जयद्रथ-वध पर्व — युधिष्ठिरका वचन
खण्ड 5 — द्रोण पर्व · अध्याय 110
संस्कृत
1धृतराष्ट्र उवाच भरद्वाजं कथं युद्धे युयुधानो न्यवारयत्। संजयाचक्ष्व तत्त्वेन परं कौतुहलं हि मे॥
2शृणु राजन् महाप्राज्ञ संग्राम लोमहर्षणम्। द्रोणस्य पाण्डवैः सार्धं युयुधानपुरोगमैः॥
3वध्यमानं बलं दृष्ट्वा युयुधानेन मारिष। अभ्यद्रवत् स्वयं द्रोणः सात्यकिं सत्यविक्रमम्॥
4तमापतन्तं सहसा भारद्वाजं महारथम्। सात्यकिः पञ्चविंशत्या क्षुद्रकाणां समार्पयत्॥
5द्रोणोऽपि युधि विक्रान्तो युयुधानं समाहितः। अविध्यत् पञ्चभिस्तूर्णं हेमपुङ्खैः शरैः शितैः॥
6ते वर्म भित्त्वा सुदृढं द्विषत्पिशितभोजनाः। अभ्ययुर्धरणी राजश्वसन्त इव पन्नगाः॥
7दीर्घबाहुरभिक्रुद्धस्तोत्रादित इव द्विपः। द्रोणं पञ्चशताविध्यन्नाराचैरग्निसंनिभैः॥
8भारद्वाजो रणे विद्धो युयुधानेन सत्वरम्। सात्यकि बहुभिर्बाणैर्यतमानमविध्यत॥
9ततः क्रुद्धो महेष्वासो भूय एव महाबलः। सात्वतं पीडयामास शरेणानतपर्वणा॥
10स वध्यमानः समरे भारद्वाजेन सात्यकिः। नान्वपद्यत कर्तव्यं किञ्चदेव विशाम्पते॥
11विषण्णवदनश्चापि युयुधानोऽभवननृप। भारद्वाजं रणे दृष्ट्वा विसृजन्तं शिताशरान्॥
12तं तु सम्प्रेक्ष्य ते पुत्राः सैनिकाश्च विशाम्पते। प्रहृष्टमनसो भूत्वा सिंहवद् व्यनदन् मुहुः॥
13तं श्रुत्वा निनदं घोरं पीड्यमानं च माधवम्। युधिष्ठिरोऽब्रवीद् राजा सर्वसैन्यानि भारत॥
14एष वृष्णिवरो वीरः सात्यकिः सत्यविक्रमः। ग्रस्यते युधि वीरेण भानुमानिव राहुणा॥
15अभिद्रवत गच्छध्वं सात्यकिर्यत्र युध्यते। धृष्टद्युम्नं च पाञ्चाल्यमिदमाह जनाधिपः॥
16अभिद्रव दुतं द्रोणं किमु तिष्ठसि पार्षत। न पश्यसि भयं द्रोणाद् घोरं नः समुपस्थितम्॥
17असौ द्रोणो महेष्वासो युयुधानेन संयुगे। क्रीडते सूत्रवद्धन पक्षिणा बालको यथा॥
18तत्रैव सर्वे गच्छन्तु भीमसेनपुरोगमाः। तत्रैव सहिताः सर्वे युयुधानरथं प्रति॥
19पृष्ठतोऽनुगमिष्यामि त्वामहं सहसैनिकः। सात्यकिं मोक्षयस्वाद्य यमदंष्ट्रान्तरं गतम्॥
20एवमुक्त्वा ततो राजा सर्वसैन्येन भारत। अभ्यद्रवद् रणे द्रोणं युयुधानस्य कारणात्॥
21तत्रारावो महानासीद् द्रोणमेकं युयुत्सताम्। पाण्डवानां च भद्रं ते सृञ्जयानां च सर्वशः॥
22ते समेत्य नरव्याघ्रा भारद्वाजं महारथम्। अभ्यवर्षशरैस्तीक्ष्णैः कङ्कबर्हिणवाजितैः॥
23स्मयन्नेव तु तान् वीरान् द्रोणः प्रत्यग्रहीत् स्वयम्। अतीथीनागतान् यद्वत् सलिलेनासनेन च॥
24तर्पितास्ते शरैस्तस्य भारद्वाजस्य धन्विनः। अतिथेयं गृहं प्राप्य नृपतेऽतिथयो यथा॥
25भारद्वाजं च ते सर्वे न शेकुः प्रतिवीक्षितुम्। मध्यंदिनमनुप्राप्तं सहस्रांशुमिव प्रभो॥
26तांस्तु सर्वान् महेष्वासान् द्रोणः शस्त्रभृतांवरः। अतापयच्छरव्रातैर्गभस्तिभिरिवांशुमान्॥
