कृतवर्माको पराक्रमको प्रदर्शन
खण्ड 5 — द्रोण पर्व · अध्याय 114
संस्कृत
1धृतराष्ट्र उवाच एवं बहुगुणं सैन्यमेवं प्रविचितं बलम्। व्यूढमेवं यथान्यायमेवं बहु च संजय॥
2नित्यं पूजितमस्माभिरभिकामं च नः सदा। प्रौढमत्यद्भुताकारं पुरस्ताद् दृष्टविक्रमम्॥
3नातिवृद्धमबालं च नाकृशं नातिपीवरम्। लघुवृत्तायतप्रायं सारगात्रपनामयम्॥ आत्तसंनाहसंछन्नं बहुशस्त्रपरिच्छदम्। शस्त्रग्रहणविद्यासु बह्वीषु परिनिष्ठितम्॥
4आरोहे पर्यवस्कन्दे सरणे सान्तरप्लुते। सम्यक्प्रहरणे याने व्यपयाने च कोविदम्॥
5नागेष्वश्वेषु बहुशो रथेषु च परीक्षितम्। परीक्ष्य च यथान्यायं वेतनेनोपपादितम्॥
6न गोष्ठ्या नोपकारेण न सम्बन्धनिमित्ततः। नानाहूतं नाप्यभृतं मम सैन्यं बभूव ह॥
7कुलीनार्यजनोपेतं तुष्टपुष्टमनुद्धतम्। कृतमानोपचारं च यशखि च मनखि च॥
8सचिवैश्चापरैर्मुख्यैर्बहुभिः पुण्यकर्मभिः। लोकपालोपमैस्तात पालितं नरसत्तमैः॥
9बहुभिः पार्थिवैर्गुप्तस्मत्प्रियचिकार्युभिः। अस्मानभिसृतैः कामात् सबलैः सपदानुगैः॥
10महोदधिमिवापूर्णमापगभिः समन्ततः। अपक्षैः पक्षिसंकाशे रथैरश्वैश्च संवृतम्॥
11प्रभिन्नकरटैश्चैव द्विरदैरावृतं महत्। यदहन्यत मे सैन्यं किमन्यद् भागधेयतः॥
12योधाक्षय्यजलं भीमं वाहनोर्मितरङ्गिणम्। क्षेपण्यसिगदाशक्तिशरप्रासझषाकुलम्॥
13ध्वजभूषणसम्बाघरत्नोपलसुसंचितम्। वाहनैरभिधावद्भिर्वायुवेगविकम्पितम्॥
14द्रोणगम्भीरपातालं कृतवर्ममहाह्रदम्। जलसंधमहाग्राहं कर्णचन्द्रोदयोद्धतम्॥
15गते सैन्यार्णवं भित्त्वा तरसा पाण्डवर्षभे। संजयैकरथेनैव युयुधाने च मामकम्॥
16तत्र शेषं न पश्यामि प्रविष्टे सव्यसाचिनि। सात्वते च रथोदारे मम सैन्यस्य संजय॥
17तौ तत्र समतिक्रान्तौ दृष्ट्वातीव तरखिनौ। सिन्धुराजं तु सम्प्रेक्ष्य गाण्डीवस्येषुगोचरे॥
18किं नु वा कुरवः कृत्यं विदधुः कालचोदिताः। दारुणैकायने कालं कथं वा प्रतिपेदिरे॥
19ग्रस्तान् हि कौरवान् मन्ये मृत्युना तात संगतान्। विक्रमोऽपि रणे तेषां न तथा दृश्यते हि वै॥
20अक्षतौ संयुगे तत्र प्रविष्टौ कृष्णपाण्डवौ। न च वारयिता कश्चित् तयोरस्तीह संजय॥
21भृताश्च बहवो योधाः परीक्ष्यैव महारथाः। वेतनेन यथासोगं प्रियवादेन चापरे॥
22असत्कारभृतस्तात मम सैन्ये न विद्यते। कर्मणा ह्यनुरूपेण लभ्यते भक्तवेतनम्॥
23न चायोधोऽभवत् कश्चिन्मम सैन्ये तु संजय। अल्पदानभृतस्तात तथा चाभृतको नरः॥
24पूजितो हि यथाशक्त्या दानमानासनैर्मया। तथा पुत्रैश्च मे तात ज्ञातिभिश्च सबान्धवैः॥
25ते च प्राप्यैव संग्रामे निर्जिताः सव्यसाचिना। शैनेयन परामृष्टाः किमन्यद् भागधेयतः॥
26रक्ष्यते यश्च संग्रामे ये च संजय रक्षिणः। एकः साधारणः पन्था रक्ष्यस्य सह रक्षिभिः॥
27अर्जुनं समरे दृष्ट्वा सैन्धवस्याग्रतः स्थितम्। पुत्रो मम भृशं मूढः किं कार्य प्रत्यपद्यत॥
28सात्यकिं च रणे दृष्ट्वा प्रविशन्तमभीवत्। किं नु दुर्योधनः कृत्यं प्राप्तकालममन्यत॥
29सर्वशस्त्रातिगौ सेनां प्रविष्टौ रथितसत्तमौ। दृष्ट्वा कां वै धृति युद्धे प्रत्यपद्यन्त मामकाः॥
30दृष्ट्वा कृष्णं तु दाशार्हमर्जुनार्थे व्यवस्थितम्। शिनीनामृषभं चैव मन्ये शोचन्ति पुत्रकाः॥
31दृष्ट्वा सेनां व्यतिक्रान्तां सात्वतेनार्जुनेन च। पलायमानांश्च कुरून् मन्ये शोचन्ति पुत्रकाः॥
32विदुतान् रथिनो दृष्ट्वा निरुत्साहान् द्विषजये। पलायनकृतोत्साहान् मन्ये शोचन्ति पुत्रकाः॥
33शून्यान् कृतान् रथोपस्थान् सात्वतेनार्जुनेन च। हतांश्च योधान् संदृश्य मन्ये शोचन्ति पुत्रकाः॥
34व्यश्वनागरथान् दृष्ट्वा तत्र वीरान् सहस्रशः। धावमानान् रणे व्यग्रान् मन्ये शोचन्ति पुत्रकाः॥
35महानागान् विद्रवतो दृष्ट्वार्जुनशराहतान्। पतितान् पततश्चान्यान् मन्ये शोचन्ति पुत्रकाः॥
36विहीनांश्च कृतानश्वान् विस्थांश्च कृतान् नरान्। तत्र सात्यकिपार्थाभ्यां मन्ये शोचन्ति पुत्रकाः॥
37हयौधान् निहतान् दृष्ट्वा द्रवमाणांस्ततस्ततः। रणे माधवपार्थाभ्यां मन्ये शोचन्ति पुत्रकाः॥
38पत्तिसंघान् रणे दृष्ट्वा धावमानांश्च सर्वशः। निराशा विजये सर्वे मन्ये शोचन्ति पुत्रकाः॥
39द्रोणस्य समतिक्रान्तावनीकमपराजितौ। क्षणेन दृष्ट्वा तौ वीरौ मन्ये शोचन्ति पुत्रकाः॥
40सम्मूढोऽस्मि भृशं तात श्रुत्वा कृष्णधनंजयौ। प्रविष्टौ मामकं सैन्यं सात्वतेन सहाच्युतौ॥
41तस्मिन् प्रविष्टे पृतनां शिनीनां प्रवरे रथे। भोजानीकं व्यतिक्रान्ते किमकुर्वत कौरवाः।।
42तथा द्रोणेन समरे निगृहीतेषु पाण्डुषु। कथं युद्धमभूत् तत्र तन्ममाचक्ष्व संजय॥
43द्रोणो हि बलवाश्रेष्ठः कृतास्त्रो युद्धदुर्मदः। पञ्चालास्ते महेष्वासं प्रत्यविध्यन् कथं रणे॥
44पद्धवैरास्ततो द्रोणे धनंजयजयैषिणा। भारद्वाजसुतस्तेषु दृढवैरो महारथः॥
45अर्जुनश्चापि यचक्रे सिन्धुराजवधं प्रति। तन्मे सर्व समाचक्ष्व कुशलो ह्यसि संजय॥
46संजय उताच आत्मापराधात् सम्भूतं व्यसनं भरतर्षभ। प्राप्य प्राकृतवद् वीर न त्वं शोचितुमर्हसि॥
47पुरा यदुच्यसे प्राज्ञैः सुहृद्भिर्विदुरादिभिः। मा हार्षीः पाण्डवान् राजनिति तन्न त्वया श्रुतम्॥
48सुहृदां हितकामानां वाक्यं यो न शृणोति ह। समहद् व्यसनं प्राप्य शोचते वैयथाभवान्॥
49याचितोऽसि पुरा राजन् दाशार्हेण शमं प्रति। न च तं लब्धवान् कामं त्वत्तः कृष्णोमहायशाः॥
50तव निगुर्णतां ज्ञात्वा पक्षपातं सुतेषु च। द्वैधीभावं तथा धर्मे पाण्डवेषु च मत्सरम्॥५ तव जिह्ममभिप्रायं विदित्वा पाण्डवान् प्रति। आप्रिलापांश्च बहून् मनुजाधिपसत्तम॥
51सर्वलोकस्य तत्त्वज्ञः सर्वलोकेश्वरः प्रभुः। वासुदेवस्ततो युद्धं कुरूणामकरोन्महत्॥
52आत्मापराधात् सुमहान् प्राप्तस्ते विपुलः क्षयः। नैनं दुर्योधने दोषं कर्तुमर्हसि मानद॥
53न हि ते सुकृतं किंचिदादौ मध्ये च भारत। दृश्यते पृष्ठतश्चैव त्वन्मूलो हि पराजयः॥
54तस्मादवस्थितो भूत्वा ज्ञात्वा लोकस्य निर्णयम्। शृणु युद्धं यथावृत्तं घोरं देवासुरोपमम्॥
55प्रविष्टे तव सैन्यं त शैनेय सत्यविक्रमे। भीमसेनमुखाः पार्थाः प्रतीयुर्वाहिनीं तव॥
56आगच्छतस्तान् सहसा क्रुद्धरूपान् सहानुगान्। दधारैको रणे पाण्डून् कृतवर्मा महारथः॥
57यथोद्वत्तं वारयते वेला वै सलिलार्णवम्। पाण्डुसैन्यं तथा संख्ये हार्दिक्यः समवारयत्॥
58तत्राद्भुतमपश्याम हार्दिक्यस्य पराक्रमम्। यदेनं सहिताः पार्था नातिचक्रमुराहवे॥
59ततो भीमस्त्रिभिर्विद्धवा कृतवर्माणमाशुगैः। शङ्ख दध्मौ महाबाहुर्हर्पयन् सर्वपाण्डवान्॥
60सहदेवस्तु विंशत्या धर्मराजश्च पञ्चभिः। शतेन नकुलश्चापि हार्दिक्यं समविध्यत॥
61द्रौपदेयास्त्रिसप्तत्या सप्तभिश्च घटोत्कचः। धृष्टद्युम्नस्त्रिभिश्चापि कृतवर्माणमार्दयत्॥
62विराटो द्रुपदश्चैव याज्ञसेनिश्च पञ्चभिः। शिखण्डी चैव हार्दिक्यं विद्धवा पञ्चभिराशुगैः॥
63पुनर्विव्याध विंशत्या सायकानां हसन्निव। कृतवर्मा ततो राजन् सर्वतस्तान् महारथान्॥ एकैकं पञ्चभिर्विद्धवा भीमं विव्याध सप्तभिः। धनुर्ध्वजं चास्य तथा रथाद् भूमावपातयत्॥
64अथैनं छिन्नधन्वानं त्वरमाणो महारथः। आजघानोरसि क्रुद्धः सप्तत्या निशितैः शरैः॥
65स गाढविद्धो बलवान् हार्दिक्यस्य शरोत्तमैः। चचाल स्थमध्यस्थः क्षितिकम्पे यथाचलः॥
66भीमसेनं तथा दृष्ट्वा धर्मराजपुरोगमाः। विसृजन्तः शरान् राजन् कृतवर्माणमार्दयन्॥
67तं कथा कोष्ठकीकृत्य रथवंशेन मारिष। विव्यधुः सायकैईष्टा रक्षार्थ मारुतेर्पधे॥
68प्रतिलभ्य ततः संज्ञां भीमसेनो महाबलः। शक्तिं जग्राह समरे हेमदण्डामयस्मयीम्॥
