no other duty of yours.
6Graver than that which enjoins you to look after the king-a duty which is vitally important to ourselves. King Yudhishthira, the son of Pritha, has commanded me to go. I venture not to contradict him.
7Now I am proceeding to the spot where the doomed ruler of the Sindhus is. It is my duty to carry out the commands of the very virtuous king Yudhishthira to the very letters.
8I am proceeding in the track of my brother and that intelligent scion of the Satvata race, namely Satyaki. So today, do you protect king Yudhisthira the son of Pritha in battle, exerting to the best of your prowess.
9This indeed should be your foremost duty in the course of this fight." O mighty monarch, Dhrishtadyumna then replied to Vrikodara
10“I will do, O Pritha's son, what you desire me to do. Go you with your heart at rest. Without slaying Dhrishtadyumna in battle, Drona.
11Will never succeed in humiliating king Yudhishthira the virtuous," Thereafter making the charge of protecting the royal son of Pandu over to Dhrishtadyumna.
12And saluting his superiors and elder brother, Bhima proceeded in the track of Phalguna. That son of Kunti was then, O Bharata, embraced by the virtuous king Yudhishthira.
13The latter then smelt the crown of his head and pronounced blessings on him. Then circumambulating hosts of Brahmanas gratified and worshipped with presents.
14And touching the eight kinds of auspicious articles and drinking Kailataka honey, that hero with his eyes rolling and red in intoxication, felt his strength to be doubled.
15The Vipras performed propitiatory rites for his benefit. Omens indicative of victory greeted his sight. Beholding these indications he experienced the pleasures of victory in anticipation.
16Auspicious winds began to blow indicating his success in the coming encounter. Then the mighty-armed Bhimasena covered with armour, graced with beautiful ear-rings.
17Adorned with Angadas and his hands protected with leathern gloves mounted on his car. His precious armour made of steel and adorned with gold.
18Looked beautiful like a mighty cloud fringed with streaks of lightning. Attired beautifully in yellow, red, white and sable garments.
19And with his neck protected with a neckprotector, he looked beautiful like a mass of cloud bearing the bow of Indra (rainbow). When Bhima was on the point of proceeding to battle against your troops.
20The fierce blare of the conch Panchajannya, O ruler of men, was once more heard. Hearing that dreadful blast capable of inspiring terroi into the three worlds.
21The very virtuous king Yudhishthira onca more addressing Bhima of mighty arms said "Hark the sound of the conch (water-born blown by the foremost of the Vrishni race.
22Reverberating through the terrestrial an the aerial regions! Surely Savyasachin havin been involved in great danger.
23The wilder of the mace and the discus battling with the Kurus! Surely numero auspicious omnens are today being seen by mic nerable Kunti and Drupadi and Subhadra and 1 their friends. Therefore, O Bhima, at the top your speed, proceed to the spot where hananjaya is.
24O son of Pritha, the cardinal and subsidiary uarter appear to me to be void in consequence f my unsatisfied desire to see Dhananjaya and lat hero of the Satvata race."
25Then Vrikodara was repeatedly urged on by lis elder brother, with the words “Proceed 'roceed.” Therefore o king, that highly juissant son of Pandu namely Bhimasena.
26Covering his fingers with protectors made of leather, took up his bow. Urged on by his elder brother, that brother Bhimasena devoted as he was to the interests of his brothers.
27Caused drums to be struck up. Then he blew his conch with great force and uttering his war-cries, began to twang his bow.
28With that sound, causing the hearts of his enemies to be depressed, he rushed upon the foe, assuming a dreadful aspect.
29Fleet steeds, obedient to the reins and of the foremost breed, neighing furiously, bore him. Those steeds of the fleetness of wind or the mind, were driven by Visoka himself.
30Drawing and rubbing and stretching with his hands the string of his bow, that son of Pritha began to crush and kill the vanguard of the enemy.
31Then as that mighty-armed one proceeded onwards, the Panchalas together with the Somakas, all endued with heroism, followed him from behind, like the celestials following Maghavat.
32Then, O mighty monarch, the brothers, Dussala, Chitrasena, Kundavedhi, Vivinsati, Drumukha, Dussaha, Vikarna, Sala, Vindu and Anuvindu, Sumukha, Dirghavahu, Sudarsana, Mandurakas, Suhasta, Susena, Dirghavahu, Abhaya, Raudrakaman, Suvarman and Durvimochana, approaching Bhimasena, surrounded him from all sides.
33Those foremost of car-warriors, those heroes and their following troops fighting heedfully and falling upon Bhimasena appeared highly beautiful.
34Then that mighty car-warrior endued with heroism was surrounded by those warriors. Beholding them, the son of Kunti the highly powerful Bhimasena.
35Furiously fell upon them like a lion attacking other inferior animals. Then those heroes displaying mighty weapons of celestial make.
36Covered Bhima with their arrows like the clouds covering the sun. Passing through all those divisions, Bhima then rushed against that of Drona.
37Then he poured his arrowy shower on the elephant division that was stationed in the front.
38The son of the wind-god, mangling in no time that division of elephants, with his shafts, caused it to give way in all directions. Like beasts terrified at the roar of a Sarabha in the forest.
39Those elephants began to fly away uttering distressful cries. Transgressing that division, he quickly assailed that of Drona.
40Him then the preceptor checked like the continent checking the surging waves of the ocean; and then the latter smilingly pierced the former on the forehead with a Naracha.
41Thereupon that son of Pandu appeared beautiful like the sun shooting his rays only in an upward direction. Then the Preceptor considering that, like Phalguna.
42Bhima would also worship him, addressed the latter saying-'O Bhimasena, you shall never succeed in penetrating into the host of your enemies.