27वध्यमाना महाराज पाण्डवाः सृञ्जयास्तथा। त्रातारं नाध्यगच्छन्त पङ्कमग्ना इव द्विपाः॥
28द्रोणस्य च व्यदृश्यन्त विसर्पन्तो महाशराः। गभस्तय इवार्कस्य प्रतपन्तः समन्ततः॥
29तस्मिन् द्रोणेन निहताः पञ्चालाः पञ्चविंशतिः। महारथाः समाख्याता धृष्टद्युम्नस्य सम्मताः॥
30पाण्डूनां सर्वसैन्येषु पञ्चालानां तथैव च। द्रोणं स्म ददृशुः शूरं विनिघ्नन्तं वरान् वगन्।॥
31केकयानां शतं हत्वा विद्राव्य च समन्ततः। द्रोणस्तस्थौ महाराज व्यादितास्य इवान्तकः॥
32पञ्चालान् सृञ्जयान् मत्स्यान् केकयांश्च नराधिप। द्रोणोऽजयन्महाबाहुः शतशोऽथ सहस्रशः॥
33तेषां समभवच्छब्दो विद्धानां द्रोणसायकैः। वनौकसामिवारण्ये व्याप्तानां धूम्रकेतुना॥
34तत्र देवाः सगन्धर्वाः पितरश्चाब्रुवन् नृप। एते द्रवन्ति पञ्चलाः पाण्डवाश्च ससैनिकाः॥
35तं तथा समरे द्रोणं निघ्नन्तं सोमकान् रणे। न चाप्यभिययुः केचिदपरे नैव विव्यधुः॥
36वर्तमाने तथा रौद्रे तस्मिन् वीरवरक्षये। अशृणोत् सहसा पार्थः पाञ्चजन्यस्य निःस्वनम्॥
37पूरितो वासुदेवेन शङ्खराट् स्वनते भृशम्। युध्यमानेषु वीरेषु सैन्धवस्याभिरक्षिषु॥
38नदत्सु धार्तराष्ट्रेषु विजयस्य रथं प्रति। गाण्डीवस्य च निषि विप्रणष्टे समन्ततः॥
39कश्मलाभिहतो राजा चिन्तयामास पाण्डवः। न नूनं स्वस्ति पार्थाय यथा नदति शङ्खराट्॥
40कौरवाश्च यथा हृष्टा विनदन्ति मुहुर्मुहुः। एवं स चिन्तयित्वा तु व्याकुलेनान्तरात्मना॥
41अजातशत्रुः कौन्तेयः सात्वतं प्रत्यभाषत। वाष्पगद्गदया वाचा मुह्यमानो मुहुर्मुहुः। कृत्यस्यानन्तरापेक्षी शैनेयं शिनिपुङ्गवम्॥
42युधिष्ठिर उवाच यः स धर्मः पुरा दृष्टः सद्भिः शैनेय शाश्वतः। साम्पराये सुहृत्कृत्ये तस्य कालोऽयमागतः॥
43सर्वेष्वपि च योधेषु चिन्तयशिनिपुङ्गव। त्वत्तः सुहृत्तमं कञ्चिन्नाभिजानामि सात्यके॥
44यो हि प्रीतमना नित्यं यश्च नित्यमनुव्रतः। स कार्ये साम्पराये तु नियोज्य इति मे मतिः॥
45यथा च केशवो नित्यं पाण्डवानां परायणम्। तथा त्वमपि वार्ष्णेय कृष्णतुल्यपराक्रमः॥
46सोऽहं भारं समाधास्ये त्वयि तं वोढुमर्हसि। अभिप्रायं च मे नित्यं न वृथा कर्तुमर्हसि॥
47स त्वं भ्रातुर्वयस्यस्य गुरोरपि च संयुगे। कुरु कृच्छ्रे सहायार्थमर्जुनस्य नरर्षभ॥
48त्वं हि सत्यव्रतः शूरो मित्राणामभयङ्करः। लोके विख्यायसे वीर कर्मभिः सत्यवागिति॥
49यो हि शैनेय मित्रार्थे युध्यमानस्त्यजेत् तनुम्। पृथिवीं च द्विजातिभ्यो यो दद्यात् स समा भवेत्।।४९
50श्रुताश्च बहवोऽस्माभी राजानो ये दिवं गताः। दत्त्वेमां पृथिवीं कृत्स्नां ब्राह्मणेभ्यो यथाविधि॥
51एवं त्वामपि धर्मात्मन् प्रयाचेऽहं कृताञ्जलिः। पृथिवीदानतुल्यं स्यादधिकं वा फलं विभो॥
52एक एव सदा कृष्णो मित्राणामभयङ्करः। रणे संत्यजति प्राणान् द्वितीयस्त्वं च सात्यके॥