69चिक्षेप च रथात् तूर्ण कृतवर्मरथं प्रति। सा भीमभुजनिर्मुक्ता निर्मुक्तोरगसंनिभा॥
70कृतवर्माणमभितः प्रजज्वाल सुदारुणा। तामापतन्ती सहसा युगान्ताग्निसमप्रभाम्॥
71द्वाभ्यां शराभ्यां हार्दिक्यो निजघान द्विधा तदा। सा छिन्ना पतिता भूमौ शक्तिः कनकभूषणा॥
72द्योतयन्ती दिशो राजन् महोल्केव नभश्चयुता। शक्तिं विनिहतां दृष्ट्वा भीमश्चुक्रोध वैभृशम्॥
73ततोऽन्यद् धनुरादाय वेगवत् सुमहास्वनम्। भीमसेनो रणे क्रुद्धो हार्दिक्यं समवारयत्॥
74अथैनं पञ्चभिर्बाणैराजधान स्तनान्तरे। भीमो भीमबलो राजंस्त्व दुर्मत्रितेन च॥
75भोजस्तु क्षतसर्वाङ्गो भीमसेनेन मारिष। रक्ताशोक इवोत्फुल्लो व्यभ्राजत रणाजिरे॥
76ततः क्रुद्धस्त्रिभिर्बाणैभीमसेनं हसन्निव। अभिहत्य दृढं युद्धे तान् सर्वान् प्रत्यविध्यत॥
77त्रिभिस्त्रिभिर्महेष्वासो यतमानान् महारथान्। तेऽपि तं प्रत्यविध्यन्त सप्तभिः सप्तभिः शरैः॥
78शिखण्डिनस्ततः क्रुद्धः क्षुरप्रेण महारथः। धनुश्चिच्छेद समरे प्रहसन्निव सात्वतः॥
79शिखण्डी तु ततः क्रुद्धश्छिन्ने धनुषि सत्वरः। असिं जग्राह समरे शतचन्द्रं च भाखरम्॥
80भ्रामयित्वा महचर्म चामीकरविभूषितम्। तमसिं प्रेषयामास कृतवर्मरथं प्रति॥
81स तस्य सशरं चापं छित्त्वा राजन् महानसिः। अभ्यगाद् धरणी राजंश्च्युतं ज्योतिरिवाम्बरात्॥
82एतस्मिन्नेव काले तु त्वरमाणं महारथाः। विव्यधुः सायकैर्गाढं कृतवर्माणमाहवे॥
83अथान्यद् धनुरादाय त्यक्त्वा तच महद् धनुः। विशीर्ण भरतश्रेष्ठ हार्दिक्याः परवीरहा॥
84विव्याध पाण्डवान् युद्धे त्रिभिस्त्रिभिरजिह्मगैः। शिखण्डिनं च विव्याध त्रिभिः पञ्चभिरेव च॥
85धनुरन्यत् समादाय शिखण्डी तु महायशाः। अवारयन् कूर्मनखैराशुगैर्हकित्मजम्॥
86ततः क्रुद्धो रणे राजन् हृदिकस्यात्मसम्भवः। अभिदुद्राव वेगेन याज्ञसेनिं महारथम्॥
87भीष्मस्य समरे राजन् मृत्योर्हतुं महात्मनः। विदर्शयन् बलं शूरः शार्दूल इव कुञ्जरम्॥
88तौ दिशां गजसंकाशौ ज्वलिताविव पावकौ। समापेततुरन्योन्यं शरसङ्घररिंदमौ॥
89विधुन्वानौ धनुःश्रेष्ठे संदधानौ च सायकान्। विसृजन्तौ च शतशो गभस्तीनिव भास्वरौ॥
90तापयन्तौ शरैस्तीक्ष्णैरन्योन्यं तौ महारथौ। युगान्तप्रतिमौ वीरौ रेजतुर्भास्कराविव॥
91कृतवर्मा च समरे याज्ञसेनिं महारथम्। विद्ध्वेषुभिस्त्रिसप्तस्या पुनर्विव्याघ सप्तभिः॥
92स गाढविद्धो व्यथितो रथोपस्थ उपाविशत्। विराज्य सशरं चापं मूर्च्छयाभिपरिप्लुतः॥
93तं विषण्णं रणे दृष्ट्वा तावकाः पुरुषर्षभ। हार्दिक्यं पूजयामासुर्वासांस्यादुधुवुश्च ह॥
94शिखण्डिनं तथा ज्ञात्वा हार्दिक्यशरपीडितम्। अपोवाह रणाद् यन्ता त्वरमाणो महारथम्॥
95सादितं तु रथोपस्थे दृष्ट्वा पार्थाः शिखण्डिनम्। परिव्रवू रथैस्तूर्णं कृतवर्माणमाहवे॥
96तत्राद्भुतं परं चक्रे कृतवर्मा महारथः। यदेकः समरे पार्थान् वारयामास सानुगान्॥
97पार्थाञ्जित्वाजयचेदीन् पञ्चालान् सृञ्जयानपि। केकयांश्च महावीर्यान् कृतवर्मा महारथः॥
98ते वध्यमानाः समरे हार्दिक्येन स्म पाण्डवाः। इतश्चेतश्च धावन्तो नैव चक्रुतिं रणे॥
99जित्वा पाण्डुसुतान् युद्धे भीमसेनपुरोगमान्। हार्दिक्यः समरेऽतिष्ठद् विधूम इव पावकः॥
100ते द्राव्यमाणाः समरे हार्दिक्येन महारथाः। विमुखाः समपद्यन्त शरवृष्टिभिरार्दिताः॥
अङ्ग्रेजी
1Dhritarashtra said Our army is possessed of many excellencies; and it is composed of various kinds of troops; its efficiency is great. O Sanjaya, it is disposed of in order in perfect accordance to the rules of military science and it is strong in numbers.
2The warriors therein are ever well-treated by us and they are attached to us very much. The army is not newly recruited and its aspect is wonderful. Its efficiency has been tested previously.
3The warriors belonging to it are neither very old, nor very young; they are neither lean nor very corpulent. They are of active habits, well-built, strong-bodied and free from any disease. They are clad in cuirasses and wellequipped with offensive weapons. They are accomplished in the use of various weapons and are well practised in the exercise of all kinds of weapons.
4They are experts in mountain upon and descending from vehicles, in moving forward and in falling back, in striking down effectually and in advancing and retreating.
5They have before been examined in the management of steeds, elephants and cars; and after due examination, they have been employed on pay.
6And no for the sake of family relationship, nor from favour, nor from kinship. They have not come uncalled for, nor are they unpaid soldicrs.
7They are high-born, respectable, evercontented, well-fed and submissive. They have been duly honoured and rewarded by ourselves. They are all endued with fame and intelligence.
8They again, O sire, are defended by our best warriors and other's of pious practices, all of whom are foremost men and resemble the Lokapalas themselves.
9Numerous kings solicitous of our welfare, who have, out of their own accord, joined us with all their forces and followers, also defend them.
10Truly our army is like the vast ocean swelling with the waters of various stream flowing into it from all sides. It teems with chariot and steeds, which though devoid of wings are still capable of moving through the air like the winged rangers of the sky.
11My army abounds in elephants with the temporal juice flowing down their cheeks. Then to what else, but Destiny, can the slaughter of such an army be attributed?
12(Ocean-like as our arrmy is), numerous warriors constitute its waters; and the various vehicles constitute its dreadful and surging waves. Innumerable maces, swords, darts, shafts and javelins constitute the oars plied on it.
13Teeming with standards and ornaments, the combatants form the lotuses on it. The swiftmoving steeds and elephants and chargers constitute the tempest that lashes in into fury.
14Drona forms its fathomless cave, Kritavarman its minghty lake and Jalasandha its dreadful alligator and Karna, the rising of the moon that makes it swell with pride and energy.
15O Sanjaya, on a single car that foremost of the Pandavas viz., Arjuna has gone piercing through my ocean-like host and Yuyudhana also has followed him;
16And O Sanjaya, when Savyasachin has thus penetrated into my host and also that excellent car-warrior Satyaki of the Satvata race has done so, I do not think that any one of my troops will be able to escape with his life.
17Beholding those two heroes dash with speed through the vanguards of my troops and seeing the ruler of the Sindhus come within range of arrows shot from the Gandiva bow.