43Without, in the first instance defeating myself, O mighty one, who is now your foe. It was with my permission that your younger brother, with Krishna, has penetrated into this array.
44But you shall never be able (of allowed) to enter into this division of mine." Thereupon the dauntless Bhima, hearing those words of the preceptor.
45And waxing worth, quickly replied to Drona with his eyes looking like burnished copper-"O vilest of Brahmanas, it cannot be that Arjuna has entered this array with your permission. He is invincible and is competent even to penetrate through the army of Shakra himself. It was only for honoring you that he offered you worship.
46But, O Drona, I am no lament Arjuna. I am Bhimasena your enemy. We used to regard you as our father, preceptor and friend and we were like your sons.
47Thinking thus we used to humble ourselves to you. But as you speak such words today, it seems that all that has been changed.
48If you take yourself to be our enemy, let it be as you think. Myself am Bhima and shall do towards you what should be done towards you what should be done towards a foe."
49Then Bhima whirling his mace that resembled the mace of the Destroyer, let it go, O king, at Drona; but Drona had quickly jumped down from his car.
50The mace then crushed Drona's chariot with his horses, charioteer and standard; then Bhima grinded numerous warriors, like the tempest crushing mighty trees.
51But once more your sons surrounded that foremost of car warriors. Meanwhile that foremost of smiters, Drona mounting on another car.
52Stationed himself at the gate of the array ready to fight with Bhima. O mighty monarch, thereupon the puissant Bhimasena waxing worth.
53Covered the car division that was then placed before him, with a downpour of arrows. Then those mighty car-warriors, your sons, thus wounded in battle.
54Endued as they were with great strength, fought on with Bhima, inspired with the hope of victory. Then Dushasana excited with wrath, hurled a lance at Bhima. Desirous of slaying the son of Pandu, he then threw that lance at the former-lance that was made entirely of steed and that was exceedingly sharp. Then the mighty lance hurled by your son when it was coursing towards Bhima.
55Was cut in twain by the latter and that appeared indeed very wonderful. Then the son of Pandu endued with great prowess, with three sharp arrows, slew the three warriors, Kundavedhin, Susena and Dirghanetra. Then again he slew the heroic Manduraka the bravest of your sons and the enhancer of the glory of the Kurus, then Bhima with another three arrows slew three other of your sons viz., Abhaya, Rudrakarman and Durvimochana.
56Thus slaughtered by the puissant Bhima, your sons, O mighty monarch. Once more surrounded Bhima that foremost of smiters,
57Then they poured their arrows of Pandu's son of fearful deeds like clouds drenching the mountain breast with their contents at the end of summer. Like a mountain receiving a shower of stones, the son of Pandu then received that arrowy shower and that slayer of foes was none the less worse for it. Then the son of Kunti, as if smiling, dispatched with his arrows, Vinda and Anuvinda together with Suvarman to the abode of death. Then, O foremost of the Bharatas, he pierced in battle, your heroic son Sudarsana, who fell down and died on the spot. Then in no time, the son of Pandu, casting his eyes on all directions, began to agitate that car-host with his (fierce) arrows. Then like a herd of deer, terrified at the loud clatter of ear-wheels.