53विक्रान्तस्य च वीरस्य युद्धे प्रार्थयतो यशः। शूर एव सहाय: स्यान्नेतरः प्रकृतो जनः॥
54ईदृशे तु परामर्दै वर्तमानस्य माधव। त्वदन्यो हि रणे गोप्ता विजयस्य न विद्यते॥
55श्लाघन्नेव हि कर्माणि शतशस्तव पाण्डवः। मम संजनयन् हर्षं पुनः पुनरकीर्तयत्॥
56लघुहस्तश्चित्रयोधी तथा लघुपराक्रमः। प्राज्ञः सर्वास्त्रविच्छूरो मुह्यते न च संयुगे।॥
57महास्कन्धो महोरस्को महाबाहुर्महाहनुः। महाबलो महावीर्यः स महात्मा महारथः॥
58शिष्यो मम सखा चैव प्रियोऽस्याहं प्रियश्च मे। युयुधानः सहायो मे प्रमथिष्यति कौरवान्॥
59अस्मदर्थं च राजेन्द्र संनह्येद् यदि केशवः। रामो वाप्यनिरुद्धो वा प्रद्युम्नो वा महारथः॥ गदो वा सारणो वापि साम्यो वा सह वृष्णिभिः। सहायार्थं महाराज संग्रामोत्तममूर्धनि॥
60तथाप्यहं नरव्याघ्रं शैनेयं सत्यविक्रमम्। साहाय्ये विनियोक्ष्यामि नास्ति मेऽन्यो हि तत्समः।।६१
61इति द्वैतवने तात मामुवाच धनंजयः। परोक्षे त्वद्गुणांस्तथ्यान् कथयन्नार्यसंसदि॥
62तस्य त्वमेवं संकल्पं न वृथा कर्तुमर्हसि। धनंजयस्य वार्ष्णेय मम भीमस्य चोभयोः॥
63यच्चापि तीर्थानि चरन्नगच्छं द्वारकां प्रति। तत्राहमपि ते भक्तिमर्जुनं प्रति दृष्टवान्॥
64न तत् सोहृदमन्येषु मया शैनेय लक्षितम्। यथा त्वमस्मान् भजसे वर्तमानानुपप्लवे॥
65सोऽभिजात्या च भक्त्या च सख्यस्याचार्यकस्य च। सौहृदस्य च वीर्यस्य कुलीनत्वस्य माधव॥ सत्यस्य च महाबाहो अनुकम्पार्थमेव च। अनुरूपं महेष्वास कर्म त्वं कर्तुमर्हसि॥
66सुयोधनो हि सहसा गतो द्रोणेन दंशितः। पूर्वमेवानुयातास्ते कौरवाणां महारथाः॥
67सुमहान् निनदश्चैव श्रूयते विजयं प्रति। स शैनेय जवेनाशु गन्तुमर्हसि मानद॥
68भीमसेनो वयं चैव संयत्ताः सहसैनिकाः। द्रोणमावारयिष्यामो यदि त्वां प्रति यास्यति॥
69पश्य शैनेय सैन्यानि द्रवमाणानि संयुगे। महान्तं च रणे शब्दं दीर्यमाणां च भारतीम्॥
70महामारुतवेगेन समुद्रमिव पर्वसु। धार्तराष्ट्रबलं तात विक्षिप्तं सव्यसाचिना॥
71रथैर्विपरिधावद्भिर्मनुष्यैश्च हयैश्च ह। सैन्यं रज:समुद्भूतमेतत् सम्परिवर्तते॥
72संवृतः सिन्धुसौवीरैर्नखरप्रासयोधिभिः। अत्यन्तोपचितैः शूरैः फाल्गुनः परवीरहा॥
73नैतद् बलमसंवार्य शक्यो जेतुं जयद्रथः। एते हि सैन्धवस्यार्थे सर्वे संत्यक्तजीविताः॥
74शरशक्तिध्वजवरं हयनागसमाकुलम्। पश्यैतद् धार्तराष्ट्राणामनीकं सुदुरासदम्॥
75शृणु दुन्दुभिनिर्घोषं शङ्खशब्दांश्च पुष्कलान्। सिंहनादरवांश्चैव रथनेमिस्वनांस्तथा॥
76नागानां शृणु शब्दं च पत्तीनां च सहस्रशः। सादिनां द्रवतां चैव शृणु कम्पयतां महीम्॥
77पुरस्तात् सैन्धवानीकं द्रोणानीकं च पृष्ठतः। बहुत्वाद्धि नरव्याघ्र देवेन्द्रमपि पीडयेत्॥
78अपर्यन्ते बले मग्नो जह्यादपि च जीवितम्। तस्मिंश्च निहते युद्धे कथं जीवेत मादृशः॥