18What course of action did the Kurus, goaded on to destruction by Fate then adopt? What became of them at that hour when the battle raged with fury?
19O son, I consider the assembled Kaurava host already within the jaws of Death. Their prowess in battle is no longer seen to be what it once was.
20Krishna and the son of Pandu have both entered into our troops, receiving not even the slightest wound. O Sanjaya, there is none also who can resist them.
21Many mighty car-warriors and combatants have been admitted into our army after due examination. They all have been gratified by us with due remunerations and agreeable speeches.
22There is none among my troops who has been maltreated. Every one receives his pay and ration, according to his abilities.
23O Sanjaya, there is none who is not a good warrior, none who receives remuneration less then what he deserves or none who receives no pay.
24The soldiers are honoured by me to the best of my resources, with gifts, honors and seats. My sons, relatives and my kinsmen, O son, all treat them in the same respectful manner as I do.
25Even such troops, encountering Savayasachin in battle, are being vanquished by him; they are also being crushed by the grand son of Sini; what can it be but Destiny?
26Those who are protecting and those who are protected, are following the same road, the dcfender and the defended!
27Beholding Arjuna stand before the ruler of the Sindhus in hostile attitude, what measure did my highly foolish son adopt?
28Beholding also Satyaki dash through his troops like one fearless, what measures also did Duryodhana consider to be suitable to the situation?
29Beholding those two foremost of carwarriors, both beyond the reach of all weapons, thus penetrate into my host, what resolution did my troops then form
30Meseems, beholding Krishna of the Dasarha race and that foremost of the Sinis, both exerting for the sake of Arjuna, my sons are giving way to grief.
31Beholding him of the Satvata race and Arjuna pass through my divisions and beholding the Kurus fly in all directions, Meseems, my sons are giving way to grief.
32Meseems my sons are giving way to grief, beholding the car-warriors routed and hopeless of conquering their foes and exert themselves in flying away.
33Meseems my sons are giving way to grief, beholding the terraces of cars made empty by Satvata and Arjuna and also beholding the warriors slain (by thousands).
34Meseems my sons are lamenting, beholding the steeds, the chariots, the elephants and thousands of heroic soldiers flying away in haste from the field of battle.
35Meseems my sons are lamenting beholding the huge elephants of my army fly away smitten by the arrows of Arjuna and also beholding them fallen and falling.
36Meseems my sons are lamenting seeing steeds deprived of riders and warriors deprived of chariots, by Arjuna and Satyaki.
37Mescems my sons are lamenting seeing large bodies of steeds slain and routed in all directions in battle, by the son of Pritha and the descendant of Madhu's race.
38Meseems my sons are lamenting, hopeless of their victory, by seeing the divisions of infantry fly with haste in all direction.
39Meseems my sons are lamenting beholding those two invincible heroes pass in a moment through the division of Drona.
40O son, I am indeed overwhelmed with a stupor upon hearing that Krishna and Arjuna of unfading glory together with Satyaki of the Satvata race, have entered into my divisions.
41When that foremost of car-warriors among the Sinis had plunged into my host and when he had passed through the Bhoja division, what, O Sanjaya, did the Kurus do?
42O Sanjaya, relate to me also how the battle raged there where Drona began to crush the Pandava host in battle.
43Drona was a warrior of superior skill; he was endued with strength, accomplished in the use of weapons and indomitable in battle. How was it then possible for the Panchalas to pierce that hero in battle?
44Solicitious of Dhanajaya's victory, the Panchalas were Drona's implacable foes, so also that mighty car-warrior the son of Bharadvaja was an inveterate enemy of theirs.
45O Sanjaya, skilful as you are in narration, tell me all that in detail which Arjuna did for bringing about the slaughter of the Sindhu king.
46Sanjaya said O foremost of the Bharatas, it behoves you not to lament like an ordinary person, when you are overtaken, O hero, by a calamity which owes its origin to your own misconduct.
47Formerly, many of your well-wishers including the wise Vidura, advised you saying, "O king, do not forsake the sons of Pandu's but to those advices you paid no heed."
48He that sets at nought the advices of wellwishing friends, weeps like yourself when a calamity overtakes him.
49O king, the descendant of the Dasarha race entreated you for the conclusion of peace. But the highly-renowned Krishna then did not obtain that boon at your hands.
50Knowing your worthlessness, your partiality for your sons, your duplicity in virtue, your animosity against the sons of Pandu and ascertaining your crooked intentions against them and listening to many of your incoherent and delirious bewailings, 0 foremost of kings.
51That puissant lord of all the worlds, that one conversant with the truth of everything in the worlds, namely, the son of Vasudeva, caused the drums of war to be sounded among the Kurus.
52This awful destruction has overtaken you through your own faults; O giver of honour, it behoves you not to lay all blames on the shoulders of Duryodhana.
53As these incidents developed themselves, no good action was performed by you either in the beginning, in the middle or in the end, O Bharata. The defeat that can be anticipated now, is entirely owing to your fault.
54Therefore, knowing as you do, the fate of this world, quietly and attentively hear how the battle that resembled that between the gods and the Asuras, took place.
55When Sini's grandson of invincible prowess had entered into your troops, the troops of the Parthas headed by Bhimasena, fell upon your troops.
56Then the mighty car-warrior Kritavarman, single-headed, received in that battle, the enraged Pandava troops who had been rushing to the battle with their followers.
57Just as the banks resist the surging waves of the sea, so did the son of Hridika resist the Pandava troops in battle.
58Then we beheld the wonderful prowess of Hridika's son inasmuch as the united divisions of the Parthas were unable to bear him down in battle.
59Thereupon the mighty-armed Bhima piercing Kritavarman with three swift-coursing arrows, blew his conch-shell, imparting thereby delight unto the Pandava troops.
60Then Sahadeva pierced Hridika's son with twenty, Yudhishthira the virtuous with five and Nakula with a hundred shafts.
61The son of Draupadi pierced him with three and seventy, Ghatotkacha with seven and Dhristadyumna pierced Kritavarman with three arrows.
62Virata, Drupada and Yajnaseni each pierced him with five shafts, Sikhandin also pierced Hridika's son with five swift flying arrows.
63He then once more smilingly pierced him with twenty shafts. Thereupon, Oking, Kritavarman piercing each of these mighty carwarriors separately with five shafts, pierced Bhima with another seven shafts. Then he felled from the latter's car his standard and cutoff his bow.
64Then that mighty car-warrior making haste and burning with rage, pierced Bhima whose bow had been severed, on the breast, with seventy sharp arrows.
65That hero (Bhima) endued with prowess, thus deeply pierced by the excellent shafts of Hridika's son, began to tremble in the terrace of his car, like a mountain shaking during an earthquake.
66Beholding Bhima thus involved in a dangerous situation, O king, the Pandava warriors headed by Yudhishthira, began to afflict Kritavarman by shooting numerous arrows.
67Then impaling Kritavarman within a circle of chariots, the Pandava warriors, O sire, filled with delight, began to wound him with their arrows, out of a desire for rescuing the son of Maruta.
68Thereafter the highly puissant Bhimasena regaining his senses, grasped, in that battle, a dreadful lance of golden staff and iron head.
69Then he huried from his own car that lance at the car of Kritavarman, with great force. That lance hurled by the arm of Bhima and resembling a snake that had recently cast off its slough.
70began to burn dreadfully as it coursed towards Kritavarman. Then as that lance, effulgent like the fire that appears at the end of a Yugu, was coursing swiftly towards.
71The son of Hridika, he cut it in twain with a couple of arrows. That dart decked with golden ornaments, thus severed, fell down on the earth.
72And, O king, it there began to illumine the points of the compass like a mighty meteor dropping from the heavens. Thereat Bhima beholding his lance baffled, became excited to the highest pitch of fury.
73Thereafter, taking up another bow of great toughness and emitting loud twang, the enraged Bhimasena in that battle began to resist the son of Hridika.
74Then, Oking, Bhima of awful prowess, pierced Kritavarman, on the centre of his breast, with five arrows. All this is the result of your wicked policy.
75Then, O sire, the ruler of the Bhojas wounded on all parts of his body, appeared on the field of battle like a red Ashoka tree covered with blossoms.
76Thereafter Kritavarman inflamed with rage, smilingly striking Bhimasena with three arrows, began, in return, to pierce the other warriors (with his arrows).
77That mighty bowman then pierced those car-warriors exerting their best in battle, each with three shafts. They then also pierced him in return, each with seven shafts.
78Then that mighty car-warrior of the Satvata race, inflamed with rage, smilingly cut-off the bow of Sikhandin with a razor-headed arrow.
79Thereupon on the severance of his bow, Sikhandin burning with rage and hastening as much as possible, took up a sword and a buckler decked with hundreds of moons.
80Whirling that mighty sword decked with gold, Sikhandin hurled it at the chariot of Kritavarman.
81O king, then that mighty sword, cutting off his bow with arrows placed on its string, dropped, O king, on the ground like a luminous body falling down from the skies.
82Meanwhile many mighty car-warriors, making haste began to pierce Kritavarman deeply and quickly with their arrows.
83Then, O foremost of the Bharatas, taking up a fresh bow and leaving the one cut-off, that slayer of hostile heroes, namely Hridika's son.
84Pierced the Pandavas in battle, each with three straight-flying arrows. He then pierced Sikhandin at first with three and then with five arrows.
85Then the highly renowned Sikhandin also, taking up another bow, covered the son of Hridika with swift-flying arrows. Furnished with heads resembling the mouth of tortoises.
86Then, O king, the son of Hridika, excited with wrath, in that battle, quickly rushed upon that mighty car-warrior that son of Yajnasena.
87Who had been, Oking, the cause of death of the illustrious Bhima. Then the heroic Kritavarman displaying his prowess fell upon Sikhandin like a tiger falling upon an elephant.
88Then those to subduers of foes, resembling two elephants guarding the points of the compass and looking like two blazing fires, attacked each other with their showers of arrows.
89They stretched their two excellent bows and placed many arrows on their bow-strings. Like two suns shooting numerous rays, they also shot myriad arrows.
90Those two mighty car-warriors afflicting one another with their sharp-arrows, appeared beautiful like two suns that rise at the end of a Yuga.
91In that battle then, Kritavarman pierced that mighty car-warrior the son of Yajanasena at first with seventy three and then again with seven arrowS.