58Your sons, O ruler of men, began to desert their ranks; and afflicted with the fear of Bhima, they fled with all the speed at their command.
59The son of Kunti pursued that mighty army of your sons from behind and, O king, he began to pierce the Kaurava hosts right and left.
60O mighty monarch, your soldiers then thus slaughtered by Bhima, shunning him began to fly away, urging their excellent steeds to the top of their speed.
61Vanquishing them in battle, the highly puissant Bhimasena that son of Pandu, sent up a loud war-cry and began to strike his palms against his arms.
62The mighty Bhima then having caused that great slapping sound and there by striking terror into the host of the enemy and slaying many best warriors and passing through that division, hied towards of division of Drona.
हिन्दी
1भीम ने कहा — जिस रथ पर पहले भरत, ईशान, इन्द्र और वरुण आरूढ़ हुए थे, उसी पर चढ़कर अर्जुन और कृष्ण युद्ध के लिए गए हैं! उन्हें कोई भय नहीं हो सकता।
2तथापि आपकी आज्ञा को शिरोधार्य करके, देखिए, मैं जा रहा हूँ। आप शोक के वश में न हों। लौटकर मैं आपको उन नरश्रेष्ठों का समाचार ला दूँगा।
3सञ्जय ने कहा — ऐसा कहकर महाबली भीमसेन ने युधिष्ठिर की रक्षा का भार धृष्टद्युम्न तथा पाण्डवों के अन्य मित्रों को सौंपकर जाने की तैयारी की।
4तब पराक्रमी भीम ने धृष्टद्युम्न से ये वचन कहे — “हे महाबाहो, यह सब आपको ज्ञात है कि महारथी द्रोण —
5— परम धर्मात्मा राजा युधिष्ठिर को बन्दी बनाने के लिए सदा घात लगाए रहते हैं। हे पृषतपुत्र, मेरे चले जाने पर आपका और कोई कर्तव्य न हो —
6— उस कर्तव्य से बढ़कर जो आपको राजा की रक्षा में लगाता है — वह कर्तव्य जो हमारे लिए प्राणों के समान महत्त्वपूर्ण है। पृथापुत्र राजा युधिष्ठिर ने मुझे जाने की आज्ञा दी है। उनका विरोध करने का साहस मुझमें नहीं।
7अब मैं वहाँ जा रहा हूँ जहाँ काल के मुख में पड़ा सिन्धुराज है। परम धर्मात्मा राजा युधिष्ठिर की आज्ञा का अक्षरशः पालन करना मेरा कर्तव्य है।
8मैं अपने भाई के और सात्वतवंश के उस बुद्धिमान् वीर सात्यकि के मार्ग पर जा रहा हूँ। इसलिए आज आप अपने पूरे पराक्रम से युद्ध में पृथापुत्र राजा युधिष्ठिर की रक्षा कीजिए।
9इस युद्ध के दौरान यही आपका सर्वप्रथम कर्तव्य होना चाहिए।” हे महाराज, तब धृष्टद्युम्न ने वृकोदर को उत्तर दिया —
10“हे पृथापुत्र, आप जो चाहते हैं, वही मैं करूँगा। आप निश्चिन्त मन से जाइए। युद्ध में धृष्टद्युम्न का वध किए बिना द्रोण —
11— धर्मराज युधिष्ठिर को अपमानित करने में कभी सफल न हो सकेंगे।” तत्पश्चात् पाण्डुपुत्र राजा की रक्षा का भार धृष्टद्युम्न को सौंपकर —
12— और अपने गुरुजनों तथा ज्येष्ठ भ्राता को प्रणाम करके भीम फाल्गुन के मार्ग पर चल पड़े। हे भरतवंशी, तब उन कुन्तीपुत्र को धर्मराज युधिष्ठिर ने हृदय से लगा लिया।
13फिर उन्होंने उनका मस्तक सूँघा और उन्हें आशीर्वाद दिया। तब उन्होंने ब्राह्मणों के समूहों की प्रदक्षिणा की, जो उपहारों से सन्तुष्ट और पूजित थे।
14और आठ प्रकार की मंगलमय वस्तुओं का स्पर्श करके तथा कैलातक मधु का पान करके वे वीर, जिनके नेत्र मद से घूम रहे थे और लाल हो उठे थे, अपने बल को दुगुना हुआ अनुभव करने लगे।
15विप्रों ने उनके कल्याण के लिए शान्तिकर्म किए। विजय के सूचक शकुन उनकी दृष्टि के सामने आए। इन लक्षणों को देखकर उन्होंने विजय का सुख पहले ही अनुभव कर लिया।
16आगामी संग्राम में उनकी सफलता का संकेत देती हुई मंगलकारी वायु बहने लगी। तब कवच से आच्छादित, सुन्दर कुण्डलों से सुशोभित महाबाहु भीमसेन —
