जयद्रथ-वध पर्व — घोर युद्ध
खण्ड 5 — द्रोण पर्व · अध्याय 124
संस्कृत
1धृतराष्ट्र उवाच किं तस्यां मम सेनायां नासन् केचिन्महारथाः। ये तथा सात्यकिं यान्तं नैवाघ्नन् नाष्यवारयन्॥
2एको हि समरे कर्म कृतवान् सत्यविक्रमः। शक्रतुल्यबलो युद्धे महेन्द्रो दानवेष्विव॥
3अथवा शून्यमासीत् तद्येन यातः स सात्यकिः। हतभूयिष्ठमथवा येन यातः स सात्यकिः॥
4न सन्ति तस्मात् पुत्रा यत् कृतं वृष्णिवीरेण कर्म शंससि मे रणे। नैतदुत्सहते कर्तु कर्म शक्रोऽपि संजय॥
5संजय उवाच अश्रद्धेयमचिन्यं च कर्म तस्य महात्मनः। वृष्णयन्धकप्रवीरस्य श्रुत्वा मे व्यथितं मनः॥
6मे यथा संजय भाषसे। एको वै बहुला: सेनाः प्रामृद्गत् सत्यविक्रमः॥
7कथं च युध्यमानानामपक्रान्तो महात्मनाम्। एको बहूनां शैनेयस्तन्ममाचक्ष्व संजय॥
8राजन् सेनासमुद्योगो रथनागाश्वपत्तिमान्। तुमुलस्तव सैन्यानां युगान्तसदृशोऽभवत्॥
9आहूतेषु समूहेषु तव सैन्यस्य मानद। नाभूल्लोके समः कश्चित् समूह इति मे मतिः॥
10तत्र देवास्त्वभाषन्त चारणाश्च समागताः। एतदन्ताः समूहा वै भविष्यन्ति महीतले॥
11।
12न च वैतादृशो व्यूह आसीत् कश्चिद् विशाम्पते। यादृग् जयद्रथवधे द्रोणेन विहितोऽभवत्॥
13चण्डवातविभिन्नानां समुद्राणामिव खनः। रणेऽभवद् बलौघानामन्योन्यमभिधावताम्॥
14तबले पाण्डवानां च सहस्त्राणि शतानि च॥
15संरब्धानां प्रवीराणां समरे दृढकर्मणाम्। तत्रासीत् सुमहाशब्दस्तुमुलो लोमहर्षणः॥
16अथाक्रन्दद् भीमसेनो धृष्टद्युम्नश्च मारिष। नकुलः सहदेवश्च धर्मराजश्च पाण्डवः॥ आगच्छत प्रहरत दुतं विपरिधावत। प्रविष्टावरिसेनां हि वीरौ माधवपाण्डवौ॥
17यथा सुखेन गच्छेतां जयद्रथ वधं प्रति। तथा प्रकुरुत क्षिप्रमिति सैन्यान्यचोदयन्॥ तयोरभावे कुरवः कृतार्थाः स्युर्वयं जिताः। ते यूयं सहिता भूत्वा तूर्णमेव बलार्णवम्॥ क्षोभयध्वं महावेगा: पवनः सागरं यथा।
18प्रियान्।
19भीमसेनेन ते राजन् पाञ्चाल्येन च नोदिताः॥ आजघ्नुः कौरवान् संख्ये त्यक्त्वासूनात्मनः
20तस्मिन् सुतुमले युद्धे वर्तमाने भयावहे॥ जित्वा सर्वाणि सैन्यानि प्रायात् सात्यकिरर्जुनम्। कवचानां प्रभास्ता सूर्यरश्मिविराजिताः॥ दृष्टीः संख्ये सैनिकानां प्रतिजघ्नुः समन्ततः। तथा प्रयतमानानां पाण्डवानां महात्मनाम्॥ दुर्योधनो महाराज व्यगाहत महद् वलम्। स संनिपातस्तुमुलस्तेषां तस्य च भारत॥ अभवत् सर्वभूतानामभावकरणो महान्।
21धृतराष्ट्र उवाच कथा यातेषु सैन्येषु तथा कृच्छ्रगत: स्वयम्॥ कचिद् दुर्योधनः सूत नाकार्षीत् पृष्ठतो रणम्।
22एकस्य च बहूनां च संनिपातो महाहवे॥ विशेषतो नरपतेर्विषमः प्रतिभाति मे।
23सोऽत्यन्तसुखसंवृद्धो लक्षम्या लोकस्य चेश्वरः॥ एकोबहून् समासाद्य कचिन्नासीत् पराङ्मुखः।
24संजय उवाच राजन् संग्राममाश्चर्य तव पुत्रस्य भारत॥ एकस्य बहुभिः सार्ध शृणुष्व गदतो मम।
25दुर्योधनेन समरे पृतना पाण्डवी रणे॥ नलिनी द्विरदेनेव समन्तात् प्रतिलोडिता।
26ततस्तां प्रहितां सेनां दृष्ट्वा पुत्रेण ते नृप॥ भीमसेनपुरोगास्तं पञ्चालाः समुपाद्रवन्।
27स भीमसेनं दशभिः शरैर्विव्याध पाण्डवम्॥ त्रिभिस्त्रिभिर्यमौ वीरौ धर्मराजं च सप्तभिः।
28विराटद्रुपदौ षड्भिः शतेन च शिखण्डिनम्॥ धृष्टद्युम्नं च विंशत्या द्रौपदेयांस्त्रिभिस्त्रिभिः।