92Thus deeply pierced and extremely pained, the latter squatted down on the terrace of his car; and he lost hold of his arrows and bow and was overwhelmed with a swoon.
93Then your troops, O foremost of men, beholding Sikhandin cheerless in battle, began to applaud Hridika's son and they waived their garments in the air.
94Then knowing Sikhandin to be afflicted sore with the arrows of the son of Hridika, his driver, in all haste, carried that mighty carwarrior away from the field of battle.
95Beholding Sikhandin overthrown on the terrace of his car, the Parthas in that battle quickly surrounded Kritavarman with their chariots.
96Then the mighty car-warrior Kritavarman filled his enemies with wonder, in asmuch as the alone succeeded in resisting the sons of Pritha and their followers in battle.
97Conquering the Parthas, the mighty carwarrior Kritavarman vanquished the Chedis, the Panchaias, the Srinjayas and the valourous Kekayas.
98Thus slaughtered by Hridika's son in battle, the Pandavas began to run hither and thither and they could not then fight steadily.
99Conquering the son of Pandu viz., Bhimasena in battle, Hridika's son then remained on the field, like a blazing fire free from even a single curl of smoke.
100Those mighty car-warriors routed by the son of Hridika, were compelled to turn their faces leack, afflicted as they were with incessant showers of arrows.
हिन्दी
1धृतराष्ट्र ने कहा — हमारी सेना अनेक उत्तम गुणों से युक्त है; वह भाँति-भाँति की सेनाओं से बनी है; उसकी क्षमता महान् है। हे सञ्जय, वह धनुर्वेद के नियमों के पूर्ण अनुसार क्रम से सजाई गई है और संख्या में भी प्रबल है।
2उसमें रहने वाले योद्धाओं के साथ हमने सदा अच्छा व्यवहार किया है और वे हमसे अत्यन्त अनुरक्त हैं। यह सेना नई भर्ती की हुई नहीं है और इसका रूप अद्भुत है। इसकी क्षमता पहले भी परखी जा चुकी है।
3उसमें रहने वाले योद्धा न तो बहुत वृद्ध हैं, न बहुत तरुण; न वे दुबले हैं, न बहुत स्थूल। वे सक्रिय स्वभाव के, सुगठित, बलिष्ठ शरीर वाले और किसी भी रोग से मुक्त हैं। वे कवच पहने हुए और आक्रामक शस्त्रों से भली-भाँति सुसज्जित हैं। वे भाँति-भाँति के शस्त्रों के प्रयोग में निपुण हैं और सब प्रकार के अस्त्रों के अभ्यास में पारंगत हैं।
4वे वाहनों पर चढ़ने और उनसे उतरने में, आगे बढ़ने और पीछे हटने में, प्रभावी प्रहार करने में तथा आक्रमण और अपसरण में निपुण हैं।
5अश्वों, हाथियों तथा रथों के संचालन में उनकी पहले परीक्षा ली जा चुकी है; और विधिवत् परीक्षा के पश्चात् ही वे वेतन पर नियुक्त किए गए हैं।
6न कुटुम्ब-सम्बन्ध के कारण, न पक्षपात से, न बन्धुत्व के कारण। वे बिना बुलाए नहीं आए हैं, न ही वे बिना वेतन के सैनिक हैं।
7वे उच्च कुल में उत्पन्न, आदरणीय, सदा सन्तुष्ट, भली-भाँति भोजन पाए हुए और आज्ञाकारी हैं। हमने स्वयं उनका विधिवत् सम्मान और पुरस्कार किया है। वे सब यश तथा बुद्धि से सम्पन्न हैं।
8हे तात, वे पुनः हमारे श्रेष्ठ योद्धाओं तथा पवित्र आचरण वाले अन्य वीरों द्वारा रक्षित हैं, जो सब नरश्रेष्ठ हैं और स्वयं लोकपालों के समान हैं।
9हमारा कल्याण चाहने वाले अनेक राजा, जो स्वेच्छा से अपनी समस्त सेनाओं और अनुचरों सहित हमसे आ मिले हैं, उनकी भी रक्षा करते हैं।
10सचमुच हमारी सेना उस विशाल समुद्र के समान है जो सब ओर से आकर मिलने वाली अनेक नदियों के जल से भरा हो। वह उन रथों तथा अश्वों से भरी है, जो पंखहीन होते हुए भी आकाश के पंखधारी विहंगों के समान वायु में विचरण करने में समर्थ हैं।
11मेरी सेना ऐसे हाथियों से भरी है जिनके कपोलों से मद बहता है। फिर ऐसी सेना का संहार दैव के अतिरिक्त और किसका कर्म कहा जा सकता है?
12(हमारी सेना समुद्र के समान है, जिसमें) असंख्य योद्धा उसका जल हैं; और भाँति-भाँति के वाहन उसकी भयंकर उठती लहरें हैं। असंख्य गदाएँ, तलवारें, शूल, बाण और भाले उस पर चलाए जाने वाले डाँड़ हैं।
13ध्वजाओं और आभूषणों से भरे योद्धा उस पर खिले कमल हैं। द्रुतगामी अश्व, हाथी और घोड़े वह आँधी है जो उसे उन्मत्त कर देती है।
14द्रोण उसकी अथाह गुफा हैं, कृतवर्मा उसका विशाल ह्रद, जलसन्ध उसका भयंकर घड़ियाल और कर्ण वह चन्द्रोदय है जो उसे गर्व और तेज से उमड़ा देता है।
15हे सञ्जय, उन पाण्डवश्रेष्ठ अर्जुन ने अकेले एक रथ पर मेरी समुद्र-सदृश सेना को भेदते हुए प्रवेश किया है और युयुधान भी उनके पीछे गए हैं;
16— और हे सञ्जय, जब सव्यसाची इस प्रकार मेरी सेना में घुस गए हैं और सात्वतवंशी वे श्रेष्ठ महारथी सात्यकि भी वैसा ही कर चुके हैं, तब मैं नहीं समझता कि मेरी सेना का कोई भी योद्धा जीवित बच सकेगा।
17उन दोनों वीरों को वेग से मेरी सेना के अग्रभागों को चीरते हुए देखकर और सिन्धुराज को गाण्डीव धनुष से छूटे बाणों की पहुँच में आया देखकर —
18— विनाश की ओर काल द्वारा हाँके गए कुरुओं ने तब कौन-सा मार्ग अपनाया? उस घड़ी में, जब युद्ध उग्रता से चल रहा था, उनका क्या हुआ?
19हे पुत्र, मैं तो एकत्र कौरव सेना को अभी से मृत्यु के जबड़ों में पड़ी हुई मानता हूँ। युद्ध में उनका पराक्रम अब वैसा नहीं दिखाई देता जैसा कभी था।
20कृष्ण और पाण्डुपुत्र दोनों तनिक भी घाव खाए बिना हमारी सेना में प्रवेश कर गए हैं। हे सञ्जय, कोई ऐसा भी नहीं है जो उन्हें रोक सके।
21अनेक महारथी और योद्धा विधिवत् परीक्षा के पश्चात् ही हमारी सेना में लिए गए हैं। हमने उन सबको उचित वेतन तथा प्रिय वचनों से सन्तुष्ट किया है।
22मेरी सेना में कोई ऐसा नहीं है जिसके साथ दुर्व्यवहार किया गया हो। प्रत्येक को उसकी योग्यता के अनुसार वेतन और रसद मिलती है।
23हे सञ्जय, कोई ऐसा नहीं है जो अच्छा योद्धा न हो, कोई ऐसा नहीं जिसे अपनी योग्यता से कम वेतन मिलता हो, अथवा कोई ऐसा जिसे वेतन ही न मिलता हो।
24मैंने अपने साधनों की सीमा तक उपहारों, सम्मानों तथा आसनों से सैनिकों का आदर किया है। हे पुत्र, मेरे पुत्र, सम्बन्धी तथा बन्धु-बान्धव भी उनके साथ वैसा ही आदरपूर्ण व्यवहार करते हैं जैसा मैं करता हूँ।
25ऐसी सेना भी युद्ध में सव्यसाची से भिड़कर उनके द्वारा परास्त की जा रही है; वह शिनिपौत्र द्वारा भी चूर की जा रही है; यह दैव के अतिरिक्त और क्या हो सकता है?
26जो रक्षा कर रहे हैं और जो रक्षित हो रहे हैं — रक्षक और रक्ष्य — दोनों एक ही मार्ग पर चले जा रहे हैं!
27अर्जुन को सिन्धुराज के सामने शत्रुभाव से खड़ा देखकर मेरे उस अत्यन्त मूर्ख पुत्र ने कौन-सा उपाय किया?
28सात्यकि को भी निर्भय पुरुष के समान अपनी सेना को चीरते हुए देखकर दुर्योधन ने परिस्थिति के अनुरूप कौन-से उपाय सोचे?
29उन दोनों श्रेष्ठ महारथियों को, जो दोनों समस्त शस्त्रों की पहुँच से परे हैं, इस प्रकार मेरी सेना में घुसते देखकर मेरी सेना ने तब क्या निश्चय किया?