17— अंगदों से अलंकृत और चमड़े के दस्तानों से सुरक्षित हाथोंवाले होकर अपने रथ पर आरूढ़ हुए। इस्पात का बना और सुवर्ण से अलंकृत उनका बहुमूल्य कवच —
18— बिजली की रेखाओं से घिरे विशाल मेघ के समान शोभा पा रहा था। पीले, लाल, श्वेत और कृष्ण वस्त्रों से सुन्दर रूप से सज्जित —
19— और कण्ठत्राण से सुरक्षित गलेवाले वे इन्द्रधनुष धारण करनेवाले मेघपुंज के समान शोभायमान लगे। जब भीम आपकी सेना के विरुद्ध युद्ध के लिए प्रस्थान करने ही वाले थे —
20— हे नरेश्वर, तब पाञ्चजन्य शंख का प्रचण्ड घोष फिर सुनाई पड़ा। तीनों लोकों में भय उत्पन्न करने में समर्थ उस भयंकर घोष को सुनकर —
21— परम धर्मात्मा राजा युधिष्ठिर ने महाबाहु भीम से फिर कहा — “सुनो, वृष्णिवंश के श्रेष्ठ पुरुष द्वारा फूँके गए उस जलज (शंख) का शब्द —
22— पृथ्वी और आकाश दोनों लोकों में गूँज रहा है! निश्चय ही सव्यसाची किसी महान् संकट में पड़ गए हैं —
23— और गदा तथा चक्र धारण करनेवाले कौरवों से जूझ रहे हैं! निश्चय ही आज पूज्या कुन्ती, द्रौपदी, सुभद्रा तथा उनके सब मित्रों को अनेक अशुभ शकुन दिखाई दे रहे होंगे। इसलिए, हे भीम, अपने पूरे वेग से वहाँ जाओ जहाँ धनञ्जय हैं।
24हे पृथापुत्र, धनञ्जय और सात्वतवंश के उस वीर को देखने की मेरी अतृप्त इच्छा के कारण मुझे समस्त दिशाएँ और विदिशाएँ शून्य प्रतीत हो रही हैं।”
25तब उनके ज्येष्ठ भ्राता ने “जाओ, जाओ” कहकर वृकोदर को बार-बार प्रेरित किया। इसलिए, हे राजन्, उन महापराक्रमी पाण्डुपुत्र भीमसेन ने —
26— चमड़े के बने दस्तानों से अपनी उँगलियाँ ढँककर अपना धनुष उठाया। अपने ज्येष्ठ भ्राता से प्रेरित होकर, अपने भाइयों के हित में सदा तत्पर रहनेवाले उन भीमसेन ने —
27— दुन्दुभियाँ बजवाईं। फिर उन्होंने बड़े वेग से अपना शंख फूँका और सिंहनाद करते हुए अपने धनुष की टंकार करने लगे।
28उस शब्द से शत्रुओं के हृदयों को अवसन्न करते हुए वे भयंकर रूप धारण करके शत्रु पर टूट पड़े।
29उत्तम जाति के, वल्गा के वश में रहनेवाले और वेगवान् घोड़े जोर से हिनहिनाते हुए उन्हें ले चले। वायु अथवा मन के समान वेगवाले वे घोड़े स्वयं विशोक द्वारा हाँके जा रहे थे।
30अपने हाथों से धनुष की प्रत्यंचा को खींचते, मलते और तानते हुए उन पृथापुत्र ने शत्रु की अग्रिम पंक्ति को कुचलना और मारना आरम्भ किया।
31तब जब वे महाबाहु आगे बढ़े, तो शौर्यसम्पन्न पाञ्चाल सोमकों सहित उनके पीछे-पीछे चले, जैसे देवता मघवान् के पीछे चलते हैं।
32तब, हे महाराज, दुःशल, चित्रसेन, कुण्डवेधी, विविंशति, द्रुमुख, दुःसह, विकर्ण, शल, विन्द और अनुविन्द, सुमुख, दीर्घबाहु, सुदर्शन, मण्डूरक, सुहस्त, सुषेण, दीर्घबाहु, अभय, रौद्रकर्मा, सुवर्मा और दुर्विमोचन — ये सब भाई भीमसेन के निकट आकर उन्हें चारों ओर से घेरकर खड़े हो गए।
33वे महारथी, वे वीर और उनकी अनुगामिनी सेनाएँ सावधानी से युद्ध करते हुए और भीमसेन पर टूट पड़ते हुए अत्यन्त शोभायमान लगे।
34तब शौर्यसम्पन्न वे महारथी उन योद्धाओं से घिर गए। उन्हें देखकर महाबली कुन्तीपुत्र भीमसेन —
35— उन पर इस प्रकार क्रुद्ध होकर टूट पड़े, जैसे सिंह छोटे पशुओं पर आक्रमण करता है। तब वे वीर दिव्य निर्माणवाले महान् अस्त्रों का प्रदर्शन करते हुए —
36— भीम को अपने बाणों से इस प्रकार ढँक दिया, जैसे मेघ सूर्य को ढँक लेते हैं। उन सब सेनाओं को पार करके भीम तब द्रोण की सेना पर टूट पड़े।
37फिर उन्होंने सामने खड़ी गजसेना पर अपनी बाणवर्षा की।
38वायुपुत्र ने क्षणभर में ही अपने बाणों से उस गजसेना को छिन्न-भिन्न करके उसे चारों दिशाओं में भगा दिया। जैसे वन में शरभ की गर्जना से भयभीत पशु भागते हैं —
39— वैसे ही वे हाथी आर्तनाद करते हुए भागने लगे। उस सेना को पार करके उन्होंने शीघ्र ही द्रोण की सेना पर आक्रमण किया।
40तब आचार्य ने उन्हें इस प्रकार रोका, जैसे तट समुद्र की उमड़ती लहरों को रोकता है; और फिर आचार्य ने मुस्कुराते हुए एक नाराच से उनके ललाट को बींध डाला।
