दुर्योधनको पराजय
खण्ड 5 — द्रोण पर्व · अध्याय 120
संस्कृत
1संजय उवाच जित्वा यवन काम्बोजान् युयुधानस्ततोऽर्जुनम्। जगाम तव सैन्यस्य मध्येन रतिनां वरः॥
2चारुदंष्ट्रो नरव्याघ्रो विचित्रकवचध्वजः। मृगं व्याघ्र इवाजिघ्रंस्तव सैन्यमभीषयत्॥
3स रथेन चरन् मार्गान् धनुरभ्रामयद् भृशम्। रुक्मपृष्ठं महावेगं रुक्मचन्द्रकसंकुलम्॥
4रुक्माङ्गदशिस्त्राणो रुक्मवर्मसमावृतः। रुक्मध्वजधनुः शूरो मेरुशृङ्गमिवाबभौ॥
5सधनुर्मण्डल: संख्ये तेजोभास्कररश्मिवान्। शरदीवोदितः सूर्यो नृसूर्यो नृसूर्यो विरराज ह॥
6वृषभस्कन्धविक्रान्तो वृषभाक्षो नरर्षभः। तावकानां बभौ मध्ये गवां मध्ये यथा वृषः॥
7मत्तद्विरदसंकाशं मत्तद्विरदगामिनम्। प्रभिन्नमिव मातङ्गं यूथमदे व्यवशअथितम्॥
8व्याघ्रा इव जिघांसन्तस्त्वदीयाः समुपाद्रवन्। द्रोणानीकमतिक्रान्तं भोजानीकं च दुस्तरम्॥
9जलसंधार्णवं तीा काम्बोजानां च वाहिनीम्। हार्दिक्यमकरान्मुक्तं तीर्णे वै सैन्यसागरम्॥
10परिवठ्ठः सुसंक्रुद्धास्त्वदीयाः सात्यकिं रथाः। दुर्योधनश्चित्रसेनो दुःशासनविविंशती॥
11शकुनिर्दुःसहश्चैव युवा दुर्धर्षण: ऋथः। अन्ये च बहवः शूराः शस्त्रवन्तो दुरासदाः॥
12पृष्ठतः सात्यकिं यान्तमन्वधावन्नमर्षिणः। अथ शब्दो महानासीत् तव सैन्यस्य मारिष॥
13मारुतोद्भूतवेगस्य सागरस्येव पर्वणि। तानभिद्रवतः सर्वान् समीक्ष्य शिनिपुङ्गवः॥
14शनैर्याहीति यन्तारमब्रवीत् प्रहसन्निव। इदमेतत् समुद्भूतं धार्तराष्ट्रस्य यद् बलम्॥
15मामेवाभिमुखं तूर्णे गजाश्वरथपन्तिमत्। नादयन् वै दिशः सर्वा रथघोषेण सारथे॥
16पृथवीं चान्तरिक्षं च कम्पयन् सागरानपि। एतद् बलार्णवं सूत वारयिष्ये महारणे॥
17पौर्णमास्यामिवोद्भूतं वेलेव मकरालयम्। पश्य मे सूत तविक्रान्तमिन्द्रस्येव महामृधे॥
18एष सैन्यानि शत्रूणां विधमामि शितैः शरै। निहतानाहवे पश्य पदात्यश्वरथाद्विपान्॥
19मच्छरैरग्निसंकाशैविद्धदेहान् सहस्रशः। इत्येवं ब्रुवतस्तस्य सात्यकेरमितौजसः॥
20समीपे सैनिकास्ते तु शीघ्रमीयुर्युयुत्सवः। जह्याद्रवस्व तिष्ठेति पश्य पस्येति वादिनः॥
21तानेवं ब्रुवतो वीरान् सात्यकिनिशितैः शरैः। जधान त्रिशतानश्वान् कुञ्जरांश्च चतुःशतान्॥
22स समप्रहारस्तुमुलस्तस्य तेषां च धन्विनाम्। देवासुररणप्रख्यः प्रावर्तत जनक्षयः॥
23मेघजालनिमं सैन्यं तव पुत्रस्य मारिष। प्रत्यगृह्णाच्छिने: पौत्रः शरैराशीविषोपमैः॥
24प्रच्छाद्यमानः समरे शरजालैः स वीर्यवान्। असम्भ्रमन् महाराज तावकानवधीद् बहून्॥
25आश्चर्ये तत्र राजेन्द्र सुमहद् दृष्टवानहम्। न मोघः सायकः कश्चित् सात्यकेरभवत् प्रभो॥
26रथनागाश्वकलिल: पदात्यूर्मिसमाकुलः। शैनेयवेलामासाद्य स्थितः सैन्यमहार्णवः॥
27सम्भ्रान्तनरनागाश्वमावर्तत मुहुर्मुहुः। तत् सैन्चमिषुभिस्तेन वध्यमानं समन्ततः॥
28बभ्राम तत्र तत्रैव गावः शीतार्दिता इव। पदातिनं रथं मागं सादिनं तुरगं तथा॥
29अविद्धं तत्र नाद्राक्षं युयुधानस्य सायकः। न तादृक् कदनं राजन् कृतवांस्तत्र फाल्गुनः॥
30यादृक् क्षयमनीकानामकरोत् सात्यकिर्नृप। अत्यर्जुनं शिनेः पौत्रो युध्यते पुरुषर्षभः॥