29शतशश्चापरान् योधान् सद्विपांश्च रथान् रणे॥ शरैरवचकर्ताग्रैः क्रुद्धोऽन्तक इव प्रजाः।
30समरे जनाः।
31न संदधन् विमुञ्चन् वा मण्डलीकृतकार्मुकः॥३ :॥ अदृश्यत रिपून निघ्नञ्छिक्षयास्त्रबलेन च।
32तस्य तान् निघ्नतः शत्रून् हेमपृष्ठं महद्धनुः॥ अजस्रं मण्डलीभूतं ददृशुः
33ततो युधिष्ठिरो राजा भल्लाभ्यामच्छिनद् धनुः॥ तव पुत्रस्य कौरव्य यतमानस्य संयुगे।
34विव्याध चैनं दशभिः सम्यगस्तैः शरोत्तमैः॥ वर्म चाशु समासाद्य ते भित्त्वा क्षितिमाविशन्।
35ततः प्रमुदिताः पार्थाः परिवर्युधिष्ठिरम्॥ यथा वृत्रवधे देवाः पुरा शक्र महर्षयः।
36ततोऽन्यद् धनुरादाय तव पुत्रः प्रतापवान्॥ तिष्ठ तिष्ठेति राजानं ब्रुवन् पाण्डवमभ्ययात्।
37तमायान्तमभिप्रेक्ष्य तव पुत्रं महामृधे॥ प्रत्युद्ययुः समुदिताः पञ्चाला जयगृद्धिनः।
38तान् द्रोणः प्रतिजाग्राह परीप्सन् युधि पाण्डवम्॥ चण्डवातोद्भुतान् मेघान् गिरिरम्बुमुचो यथा।
39तत्र राजन् महानासीत् संग्रामो लोमहर्षणः॥ पाण्डवानां महाबाहो तावकानां च संयुगे।
40रुद्रस्याक्रीडसदृशः संहारः सर्वदेहिनाम्॥ ततः शब्दो महानासीत् पुनर्येन धनंजयः।
41अतीव सर्वशब्देभ्यो लोमहर्षकरः प्रभो॥ अर्जुनस्य महाबाहो तावकानां च धन्विनाम्।
42मध्ये भारतसैन्यस्य माधवस्य महारणे॥ द्रोणस्यापि परैः सार्ध व्यूहद्वारे महारणे।
43एवमेष क्षयो वृत्तः पृथिव्यां पृथिवीपते। क्रुद्धेऽर्जुने तथा द्रोणे सात्वते च महारथे॥
अङ्ग्रेजी
1Dhritarastra said Was there then, O Sanjaya, no mighty carwarrior in my entire army who could resist or slay Satyaki as he proceeded forward?
2Of indomitable prowess and possessed of strength equal to that of Indra himself, singlehanded he achieved feats amidst my troops like Indra achieving feats amidst the Danavas.
3Perhaps the track through which Satyaki passed was empty. Possessed of prowess in the true sense of the term, he alone has crushed numerous hosts, of mine.
4Tell me O Sanjaya, how the single-handed grandson Sini passed through that host of mine, which was fighting vigorously against him?
5Sanjaya said O monarch, the exertion and din that were then made by your troops, O king, teeming with cars, elephants, foot-soldiers, resembled that which occurs at the end of a Yuga.
60 bestower of honour, when your assembled host daily increased in numerical strength before, I thought that another muster like that of your army had never been on earth.
7The Gods and the Charanas that then came there said, "this muster will be the last of its kind on the earth."
8O king, the array, which was formed by Drona in view of a slaughter of Jayadratha, was such that its equal had never been formed on the face of the earth.
9Then the din that was made by the armies as they rushed to battle with one another, was as tremendous as one created by the ocean agitated with the vehemence of a mighty tempest.