41इससे वे पाण्डुपुत्र उस सूर्य के समान शोभायमान दिखाई दिए, जो केवल ऊपर की ओर अपनी किरणें फेंक रहा हो। तब आचार्य ने यह सोचकर कि फाल्गुन की भाँति —
42— भीम भी उनकी पूजा करेंगे, उनसे कहा — ‘हे भीमसेन, तुम अपने शत्रुओं की सेना में प्रवेश करने में कभी सफल न हो सकोगे —
43— जब तक, हे महाबली, पहले मुझे परास्त न कर लो, जो इस समय तुम्हारा शत्रु हूँ। मेरी ही अनुमति से तुम्हारा छोटा भाई कृष्ण के साथ इस व्यूह में प्रविष्ट हुआ है।
44किन्तु तुम मेरी इस सेना में कभी प्रवेश नहीं कर सकोगे।” तब निर्भय भीम ने आचार्य के ये वचन सुनकर —
45— और क्रोध से भरकर, तपे हुए ताँबे के समान लाल नेत्रोंवाले होकर द्रोण को तत्काल उत्तर दिया — “हे ब्राह्मणाधम, यह नहीं हो सकता कि अर्जुन ने आपकी अनुमति से इस व्यूह में प्रवेश किया हो। वह अजेय है और स्वयं शक्र की सेना को भी भेदने में समर्थ है। उसने केवल आपका सम्मान करने के लिए ही आपकी पूजा की थी।
46किन्तु, हे द्रोण, मैं अर्जुन नहीं हूँ। मैं भीमसेन हूँ, आपका शत्रु। हम आपको अपना पिता, गुरु और मित्र मानते आए हैं और हम आपके पुत्रों के समान थे।
47यही सोचकर हम आपके सामने विनम्र होते रहे। किन्तु आज आप जैसे वचन कह रहे हैं, उससे जान पड़ता है कि वह सब बदल चुका है।
48यदि आप अपने को हमारा शत्रु मानते हैं, तो जैसा आप समझें वैसा ही हो। मैं भीम हूँ और आपके साथ वही करूँगा जो शत्रु के साथ किया जाना चाहिए।”
49तब भीम ने संहारकर्ता यमराज की गदा के समान अपनी गदा घुमाकर, हे राजन्, उसे द्रोण पर छोड़ा; किन्तु द्रोण शीघ्र ही अपने रथ से कूद पड़े थे।
50उस गदा ने द्रोण के रथ को घोड़ों, सारथि और ध्वजा सहित चूर-चूर कर दिया; फिर भीम ने अनेक योद्धाओं को इस प्रकार पीस डाला, जैसे प्रचण्ड आँधी विशाल वृक्षों को तोड़ डालती है।
51किन्तु आपके पुत्रों ने फिर उस महारथी को घेर लिया। इसी बीच प्रहारकर्ताओं में श्रेष्ठ द्रोण दूसरे रथ पर आरूढ़ होकर —
52— भीम से युद्ध करने के लिए तैयार होकर व्यूह के द्वार पर जा खड़े हुए। हे महाराज, तब क्रोध से भरे पराक्रमी भीमसेन ने —
53— अपने सामने खड़ी उस रथसेना को बाणों की वर्षा से ढँक दिया। तब युद्ध में इस प्रकार घायल हुए आपके वे महारथी पुत्र —
54— महान् बल से सम्पन्न होने के कारण विजय की आशा से प्रेरित होकर भीम से जूझते रहे। तब क्रोध से भरे दुःशासन ने भीम पर एक शक्ति फेंकी। पाण्डुपुत्र का वध करने की इच्छा से उसने उन पर वह शक्ति चलाई — वह शक्ति पूर्णतया इस्पात की बनी और अत्यन्त तीक्ष्ण थी। किन्तु आपके पुत्र द्वारा फेंकी गई वह महती शक्ति जब भीम की ओर जा रही थी —
55— तब भीम ने उसे बीच में ही दो टुकड़ों में काट डाला और यह वास्तव में अत्यन्त आश्चर्यजनक जान पड़ा। तब महापराक्रमी पाण्डुपुत्र ने तीन तीक्ष्ण बाणों से कुण्डवेधी, सुषेण और दीर्घनेत्र — इन तीन योद्धाओं का वध किया। फिर उन्होंने आपके पुत्रों में सबसे वीर और कुरुवंश की कीर्ति बढ़ानेवाले पराक्रमी मण्डूरक को मार डाला; फिर भीम ने अन्य तीन बाणों से आपके तीन और पुत्रों — अभय, रुद्रकर्मा और दुर्विमोचन — का वध किया।
56हे महाराज, पराक्रमी भीम द्वारा इस प्रकार संहार किए जाने पर भी आपके पुत्रों ने प्रहारकर्ताओं में श्रेष्ठ उन भीम को फिर घेर लिया।
57तब उन्होंने भयंकर कर्म करनेवाले पाण्डुपुत्र पर अपने बाण इस प्रकार बरसाए, जैसे ग्रीष्म के अन्त में मेघ अपने जल से पर्वत के वक्षःस्थल को भिगो देते हैं। जैसे पर्वत पत्थरों की वर्षा को झेल लेता है, वैसे ही पाण्डुपुत्र ने उस बाणवर्षा को झेल लिया और उन शत्रुसंहारक का कुछ भी न बिगड़ा। तब कुन्तीपुत्र ने मानो मुस्कुराते हुए अपने बाणों से विन्द और अनुविन्द को सुवर्मा सहित यमलोक भेज दिया। फिर, हे भरतश्रेष्ठ, उन्होंने युद्ध में आपके वीर पुत्र सुदर्शन को बींध डाला, जो वहीं गिरकर मर गया। तब क्षणभर में ही पाण्डुपुत्र ने सब दिशाओं में दृष्टि दौड़ाकर अपने (प्रचण्ड) बाणों से उस रथसेना को विचलित करना आरम्भ किया। तब रथचक्रों की भीषण घरघराहट से भयभीत मृगों के झुण्ड के समान —