31वीतभीाघवोपेतः कृतित्वं सम्प्रदर्शयन्। ततो दुर्योधनो राजा सात्वतस्य त्रिभिः शरैः॥
32विव्याध सूतं निशितैश्चतुर्भिश्चतुरो हयान्। मात्यकिं च त्रिभिविद्ध्वा पुनरष्टाभिरेव च॥
33दुःशासनः षोडशभिर्विव्याध शिनिपुङ्गवम्। शकुनिः पञ्चविंशत्या चित्रसेनश्च पञ्चभिः॥
34दुःसहः पञ्चदशभिर्विव्याधोरसि सात्यकिम्। उत्स्मयन् वृष्णिशार्दूलस्तथा बाणैः समाहतः॥
35तानविध्यन्महाराज सर्वानेव त्रिभिस्त्रिभिः। गाढविद्वानरीन् कृत्वा मार्गणैःसोऽतितेजनैः॥
36शैनेयः श्येनवत् संख्ये व्यचरल्लघुविक्रमः। सौबलस्य धनुश्छित्त्वाहस्तावापं निकृत्य च॥
37दुर्योधनं त्रिभिर्बाणैरभ्यविध्यत् स्तनान्तरे। चित्रसेनं शतेनैव दशभिर्दुःसहं तथा॥
38दुःशासनं तु विंशत्या विव्याध शिनिपुङ्गवः। अथान्यद् धनुरादाय श्यालस्तव विशाम्पते॥
39अष्टाभिःसात्यकि विद्ध्वा पुनर्विव्याध पञ्चभिः। दुःशासनश्च दशभिर्दुःसहश्च त्रिभिः शरैः॥ दुर्मुखश्च द्वादशमी राजन् विव्याध सात्यकिम्। दुर्योधनस्त्रिसप्तत्या विद्ध्वा भारत माधवम्॥
40ततोऽस्यनिशितैर्वाणैस्त्रिभिर्विव्याध सारथिम्। तान् सर्वान् सहिताशूरान् यतमानान् महारथान्॥
41पञ्चभिः पञ्चभिर्बाणैः पुनर्विव्याध सात्यकिः। ततः स रथिनां श्रेष्ठस्तव पुत्रस्य सारथिम्॥ आजघानाशु भल्लेन स हतो न्यपतद् भुवि। पतिते सारथौ तस्मिंस्तव पुत्ररथः प्रभो॥
42वातायमानैस्तैरश्वैरपानीयत संगरात्। ततस्तव सुता राजन् सैनिकाच विशाम्पते॥
43राज्ञो रथमभिप्रेक्ष्य विद्रुताः शतशोऽभरन्। विद्रुतं तत्र तत् सैन्यं दृष्ट्वा भारत सात्यकिः॥
44अवाकिरच्छरैस्तीक्ष्णै रुक्मपुङ्खः शिलाशितैः। विद्राव्य सर्वसैन्यानि तावकानि सहस्रशः॥
45तं शरानाददानं च रक्षमाणं च सारथिम्। आत्मानं पालयानं स तावकाः समपूजयन्॥
अङ्ग्रेजी
1Sanjaya said Having defeated the Yavanas and the Kambojas that foremost of car-warriors Yuyudhana advanced after Arjuna right through the centre of your troops.
2Then like a huntsman slaying dcer, that foremost of men, viz., Satyaki, graced with beautiful teeth, cased in exceilent armour and owning a beautiful standard, slew the Kaurava troops and struck terror into their hearts.
3Advancing on his chariot, he began to shake his bow with force, bow the back of which was decked with gold, the toughness of which as great and which was beautified with golden moons.
4His arms adorned with golden Angadas, his turban decked with gold, his body covered with a golden armour, his standard and bow variegated with gold, that hero appeared resplendent like the crest of the Merumountain.
5Himself emitting great effulgence and wielding that bow drawn to a circle in his hands, he appeared like another autumnal sum.
6That foremost of men graced with shoulders, tread and eyes, resembling those of the moon, appeared in the centre of your army, like a bull in the midst of a cowpen.