10In those two assembled hosts of the Pandavas and the Kurus, O foremost of men,
11innumerable rulers of earth, numbering by hundred and thousand, were enrolled.
12Horripilating, dreadful and deafening was the uproar set up by those enraged heroes of resolute deeds, as they proceeded to battle.
13Then Bhimasena, Dhrishtadyumna, Nakula, Sahadeva, the virtuous king Yudhishthira, O sire, exclaimed sayingपार्थिवानां समेतानां बहून्यासन् नरोत्तम।
14"Come, strike, rush quickly; the two heroes, scion of Madhu's race and the son of Pandu, have entered into the Kuru army.
15Do you so act, as they may proceed easily towards the chariot of Jayadratha. Speaking thus, they urged their troops on.
16(They again said)-"If those two heroes be slain, then the Kurus will have their objects fulfilled and we shall be defeated. Therefore do you united exert yourselves for agitating this host, like the tempest of tremendous vehemence agitating the ocean. O king, urged on by the Panchala prince and by Bhimasena.
17They fell to slaughter the Kurus thoroughly disregarding their own dear lives. Possessed of i great energy, all of them desiring death in
18battle, at the edge of weapon, with a view to attain to heaven, showed not the least regard for their lives in fighting for the good of their friends, so also, O monarch, your warriors, desirous of great renown.
19And setting their hearts resolutely on battle, remained on the field, determined to to fight to the bitter end. In that dreadful and horible battle.
20Satyaki having vanquished all the warriors advanded towards Arjuna. The combatants were compelled to turn their eyes away from the coats of mails covering the warriors, as the reflected the rays of the sun directly. O monarch, Duryodhana then penetrated through the mighty host of the illustrious sons of Pandu striving hard in battle. Then the battle that was there fought between him and them was extremely terrible and the carnage horrible.
21Dhritarastra said When the Pandava host was thus advancing and when he was involved in great danger, I hope, O son of a charioteer, Duryodhana did not turn his back on the field of battle.
22That battle between the one and the many, that one again being a king by birth, seems to me to be very unfair.
23Brought up in great luxury, attended with great prosperity and the ruler of the worlds, that single-handed son of mine, I hope, did not turn his face away from the field of battle, encountering odds in battle.
24Sanjaya said The battle, O king, that was then fought, between your son on the one side and the numerous Pandavas on the other, was indeed wonderful. Hear me as I relate it.
25Then the Pandava troops were completely crushed by Duryodhana like a forest of lotuses destroyed by an elephant.
26Then, o king, beholding the troops shattered by your son, the Panchalas headed by Bhimasena, rushed upon Duryodhana.
27Thereupon your son pierced Bhimasena, the son of Pandu, with ten shafts and each of the twins Nakula and Sahadeva with three and the virtuous king Yudhishthira with seven.
28He pierced Virata and Drupada with six, Sikhadin with a hundred, Dhristadyumna with twenty and the sons of Draupadi with three arrows each.
29He then cut-off many other warriors hundreds in number and elephants and cars in
30battle with his fierce shafts, like the wrathful god of Death slaying the created beings.
31Owing to his skill acquired through practies and to the powers of his weapons, he appeared, when striking down his foes, to wield his bow, continuously drawn to a circle whether when aiming or discharging his shafts.
32Then men beheld his mighty bow of golden staff, as he slew his foes, to be always drawn to a circle.
33Thereafter king Yudhishthira cut-off with a Pair of Vallas the bow of your son, who had been exerting to the best of his prowess in battle, O foremost of the Kurus.
34He then pierced the latter with ten excellent shafts all well-directed. But striking against Duryodhana's armour they were shattered into pierces and fell down on the earth.
35Then the Parthas filled with delight surrounded Yudhishthira, like the celestials and the sages surrounding Shakra on the occasion of the slaughter of Vritra.
36Thereafter your highly puissant Duryodhana taking up another bow and addressing king Yudhishthira saying "wait wait" rushed against that son of Pandu.
37Then beholding your son rush to battle with fury, the Panchalas always intent on securing victory received him with delight. son
38Drona then encountered that division of the Panchalas, from a desire for rescuring the king, like a mountain with slanting masses of raincharged clouds driven by the tempest.
39Thereupon, O king, there commenced a awful combat making the hair stand erect between the Pandavas and your troops, O mighty-armed one.
40The carnage was terrible like that when Rudra slays in sport all creatures at the end of a Yuga. Then arose a loud uproar the place where Dhananjaya was.
41That sound surpassed all other sounds and O lord, made the hair stand erect. Thus, O mighty-armed one, the battle between Arjuna and your warriors went on (with unmitigated fury).