79सर्वथाहमनुप्राप्तः सुकृच्छं त्वयि जीवति। श्यामो युवा गुडाकेशो दर्शनीयश्च पाण्डवः॥
80लघ्वस्त्रश्चित्रयोधी च प्रविष्टस्तात भारतीम्। सूर्योदये महाबाहुर्दिवसश्चातिवर्तते॥
81तन्न जानामि वार्ष्णेय यदि जीवति वा न वा। कुरूणां चापि तत् सैन्यं सागरप्रतिमं महत्॥
82एक एव च बीभत्सुः प्रविष्टस्तात भारतीम्। अविषह्यां महाबाहुः सुरैरपि महाहवे॥
83न हि मे वर्तते बुद्धिरद्य युद्धे कथंचन। द्रोणोऽपि रभसो युद्धे मम पीडयते बलम्॥
84प्रत्यक्षं ते महाबाहो यथाऽसौ चरति द्विजः। युगपच्च समेतानां कार्याणां त्वं विचक्षणः॥
85महार्थं लघुसंयुक्तं कर्तुमर्हसि मानद। तस्य मे सर्वकार्येषु कार्यमेतन्मतं महत्॥
86अर्जुनस्य परित्राणं कर्तव्यमिति संयुगे। नाहं शोचामि दाशार्ह गोप्तारं जगतः पतिम्॥
87स हि शक्तो रणे तात त्रील्लोकानपि संगतान्। विजेतुं पुरुषव्याघ्रः सत्यमेतद् ब्रवीमि ते॥
88किं पुनर्धार्तराष्ट्रस्य बलमेतत् सुदुर्बलम्। अर्जुनस्त्वेष वार्ष्णेय पीडितो बहुभिर्युधि॥
89प्रजह्यात् समरे प्राणांस्तस्माद् विन्दामि कश्मलम्। तस्य त्वं पदवीं गच्छ गच्छेयुस्त्वादृशा यथा॥
90तादृशस्येदृशे काले कादृशेनाभिनोदितः। रणे वृष्णिप्रवीराणां द्वावेवातिरथौ स्मृतौ॥
91प्रद्युम्नश्च महाबाहुस्त्वं च सात्वत विश्रुतः। अस्त्रे नारायणसम: संकर्षणसमो बले॥
92वीरतायां नरव्याघ्र धनंजयसमो ह्यसि। भीष्मद्रोणावतिक्रम्य सर्वयुद्धविशारदम्॥
93त्वामेव पुरुषव्याघ्रं लोके सन्तः प्रचक्षते। नाशक्यं विद्यते लोके सात्यकेरिति माधव॥
94तत् त्वां यदभिवक्ष्यामि तत् कुरुष्व महाबल। सम्भावना हि लोकस्य मम पार्थस्य चोभयोः॥
95नान्यथा तां महाबाहो सम्प्रकर्तुमिहार्हसि। परित्यज्य प्रियान् प्राणान् रणे चर विभीतवत्॥
96न हि शैनेय दाशार्हा रणे रक्षन्ति जीवितम्। अयुद्धमनवस्थानं संग्रामे च पलायनम्॥
97भीरूणामसतां मार्गो नैष दाशार्हसेवितः। तवार्जुनो गुरुस्तात धर्मात्मा शिनिपुङ्गव॥
98वासुदेवो गुस्श्चापि तव पार्थस्य धीमतः। कारणद्वयमेतद्धि जानंस्त्वामहमब्रुवम्॥
99मावमंस्था वचो मह्यं गुरुस्तव गुरोर्बाहम्। वासुदेवमतं चैव मम चैवार्जुनस्य च॥
100सत्यमेतन्मयोक्तं ते याहि यत्र धनंजयः। एतद् वचनमाज्ञाय मम सत्यपराक्रम॥
101प्रविशैतद् बलं तात धार्तराष्ट्रस्य दुर्मतेः। प्रविश्य च यथान्यायं संगम्य च महारथैः। यथार्हमात्मनः कर्म रणे सात्वत दर्शय॥
अङ्ग्रेजी
1Dhritarashtra said Tell me in detail, O Sanjaya, how did Yuyudhana oppose in battle the son of Bharadvaja? I feel a great curiosity for knowing what happened then. Sanjaya said
2Hear, 0 highly intelligent king, the description of that hair-stirring battle that then took place between Drona on the one hand and the Pandavas headed by Yuyudhana on the other.