7Him looking like and possessing the graceful tread of, an infuriate elephant and appearing like an elephant leader with open temples, standing in their midst.
8Your troops desirous of slaying assailed with fury. After Satyaki had passed through Drona's division and the uncrossable oceanlike division of the Bhojas.
9After he had passed through the son of Jalasandha's troops, as also the host of the Kamboja, after had escaped the alligator constituted by Hridika's son, after he had forded through that ocean like host.
10Many car-warriors of your army inflamed with fury encompassed Satyaki on all sides. Duryodhana, Chitrasena, Dushasana, Vivnishati.
11Shakuni, Dussaha, the youthful Durmarsana, Kratha and many other brave warriors, all well-versed in the use of weapons and difficult of being defeated.
12Angrily followed Satyaki from behind as he proceeded onwards. Then, O sire, tremendous was the din that arose among your army.
13Resembling the roar of the ocean in a Parva-day when it is lashed into fury by the wind. Beholding them all rush towards himself, that foremost of then Sinis.
14Addressing his charioteer smilingly said "Proceed slowly" this army of the sons of Dhritarashtra, swelling with fury.
15And abounding in elephants, horses, chariots and infantry, is rushing at me with vehemence, O charioteer, filling all the quarters with the clatter of its cars.
16And causing the earth, the conclave dome and occans to tremble. O Suta, this ocean like host I shall resist in battle.
17Like the banks resisting the mighty main when it swells in the day of the full moon. Behold charioteer, my prowess in battle witch resembles that of Indra himself.
18Behold me crush these hostile forces with my own sharp arrows. Behold these footsoldiers, horses, car-warriors and elephants of the hostile force slain.
19And mangled, by my sharp shafts whose touch resemble that of fire itself.” When Satyaki of immeasurable prowess was thus speaking.
20You warriors quickly approached him desirous of battling with him, saying, 'Slay'. 'Rush,' “Wait" 'Look look'.
21Satyaki then fell to slaughter those heroes even when they were thus speaking, with his sharp arrows. He slew three hundred steeds and four hundred elephants.
22That battle between Satyaki on the one hand and your warriors of the others, became awful like that between the gods and the Asuras fought in the days of yore. The carnage that attended it, was fierce in the extreme.
23O sire, the grandson of Sini received the assault of your son's divisions resembling thick masses of clouds, with his shafts resembling snakes of virulent poison.
24That valorous hero then covered over with net-work of arrows, O king, began to slay your troops by hundreds, nothing daunted.
250 king, I then beheld an extremcly wonderful sight there, inasmuch as, O lord, I saw not one shaft of Satyaki fail in striking its aim.
26That ocean constituted by the troops of Duryodhana, teening with cars, elephants and steeds and surging with waves constituted by cars, as soon as it came in contact with the bank formed by Sinis grandson.
27That host consisting of terrified warriors, clephants and horses, carnaged on all sides by the arrows of Satyaki, began to turn round repeatedly.
28And wandered hither and thither like kine afflicted with the chill of winter. Among footsoliers, car-warriors, clephants and horsc-men and horses.
29We then beheld none who was not pierced will the arrows of Yuyudhana. Even Phaiguna himselt () king, spread not such carnage in your rooms.
30As was done by Satyaki in your ranks. O foremost of men, Sini's grandson then fought, surpassing even Arjuna himself.
31Completely fearless and displaying his Tightness of hands and skill in the use of weapons. Thereafter king Duryodhana, with three arrows.
32Pierced the charioteer of that Satvata hero; and then with another four sharp shafts, he pierced the latter's four steeds. Next piercing Satyaki himself with three arrows, he pierced him with a set of another cight shafts.
33Then Dushasana pierced that foremost scion of the Sini dynasty with sixteen shafts, Shakuni pierced him with twenty-five and Chitrasena with five arrows.
34Dussaha then pierced Satyaki on the centre of his chest with fifteen arrows. Then thus struck with those numerous shafts, that foremosi hero among the Vrishnis, smiled.
35And, O mighty monarch, pierced each of his assailers with three shafts. Thus piercing his foes with darts of fierce energy.
36That grandson of Sini endued with great celerity, began to move about the field of battle, even like a hawk. Cutting off the bow of Suvalas son and severing his gloves.
37He pierced Duryodhana on the centre of his chest with three arrows; he pierce Chitrasena with hundred and Dussaha with ten arrows.
38That illustrious grandson of Sini next pierced Dushasana with twenty arrows. Thereafter O ruler of men, your brother-in-law, taking up another bow.
39Pierced Satyaki first with eight and then with another five arrows. Then o king, Dushasana pierced Satyaki with ten, Dussaha with three and Durmukha with twelve shafts. O Bharata, then Duryodhana, pierced that scion of Madhu's race with seventy-three arrows.