42Thus progressed the battle between Satyaki and your men, in the centre of your army and there also raged the battle between Drona and his enemies at the head of his array.
43Thus continued that dreadful destruction of creatures when, O ruler of men, Arjuna, Drona and the mighty car-warrior Satyaki were excited with wrath.
हिन्दी
1धृतराष्ट्र ने कहा — हे सञ्जय, क्या मेरी समस्त सेना में कोई ऐसा महारथी नहीं था जो आगे बढ़ते सात्यकि को रोक अथवा मार सके?
2अदम्य पराक्रम वाले और स्वयं इन्द्र के समान बल से सम्पन्न उन्होंने अकेले ही मेरी सेना के बीच वैसे ही पराक्रम किए जैसे इन्द्र दानवों के बीच करते हैं।
3सम्भवतः जिस मार्ग से सात्यकि निकले, वह रिक्त ही था। शब्द के यथार्थ अर्थ में पराक्रम से सम्पन्न उन्होंने अकेले ही मेरी असंख्य सेनाओं को चूर कर डाला।
4हे सञ्जय, मुझे बताओ कि अकेले शिनिपौत्र मेरी उस सेना के पार कैसे निकल गए, जो उनके विरुद्ध प्रबल वेग से युद्ध कर रही थी?
5सञ्जय ने कहा — हे महाराज, हे राजन्, रथों, हाथियों तथा पैदल सैनिकों से भरी आपकी सेना ने तब जो प्रयत्न और कोलाहल किया, वह युगान्त में होने वाले कोलाहल के समान था।
6हे मानदाता, पहले जब आपकी एकत्र सेना प्रतिदिन संख्या में बढ़ती जा रही थी, तब मैंने सोचा था कि आपकी सेना के समान दूसरा ऐसा समूह पृथ्वी पर कभी हुआ ही नहीं।
7तब वहाँ आए देवताओं और चारणों ने कहा — “पृथ्वी पर इस प्रकार का यह अन्तिम समूह होगा।”
8हे राजन्, जयद्रथ के वध को रोकने की दृष्टि से द्रोण ने जो व्यूह रचा, वह ऐसा था कि उसके समान व्यूह पृथ्वी के धरातल पर कभी रचा ही नहीं गया था।
9तब जब वे सेनाएँ एक-दूसरे से युद्ध करने के लिए दौड़ीं, तब जो कोलाहल हुआ, वह प्रचण्ड आँधी के वेग से विक्षुब्ध समुद्र के कोलाहल के समान भयंकर था।
10हे नरश्रेष्ठ, पाण्डवों और कुरुओं की उन दोनों एकत्र सेनाओं में —
11— सैकड़ों-हज़ारों की संख्या में असंख्य भूपाल सम्मिलित थे।
12दृढ़ कर्म वाले उन क्रुद्ध वीरों ने युद्ध के लिए बढ़ते हुए जो कोलाहल किया, वह रोमांचकारी, भयंकर और कान बहरे कर देने वाला था।
13हे तात, तब भीमसेन, धृष्टद्युम्न, नकुल, सहदेव तथा धर्मात्मा राजा युधिष्ठिर ने उद्घोष करते हुए कहा — पार्थिवानां समेतानां बहून्यासन् नरोत्तम।
14“आओ, प्रहार करो, शीघ्र टूट पड़ो; मधुवंशी तथा पाण्डुपुत्र — ये दोनों वीर कुरु सेना में प्रवेश कर चुके हैं।
15तुम ऐसा करो कि वे जयद्रथ के रथ की ओर सुगमता से बढ़ सकें।” ऐसा कहते हुए उन्होंने अपनी सेना को प्रेरित किया।
16(उन्होंने पुनः कहा —) “यदि वे दोनों वीर मारे गए, तो कुरुओं के प्रयोजन सिद्ध हो जाएँगे और हम परास्त हो जाएँगे। इसलिए तुम सब मिलकर इस सेना को विक्षुब्ध करने का प्रयत्न करो, जैसे प्रचण्ड वेग वाली आँधी समुद्र को विक्षुब्ध कर देती है।” हे राजन्, पांचालराजकुमार तथा भीमसेन द्वारा प्रेरित होकर —