58— हे नरेश्वर, आपके पुत्र अपनी पंक्तियाँ छोड़ने लगे; और भीम के भय से पीड़ित होकर वे अपनी पूरी शक्ति से भाग खड़े हुए।
59कुन्तीपुत्र ने आपके पुत्रों की उस विशाल सेना का पीछे से पीछा किया और, हे राजन्, वे कौरव सेनाओं को दाएँ-बाएँ बींधने लगे।
60हे महाराज, भीम द्वारा इस प्रकार संहार किए जाते हुए आपके सैनिक उन्हें छोड़कर, अपने उत्तम घोड़ों को पूरे वेग से हाँकते हुए भागने लगे।
61युद्ध में उन्हें परास्त करके महापराक्रमी पाण्डुपुत्र भीमसेन ने ऊँचे स्वर में सिंहनाद किया और अपनी भुजाओं पर ताल ठोकने लगे।
62तब पराक्रमी भीम उस महान् ताल-ध्वनि से शत्रुसेना में आतंक उत्पन्न करके और अनेक श्रेष्ठ योद्धाओं का वध करके, उस सेना को पार करते हुए द्रोण की सेना की ओर बढ़े।
नेपाली
1भीमले भने — जुन रथमा पहिले भरत, ईशान, इन्द्र र वरुण आरूढ भएका थिए, त्यसैमा चढेर अर्जुन र कृष्ण युद्धका लागि गएका छन्! तिनीहरूलाई कुनै भय हुन सक्दैन।
2तथापि तपाईंको आज्ञालाई शिरोधार्य गरेर, हेर्नुहोस्, म जाँदै छु। तपाईं शोकको वशमा नपर्नुहोस्। फर्केर म तपाईंलाई ती नरश्रेष्ठहरूको समाचार ल्याइदिनेछु।
3सञ्जयले भने — यसो भनेर महाबली भीमसेनले युधिष्ठिरको रक्षाको भार धृष्टद्युम्न तथा पाण्डवहरूका अन्य मित्रहरूलाई सुम्पेर जाने तयारी गरे।
4तब पराक्रमी भीमले धृष्टद्युम्नलाई यी वचन भने — “हे महाबाहु, यो सबै तपाईंलाई थाहा छ कि महारथी द्रोण —
5— परम धर्मात्मा राजा युधिष्ठिरलाई बन्दी बनाउन सधैँ ढुकिरहेका छन्। हे पृषतपुत्र, म गएपछि तपाईंको अरू कुनै कर्तव्य नहोस् —
6— त्यस कर्तव्यभन्दा बढी जसले तपाईंलाई राजाको रक्षामा लगाउँछ — त्यो कर्तव्य जो हाम्रा लागि प्राणसमान महत्त्वपूर्ण छ। पृथापुत्र राजा युधिष्ठिरले मलाई जाने आज्ञा दिनुभएको छ। उहाँको विरोध गर्ने साहस ममा छैन।
7अब म त्यहाँ जाँदै छु जहाँ कालको मुखमा परेको सिन्धुराज छ। परम धर्मात्मा राजा युधिष्ठिरको आज्ञाको अक्षरशः पालन गर्नु मेरो कर्तव्य हो।
8म आफ्नो भाइको र सात्वतवंशका ती बुद्धिमान् वीर सात्यकिको मार्गमा जाँदै छु। त्यसैले आज तपाईं आफ्नो पूरा पराक्रमले युद्धमा पृथापुत्र राजा युधिष्ठिरको रक्षा गर्नुहोस्।
9यस युद्धको क्रममा यही तपाईंको सर्वप्रथम कर्तव्य हुनुपर्छ।” हे महाराज, तब धृष्टद्युम्नले वृकोदरलाई उत्तर दिए —
10“हे पृथापुत्र, तपाईं जे चाहनुहुन्छ, त्यही म गर्नेछु। तपाईं निश्चिन्त मनले जानुहोस्। युद्धमा धृष्टद्युम्नको वध नगरी द्रोण —
11— धर्मराज युधिष्ठिरलाई अपमानित गर्न कहिल्यै सफल हुनेछैनन्।” त्यसपछि पाण्डुपुत्र राजाको रक्षाको भार धृष्टद्युम्नलाई सुम्पेर —
12— र आफ्ना गुरुजन तथा ज्येष्ठ दाजुलाई प्रणाम गरेर भीम फाल्गुनको मार्गमा हिँडे। हे भरतवंशी, तब ती कुन्तीपुत्रलाई धर्मराज युधिष्ठिरले अङ्गालोमा लिए।
13अनि तिनले तिनको शिर सुँघे र आशीर्वाद दिए। तब तिनले ब्राह्मणहरूका समूहको परिक्रमा गरे, जो उपहारले सन्तुष्ट र पूजित थिए।
14र आठ प्रकारका मङ्गलमय वस्तुको स्पर्श गरेर तथा कैलातक मधुको पान गरेर ती वीर, जसका आँखा मदले घुमिरहेका र राता भएका थिए, आफ्नो बल दोब्बर भएको अनुभव गर्न थाले।
15विप्रहरूले तिनको कल्याणका लागि शान्तिकर्म गरे। विजयका सूचक शकुन तिनको दृष्टिसामु आए। यी लक्षण देखेर तिनले विजयको सुख पहिल्यै अनुभव गरे।
16आगामी सङ्ग्राममा तिनको सफलताको सङ्केत दिँदै मङ्गलकारी वायु बहन थाल्यो। तब कवचले आच्छादित, सुन्दर कुण्डलले सुशोभित महाबाहु भीमसेन —
17— अङ्गदले अलंकृत र छालाका पन्जाले सुरक्षित हात भएर आफ्नो रथमा आरूढ भए। इस्पातको बनेको र सुवर्णले अलंकृत तिनको बहुमूल्य कवच —
18— बिजुलीका रेखाले घेरिएको विशाल मेघजस्तै शोभा पाइरहेको थियो। पहेँलो, रातो, सेतो र कालो वस्त्रले सुन्दर रूपमा सजिएका —
19— र कण्ठत्राणले सुरक्षित घाँटी भएका तिनी इन्द्रधनुष धारण गर्ने मेघपुञ्जजस्तै शोभायमान देखिए। जब भीम तपाईंको सेनाविरुद्ध युद्धका लागि प्रस्थान गर्नै लागेका थिए —