40Next he pierced the latter's charioteer with three sharp arrows. Then all those mighty carwarriors who were fighting unitedly and heedfully.
41Were pierced each with five arrows by Satyaki. Then that foremost of warriors struck the driver of your son with a broad-headed shaft. The latter then fell down on the ground slain. When his charioteer had been laid low, O master, that car-warrior, your son.
42Was borne away from the field of battle by his steeds of the fleetness of the wind. Thereupon, your other sons and the troops, () king.
43Looking at the chariot of the king, began to break away by hundreds. Then O Bharata, beholding the divisions routed, Satyaki.
44Covered them with keen pointed arrows furnished with golden wings and whetted on stone. Thus, o king, crushing all the warriors of your army by thousands.
45Satyaki flew towards the chariot of Arjuna owning cream-colored steeds. Even your troops then applauded him as they beheld him proceed shooting arrows and protecting himself and his charioteer.
हिन्दी
1सञ्जय ने कहा — यवनों और काम्बोजों को परास्त करके वे महारथिश्रेष्ठ युयुधान आपकी सेना के ठीक मध्य से होकर अर्जुन के पीछे आगे बढ़े।
2तब मृगों का वध करते व्याध के समान वे नरश्रेष्ठ सात्यकि — सुन्दर दाँतों से सुशोभित, उत्तम कवच धारण किए और सुन्दर ध्वजा वाले — कौरव सेना का संहार करते हुए उनके हृदयों में भय भरने लगे।
3अपने रथ पर आगे बढ़ते हुए वे अपने उस धनुष को बलपूर्वक हिलाने लगे, जिसकी पीठ स्वर्ण से सजी थी, जिसकी दृढ़ता महान् थी और जो स्वर्ण के चन्द्रों से सुशोभित था।
4स्वर्ण के अंगदों से सजी भुजाएँ, स्वर्ण से सजा शिरस्त्राण, स्वर्ण के कवच से ढका शरीर तथा स्वर्ण से चित्रित ध्वजा और धनुष — ऐसे वे वीर मेरु पर्वत के शिखर के समान तेजस्वी दिखाई दिए।
5स्वयं महान् तेज छोड़ते हुए और अपने हाथों में मण्डलाकार खींचे उस धनुष को धारण किए वे दूसरे शरत्कालीन सूर्य के समान प्रतीत हुए।
6चन्द्रमा के समान कंधों, चाल तथा नेत्रों से सुशोभित वे नरश्रेष्ठ आपकी सेना के मध्य में गोशाला के बीच खड़े साँड़ के समान दिखाई दिए।
7मदमत्त हाथी के समान दिखाई देते और वैसी ही मनोहर चाल वाले तथा फूली कनपटियों वाले यूथपति गजराज के समान उनके बीच खड़े उन वीर पर —
8— आपकी सेना ने उनका वध करने की इच्छा से क्रोधपूर्वक आक्रमण किया। द्रोण के दल तथा भोजों के अलंघ्य समुद्र-सदृश दल के पार निकल जाने के पश्चात् —
9— जलसन्ध की सेना तथा काम्बोजों की सेना के पार निकल जाने के पश्चात्, हृदिकपुत्र रूपी घड़ियाल से बचकर निकल जाने के पश्चात्, उस समुद्र-सदृश सेना को पार कर लेने के पश्चात् —
10— क्रोध से जलते हुए आपकी सेना के अनेक महारथियों ने सब ओर से सात्यकि को घेर लिया। दुर्योधन, चित्रसेन, दुःशासन, विविंशति —
11— शकुनि, दुःसह, युवा दुर्मर्षण, क्रथ तथा अनेक अन्य वीर योद्धा, जो सब शस्त्र-प्रयोग में निपुण और कठिनाई से परास्त होने वाले थे —
12— क्रोध में सात्यकि के पीछे-पीछे चले, जब वे आगे बढ़ रहे थे। तब, हे तात, आपकी सेना में भयंकर कोलाहल उठा —
13— जो पर्व के दिन आँधी से उन्मत्त हुए समुद्र की गर्जना के समान था। उन सबको अपनी ओर दौड़ते देखकर वे शिनिश्रेष्ठ —
14— मुस्कुराते हुए अपने सारथि को सम्बोधित करके बोले — “धीरे-धीरे आगे बढ़ो। धृतराष्ट्र के पुत्रों की यह सेना क्रोध से उमड़ती हुई —
15— और हाथियों, घोड़ों, रथों तथा पैदल सैनिकों से भरी हुई, हे सारथि, अपने रथों की घरघराहट से समस्त दिशाओं को भरती हुई वेग से मुझ पर टूट पड़ रही है —
16— तथा पृथ्वी, आकाश-मण्डल और समुद्रों को कँपाती हुई। हे सूत, इस समुद्र-सदृश सेना को मैं युद्ध में उसी प्रकार रोकूँगा —
17— जैसे पूर्णिमा के दिन उमड़ते प्रचण्ड समुद्र को तट रोकते हैं। हे सारथि, युद्ध में मेरा वह पराक्रम देखो जो स्वयं इन्द्र के पराक्रम के समान है।
18देखो, मैं अपने तीक्ष्ण बाणों से इन शत्रुसेनाओं को कैसे चूर करता हूँ। देखो, शत्रुसेना के ये पैदल सैनिक, घोड़े, रथी और हाथी मारे जाते हैं —
19— और मेरे उन तीक्ष्ण बाणों से क्षत-विक्षत होते हैं जिनका स्पर्श स्वयं अग्नि के स्पर्श के समान है।” जब अपरिमेय पराक्रम वाले सात्यकि इस प्रकार कह रहे थे —
20— तब आपके योद्धा उनसे युद्ध करने की इच्छा से शीघ्र उनके निकट आ पहुँचे और कहने लगे — “मारो”, “दौड़ो”, “ठहरो”, “देखो, देखो!”