17— वे अपने प्रिय प्राणों की पूर्णतया अवहेलना करके कुरुओं का संहार करने लगे। महान् तेज से सम्पन्न वे सब, स्वर्ग की प्राप्ति के उद्देश्य से —
18— युद्ध में शस्त्र की धार पर मृत्यु की कामना करते हुए, अपने मित्रों के कल्याण के लिए लड़ते हुए अपने प्राणों की तनिक भी परवाह न करते थे; उसी प्रकार, हे महाराज, महान् यश के इच्छुक आपके योद्धा भी —
19— युद्ध पर अपना मन दृढ़ता से लगाकर, अन्त तक लड़ने का निश्चय किए रणभूमि में डटे रहे। उस भयंकर और रोमांचकारी युद्ध में —
20— सात्यकि समस्त योद्धाओं को परास्त करके अर्जुन की ओर बढ़े। योद्धाओं को उन कवचों से अपनी दृष्टि हटा लेनी पड़ती थी जो उनके शरीरों को ढके थे, क्योंकि वे सीधे सूर्य की किरणों को परावर्तित कर रहे थे। हे महाराज, तब दुर्योधन ने युद्ध में घोर प्रयत्न करते हुए यशस्वी पाण्डुपुत्रों की विशाल सेना को भेदा। तब उसके और उनके बीच जो युद्ध हुआ, वह अत्यन्त भयंकर था और उसमें हुआ संहार रोमांचकारी था।
21धृतराष्ट्र ने कहा — जब पाण्डव सेना इस प्रकार आगे बढ़ रही थी और जब वह महान् संकट में पड़ा हुआ था, तब, हे सूतपुत्र, मुझे आशा है कि दुर्योधन ने रणभूमि से पीठ नहीं दिखाई।
22एक और अनेक के बीच का वह युद्ध, और वह एक भी जन्म से राजा — मुझे तो अत्यन्त अन्यायपूर्ण प्रतीत होता है।
23महान् सुख-वैभव में पला-बढ़ा, महान् समृद्धि से युक्त और लोकों का शासक मेरा वह अकेला पुत्र, मुझे आशा है, युद्ध में विषम परिस्थिति से भिड़कर भी रणभूमि से मुख नहीं मोड़ गया।
24सञ्जय ने कहा — हे राजन्, एक ओर आपके पुत्र और दूसरी ओर असंख्य पाण्डवों के बीच तब जो युद्ध हुआ, वह सचमुच अद्भुत था। मैं उसका वर्णन करता हूँ, सुनिए।
25तब दुर्योधन द्वारा पाण्डव सेना उसी प्रकार पूर्णतया चूर कर दी गई जैसे हाथी द्वारा कमलों का वन नष्ट कर दिया जाता है।
26हे राजन्, तब आपके पुत्र द्वारा सेना को छिन्न-भिन्न हुआ देखकर भीमसेन के नेतृत्व में पांचाल दुर्योधन पर टूट पड़े।
27तब आपके पुत्र ने पाण्डुपुत्र भीमसेन को दस बाणों से, नकुल-सहदेव — इन दोनों जुड़वाँ भाइयों में प्रत्येक को तीन-तीन से और धर्मात्मा राजा युधिष्ठिर को सात बाणों से बींधा।
28उसने विराट तथा द्रुपद को छह-छह बाणों से, शिखण्डी को सौ से, धृष्टद्युम्न को बीस से और द्रौपदी के पुत्रों को तीन-तीन बाणों से बींधा।
29फिर उसने अपने उग्र बाणों से सैकड़ों की संख्या में अनेक अन्य योद्धाओं तथा हाथियों और रथों को —
30— युद्ध में उसी प्रकार काट डाला जैसे क्रुद्ध मृत्युदेव प्राणियों का वध करते हैं।
31अभ्यास से अर्जित अपने कौशल तथा अपने अस्त्रों के बल के कारण, शत्रुओं को मार गिराते समय वह ऐसा प्रतीत होता था मानो लक्ष्य साधते समय और बाण छोड़ते समय — दोनों ही अवस्थाओं में — उसका धनुष निरन्तर मण्डलाकार खिंचा ही रहता हो।
32तब लोगों ने देखा कि शत्रुओं का वध करते समय स्वर्ण के दण्ड वाला उसका वह प्रचण्ड धनुष सदा मण्डलाकार खिंचा ही रहता था।