3Then, O sire, beholding the troops slaughtered by Yuyudhana, Drona himself assailed Satyaki of prowess incapable of being baffled.
4Thereupon Satyaki pierced with five and twenty short arrows that mighty car-warrior the son of Bharadvaja, who had been advancing furiously against him.
5Drona also, fighting heedfully and putting forth his prowess, quickly pierced Yuyudhana, with five sharp arrows furnished with wings of gold.
6These arrows piercing through the tough armour of Satyaki, drank the blood of Drona's enemy; and, O king, they then penetrated into the earth like snakes breathing furiously.
7Then the long-armed Satyaki, like an elephant struck with the hook, became filled with fury; and he then pierced Drona with fifty Narachas, all resembling fire itself.
8Pierced quickly by Yuyudhana in battle, the son of Bharadvaja, pierced Satyaki who had been fighting vigorously, with countless shafts.
9Then again excited to the highest pitch of fury, that fierce bowman endued with great might, once more began to afflict him of the Satvata race, with arrows of depressed knots.
10Thus repeatedly wounded by Bharadvaja's son in battle, O ruler of men, Satyaki could not decide as to what he should then do.
11Then, O king Yuyudhana's face became cheerless, as he saw Drona discharge numerous sharp arrows in battle.
12Beholding Satyaki then in that plight, your sons your troops, O ruler of men, became greatly delighted at heart and they began incessantly to roar like lions.
13Hearing that dreadful din and seeing that descendant of Madhu's race sorely afflicted, O Bharata, king Yudhishthira addressing his
14"This foremost of the Vrishnis this hero Satyaki of indomitable prowess, is about to be destroyed in battle by the heroic Drona, like the sun by Rahu.
15Charge and rush to the spot where Satyaki is fighting.” Then that ruler of men, addressing the Panchala prince Dhrishtadyumna said-
16"Why do you tarry Oson, of Prisata? Assail Drona quickly? Can you not see the great danger to ourselves that has arisen from Drona?
17This fierce bowman Drona is playing with Yuyudhana in battle, like a boy playing with a bird bound with a string.
18Let every one of my troops headed by Bhimasena and others and accompanied by yourself, rush to the spot where Yuyudhana's chariot is stationed.
19Supported by my divisions, I will follow behind you. Do you all rescue Satyaki today who is now within the very teeth of death."
20Having thus spoken, the king, O Bharata, supported by all his troops, charged Drona in that battle, for the sake of rescuing Yuyudhana.
21May good betide you; the din that then arose there, when the Pandavas and the Srinjaya rushed against the single-handed Drona, was indeed very tremendous.
22Then, O foremost of men, encountering Drona that son of Bharadvaja, that mighty carwarrior, they began to pour upon him showers of sharp arrows furnished with wings of Kanka-feathers and the feathers of peacocks.
23Then Drona received all those heroes smilingly, even as a host receives his welcome guest with water and the offer of seats.
24Then like the guests becoming gratified with hospitality of their hosts, those heroes were gratified with the shafts sped at them by that bowman viz., the son of Bharadvaja.
25They could not then behold the son of Bharadvaja, even as men cannot look at the midday sun of thousand rays, O lord.
26Then that foremost of all wielders of weapons, viz., Drona afflicted all of them with his myriad shafts, even as the sun afflicts the objects of his earth with his myriad rays.
27Slaughtered (ruthlessly), the Pandava and the Srinjayas, O mighty monarch, could not find a protector, like elephants sunk in mire.
28Like the burning rays of the sun scattering in all sides, the mighty arrows of Drona were then seen to scatter on all directions.
29In that battle were slain twenty-five best Panchala heroes, all reckoned among Maharathas and all enjoying the favour of Dhrishtadyumna.
30People then beheld the heroic Drona slay in succession the best warriors among the Pandavas and the Panchalas.