21तब सात्यकि उन वीरों का, जब वे इस प्रकार कह ही रहे थे, अपने तीक्ष्ण बाणों से संहार करने लगे। उन्होंने तीन सौ घोड़ों तथा चार सौ हाथियों का वध किया।
22एक ओर सात्यकि और दूसरी ओर आपके योद्धाओं के बीच का वह युद्ध बीते युगों में हुए देवासुर-संग्राम के समान भयंकर हो उठा। उसके साथ जो संहार हुआ, वह अत्यन्त उग्र था।
23हे तात, शिनिपौत्र ने मेघों के घने पुंजों के समान आपके पुत्र के दलों के आक्रमण का सामना तीव्र विष वाले सर्पों के समान अपने बाणों से किया।
24हे राजन्, तब बाणों के जाल से ढके हुए वे पराक्रमी वीर तनिक भी विचलित हुए बिना आपकी सेना का सैकड़ों की संख्या में संहार करने लगे।
25हे राजन्, तब मैंने वहाँ अत्यन्त अद्भुत दृश्य देखा, क्योंकि, हे स्वामी, मैंने सात्यकि का एक भी बाण अपने लक्ष्य पर लगने से चूकते नहीं देखा।
26रथों, हाथियों तथा अश्वों से भरा और रथों की लहरों से उमड़ता दुर्योधन की सेना का वह समुद्र, ज्यों ही शिनिपौत्र रूपी तट से टकराया —
27— भयभीत योद्धाओं, हाथियों तथा घोड़ों वाली वह सेना, सात्यकि के बाणों से सब ओर संहार किए जाकर बार-बार घूमने लगी —
28— और शीत से पीड़ित गायों के समान इधर-उधर भटकने लगी। पैदल सैनिकों, रथियों, हाथियों तथा घुड़सवारों और घोड़ों में —
29— तब हमने कोई ऐसा न देखा जो युयुधान के बाणों से बिंधा न हो। हे राजन्, स्वयं फाल्गुन ने भी आपकी सेना में उतना संहार नहीं फैलाया —
30— जितना सात्यकि ने आपकी पंक्तियों में किया। हे नरश्रेष्ठ, शिनिपौत्र तब स्वयं अर्जुन से भी बढ़कर युद्ध करने लगे —
31— पूर्णतया निर्भय होकर और अपने हाथों की फुर्ती तथा अस्त्र-प्रयोग की निपुणता प्रकट करते हुए। तत्पश्चात् राजा दुर्योधन ने तीन बाणों से —
32— उन सात्वतवीर के सारथि को बींधा; और फिर चार अन्य तीक्ष्ण बाणों से उनके चारों अश्वों को बींधा। तत्पश्चात् स्वयं सात्यकि को तीन बाणों से बींधकर उसने उन्हें आठ बाणों के एक और समूह से बींधा।
33तब दुःशासन ने उन शिनिवंशश्रेष्ठ को सोलह बाणों से, शकुनि ने पच्चीस से और चित्रसेन ने पाँच बाणों से बींधा।
34तब दुःसह ने सात्यकि की छाती के मध्य को पन्द्रह बाणों से बींधा। इस प्रकार उन असंख्य बाणों से बिंधकर वे वृष्णिश्रेष्ठ वीर मुस्कुराए —
35— और, हे महाराज, उन्होंने अपने प्रत्येक आक्रमणकारी को तीन-तीन बाणों से बींधा। इस प्रकार उग्र तेज वाले बाणों से अपने शत्रुओं को बींधते हुए —
36— महान् वेग से सम्पन्न वे शिनिपौत्र बाज के समान रणभूमि में विचरण करने लगे। सुबलपुत्र (शकुनि) का धनुष काटकर और उसके दस्ताने छिन्न करके —
37— उन्होंने दुर्योधन की छाती के मध्य को तीन बाणों से बींधा; चित्रसेन को सौ और दुःसह को दस बाणों से बींधा।
38तत्पश्चात् उन यशस्वी शिनिपौत्र ने दुःशासन को बीस बाणों से बींधा। तब, हे नरेश्वर, आपके साले ने दूसरा धनुष उठाकर —