33हे कुरुश्रेष्ठ, तत्पश्चात् राजा युधिष्ठिर ने दो वल्लों से आपके उस पुत्र का धनुष काट डाला, जो युद्ध में अपने पराक्रम भर प्रयत्न कर रहा था।
34फिर उन्होंने उसे भली-भाँति लक्ष्य साधकर दस उत्तम बाणों से बींधा। किन्तु दुर्योधन के कवच से टकराकर वे बाण टुकड़े-टुकड़े होकर पृथ्वी पर गिर पड़े।
35तब हर्ष से भरे पार्थों ने युधिष्ठिर को उसी प्रकार घेर लिया जैसे वृत्र के वध के अवसर पर देवताओं और ऋषियों ने शक्र को घेर लिया था।
36तत्पश्चात् आपके महापराक्रमी दुर्योधन ने दूसरा धनुष उठाकर और राजा युधिष्ठिर को “ठहरो, ठहरो” कहकर सम्बोधित करते हुए उन पाण्डुपुत्र पर आक्रमण किया।
37तब आपके पुत्र को क्रोध में युद्ध के लिए दौड़ते देखकर सदा विजय के लिए तत्पर रहने वाले पांचालों ने हर्षपूर्वक उसका स्वागत किया।
38तब द्रोण ने राजा की रक्षा की इच्छा से पांचालों के उस दल का उसी प्रकार सामना किया जैसे कोई पर्वत आँधी से हाँके गए जल भरे मेघों की तिरछी राशियों का सामना करता है।
39तब, हे राजन्, हे महाबाहु, पाण्डवों और आपकी सेना के बीच रोमांचकारी भयंकर युद्ध आरम्भ हो गया।
40वह संहार ऐसा भयंकर था जैसा युगान्त में रुद्र लीलापूर्वक समस्त प्राणियों का वध करते समय करते हैं। तब उस स्थान पर महान् कोलाहल उठा जहाँ धनंजय थे।
41वह शब्द अन्य समस्त शब्दों से बढ़कर था और, हे स्वामी, उसने रोमांच खड़ा कर दिया। इस प्रकार, हे महाबाहु, अर्जुन और आपके योद्धाओं के बीच का युद्ध (पूरी उग्रता से) चलता रहा।
42इसी प्रकार आपकी सेना के मध्य में सात्यकि और आपके योद्धाओं के बीच का युद्ध चलता रहा, और वहाँ भी अपने व्यूह के मुख पर द्रोण और उनके शत्रुओं के बीच युद्ध भड़कता रहा।
43इस प्रकार, हे नरेश्वर, जब अर्जुन, द्रोण तथा महारथी सात्यकि क्रोध से उत्तेजित थे, तब प्राणियों का वह भयंकर विनाश चलता ही रहा।
नेपाली
1धृतराष्ट्रले भने — हे सञ्जय, के मेरो सम्पूर्ण सेनामा कोही यस्तो महारथी थिएन जसले अघि बढिरहेका सात्यकिलाई रोक्न अथवा मार्न सकोस्?
2अदम्य पराक्रम भएका र स्वयं इन्द्रजस्तै बलले सम्पन्न उनले एक्लै मेरो सेनाको बीचमा त्यस्तै पराक्रम गरे जस्तो इन्द्रले दानवहरूको बीचमा गर्दछन्।
3सम्भवतः जुन मार्गबाट सात्यकि निस्किए, त्यो रित्तै थियो। शब्दको यथार्थ अर्थमा पराक्रमले सम्पन्न उनले एक्लै मेरा असंख्य सेनालाई चूर पारिदिए।
4हे सञ्जय, मलाई भन कि एक्ला शिनिपौत्र मेरो त्यस सेनाको पारि कसरी निस्के, जो उनीविरुद्ध प्रबल वेगले युद्ध गरिरहेको थियो?
5सञ्जयले भने — हे महाराज, हे राजन्, रथ, हात्ती तथा पैदल सैनिकले भरिएको तपाईंको सेनाले तब जुन प्रयत्न र कोलाहल गर्यो, त्यो युगान्तमा हुने कोलाहलजस्तै थियो।
6हे मानदाता, पहिले जब तपाईंको एकत्रित सेना दिनहुँ सङ्ख्यामा बढ्दै गइरहेको थियो, तब मैले सोचेको थिएँ कि तपाईंको सेनाजस्तो अर्को त्यस्तो समूह पृथ्वीमा कहिल्यै भएकै छैन।
7तब त्यहाँ आएका देवता र चारणहरूले भने — “पृथ्वीमा यस प्रकारको यो अन्तिम समूह हुनेछ।”