31Slaying a hundred warriors from the Kekaya hosts and routing them completely, Drona stood on the field, O king, like the Destroyer with his mouth wide open.
32Then, O ruler of men, the mighty-armed Drona vanquished hundreds and thousands of the Panchalas, the Srinjayas, the Matsyas and the Kekayas.
33Pierced by the arrows of Drona, the roar they then uttered, resembled that sent up by the denizen of the woods when the forest is burnt down by a conflagration.
34Then, o king, all the celestials, the Gandharvas and the ancestral manes said-"Behold the Panchalas and the Pandavas, with their troops, fly away from the field of battle!"
35Thus when Drona was slaying the Somakas in battle, none ventured to assail him and none was able to pierce him.
36When that fight destructive of best and foremost heroes was thus raging with fury, Pritha's son Yudhishthira, suddenly heard the blast of the conch Panchajanya.
37That prince of conchs viz., the Panchajanya, filled with the breath of Vasudeva's son, yielded loud blasts. When those heroes engaged in protecting the Sindhu ruler were thus fighting.
38And when the Dharitarashtra warriors were roaring before Vijaya's chariot, the din was so great that the twang of the Gandiva could not be heard.
39Then the royal of Pandu (Yudhishthira); overwhelmed with great anxiety, began to reflect thus-"Surely everything is not well with Arjuna, as this conch-blast indicates. son
40And as the Kurus are roaring out rapturously every moment.” Thus thinking and with a heart filled with anxiety.
41Ajatasatru, the son of Kunti, addressing him of the Satvata race said these words. Though his voice was choked with the vapour of grief and though he was constantly overwhelmed with swoons, yet the king (Yudhishthira) then did not lose sight of what should be done next; and addressing that foremost of the Sinis he then spoke thus
42Yudhishthira said O grandson of Sini, the hour for that duty which sages of the past have enjoined to be done towards a friend by a friend in times of nced, has now arrived.
43O foremost of the Sinis, thinking within inyself, I cannot find out any one, among all my troops, who is a greater well-wisher of ours than yourself, O Satyaki.
44He that is always well-affected, ha that is always obedient, in my opinion, only he should be entrusted with the commission of a serious duty.
45Just as Keshava is ever devoted to the interests of the Pandavas, so also are you, O you of the Vrishni race, who are equal to Keshava himself in prowess.
46I am now going to place a heavy burden on you; and it befits you to bear that burden; it behoves you not to disappoint my hopes.
47O foremost of men, do you now assist Arjuna involved in great distress, who is your friend, brother and your preceptor.
48You are ever true to your vows and are endued with heroism and the giver of assurances to you friends. In consequence of your feats, you are renowned in the worlds as one devoted to truthful speech.
49O grandson of Sini, he that casts off this mortal frame in fighting for the cause of friends, becomes equal to him that gives away the earth as a gift to the twice born ones.
50We have heard of numerous monarchs who attained to heaven having duly given away this earth as a gift to the Brahmanas.
51O virtuous-souled one, with folded palms, I do beg of you even this, viz., that you attain, O master, the merit of giving away the earth as a gift or of something better than that (by incurring the risk of being killed for the sake of Arjuna, you friend).
52There is only one person, namely Krishna, that giver of assurances of safety to his friends, who is ever prepared to lay down his life for the sake of his friends. You, O Satyaki, are the second.
53None but a hero volunteers to render help to another hero fighting courageously from a desire of winning fame. An ordinary man cannot do so.
54Odescendant of Madhu's race, when this is the course to be followed, I do not find any one else save yourself, who can become a help to Arjuna.
55On one occasion, Arjuna applauding your achievements and repeatedly reciting them afforded me great pleasure.
56He said-"Satyaki is endued with great lightness of hands; he is versed in all modes of warfare; he is very agile, prudent, acquainted with the use of all weapons and downed with bravery. He is never confounded in the course of a fight.
57That high-souled and mighty car-warriors possesses broad shoulders, bread chest, long arms, large jaws, great strength and unrivalled prowess.
58He is both my pupil and friend. I am dear to him and he is dear to me. And if Yuyudhana renders me help, I can then crush the whole Kuru host completely.
59or
60O foremost of kings, even if Keshava dons the armour for rendering us aid or if Rama, Aniruddha the mighty car-warrior Pradyumna or Gada or Sarana or Samva with the Vrishnis does so, O mighty Inonarch, to assist us in battle. Yet I shall select that foremost of men, that grandson of Sini of unbaffled prowess to assist me, in exclusion of the others, for, there is none equal to him."