39— सात्यकि को पहले आठ और फिर पाँच और बाणों से बींधा। तब, हे राजन्, दुःशासन ने सात्यकि को दस, दुःसह ने तीन और दुर्मुख ने बारह बाणों से बींधा। हे भरत, तब दुर्योधन ने उन मधुवंशी को तिहत्तर बाणों से बींधा।
40फिर उसने उनके सारथि को तीन तीक्ष्ण बाणों से बींधा। तब जो महारथी एक साथ मिलकर सावधानी से युद्ध कर रहे थे —
41— उन सबको सात्यकि ने पाँच-पाँच बाणों से बींधा। फिर उन योद्धाश्रेष्ठ ने चौड़े फल वाले एक बाण से आपके पुत्र के सारथि पर प्रहार किया। वह मारा जाकर भूमि पर गिर पड़ा। हे स्वामी, अपने सारथि के गिर जाने पर वे रथी, आपके पुत्र —
42— वायु के समान वेग वाले अपने अश्वों द्वारा रणभूमि से दूर ले जाए गए। तब, हे राजन्, आपके अन्य पुत्र तथा सेना —
43— राजा के रथ को देखकर सैकड़ों की संख्या में टूटकर भागने लगी। तब, हे भरत, उन दलों को छिन्न-भिन्न हुआ देखकर सात्यकि ने —
44— उन्हें स्वर्णपंखों से युक्त और शाण पर तेज किए तीखे नोक वाले बाणों से ढक दिया। इस प्रकार, हे राजन्, आपकी सेना के समस्त योद्धाओं को सहस्रों की संख्या में चूर करके —
45— सात्यकि दुग्ध-वर्ण अश्वों वाले अर्जुन के रथ की ओर उड़ चले। उन्हें बाण छोड़ते हुए तथा अपनी और अपने सारथि की रक्षा करते हुए आगे बढ़ते देखकर आपकी सेना ने भी तब उनकी प्रशंसा की।
नेपाली
1सञ्जयले भने — यवन र काम्बोजहरूलाई परास्त गरेर ती महारथिश्रेष्ठ युयुधान तपाईंको सेनाको ठीक बीचबाट हुँदै अर्जुनको पछि अघि बढे।
2तब मृगहरूको वध गरिरहेको व्याधजस्तै ती नरश्रेष्ठ सात्यकि — सुन्दर दाँतले सुशोभित, उत्तम कवच धारण गरेका र सुन्दर ध्वजा भएका — कौरव सेनाको संहार गर्दै तिनका हृदयमा भय भर्न थाले।
3आफ्नो रथमा अघि बढ्दै उनी आफ्नो त्यो धनुष बलपूर्वक हल्लाउन थाले, जसको पीठ सुनले सजिएको थियो, जसको दृढता महान् थियो र जो सुनका चन्द्रले सुशोभित थियो।
4सुनका अङ्गदले सजिएका पाखुरा, सुनले सजिएको शिरस्त्राण, सुनको कवचले ढाकिएको शरीर तथा सुनले चित्रित ध्वजा र धनुष — यस्ता ती वीर मेरु पर्वतको शिखरजस्तै तेजस्वी देखिए।
5स्वयं महान् तेज छाड्दै र आफ्ना हातमा मण्डलाकार तानिएको त्यो धनुष धारण गरेर उनी अर्को शरत्कालीन सूर्यजस्तै लागे।
6चन्द्रमाजस्ता काँध, चाल तथा नेत्रले सुशोभित ती नरश्रेष्ठ तपाईंको सेनाको बीचमा गोठको बीचमा उभिएको साँढेजस्तै देखिए।
7मदमत्त हात्तीजस्तै देखिने र त्यस्तै मनोहर चाल भएका तथा फुलेका कनपटी भएका यूथपति गजराजजस्तै तिनीहरूका बीचमा उभिएका ती वीरमाथि —
8— तपाईंको सेनाले उनको वध गर्ने इच्छाले क्रोधपूर्वक आक्रमण गर्यो। द्रोणको दल तथा भोजहरूको अलङ्घ्य समुद्रसदृश दल पार गरेपछि —
9— जलसन्धको सेना तथा काम्बोजहरूको सेना पार गरेपछि, हृदिकपुत्ररूपी गोहीबाट उम्केर निस्केपछि, त्यस समुद्रसदृश सेना पार गरिसकेपछि —