30मुझे लगता है कि दाशार्हवंशी कृष्ण तथा उन शिनिश्रेष्ठ को अर्जुन के लिए प्रयत्नशील देखकर मेरे पुत्र शोक में डूब रहे हैं।
31सात्वतवंशी और अर्जुन को अपने दलों में से निकल जाते देखकर और कुरुओं को सब दिशाओं में भागते देखकर, मुझे लगता है, मेरे पुत्र शोक में डूब रहे हैं।
32मुझे लगता है, मेरे पुत्र शोक में डूब रहे हैं, यह देखकर कि रथी छिन्न-भिन्न हो गए हैं, अपने शत्रुओं को जीतने की आशा खो चुके हैं और भागने के लिए प्रयत्नशील हैं।
33मुझे लगता है, मेरे पुत्र शोक में डूब रहे हैं, सात्वत और अर्जुन द्वारा रथों के आसन रिक्त किए गए देखकर और (सहस्रों की संख्या में) योद्धाओं को मारा गया देखकर।
34मुझे लगता है, मेरे पुत्र विलाप कर रहे हैं, अश्वों, रथों, हाथियों तथा सहस्रों वीर सैनिकों को रणभूमि से हड़बड़ी में भागते देखकर।
35मुझे लगता है, मेरे पुत्र विलाप कर रहे हैं, अपनी सेना के विशाल हाथियों को अर्जुन के बाणों से आहत होकर भागते देखकर और उन्हें गिरा हुआ तथा गिरता हुआ देखकर।
36मुझे लगता है, मेरे पुत्र विलाप कर रहे हैं, अर्जुन और सात्यकि द्वारा अश्वों को सवारहीन और योद्धाओं को रथहीन किया गया देखकर।
37मुझे लगता है, मेरे पुत्र विलाप कर रहे हैं, युद्ध में पृथापुत्र तथा मधुवंशी द्वारा अश्वों के विशाल दलों को मारा गया और सब दिशाओं में छिन्न-भिन्न हुआ देखकर।
38मुझे लगता है, मेरे पुत्र विजय की आशा खोकर विलाप कर रहे हैं, पैदल सेना के दलों को सब दिशाओं में हड़बड़ी से भागते देखकर।
39मुझे लगता है, मेरे पुत्र विलाप कर रहे हैं, उन दोनों अजेय वीरों को क्षण भर में द्रोण के दल के पार निकल जाते देखकर।
40हे पुत्र, यह सुनकर कि अक्षय कीर्ति वाले कृष्ण और अर्जुन सात्वतवंशी सात्यकि सहित मेरे दलों में प्रवेश कर गए हैं, मैं सचमुच मूर्च्छा से अभिभूत हो रहा हूँ।
41जब वे शिनियों में श्रेष्ठ महारथी मेरी सेना में कूद पड़े और जब वे भोज दल के पार निकल गए, तब, हे सञ्जय, कुरुओं ने क्या किया?
42हे सञ्जय, मुझे यह भी बताओ कि वहाँ युद्ध किस प्रकार चला जहाँ द्रोण युद्ध में पाण्डव सेना को चूर करने लगे थे।
43द्रोण श्रेष्ठ कौशल वाले योद्धा थे; वे बल से सम्पन्न, अस्त्र-प्रयोग में निपुण और युद्ध में अदम्य थे। तब पांचालों के लिए युद्ध में उन वीर को बींध पाना कैसे सम्भव हुआ?
44धनंजय की विजय के इच्छुक पांचाल द्रोण के अटल शत्रु थे, और उसी प्रकार वे महारथी भरद्वाजपुत्र भी उनके पुराने वैरी थे।
45हे सञ्जय, तुम वर्णन करने में जितने कुशल हो, उतने ही विस्तार से मुझे वह सब बताओ जो अर्जुन ने सिन्धुराज के वध के लिए किया।
46सञ्जय ने कहा — हे भरतश्रेष्ठ, हे वीर, जब आप पर वह विपत्ति आ पड़ी है जिसका मूल आपका अपना ही दुराचरण है, तब आपको साधारण मनुष्य के समान विलाप करना शोभा नहीं देता।
47पूर्वकाल में बुद्धिमान् विदुर सहित आपके अनेक हितैषियों ने आपको यह परामर्श दिया था — “हे राजन्, पाण्डुपुत्रों का परित्याग मत कीजिए” — किन्तु उन परामर्शों पर आपने कोई ध्यान नहीं दिया।
48जो हितैषी मित्रों के परामर्श को तुच्छ समझता है, वह विपत्ति आ पड़ने पर आपके ही समान रोता है।
49हे राजन्, दाशार्हवंशी (कृष्ण) ने आपसे सन्धि की याचना की थी। किन्तु महायशस्वी कृष्ण को आपके हाथों वह वर नहीं मिला।
50हे राजश्रेष्ठ, आपकी अयोग्यता, अपने पुत्रों के प्रति आपका पक्षपात, धर्म में आपका कपट, पाण्डुपुत्रों के प्रति आपका वैर जानकर तथा उनके विरुद्ध आपके कुटिल अभिप्रायों को समझकर और आपके अनेक असंगत तथा प्रलापपूर्ण विलापों को सुनकर —
51— समस्त लोकों के उन पराक्रमी स्वामी ने, जो संसार की हर वस्तु के सत्य को जानते हैं, अर्थात् वासुदेवपुत्र ने, कुरुओं के बीच रणभेरी बजवा दी।
52यह भयंकर विनाश आपके अपने ही दोषों से आप पर आ पड़ा है; हे मानदाता, आपको समस्त दोष दुर्योधन के कंधों पर डालना शोभा नहीं देता।
53हे भरत, जैसे-जैसे ये घटनाएँ विकसित होती गईं, आपने न आरम्भ में, न मध्य में और न अन्त में कोई शुभ कर्म किया। अब जिस पराजय की आशंका की जा सकती है, वह पूर्णतया आपके ही दोष का फल है।
54इसलिए, आप जब संसार की गति जानते ही हैं, तब शान्तिपूर्वक और ध्यान से सुनिए कि देवासुर-संग्राम के समान वह युद्ध किस प्रकार हुआ।
55जब अजेय पराक्रम वाले शिनिपौत्र आपकी सेना में प्रवेश कर चुके थे, तब भीमसेन के नेतृत्व में पार्थों की सेना आपकी सेना पर टूट पड़ी।
56तब महारथी कृतवर्मा ने अकेले ही उस युद्ध में क्रुद्ध पाण्डव सेना का सामना किया, जो अपने अनुचरों सहित युद्ध के लिए दौड़ी आ रही थी।
57जैसे तट समुद्र की उठती लहरों को रोकते हैं, वैसे ही हृदिकपुत्र ने युद्ध में पाण्डव सेना को रोका।
58तब हमने हृदिकपुत्र का अद्भुत पराक्रम देखा, क्योंकि पार्थों के संगठित दल भी युद्ध में उन्हें दबा न सके।
59तब महाबाहु भीम ने कृतवर्मा को तीन द्रुतगामी बाणों से बींधकर अपना शंख बजाया और उससे पाण्डव सेना को हर्ष प्रदान किया।
60तब सहदेव ने हृदिकपुत्र को बीस, धर्मात्मा युधिष्ठिर ने पाँच और नकुल ने सौ बाणों से बींधा।
61द्रौपदी के पुत्र ने उन्हें तिहत्तर बाणों से, घटोत्कच ने सात से और धृष्टद्युम्न ने कृतवर्मा को तीन बाणों से बींधा।
62विराट, द्रुपद तथा यज्ञसेनि ने उन्हें पाँच-पाँच बाणों से बींधा, शिखण्डी ने भी हृदिकपुत्र को पाँच द्रुतगामी बाणों से बींधा।
63फिर उन्होंने मुस्कुराते हुए उन्हें बीस बाणों से पुनः बींधा। तब, हे राजन्, कृतवर्मा ने इन महारथियों में प्रत्येक को पृथक्-पृथक् पाँच-पाँच बाणों से बींधकर भीम को अन्य सात बाणों से बींधा। फिर उन्होंने भीम के रथ से उनकी ध्वजा गिरा दी और उनका धनुष काट डाला।
64तब क्रोध से जलते हुए उन महारथी ने शीघ्रता करके, जिनका धनुष कट चुका था, उन भीम की छाती को सत्तर तीक्ष्ण बाणों से बींधा।
65पराक्रम से सम्पन्न वे वीर (भीम) हृदिकपुत्र के उत्तम बाणों से इस प्रकार गहरे बिंधकर अपने रथ के आसन पर उसी प्रकार काँपने लगे जैसे भूकम्प के समय पर्वत डोलता है।
66हे राजन्, भीम को इस प्रकार संकट में पड़ा देखकर युधिष्ठिर के नेतृत्व में पाण्डव योद्धा असंख्य बाण छोड़ते हुए कृतवर्मा को पीड़ित करने लगे।
67हे तात, तब कृतवर्मा को रथों के घेरे में बाँधकर हर्ष से भरे पाण्डव योद्धा मरुत्पुत्र (भीम) को बचाने की इच्छा से अपने बाणों से उन्हें घायल करने लगे।
68तत्पश्चात् महापराक्रमी भीमसेन ने होश में आकर उस युद्ध में स्वर्ण के दण्ड और लोहे के फल वाली एक भयंकर शक्ति (भाला) उठाई।
69तब उन्होंने अपने रथ से वह शक्ति महान् वेग से कृतवर्मा के रथ पर फेंकी। भीम की भुजा से फेंकी गई वह शक्ति, जो अभी-अभी केंचुल छोड़े सर्प के समान थी —
70— कृतवर्मा की ओर जाते हुए भयंकर रूप से जलने लगी। तब वह शक्ति, जो युगान्त में प्रकट होने वाली अग्नि के समान तेजस्वी थी, जब वेग से जा रही थी —
71— तब हृदिकपुत्र ने उसे दो बाणों से बीच में ही काट दिया। स्वर्ण के आभूषणों से सजी वह शक्ति इस प्रकार कटकर पृथ्वी पर गिर पड़ी।
72और, हे राजन्, वह वहाँ आकाश से गिरते किसी महान् उल्कापिण्ड के समान दिशाओं को प्रकाशित करने लगी। तब अपनी शक्ति व्यर्थ हुई देखकर भीम क्रोध की पराकाष्ठा तक उत्तेजित हो गए।
73तत्पश्चात् अत्यन्त दृढ़ बनावट का और उच्च टंकार करने वाला दूसरा धनुष उठाकर क्रुद्ध भीमसेन उस युद्ध में हृदिकपुत्र को रोकने लगे।
74तब, हे राजन्, भयंकर पराक्रम वाले भीम ने कृतवर्मा को उनकी छाती के मध्य में पाँच बाणों से बींधा। यह सब आपकी दुष्ट नीति का ही फल है।