61This is what Dhananjaya said to me in your absence in the Dvaita forest while applauding your virtue's truly in an assembly of the righteous.
62O descendant of the Vrishni race, it behoves you not to disappoint Dhananjaya and myself and Bhima.
63When, returning from a sojourn to all the sacred places, I went to Dvaraka, I saw your reverence for Arjuna.
64When at Upaplava, O grandson of Sini, I did not mark any one else who showed us greater love and affection, than yourself.
65For showing kindness, therefore, to one who is your friend and preceptor, O mightyarmed hero, it behoves you, who are of noble lineage and who cherish reverence for us, to act in a way, O great bowman, worthy of your friendship, prowess, nobility of birth and devotion to truth, O descendant of Madhu's race.
66Accoutered in armour by Drona himself, Suyodhana has suddenly gone behind Arjuna. Ere this, the other mighty car-warriors of the Kauravas have pursued Arjuna.
67We can also hear the defiant roars that the enemy is uttering against Arjuna. Therefore, O honoured hero, O grandson of Sini, it behoves you to hie yourself to Arjuna without delay.
68Ourselves and Bhimasena supported by our troops, shall hold Drona in check if he tries to pursue you.
69Behold, O grandson of Sini, the Bharata troops are broken and flying away; and as they fly, hear the loud wails they utter.
70Like the very ocean in a Parva day agitated by a mighty tempest, the army of Dhritarashtra, O sire, is being agitated by Savyasachin.
71The dust raised by the swiftly moving chariots, horses and foot soldiers, is gradually enveloping the entire army.
72Behold the mighty Phalguna that destroyer of hostile heroes surrounded by the SindhuSouviras armed with lances and javelins and numbering countless heroes among their ranks.
73Without defeating this army it will not be possible (for Arjuna) to vanquish the ruler of the Sindhus. All these warriors again are prepared to lay down their lives for the sake of the Sindhu king.
74Behold the invincible army of the Dhartarashtras, teeming with lances, arrows, excellent standards, heroes and elephants!
75Hear the roar of their drums and the full blasts of their conchs, the uproar of war-cries and the rattle of their car-wheels!
76Hear also the roars of elephants the yells of infantry and the cries of hoses-men, as they proceed causing the earth to tremble underneath their tread.
77In the front of Arjuna is the division of the Sindhus and in his rear is the division of Drona. The foes are so strong in number, O foremost of men, that they can even afflict the lord of the celestials.
78Sunk in his fathomless ocean of troops, Arjuna may be deprived of his life. And if he be slain in battle, how can I live?
79Is this great catastrophe, in the shape of Arjuna's death, to overtake me when you are alive? Of blue complexion, youthful in years, of curly locks and exceedingly beautiful is that son of Pandu.
80Light-handed in using the weapons, acquainted with various modes of warfare, that mighty armed hero, O sire, has entered into the ranks of the Bharata troops at the hour of sunrise; and the hour of sun-set is approaching fast.
810 you of Vrishni's race, I do not know whether he lives or not. The host of the Kurus is like the mighty ocean itself.
82O sire, single-handed has the mighty-armed Vibhatsu entered into the Bharata army which cannot be encountered even by the celestials themselves in battle.
83In this day's battle, my heart misgives me. Yonder also is Drona sorely afflicting my troops in battle.
84You can see, O mighty-armed hero, how his twice-born one is careering in battle. When several tasks present themselves, you know perfectly which of them should be first attended to.
85O bestower of honour, it behoves you to accomplish first that task which is the most serious, with great activity. Of all these tasks therefore, I do think the task of aiding Arjuna should be accomplished first.
86The rescue of Arjuna a therefore should be at first effected. I do not grieve for him of the Dasharha race, who is the protector and the Lord of the universe.
87I tell you truly that foremost men, is capable of vanquishing in battle all the three worlds united against him.
88What to speak of this weak host of the sons Dhritarashtra? But, O you of Vrishni's race, Arjuna is sorely pressed by numerous odds in battle.
89He may lose his life. For this reason it is that I am so cheerless. Therefore do you follow in his track, even as men like you should do.
90For men like Arjuna, being urged on by men like myself. Of all the Vrishni heroes, two are reckoned as Atirathas in battle.
91One among them is the mighty armed Pradyumna and the other is yourself, O Satvata hero, who both are well-known in the world. Equal to Narayana himself in the use of weapons, so Samkarshana in physical strength.
92You are equal, O foremost of men, to Dhananjaya in bravery. You surpass Bhishma and Drona and others versed in all modes of warfare.