8हे राजन्, जयद्रथको वध रोक्ने दृष्टिले द्रोणले जुन व्यूह रचे, त्यो यस्तो थियो कि त्यसजस्तो व्यूह पृथ्वीको धरातलमा कहिल्यै रचिएकै थिएन।
9तब जब ती सेनाहरू एक-अर्कासँग युद्ध गर्न दौडे, तब जुन कोलाहल भयो, त्यो प्रचण्ड आँधीको वेगले विक्षुब्ध समुद्रको कोलाहलजस्तै भयंकर थियो।
10हे नरश्रेष्ठ, पाण्डव र कुरुहरूका ती दुवै एकत्रित सेनामा —
11— सयौँ-हजारौँको सङ्ख्यामा असंख्य भूपाल सम्मिलित थिए।
12दृढ कर्म भएका ती क्रुद्ध वीरहरूले युद्धका लागि अघि बढ्दै गर्दा जुन कोलाहल गरे, त्यो रोमाञ्चकारी, भयंकर र कान बहिरो पार्ने खालको थियो।
13हे तात, तब भीमसेन, धृष्टद्युम्न, नकुल, सहदेव तथा धर्मात्मा राजा युधिष्ठिरले उद्घोष गर्दै भने — पार्थिवानां समेतानां बहून्यासन् नरोत्तम।
14“आऊ, प्रहार गर, चाँडै जाइलाग; मधुवंशी तथा पाण्डुपुत्र — यी दुवै वीर कुरु सेनाभित्र प्रवेश गरिसकेका छन्।
15तिमीहरू यस्तो गर कि उनीहरू जयद्रथको रथतिर सजिलैसँग बढ्न सकून्।” यसो भन्दै उनीहरूले आफ्नो सेनालाई प्रेरित गरे।
16(उनीहरूले पुनः भने —) “यदि ती दुवै वीर मारिए भने, कुरुहरूका प्रयोजन सिद्ध हुनेछन् र हामी परास्त हुनेछौँ। त्यसैले तिमीहरू सबै मिलेर यस सेनालाई विक्षुब्ध पार्ने प्रयत्न गर, जसरी प्रचण्ड वेगको आँधीले समुद्रलाई विक्षुब्ध पारिदिन्छ।” हे राजन्, पाञ्चालराजकुमार तथा भीमसेनद्वारा प्रेरित भई —
17— तिनीहरू आफ्ना प्रिय प्राणको पूर्णतया अवहेलना गर्दै कुरुहरूको संहार गर्न थाले। महान् तेजले सम्पन्न ती सबै, स्वर्गको प्राप्तिको उद्देश्यले —
18— युद्धमा शस्त्रको धारमा मृत्युको कामना गर्दै, आफ्ना मित्रहरूको कल्याणका लागि लड्दै आफ्ना प्राणको तनिक पनि वास्ता गर्दैनथे; त्यसरी नै, हे महाराज, महान् यशका इच्छुक तपाईंका योद्धा पनि —
19— युद्धमा आफ्नो मन दृढतापूर्वक लगाएर, अन्त्यसम्म लड्ने निश्चय गरी रणभूमिमा डटिरहे। त्यस भयंकर र रोमाञ्चकारी युद्धमा —
20— सात्यकि सम्पूर्ण योद्धालाई परास्त गरेर अर्जुनतिर बढे। योद्धाहरूले ती कवचबाट आफ्नो दृष्टि हटाउनुपर्थ्यो जसले तिनका शरीर ढाकेका थिए, किनभने ती सीधै सूर्यका किरण परावर्तित गरिरहेका थिए। हे महाराज, तब दुर्योधनले युद्धमा घोर प्रयत्न गर्दै यशस्वी पाण्डुपुत्रहरूको विशाल सेना छेड्यो। तब उसको र उनीहरूको बीचमा जुन युद्ध भयो, त्यो अत्यन्त भयंकर थियो र त्यसमा भएको संहार रोमाञ्चकारी थियो।
21धृतराष्ट्रले भने — जब पाण्डव सेना यसरी अघि बढिरहेको थियो र जब ऊ महान् सङ्कटमा परेको थियो, तब, हे सूतपुत्र, मलाई आशा छ कि दुर्योधनले रणभूमिबाट पीठ देखाएन।
22एक र अनेकबीचको त्यो युद्ध, र त्यो एक पनि जन्मले राजा — मलाई त अत्यन्त अन्यायपूर्ण लाग्दछ।
23महान् सुख-वैभवमा हुर्केको, महान् समृद्धिले युक्त र लोकहरूको शासक मेरो त्यो एक्लो पुत्र, मलाई आशा छ, युद्धमा विषम परिस्थितिसँग भिडेर पनि रणभूमिबाट मुख फर्काएन।
24सञ्जयले भने — हे राजन्, एकातिर तपाईंका पुत्र र अर्कोतिर असंख्य पाण्डवहरूबीच तब जुन युद्ध भयो, त्यो साँच्चै अद्भुत थियो। म त्यसको वर्णन गर्दछु, सुन्नुहोस्।