20— हे नरेश्वर, तब पाञ्चजन्य शङ्खको प्रचण्ड घोष फेरि सुनियो। तीनै लोकमा भय उत्पन्न गर्न समर्थ त्यस भयङ्कर घोष सुनेर —
21— परम धर्मात्मा राजा युधिष्ठिरले महाबाहु भीमलाई फेरि भने — “सुन, वृष्णिवंशका श्रेष्ठ पुरुषले फुकेको त्यस जलज (शङ्ख)को शब्द —
22— पृथ्वी र आकाश दुवै लोकमा गुन्जिरहेको छ! निश्चय नै सव्यसाची कुनै महान् सङ्कटमा परेका छन् —
23— र गदा तथा चक्र धारण गर्नेहरू कौरवहरूसँग जुधिरहेका छन्! निश्चय नै आज पूज्य कुन्ती, द्रौपदी, सुभद्रा तथा तिनका सबै मित्रहरूले अनेक अशुभ शकुन देखिरहेका होलान्। त्यसैले, हे भीम, आफ्नो पूरा वेगले त्यहाँ जाऊ जहाँ धनञ्जय छन्।
24हे पृथापुत्र, धनञ्जय र सात्वतवंशका ती वीरलाई देख्ने मेरो अतृप्त इच्छाका कारण मलाई सम्पूर्ण दिशा र विदिशा शून्य प्रतीत भइरहेका छन्।”
25तब तिनका ज्येष्ठ दाजुले “जाऊ, जाऊ” भन्दै वृकोदरलाई बारम्बार प्रेरित गरे। त्यसैले, हे राजन्, ती महापराक्रमी पाण्डुपुत्र भीमसेनले —
26— छालाका बनेका पन्जाले आफ्ना औँला छोपेर आफ्नो धनुष उठाए। आफ्ना ज्येष्ठ दाजुबाट प्रेरित भई, आफ्ना भाइहरूको हितमा सधैँ तत्पर रहने ती भीमसेनले —
27— दुन्दुभिहरू बजाउन लगाए। अनि तिनले ठूलो वेगले आफ्नो शङ्ख फुके र सिंहनाद गर्दै आफ्नो धनुषको टङ्कार गर्न थाले।
28त्यस शब्दले शत्रुहरूका हृदय अवसन्न पार्दै तिनी भयङ्कर रूप धारण गरेर शत्रुमाथि जाइलागे।
29उत्तम जातका, लगामको वशमा रहने र वेगवान् घोडाहरू जोडले हिनहिनाउँदै तिनलाई लिएर हिँडे। वायु अथवा मनसमान वेग भएका ती घोडाहरू स्वयं विशोकद्वारा हाँकिँदै थिए।
30आफ्ना हातले धनुषको प्रत्यञ्चालाई तान्दै, मल्दै र ताँदो कस्दै ती पृथापुत्रले शत्रुको अग्रिम पङ्क्तिलाई कुल्चन र मार्न सुरु गरे।
31तब जब ती महाबाहु अगाडि बढे, तब शौर्यसम्पन्न पाञ्चालहरू सोमकहरूसहित तिनको पछिपछि लागे, जसरी देवताहरू मघवान्को पछि लाग्छन्।
32तब, हे महाराज, दुःशल, चित्रसेन, कुण्डवेधी, विविंशति, द्रुमुख, दुःसह, विकर्ण, शल, विन्द र अनुविन्द, सुमुख, दीर्घबाहु, सुदर्शन, मण्डूरक, सुहस्त, सुषेण, दीर्घबाहु, अभय, रौद्रकर्मा, सुवर्मा र दुर्विमोचन — यी सबै भाइ भीमसेनको नजिक आएर तिनलाई चारैतिरबाट घेरेर उभिए।
33ती महारथीहरू, ती वीरहरू र तिनीहरूका अनुगामी सेनाहरू सावधानीपूर्वक युद्ध गर्दै र भीमसेनमाथि जाइलाग्दै अत्यन्त शोभायमान देखिए।
34तब शौर्यसम्पन्न ती महारथी ती योद्धाहरूले घेरिए। तिनीहरूलाई देखेर महाबली कुन्तीपुत्र भीमसेन —
35— तिनीहरूमाथि यसरी क्रुद्ध भई जाइलागे, जसरी सिंहले साना पशुहरूमाथि आक्रमण गर्छ। तब ती वीरहरूले दिव्य निर्माणयुक्त महान् अस्त्रहरूको प्रदर्शन गर्दै —
36— भीमलाई आफ्ना बाणले यसरी छोपिदिए, जसरी मेघले सूर्यलाई छोप्छ। ती सबै सेना पार गरेर भीम तब द्रोणको सेनामाथि जाइलागे।
37अनि तिनले सामु उभिएको गजसेनामाथि आफ्नो बाणवर्षा गरे।
38वायुपुत्रले क्षणभरमै आफ्ना बाणले त्यो गजसेनालाई छिन्नभिन्न पारेर चारै दिशामा भगाइदिए। जसरी वनमा शरभको गर्जनले भयभीत पशुहरू भाग्छन् —
39— त्यसै गरी ती हात्तीहरू आर्तनाद गर्दै भाग्न थाले। त्यस सेनालाई पार गरेर तिनले शीघ्र नै द्रोणको सेनामाथि आक्रमण गरे।
40तब आचार्यले तिनलाई यसरी रोके, जसरी किनारले समुद्रका उर्लिने छालहरूलाई रोक्छ; अनि आचार्यले मुस्कुराउँदै एउटा नाराचले तिनको निधार छेडिदिए।
41यसले ती पाण्डुपुत्र त्यस सूर्यजस्तै शोभायमान देखिए, जसले केवल माथितिर आफ्ना किरण फालिरहेको होस्। तब आचार्यले यो सोचेर कि फाल्गुनझैँ —
42— भीमले पनि तिनको पूजा गर्नेछन्, तिनलाई भने — ‘हे भीमसेन, तिमी आफ्ना शत्रुहरूको सेनामा प्रवेश गर्न कहिल्यै सफल हुनेछैनौ —
43— जबसम्म, हे महाबली, पहिले मलाई परास्त गर्दैनौ, जो यस समय तिम्रो शत्रु हुँ। मेरै अनुमतिले तिम्रो कान्छो भाइ कृष्णसँगै यस व्यूहमा प्रवेश गरेको हो।
44तर तिमी मेरो यस सेनामा कहिल्यै प्रवेश गर्न सक्नेछैनौ।” तब निर्भय भीमले आचार्यका यी वचन सुनेर —