75तब, हे तात, सारे अंगों में घायल भोजराज रणभूमि में फूलों से ढके लाल अशोक वृक्ष के समान दिखाई दिए।
76तत्पश्चात् क्रोध से जलते हुए कृतवर्मा ने मुस्कुराते हुए भीमसेन पर तीन बाणों से प्रहार करके बदले में अन्य योद्धाओं को (अपने बाणों से) बींधना आरम्भ किया।
77तब उन महाधनुर्धर ने युद्ध में अपना सर्वस्व पराक्रम दिखाते उन रथियों में से प्रत्येक को तीन-तीन बाणों से बींधा। उन्होंने भी बदले में उन्हें सात-सात बाणों से बींधा।
78तब क्रोध से जलते हुए उन सात्वतवंशी महारथी ने मुस्कुराते हुए एक क्षुरप्र बाण से शिखण्डी का धनुष काट डाला।
79तब अपना धनुष कट जाने पर क्रोध से जलते हुए शिखण्डी ने यथासम्भव शीघ्रता करके एक तलवार तथा सैकड़ों चन्द्रों से सजी ढाल उठा ली।
80स्वर्ण से सजी उस प्रचण्ड तलवार को घुमाकर शिखण्डी ने उसे कृतवर्मा के रथ पर फेंका।
81हे राजन्, तब वह प्रचण्ड तलवार, जिसकी डोरी पर बाण चढ़े थे, उस धनुष को काटकर, हे राजन्, आकाश से गिरते किसी ज्योतिष्पिण्ड के समान भूमि पर गिर पड़ी।
82इस बीच अनेक महारथी शीघ्रता करके कृतवर्मा को अपने बाणों से गहरे और तेज़ी से बींधने लगे।
83तब, हे भरतश्रेष्ठ, कटे हुए धनुष को छोड़कर नया धनुष उठाकर उन शत्रुवीरहन्ता हृदिकपुत्र ने —
84— युद्ध में पाण्डवों में से प्रत्येक को तीन-तीन सीधे जाने वाले बाणों से बींधा। फिर उन्होंने शिखण्डी को पहले तीन और तब पाँच बाणों से बींधा।
85तब महायशस्वी शिखण्डी ने भी दूसरा धनुष उठाकर हृदिकपुत्र को कछुए के मुख के समान फल वाले द्रुतगामी बाणों से ढक दिया।
86तब, हे राजन्, क्रोध से उत्तेजित हृदिकपुत्र उस युद्ध में शीघ्र ही उन महारथी यज्ञसेनपुत्र (शिखण्डी) पर टूट पड़े —
87— जो, हे राजन्, यशस्वी भीष्म की मृत्यु के कारण बने थे। तब वीर कृतवर्मा अपना पराक्रम प्रकट करते हुए शिखण्डी पर उसी प्रकार टूट पड़े जैसे बाघ हाथी पर टूटता है।
88तब शत्रुदमन वे दोनों, जो दिशाओं की रक्षा करने वाले दो दिग्गजों के समान और दो प्रज्वलित अग्नियों के समान दिखाई देते थे, अपनी बाण-वर्षा से एक-दूसरे पर टूट पड़े।
89उन्होंने अपने दोनों उत्तम धनुष खींचे और अपनी प्रत्यंचाओं पर अनेक बाण चढ़ाए। असंख्य किरणें छोड़ने वाले दो सूर्यों के समान उन्होंने भी असंख्य बाण छोड़े।
90अपने तीक्ष्ण बाणों से एक-दूसरे को पीड़ित करते वे दोनों महारथी युगान्त में उदय होने वाले दो सूर्यों के समान सुशोभित दिखाई दिए।
91तब उस युद्ध में कृतवर्मा ने उन महारथी यज्ञसेनपुत्र को पहले तिहत्तर और फिर सात बाणों से बींधा।
92इस प्रकार गहरे बिंधकर और अत्यन्त पीड़ित होकर वे अपने रथ के आसन पर बैठ गए; उनके हाथ से धनुष-बाण छूट गए और वे मूर्च्छा से अभिभूत हो गए।
93हे नरश्रेष्ठ, तब शिखण्डी को युद्ध में निस्तेज देखकर आपकी सेना हृदिकपुत्र की प्रशंसा करने लगी और उन्होंने अपने वस्त्र आकाश में लहराए।
94तब शिखण्डी को हृदिकपुत्र के बाणों से अत्यन्त पीड़ित जानकर उनके सारथि ने पूरी शीघ्रता से उन महारथी को रणभूमि से दूर ले गया।
95शिखण्डी को अपने रथ के आसन पर गिरा देखकर पार्थों ने उस युद्ध में शीघ्र ही अपने रथों से कृतवर्मा को घेर लिया।
96तब महारथी कृतवर्मा ने अपने शत्रुओं को विस्मय से भर दिया, क्योंकि उन्होंने अकेले ही युद्ध में पृथापुत्रों तथा उनके अनुचरों को रोकने में सफलता पाई।
97पार्थों को जीतकर महारथी कृतवर्मा ने चेदियों, पांचालों, सृंजयों तथा पराक्रमी केकयों को भी परास्त किया।
98इस प्रकार युद्ध में हृदिकपुत्र द्वारा संहार किए जाकर पाण्डव इधर-उधर भागने लगे और तब वे दृढ़ता से युद्ध न कर सके।
99युद्ध में पाण्डुपुत्र भीमसेन को जीतकर हृदिकपुत्र रणभूमि में धुएँ की एक लट से भी रहित प्रज्वलित अग्नि के समान डटे रहे।
100हृदिकपुत्र द्वारा छिन्न-भिन्न किए गए वे महारथी, निरन्तर बाण-वर्षा से पीड़ित होकर, मुख फेरकर लौटने को विवश हो गए।
नेपाली
1धृतराष्ट्रले भने — हाम्रो सेना अनेक उत्तम गुणले युक्त छ; त्यो भाँतिभाँतिका सेनाबाट बनेको छ; त्यसको क्षमता महान् छ। हे सञ्जय, त्यो धनुर्वेदका नियमको पूर्ण अनुसार क्रमले सजाइएको छ र सङ्ख्यामा पनि प्रबल छ।
2त्यसमा रहेका योद्धाहरूसँग हामीले सधैँ राम्रो व्यवहार गरेका छौँ र तिनीहरू हामीसँग अत्यन्त अनुरक्त छन्। यो सेना नयाँ भर्ती गरिएको होइन र यसको रूप अद्भुत छ। यसको क्षमता पहिले नै परखिइसकिएको छ।
3त्यसमा रहेका योद्धाहरू न त धेरै वृद्ध छन्, न धेरै तरुण; न तिनीहरू दुब्ला छन्, न धेरै मोटा। तिनीहरू सक्रिय स्वभावका, सुगठित, बलिष्ठ शरीर भएका र कुनै पनि रोगबाट मुक्त छन्। तिनीहरू कवच लगाएका र आक्रामक शस्त्रले राम्ररी सुसज्जित छन्। तिनीहरू भाँतिभाँतिका शस्त्रको प्रयोगमा निपुण छन् र सबै प्रकारका अस्त्रको अभ्यासमा पारङ्गत छन्।
4तिनीहरू वाहनमा चढ्न र तिनबाट ओर्लन, अघि बढ्न र पछि हट्न, प्रभावकारी प्रहार गर्न तथा आक्रमण र अपसरणमा निपुण छन्।
5अश्व, हात्ती तथा रथको सञ्चालनमा तिनको पहिले परीक्षा लिइसकिएको छ; र विधिवत् परीक्षापछि मात्र तिनीहरू तलबमा नियुक्त गरिएका छन्।
6न कुटुम्ब-सम्बन्धका कारण, न पक्षपातले, न बन्धुत्वका कारण। तिनीहरू नबोलाई आएका होइनन्, न त तिनीहरू तलबविनाका सैनिक हुन्।
7तिनीहरू उच्च कुलमा उत्पन्न, आदरणीय, सधैँ सन्तुष्ट, राम्ररी भोजन पाएका र आज्ञाकारी छन्। हामीले स्वयं तिनको विधिवत् सम्मान र पुरस्कार गरेका छौँ। तिनीहरू सबै यश तथा बुद्धिले सम्पन्न छन्।
8हे तात, तिनीहरू पुनः हाम्रा श्रेष्ठ योद्धा तथा पवित्र आचरण भएका अन्य वीरहरूद्वारा रक्षित छन्, जो सबै नरश्रेष्ठ छन् र स्वयं लोकपालसमान छन्।
9हाम्रो कल्याण चाहने अनेक राजा, जो स्वेच्छाले आफ्ना सम्पूर्ण सेना र अनुचरसहित हामीसँग आइमिसिएका छन्, तिनको पनि रक्षा गर्दछन्।
10साँच्चै हाम्रो सेना त्यो विशाल समुद्रजस्तै छ जो चारैतिरबाट आएर मिल्ने अनेक नदीको जलले भरिएको होस्। त्यो ती रथ तथा अश्वले भरिएको छ, जो पखेटाविहीन भएर पनि आकाशका पखेटावाल विहङ्गझैँ हावामा विचरण गर्न समर्थ छन्।
11मेरो सेना यस्ता हात्तीले भरिएको छ जसका गालाबाट मद बग्दछ। अनि यस्तो सेनाको संहार दैवबाहेक अरू कसको कर्म भन्न सकिन्छ?
12(हाम्रो सेना समुद्रजस्तै छ, जसमा) असंख्य योद्धा त्यसको जल हुन्; र भाँतिभाँतिका वाहन त्यसका भयंकर उठ्दा छालहरू हुन्। असंख्य गदा, तरबार, शूल, बाण र भाला त्यसमा चलाइने बल्ठाहरू हुन्।
13ध्वजा र आभूषणले भरिएका योद्धाहरू त्यसमा फुलेका कमल हुन्। द्रुतगामी अश्व, हात्ती र घोडाहरू त्यो आँधी हुन् जसले त्यसलाई उन्मत्त पार्दछ।
14द्रोण त्यसको अथाह गुफा हुन्, कृतवर्मा त्यसको विशाल ह्रद, जलसन्ध त्यसको भयंकर गोही र कर्ण त्यो चन्द्रोदय हो जसले त्यसलाई गर्व र तेजले उर्लाइदिन्छ।
15हे सञ्जय, ती पाण्डवश्रेष्ठ अर्जुनले एक्लै एउटा रथमा मेरो समुद्रसदृश सेनालाई छेड्दै प्रवेश गरेका छन् र युयुधान पनि उनको पछि गएका छन्;
16— र हे सञ्जय, जब सव्यसाची यसरी मेरो सेनाभित्र पसेका छन् र सात्वतवंशी ती श्रेष्ठ महारथी सात्यकिले पनि त्यसै गरिसकेका छन्, तब म ठान्दिनँ कि मेरो सेनाको कुनै पनि योद्धा जीवित बाँच्न सक्नेछ।
17ती दुवै वीरलाई वेगले मेरो सेनाका अग्रभाग चिर्दै गएको देखेर र सिन्धुराजलाई गाण्डीव धनुषबाट छुटेका बाणको पहुँचमा आएको देखेर —
18— विनाशतिर कालद्वारा हाँकिएका कुरुहरूले तब कुन मार्ग अपनाए? त्यस घडीमा, जब युद्ध उग्रताका साथ चलिरहेको थियो, तिनीहरूको के भयो?