10— क्रोधले जलिरहेका तपाईंको सेनाका अनेक महारथीहरूले चारैतिरबाट सात्यकिलाई घेरे। दुर्योधन, चित्रसेन, दुःशासन, विविंशति —
11— शकुनि, दुःसह, युवा दुर्मर्षण, क्रथ तथा अनेक अन्य वीर योद्धा, जो सबै शस्त्र-प्रयोगमा निपुण र कठिनाइले परास्त हुने थिए —
12— क्रोधमा सात्यकिको पछिपछि लागे, जब उनी अघि बढिरहेका थिए। तब, हे तात, तपाईंको सेनामा भयंकर कोलाहल उठ्यो —
13— जो पर्वको दिनमा आँधीले उन्मत्त भएको समुद्रको गर्जनाजस्तै थियो। तिनीहरू सबैलाई आफूतिर दौडिरहेको देखेर ती शिनिश्रेष्ठले —
14— मुस्कुराउँदै आफ्ना सारथिलाई सम्बोधन गरेर भने — “बिस्तारै अघि बढ। धृतराष्ट्रका पुत्रहरूको यो सेना क्रोधले उर्लिँदै —
15— र हात्ती, घोडा, रथ तथा पैदल सैनिकले भरिएको, हे सारथि, आफ्ना रथको घरघराहटले सम्पूर्ण दिशा भर्दै वेगका साथ ममाथि जाइलागिरहेको छ —
16— तथा पृथ्वी, आकाश-मण्डल र समुद्रहरूलाई काँपाउँदै। हे सूत, यस समुद्रसदृश सेनालाई म युद्धमा त्यसरी नै रोक्नेछु —
17— जसरी पूर्णिमाको दिनमा उर्लिने प्रचण्ड समुद्रलाई किनारले रोक्दछ। हे सारथि, युद्धमा मेरो त्यो पराक्रम हेर जो स्वयं इन्द्रको पराक्रमजस्तै छ।
18हेर, म आफ्ना तीक्ष्ण बाणले यी शत्रुसेनालाई कसरी चूर पार्दछु। हेर, शत्रुसेनाका यी पैदल सैनिक, घोडा, रथी र हात्ती मारिन्छन् —
19— र मेरा ती तीक्ष्ण बाणले क्षतविक्षत हुन्छन् जसको स्पर्श स्वयं अग्निको स्पर्शजस्तै छ।” जब अपरिमेय पराक्रम भएका सात्यकि यसरी भनिरहेका थिए —
20— तब तपाईंका योद्धाहरू उनीसँग युद्ध गर्ने इच्छाले चाँडै उनको नजिक आइपुगे र भन्न थाले — “मार”, “दौड”, “रोकिऊ”, “हेर, हेर!”
21तब सात्यकिले ती वीरहरूको, जब तिनीहरू यसरी भनिरहेकै थिए, आफ्ना तीक्ष्ण बाणले संहार गर्न थाले। उनले तीन सय घोडा तथा चार सय हात्तीको वध गरे।
22एकातिर सात्यकि र अर्कोतिर तपाईंका योद्धाहरूबीचको त्यो युद्ध बितेका युगमा भएको देवासुर-सङ्ग्रामजस्तै भयंकर भयो। त्यससँगै जुन संहार भयो, त्यो अत्यन्त उग्र थियो।
23हे तात, शिनिपौत्रले मेघका बाक्ला पुञ्जजस्ता तपाईंका पुत्रका दलहरूको आक्रमणको सामना तीव्र विष भएका सर्पजस्ता आफ्ना बाणले गरे।
24हे राजन्, तब बाणको जालले ढाकिएका ती पराक्रमी वीर तनिक पनि विचलित नभई तपाईंको सेनाको सयौँको सङ्ख्यामा संहार गर्न थाले।
25हे राजन्, तब मैले त्यहाँ अत्यन्त अद्भुत दृश्य देखेँ, किनभने, हे स्वामी, मैले सात्यकिको एउटै बाण पनि आफ्नो लक्ष्यमा लाग्न चुकेको देखिनँ।
26रथ, हात्ती तथा अश्वले भरिएको र रथका छालले उर्लिरहेको दुर्योधनको सेनाको त्यो समुद्र, जब शिनिपौत्ररूपी किनारसँग ठोक्कियो —
27— भयभीत योद्धा, हात्ती तथा घोडाहरू भएको त्यो सेना, सात्यकिका बाणले चारैतिर संहार गरिएर बारम्बार घुम्न थाल्यो —
28— र जाडोले पीडित गाईहरूजस्तै यताउता भौँतारिन थाल्यो। पैदल सैनिक, रथी, हात्ती तथा घोडचढी र घोडाहरूमा —