45— र क्रोधले भरिएर, तातेको तामाजस्तै राता आँखा भएर द्रोणलाई तुरुन्तै उत्तर दिए — “हे ब्राह्मणाधम, यो हुनै सक्दैन कि अर्जुनले तपाईंको अनुमतिले यस व्यूहमा प्रवेश गरेको होस्। ऊ अजेय छ र स्वयं शक्रको सेनालाई पनि भेद्न समर्थ छ। उसले केवल तपाईंको सम्मान गर्नकै लागि तपाईंको पूजा गरेको थियो।
46तर, हे द्रोण, म अर्जुन होइनँ। म भीमसेन हुँ, तपाईंको शत्रु। हामीले तपाईंलाई आफ्नो पिता, गुरु र मित्र मान्दै आएका छौँ र हामी तपाईंका पुत्रसमान थियौँ।
47यही सोचेर हामी तपाईंको सामु विनम्र भइरह्यौँ। तर आज तपाईंले जस्ता वचन भन्दै हुनुहुन्छ, त्यसबाट थाहा हुन्छ कि त्यो सबै बदलिसकेको छ।
48यदि तपाईं आफूलाई हाम्रो शत्रु ठान्नुहुन्छ भने जस्तो तपाईं ठान्नुहुन्छ त्यस्तै होस्। म भीम हुँ र तपाईंसँग त्यही गर्नेछु जो शत्रुसँग गरिनुपर्छ।”
49तब भीमले संहारकर्ता यमराजको गदाजस्तै आफ्नो गदा घुमाएर, हे राजन्, त्यसलाई द्रोणमाथि छोडे; तर द्रोण शीघ्र नै आफ्नो रथबाट हामफालिसकेका थिए।
50त्यस गदाले द्रोणको रथलाई घोडा, सारथि र ध्वजासहित चूरचूर पारिदियो; अनि भीमले अनेक योद्धाहरूलाई यसरी पिसिदिए, जसरी प्रचण्ड आँधीले विशाल रूखहरू भाँचिदिन्छ।
51तर तपाईंका पुत्रहरूले फेरि ती महारथीलाई घेरे। यसैबीच प्रहारकर्ताहरूमध्ये श्रेष्ठ द्रोण अर्को रथमा आरूढ भई —
52— भीमसँग युद्ध गर्न तयार भई व्यूहको ढोकामा गएर उभिए। हे महाराज, तब क्रोधले भरिएका पराक्रमी भीमसेनले —
53— आफ्नो सामु उभिएको त्यो रथसेनालाई बाणको वर्षाले छोपिदिए। तब युद्धमा यसरी घाइते भएका तपाईंका ती महारथी पुत्रहरू —
54— महान् बलले सम्पन्न भएकाले विजयको आशाबाट प्रेरित भई भीमसँग जुधिरहे। तब क्रोधले भरिएका दुःशासनले भीममाथि एउटा शक्ति फ्याँके। पाण्डुपुत्रको वध गर्ने इच्छाले उसले तिनीमाथि त्यो शक्ति चलायो — त्यो शक्ति पूर्णतया इस्पातको बनेको र अत्यन्त तीक्ष्ण थियो। तर तपाईंका पुत्रले फ्याँकेको त्यो महान् शक्ति जब भीमतिर गइरहेको थियो —
55— तब भीमले त्यसलाई बीचमै दुई टुक्रा पारेर काटिदिए र यो वास्तवमै अत्यन्त आश्चर्यजनक लाग्यो। तब महापराक्रमी पाण्डुपुत्रले तीन तीक्ष्ण बाणले कुण्डवेधी, सुषेण र दीर्घनेत्र — यी तीन योद्धाको वध गरे। अनि तिनले तपाईंका पुत्रहरूमध्ये सबभन्दा वीर र कुरुवंशको कीर्ति बढाउने पराक्रमी मण्डूरकलाई मारिदिए; अनि भीमले अरू तीन बाणले तपाईंका अरू तीन पुत्र — अभय, रुद्रकर्मा र दुर्विमोचन — को वध गरे।
56हे महाराज, पराक्रमी भीमद्वारा यसरी संहार गरिँदा पनि तपाईंका पुत्रहरूले प्रहारकर्ताहरूमध्ये श्रेष्ठ ती भीमलाई फेरि घेरे।
57तब तिनीहरूले भयङ्कर कर्म गर्ने पाण्डुपुत्रमाथि आफ्ना बाण यसरी बर्साए, जसरी ग्रीष्मको अन्त्यमा मेघहरूले आफ्नो जलले पर्वतको छाती भिजाइदिन्छन्। जसरी पर्वतले ढुङ्गाको वर्षा सहन्छ, त्यसै गरी पाण्डुपुत्रले त्यो बाणवर्षा सहे र ती शत्रुसंहारकको केही पनि बिग्रेन। तब कुन्तीपुत्रले मानौँ मुस्कुराउँदै आफ्ना बाणले विन्द र अनुविन्दलाई सुवर्मासहित यमलोक पठाइदिए। अनि, हे भरतश्रेष्ठ, तिनले युद्धमा तपाईंका वीर पुत्र सुदर्शनलाई छेडिदिए, जो त्यहीँ ढलेर मरे। तब क्षणभरमै पाण्डुपुत्रले सबै दिशामा दृष्टि दौडाएर आफ्ना (प्रचण्ड) बाणले त्यस रथसेनालाई विचलित पार्न सुरु गरे। तब रथचक्रको भीषण घर्घराहटले भयभीत मृगहरूको बथानझैँ —
58— हे नरेश्वर, तपाईंका पुत्रहरू आफ्ना पङ्क्ति छोड्न थाले; र भीमको भयले पीडित भई तिनीहरू आफ्नो पूरा शक्तिले भागे।
59कुन्तीपुत्रले तपाईंका पुत्रहरूको त्यो विशाल सेनालाई पछाडिबाट लखेटे र, हे राजन्, तिनले कौरव सेनाहरूलाई दायाँबायाँ छेड्न थाले।
60हे महाराज, भीमद्वारा यसरी संहार गरिँदै गरेका तपाईंका सैनिकहरू तिनलाई छोडेर, आफ्ना उत्तम घोडाहरूलाई पूरा वेगले हाँक्दै भाग्न थाले।
61युद्धमा तिनीहरूलाई परास्त गरेर महापराक्रमी पाण्डुपुत्र भीमसेनले उच्च स्वरमा सिंहनाद गरे र आफ्ना पाखुरामा ताल ठोक्न थाले।
62तब पराक्रमी भीम त्यस महान् तालध्वनिले शत्रुसेनामा आतङ्क उत्पन्न गरेर र अनेक श्रेष्ठ योद्धाहरूको वध गरेर, त्यस सेनालाई पार गर्दै द्रोणको सेनातर्फ बढे।