19हे पुत्र, म त एकत्रित कौरव सेनालाई अहिल्यैदेखि मृत्युका बङ्गारामा परेको ठान्दछु। युद्धमा तिनको पराक्रम अब त्यस्तो देखिँदैन जस्तो कहिले थियो।
20कृष्ण र पाण्डुपुत्र दुवै तनिक पनि घाउ नखाई हाम्रो सेनाभित्र प्रवेश गरेका छन्। हे सञ्जय, यस्तो कोही पनि छैन जसले तिनलाई रोक्न सकोस्।
21अनेक महारथी र योद्धा विधिवत् परीक्षापछि मात्र हाम्रो सेनामा लिइएका छन्। हामीले तिनीहरू सबैलाई उचित तलब तथा प्रिय वचनले सन्तुष्ट पारेका छौँ।
22मेरो सेनामा यस्तो कोही छैन जोसँग दुर्व्यवहार गरिएको होस्। प्रत्येकले आफ्नो योग्यताअनुसार तलब र रसद पाउँछ।
23हे सञ्जय, यस्तो कोही छैन जो असल योद्धा नहोस्, यस्तो कोही छैन जसले आफ्नो योग्यताभन्दा कम तलब पाओस्, अथवा यस्तो कोही जसले तलब नै नपाओस्।
24मैले आफ्ना साधनको सीमासम्म उपहार, सम्मान तथा आसनले सैनिकहरूको आदर गरेको छु। हे पुत्र, मेरा पुत्र, आफन्त तथा बन्धुबान्धवले पनि तिनीहरूसँग त्यस्तै आदरपूर्ण व्यवहार गर्दछन् जस्तो म गर्दछु।
25यस्तो सेना पनि युद्धमा सव्यसाचीसँग भिडेर उनीद्वारा परास्त गरिँदैछ; त्यो शिनिपौत्रद्वारा पनि चूर पारिँदैछ; यो दैवबाहेक अरू के हुन सक्छ?
26जो रक्षा गरिरहेका छन् र जो रक्षित भइरहेका छन् — रक्षक र रक्ष्य — दुवै एउटै मार्गमा गइरहेका छन्!
27अर्जुनलाई सिन्धुराजका सामु शत्रुभावले उभिएको देखेर मेरा त्यस अत्यन्त मूर्ख पुत्रले कुन उपाय गरे?
28सात्यकिलाई पनि निर्भय पुरुषझैँ आफ्नो सेना चिर्दै गएको देखेर दुर्योधनले परिस्थितिअनुरूप कुन-कुन उपाय सोचे?
29ती दुवै श्रेष्ठ महारथीलाई, जो दुवै सम्पूर्ण शस्त्रको पहुँचभन्दा पर छन्, यसरी मेरो सेनाभित्र पसेको देखेर मेरो सेनाले तब के निश्चय गर्यो?
30मलाई लाग्छ कि दाशार्हवंशी कृष्ण तथा ती शिनिश्रेष्ठलाई अर्जुनका लागि प्रयत्नशील देखेर मेरा पुत्रहरू शोकमा डुबिरहेका छन्।
31सात्वतवंशी र अर्जुनलाई आफ्ना दलबाट निस्केर गएको देखेर र कुरुहरूलाई सबै दिशामा भागेको देखेर, मलाई लाग्छ, मेरा पुत्रहरू शोकमा डुबिरहेका छन्।
32मलाई लाग्छ, मेरा पुत्रहरू शोकमा डुबिरहेका छन्, यो देखेर कि रथीहरू छिन्नभिन्न भएका छन्, आफ्ना शत्रुलाई जित्ने आशा गुमाइसकेका छन् र भाग्न प्रयत्नशील छन्।
33मलाई लाग्छ, मेरा पुत्रहरू शोकमा डुबिरहेका छन्, सात्वत र अर्जुनद्वारा रथका आसन रिक्त पारिएका देखेर र (सहस्रौँको सङ्ख्यामा) योद्धाहरू मारिएका देखेर।
34मलाई लाग्छ, मेरा पुत्रहरू विलाप गरिरहेका छन्, अश्व, रथ, हात्ती तथा सहस्रौँ वीर सैनिकलाई रणभूमिबाट हतारमा भागेको देखेर।
35मलाई लाग्छ, मेरा पुत्रहरू विलाप गरिरहेका छन्, आफ्नो सेनाका विशाल हात्तीहरूलाई अर्जुनका बाणले आहत भई भागेको देखेर र तिनलाई खसेको तथा खस्दै गरेको देखेर।
36मलाई लाग्छ, मेरा पुत्रहरू विलाप गरिरहेका छन्, अर्जुन र सात्यकिद्वारा अश्वहरूलाई सवारविहीन र योद्धाहरूलाई रथविहीन पारिएको देखेर।
37मलाई लाग्छ, मेरा पुत्रहरू विलाप गरिरहेका छन्, युद्धमा पृथापुत्र तथा मधुवंशीद्वारा अश्वका विशाल दलहरू मारिएका र सबै दिशामा छिन्नभिन्न भएका देखेर।
38मलाई लाग्छ, मेरा पुत्रहरू विजयको आशा गुमाएर विलाप गरिरहेका छन्, पैदल सेनाका दलहरूलाई सबै दिशामा हतारका साथ भागेको देखेर।
39मलाई लाग्छ, मेरा पुत्रहरू विलाप गरिरहेका छन्, ती दुवै अजेय वीरलाई क्षणभरमै द्रोणको दल पार गरेर गएको देखेर।
40हे पुत्र, यो सुनेर कि अक्षय कीर्ति भएका कृष्ण र अर्जुन सात्वतवंशी सात्यकिसहित मेरा दलभित्र प्रवेश गरेका छन्, म साँच्चै मूर्च्छाले अभिभूत भइरहेको छु।
41जब ती शिनिहरूमा श्रेष्ठ महारथी मेरो सेनामा हाम फाले र जब उनी भोज दलको पारि निस्के, तब, हे सञ्जय, कुरुहरूले के गरे?
42हे सञ्जय, मलाई यो पनि भन कि त्यहाँ युद्ध कसरी चल्यो जहाँ द्रोणले युद्धमा पाण्डव सेनालाई चूर पार्न थालेका थिए।
43द्रोण श्रेष्ठ कौशल भएका योद्धा थिए; उनी बलले सम्पन्न, अस्त्र-प्रयोगमा निपुण र युद्धमा अदम्य थिए। तब पाञ्चालहरूका लागि युद्धमा ती वीरलाई बिँध्न कसरी सम्भव भयो?
44धनञ्जयको विजयका इच्छुक पाञ्चालहरू द्रोणका अटल शत्रु थिए, र त्यसरी नै ती महारथी भरद्वाजपुत्र पनि तिनका पुराना वैरी थिए।
45हे सञ्जय, तिमी वर्णन गर्नमा जति कुशल छौ, त्यति नै विस्तारका साथ मलाई त्यो सबै भन जो अर्जुनले सिन्धुराजको वधका लागि गरे।
46सञ्जयले भने — हे भरतश्रेष्ठ, हे वीर, जब तपाईंमाथि त्यो विपत्ति आइपरेको छ जसको मूल तपाईंकै दुराचरण हो, तब तपाईंलाई साधारण मानिसझैँ विलाप गर्नु सुहाउँदैन।
47पूर्वकालमा बुद्धिमान् विदुरसहित तपाईंका अनेक हितैषीहरूले तपाईंलाई यो सल्लाह दिएका थिए — “हे राजन्, पाण्डुपुत्रहरूको परित्याग नगर्नुहोस्” — तर ती सल्लाहमा तपाईंले कुनै ध्यान दिनुभएन।
48जसले हितैषी मित्रहरूको सल्लाहलाई तुच्छ ठान्दछ, ऊ विपत्ति आइपर्दा तपाईंकै जस्तै रुन्छ।
49हे राजन्, दाशार्हवंशी (कृष्ण)ले तपाईंसँग सन्धिको याचना गरेका थिए। तर महायशस्वी कृष्णले तपाईंका हातबाट त्यो वर पाएनन्।
50हे राजश्रेष्ठ, तपाईंको अयोग्यता, आफ्ना पुत्रहरूप्रति तपाईंको पक्षपात, धर्ममा तपाईंको कपट, पाण्डुपुत्रहरूप्रति तपाईंको वैर जानेर तथा तिनीहरूविरुद्ध तपाईंका कुटिल अभिप्राय बुझेर र तपाईंका अनेक असङ्गत तथा प्रलापपूर्ण विलाप सुनेर —
51— सम्पूर्ण लोकका ती पराक्रमी स्वामीले, जो संसारका हरेक वस्तुको सत्य जान्दछन्, अर्थात् वासुदेवपुत्रले, कुरुहरूका बीच रणभेरी बजाइदिए।
52यो भयंकर विनाश तपाईंकै दोषले तपाईंमाथि आइपरेको छ; हे मानदाता, तपाईंले सम्पूर्ण दोष दुर्योधनको काँधमा थुपार्नु सुहाउँदैन।
53हे भरत, जसजसो यी घटना विकसित हुँदै गए, तपाईंले न सुरुमा, न बीचमा र न अन्त्यमा कुनै शुभ कर्म गर्नुभयो। अब जुन पराजयको आशङ्का गर्न सकिन्छ, त्यो पूर्णतया तपाईंकै दोषको फल हो।
54त्यसैले, तपाईंले जब संसारको गति जान्नुहुन्छ, तब शान्तिपूर्वक र ध्यानपूर्वक सुन्नुहोस् कि देवासुर-सङ्ग्रामजस्तै त्यो युद्ध कसरी भयो।
55जब अजेय पराक्रम भएका शिनिपौत्र तपाईंको सेनाभित्र प्रवेश गरिसकेका थिए, तब भीमसेनको नेतृत्वमा पार्थहरूको सेना तपाईंको सेनामाथि जाइलाग्यो।
56तब महारथी कृतवर्माले एक्लै त्यस युद्धमा क्रुद्ध पाण्डव सेनाको सामना गरे, जो आफ्ना अनुचरसहित युद्धका लागि दौडिरहेको थियो।
57जसरी किनारले समुद्रका उठ्दा छाललाई रोक्छ, त्यसरी नै हृदिकपुत्रले युद्धमा पाण्डव सेनालाई रोके।