29— तब हामीले कोही यस्तो देखेनौँ जो युयुधानका बाणले नबिँधिएको होस्। हे राजन्, स्वयं फाल्गुनले पनि तपाईंको सेनामा त्यति संहार फैलाएनन् —
30— जति सात्यकिले तपाईंका पङ्क्तिमा गरे। हे नरश्रेष्ठ, शिनिपौत्र तब स्वयं अर्जुनभन्दा पनि श्रेष्ठ भई युद्ध गर्न थाले —
31— पूर्णतया निर्भय भई र आफ्ना हातको फुर्ती तथा अस्त्र-प्रयोगको निपुणता प्रकट गर्दै। त्यसपछि राजा दुर्योधनले तीन बाणले —
32— ती सात्वतवीरका सारथिलाई बिँध्यो; र अनि चार अन्य तीक्ष्ण बाणले उनका चारै अश्वलाई बिँध्यो। त्यसपछि स्वयं सात्यकिलाई तीन बाणले बिँधेर उसले उनलाई आठ बाणको अर्को समूहले बिँध्यो।
33तब दुःशासनले ती शिनिवंशश्रेष्ठलाई सोह्र बाणले, शकुनिले पच्चीसले र चित्रसेनले पाँच बाणले बिँधे।
34तब दुःसहले सात्यकिको छातीको बीचलाई पन्ध्र बाणले बिँध्यो। यसरी ती असंख्य बाणले बिँधिएर ती वृष्णिश्रेष्ठ वीर मुस्कुराए —
35— र, हे महाराज, उनले आफ्नो प्रत्येक आक्रमणकारीलाई तीन-तीन बाणले बिँधे। यसरी उग्र तेज भएका बाणले आफ्ना शत्रुहरूलाई बिँध्दै —
36— महान् वेगले सम्पन्न ती शिनिपौत्र बाजजस्तै रणभूमिमा विचरण गर्न थाले। सुबलपुत्र (शकुनि)को धनुष काटेर र उसका पन्जा छिन्न पारेर —
37— उनले दुर्योधनको छातीको बीच तीन बाणले बिँधे; चित्रसेनलाई सय र दुःसहलाई दस बाणले बिँधे।
38त्यसपछि ती यशस्वी शिनिपौत्रले दुःशासनलाई बीस बाणले बिँधे। तब, हे नरेश्वर, तपाईंका सालाले अर्को धनुष उठाएर —
39— सात्यकिलाई पहिले आठ र अनि पाँच अरू बाणले बिँध्यो। तब, हे राजन्, दुःशासनले सात्यकिलाई दस, दुःसहले तीन र दुर्मुखले बाह्र बाणले बिँधे। हे भरत, तब दुर्योधनले ती मधुवंशीलाई त्रिहत्तर बाणले बिँध्यो।
40अनि उसले उनका सारथिलाई तीन तीक्ष्ण बाणले बिँध्यो। तब जुन महारथीहरू एकसाथ मिलेर सावधानीपूर्वक युद्ध गरिरहेका थिए —
41— तिनीहरू सबैलाई सात्यकिले पाँच-पाँच बाणले बिँधे। अनि ती योद्धाश्रेष्ठले चौडा फल भएको एउटा बाणले तपाईंका पुत्रका सारथिमाथि प्रहार गरे। ऊ मारिएर भुइँमा खस्यो। हे स्वामी, आफ्ना सारथि ढलेपछि ती रथी, तपाईंका पुत्र —
42— वायुजस्तै वेग भएका आफ्ना अश्वहरूद्वारा रणभूमिबाट टाढा लगिए। तब, हे राजन्, तपाईंका अन्य पुत्रहरू तथा सेना —
43— राजाको रथ हेरेर सयौँको सङ्ख्यामा भाँचिएर भाग्न थाल्यो। तब, हे भरत, ती दलहरूलाई छिन्नभिन्न भएको देखेर सात्यकिले —
44— तिनलाई सुनका पखेटाले युक्त र शाणमा उधिनिएका धारिला टुप्पा भएका बाणले ढाकिदिए। यसरी, हे राजन्, तपाईंको सेनाका सम्पूर्ण योद्धालाई सहस्रौँको सङ्ख्यामा चूर पारेर —
45— सात्यकि दुग्ध-वर्णका अश्व भएका अर्जुनको रथतिर उडे। उनलाई बाण छाड्दै तथा आफ्नो र आफ्ना सारथिको रक्षा गर्दै अघि बढिरहेको देखेर तपाईंको सेनाले पनि तब उनको प्रशंसा गर्यो।