25तब दुर्योधनद्वारा पाण्डव सेना त्यसरी नै पूर्णतया चूर पारियो जसरी हात्तीद्वारा कमलको वन नष्ट पारिन्छ।
26हे राजन्, तब तपाईंका पुत्रद्वारा सेना छिन्नभिन्न भएको देखेर भीमसेनको नेतृत्वमा पाञ्चालहरू दुर्योधनमाथि जाइलागे।
27तब तपाईंका पुत्रले पाण्डुपुत्र भीमसेनलाई दस बाणले, नकुल-सहदेव — यी दुवै जुम्ल्याहा भाइमध्ये प्रत्येकलाई तीन-तीनले र धर्मात्मा राजा युधिष्ठिरलाई सात बाणले बिँध्यो।
28उसले विराट तथा द्रुपदलाई छ-छ बाणले, शिखण्डीलाई सयले, धृष्टद्युम्नलाई बीसले र द्रौपदीका पुत्रहरूलाई तीन-तीन बाणले बिँध्यो।
29अनि उसले आफ्ना उग्र बाणले सयौँको सङ्ख्यामा अनेक अन्य योद्धा तथा हात्ती र रथहरूलाई —
30— युद्धमा त्यसरी नै काटिदियो जसरी क्रुद्ध मृत्युदेवले प्राणीहरूको वध गर्दछन्।
31अभ्यासबाट आर्जित आफ्नो कौशल तथा आफ्ना अस्त्रको बलका कारण, शत्रुहरूलाई मारेर ढाल्दा ऊ यस्तो देखिन्थ्यो मानौँ लक्ष्य साध्दा र बाण छाड्दा — दुवै अवस्थामा — उसको धनुष निरन्तर मण्डलाकार तानिएकै रहन्छ।
32तब मानिसहरूले देखे कि शत्रुहरूको वध गर्दा सुनको दण्ड भएको उसको त्यो प्रचण्ड धनुष सधैँ मण्डलाकार तानिएकै रहन्थ्यो।
33हे कुरुश्रेष्ठ, त्यसपछि राजा युधिष्ठिरले दुई वल्लले तपाईंका त्यस पुत्रको धनुष काटिदिए, जो युद्धमा आफ्नो पराक्रमले भ्याएसम्म प्रयत्न गरिरहेको थियो।
34अनि उनले उसलाई राम्ररी लक्ष्य साधेर दस उत्तम बाणले बिँधे। तर दुर्योधनको कवचमा ठोक्किएर ती बाण टुक्राटुक्रा भई पृथ्वीमा खसे।
35तब हर्षले भरिएका पार्थहरूले युधिष्ठिरलाई त्यसरी नै घेरे जसरी वृत्रको वधको अवसरमा देवता र ऋषिहरूले शक्रलाई घेरेका थिए।
36त्यसपछि तपाईंका महापराक्रमी दुर्योधनले अर्को धनुष उठाएर र राजा युधिष्ठिरलाई “रोकिनुहोस्, रोकिनुहोस्” भन्दै सम्बोधन गर्दै ती पाण्डुपुत्रमाथि आक्रमण गर्यो।
37तब तपाईंका पुत्रलाई क्रोधमा युद्धका लागि दौडिरहेको देखेर सधैँ विजयका लागि तत्पर रहने पाञ्चालहरूले हर्षपूर्वक उसको स्वागत गरे।
38तब द्रोणले राजाको रक्षाको इच्छाले पाञ्चालहरूको त्यस दलको त्यसरी नै सामना गरे जसरी कुनै पर्वतले आँधीले हाँकिएका जल भरिएका मेघका तेर्सा राशिको सामना गर्दछ।
39तब, हे राजन्, हे महाबाहु, पाण्डवहरू र तपाईंको सेनाबीच रोमाञ्चकारी भयंकर युद्ध सुरु भयो।
40त्यो संहार यस्तो भयंकर थियो जस्तो युगान्तमा रुद्रले लीलापूर्वक सम्पूर्ण प्राणीहरूको वध गर्दा गर्दछन्। तब त्यस स्थानमा महान् कोलाहल उठ्यो जहाँ धनञ्जय थिए।
41त्यो शब्द अन्य सम्पूर्ण शब्दभन्दा बढी थियो र, हे स्वामी, त्यसले रोमाञ्च खडा गरिदियो। यसरी, हे महाबाहु, अर्जुन र तपाईंका योद्धाहरूबीचको युद्ध (पूरै उग्रताका साथ) चलिरह्यो।
42यसरी नै तपाईंको सेनाको बीचमा सात्यकि र तपाईंका योद्धाहरूबीचको युद्ध चलिरह्यो, र त्यहाँ पनि आफ्नो व्यूहको मुखमा द्रोण र उनका शत्रुहरूबीच युद्ध दन्किरह्यो।
43यसरी, हे नरेश्वर, जब अर्जुन, द्रोण तथा महारथी सात्यकि क्रोधले उत्तेजित थिए, तब प्राणीहरूको त्यो भयंकर विनाश चलिरह्यो।