58तब हामीले हृदिकपुत्रको अद्भुत पराक्रम देख्यौँ, किनभने पार्थहरूका सङ्गठित दलहरूले पनि युद्धमा उनलाई थिच्न सकेनन्।
59तब महाबाहु भीमले कृतवर्मालाई तीन द्रुतगामी बाणले बिँधेर आफ्नो शङ्ख फुके र त्यसबाट पाण्डव सेनालाई हर्ष प्रदान गरे।
60तब सहदेवले हृदिकपुत्रलाई बीस, धर्मात्मा युधिष्ठिरले पाँच र नकुलले सय बाणले बिँधे।
61द्रौपदीका पुत्रले उनलाई त्रिहत्तर बाणले, घटोत्कचले सातले र धृष्टद्युम्नले कृतवर्मालाई तीन बाणले बिँधे।
62विराट, द्रुपद तथा यज्ञसेनिले उनलाई पाँच-पाँच बाणले बिँधे, शिखण्डीले पनि हृदिकपुत्रलाई पाँच द्रुतगामी बाणले बिँधे।
63अनि उनले मुस्कुराउँदै तिनलाई बीस बाणले पुनः बिँधे। तब, हे राजन्, कृतवर्माले यी महारथीहरूमध्ये प्रत्येकलाई छुट्टाछुट्टै पाँच-पाँच बाणले बिँधेर भीमलाई अन्य सात बाणले बिँधे। अनि उनले भीमको रथबाट उनको ध्वजा खसालिदिए र उनको धनुष काटिदिए।
64तब क्रोधले जलिरहेका ती महारथीले हतार गरेर, जसको धनुष काटिइसकेको थियो, ती भीमको छाती सत्तरी तीक्ष्ण बाणले बिँधे।
65पराक्रमले सम्पन्न ती वीर (भीम) हृदिकपुत्रका उत्तम बाणले यसरी गहिरो बिँधिएर आफ्नो रथको आसनमा त्यसरी नै काँप्न थाले जसरी भूकम्पका बेला पर्वत डोल्दछ।
66हे राजन्, भीमलाई यसरी सङ्कटमा परेको देखेर युधिष्ठिरको नेतृत्वमा पाण्डव योद्धाहरू असंख्य बाण छाड्दै कृतवर्मालाई पीडित पार्न थाले।
67हे तात, तब कृतवर्मालाई रथहरूको घेरामा बाँधेर हर्षले भरिएका पाण्डव योद्धाहरू मरुत्पुत्र (भीम)लाई बचाउने इच्छाले आफ्ना बाणले उनलाई घाइते पार्न थाले।
68त्यसपछि महापराक्रमी भीमसेनले होसमा आएर त्यस युद्धमा सुनको दण्ड र फलामको फल भएको एउटा भयंकर शक्ति (भाला) उठाए।
69तब उनले आफ्नो रथबाट त्यो शक्ति महान् वेगले कृतवर्माको रथमाथि फ्याँके। भीमको पाखुराबाट फ्याँकिएको त्यो शक्ति, जो भर्खरै काँचुली फुकालेको सर्पजस्तै थियो —
70— कृतवर्मातिर जाँदै गर्दा भयंकर रूपले जल्न थाल्यो। तब त्यो शक्ति, जो युगान्तमा प्रकट हुने अग्निजस्तै तेजस्वी थियो, जब वेगले गइरहेको थियो —
71— तब हृदिकपुत्रले त्यसलाई दुई बाणले बीचैमा काटिदिए। सुनका आभूषणले सजिएको त्यो शक्ति यसरी काटिएर पृथ्वीमा खस्यो।
72र, हे राजन्, त्यो त्यहाँ आकाशबाट खस्ने कुनै महान् उल्कापिण्डजस्तै दिशाहरूलाई प्रकाशित पार्न थाल्यो। तब आफ्नो शक्ति व्यर्थ भएको देखेर भीम क्रोधको पराकाष्ठासम्म उत्तेजित भए।
73त्यसपछि अत्यन्त दृढ बनावटको र उच्च टंकार गर्ने अर्को धनुष उठाएर क्रुद्ध भीमसेनले त्यस युद्धमा हृदिकपुत्रलाई रोक्न थाले।
74तब, हे राजन्, भयंकर पराक्रम भएका भीमले कृतवर्मालाई उनको छातीको बीचमा पाँच बाणले बिँधे। यो सबै तपाईंकै दुष्ट नीतिको फल हो।
75तब, हे तात, सबै अङ्गमा घाइते भोजराज रणभूमिमा फूलले ढाकिएको रातो अशोक वृक्षजस्तै देखिए।
76त्यसपछि क्रोधले जलिरहेका कृतवर्माले मुस्कुराउँदै भीमसेनमाथि तीन बाणले प्रहार गरेर बदलामा अन्य योद्धाहरूलाई (आफ्ना बाणले) बिँध्न थाले।
77तब ती महाधनुर्धरले युद्धमा आफ्नो सम्पूर्ण पराक्रम देखाइरहेका ती रथीहरूमध्ये प्रत्येकलाई तीन-तीन बाणले बिँधे। तिनीहरूले पनि बदलामा उनलाई सात-सात बाणले बिँधे।
78तब क्रोधले जलिरहेका ती सात्वतवंशी महारथीले मुस्कुराउँदै एउटा क्षुरप्र बाणले शिखण्डीको धनुष काटिदिए।
79तब आफ्नो धनुष काटिएपछि क्रोधले जलिरहेका शिखण्डीले यथासम्भव हतार गरेर एउटा तरबार तथा सयौँ चन्द्रले सजिएको ढाल उठाए।
80सुनले सजिएको त्यो प्रचण्ड तरबार घुमाएर शिखण्डीले त्यसलाई कृतवर्माको रथमा फ्याँके।
81हे राजन्, तब त्यो प्रचण्ड तरबारले, जसको ताँदोमा बाण चढाइएका थिए, त्यो धनुष काटेर, हे राजन्, आकाशबाट खस्ने कुनै ज्योतिष्पिण्डजस्तै भुइँमा खस्यो।
82यसैबीच अनेक महारथीहरू हतार गरेर कृतवर्मालाई आफ्ना बाणले गहिरो र छिटो बिँध्न थाले।
83तब, हे भरतश्रेष्ठ, काटिएको धनुष छाडेर नयाँ धनुष उठाएर ती शत्रुवीरहन्ता हृदिकपुत्रले —
84— युद्धमा पाण्डवहरूमध्ये प्रत्येकलाई तीन-तीन सीधा जाने बाणले बिँधे। अनि उनले शिखण्डीलाई पहिले तीन र तब पाँच बाणले बिँधे।
85तब महायशस्वी शिखण्डीले पनि अर्को धनुष उठाएर हृदिकपुत्रलाई कछुवाको मुखजस्तै फल भएका द्रुतगामी बाणले ढाकिदिए।
86तब, हे राजन्, क्रोधले उत्तेजित हृदिकपुत्र त्यस युद्धमा चाँडै नै ती महारथी यज्ञसेनपुत्र (शिखण्डी)माथि जाइलागे —
87— जो, हे राजन्, यशस्वी भीष्मको मृत्युका कारण बनेका थिए। तब वीर कृतवर्मा आफ्नो पराक्रम प्रकट गर्दै शिखण्डीमाथि त्यसरी नै जाइलागे जसरी बाघ हात्तीमाथि जाइलाग्छ।
88तब शत्रुदमन ती दुवै, जो दिशाहरूको रक्षा गर्ने दुई दिग्गजजस्ता र दुई प्रज्वलित अग्निजस्ता देखिन्थे, आफ्नो बाण-वर्षाले एक-अर्कामाथि जाइलागे।
89उनीहरूले आफ्ना दुवै उत्तम धनुष ताने र आफ्ना ताँदोमा अनेक बाण चढाए। असंख्य किरण छाड्ने दुई सूर्यजस्तै उनीहरूले पनि असंख्य बाण छाडे।
90आफ्ना तीक्ष्ण बाणले एक-अर्कालाई पीडित पार्दै ती दुवै महारथी युगान्तमा उदय हुने दुई सूर्यजस्तै सुशोभित देखिए।
91तब त्यस युद्धमा कृतवर्माले ती महारथी यज्ञसेनपुत्रलाई पहिले त्रिहत्तर र अनि सात बाणले बिँधे।
92यसरी गहिरो बिँधिएर र अत्यन्त पीडित भई उनी आफ्नो रथको आसनमा बसे; उनको हातबाट धनुष-बाण खसे र उनी मूर्च्छाले अभिभूत भए।
93हे नरश्रेष्ठ, तब शिखण्डीलाई युद्धमा निस्तेज देखेर तपाईंको सेनाले हृदिकपुत्रको प्रशंसा गर्न थाल्यो र तिनीहरूले आफ्ना वस्त्र आकाशमा हल्लाए।
94तब शिखण्डीलाई हृदिकपुत्रका बाणले अत्यन्त पीडित भएको जानेर उनका सारथिले पूरा हतारका साथ ती महारथीलाई रणभूमिबाट टाढा लगे।
95शिखण्डीलाई आफ्नो रथको आसनमा ढलेको देखेर पार्थहरूले त्यस युद्धमा चाँडै नै आफ्ना रथले कृतवर्मालाई घेरे।
96तब महारथी कृतवर्माले आफ्ना शत्रुहरूलाई विस्मयले भरिदिए, किनभने उनले एक्लै युद्धमा पृथापुत्रहरू तथा तिनका अनुचरहरूलाई रोक्न सफलता पाए।
97पार्थहरूलाई जितेर महारथी कृतवर्माले चेदि, पाञ्चाल, सृञ्जय तथा पराक्रमी केकयहरूलाई पनि परास्त गरे।
98यसरी युद्धमा हृदिकपुत्रद्वारा संहार गरिएर पाण्डवहरू यताउता भाग्न थाले र तब तिनीहरूले दृढतापूर्वक युद्ध गर्न सकेनन्।
99युद्धमा पाण्डुपुत्र भीमसेनलाई जितेर हृदिकपुत्र रणभूमिमा धुवाँको एउटा लटसमेत नभएको प्रज्वलित अग्निजस्तै डटिरहे।
100हृदिकपुत्रद्वारा छिन्नभिन्न पारिएका ती महारथीहरू, निरन्तर बाण-वर्षाले पीडित भई, मुख फर्काएर फर्कन विवश भए।