93The wise speak of you, O foremost of all male beings, saying-There is nothing unachievable by Satyaki, O descendant of Madhu's race.
94Thereupon, O mighty hero, do you perform what I say to you, viz., carry out the wishes of myself and of Arjuna and of all present here.
95O mighty-armed one, it behoves you not to falsify our expectations. Disregardful of your dear life, do you begin to career like a hero in battle.
96O grandson of Sini, the descendants of the Dasharha race never care for their lives in the course of fight. Avoidance of fight, indecision or hesitation to fight and flying away from fight.
97These practices of the coward and the mean, are never resorted to by the scions of the Dasharaha race. O foremost of the Shinis, the illustrious Arjuna is your preceptor, O sire.
98Vasudeva again is superior both to yourself and to Arjuna of great intelligence. Knowing this, I speak to you these words.
99Do not disregard iny words, for I am superior to all your superiors. Whatever I say to you, know that to be approved of by Vasudeva and by Arjuna.
100All this I have spoken to you in right earnestness. Proceed where Dhananjaya is, 0 you of prowess incapable of being baffled, following these words of command uttered by me.
101Do you, O sire, penetrate into this army of the wicked-minded sons of Dhritarashtra. Entering into it and meeting duly with mighty car-warrior in. battle, display ( you of the Satvata race, the feats that you are capable of achieving and that are worthy of yourself.
हिन्दी
1धृतराष्ट्र ने कहा — हे सञ्जय, मुझे विस्तार से बताओ कि युयुधान ने युद्ध में भरद्वाजपुत्र (द्रोण) का सामना किस प्रकार किया? तब क्या हुआ, यह जानने की मुझे बड़ी उत्कण्ठा है। सञ्जय ने कहा —
2हे अत्यन्त बुद्धिमान् राजन्, एक ओर द्रोण और दूसरी ओर युयुधान के नेतृत्व में पाण्डवों के बीच जो रोमांचकारी युद्ध तब हुआ, उसका वर्णन सुनिए।
3तब, हे तात, युयुधान द्वारा सेना का संहार होते देखकर स्वयं द्रोण ने उन सात्यकि पर आक्रमण किया, जिनका पराक्रम व्यर्थ नहीं किया जा सकता था।
4तब सात्यकि ने अपनी ओर उग्रता से बढ़ते आते उन महारथी भरद्वाजपुत्र को पच्चीस छोटे बाणों से बींधा।
5द्रोण ने भी सावधानी से युद्ध करते हुए और अपना पराक्रम प्रकट करते हुए युयुधान को स्वर्णपंख वाले पाँच तीक्ष्ण बाणों से शीघ्र बींधा।
6वे बाण सात्यकि के दृढ़ कवच को भेदकर द्रोण के शत्रु का रक्त पी गए; और हे राजन्, फिर वे उग्रता से फुफकारते सर्पों के समान पृथ्वी में घुस गए।
7तब अंकुश से आहत हाथी के समान दीर्घबाहु सात्यकि क्रोध से भर गए; और तब उन्होंने द्रोण को पचास नाराचों से बींधा, जो सब अग्नि के समान थे।
8युद्ध में युयुधान द्वारा शीघ्रता से बिंधकर भरद्वाजपुत्र ने प्रबल वेग से लड़ते हुए सात्यकि को असंख्य बाणों से बींधा।
9फिर क्रोध की पराकाष्ठा तक उत्तेजित होकर महाबल से सम्पन्न उस उग्र धनुर्धर ने पुनः उन सात्वतवंशी (सात्यकि) को नतपर्व बाणों से पीड़ित करना आरम्भ किया।
10हे नरेश्वर, युद्ध में भरद्वाजपुत्र द्वारा इस प्रकार बार-बार घायल होकर सात्यकि यह निश्चय न कर सके कि उन्हें तब क्या करना चाहिए।
11तब, हे राजन्, द्रोण को युद्ध में असंख्य तीक्ष्ण बाण छोड़ते देखकर युयुधान का मुख निस्तेज हो गया।
12हे नरेश्वर, सात्यकि को उस दशा में देखकर आपके पुत्र और आपकी सेना हृदय से अत्यन्त प्रसन्न हुई और वे निरन्तर सिंहों के समान गर्जने लगे।
13हे भरत, वह भयंकर कोलाहल सुनकर और मधुवंशी (सात्यकि) को अत्यन्त पीड़ित देखकर राजा युधिष्ठिर ने अपने योद्धाओं को सम्बोधित करते हुए कहा —
14“वृष्णियों में श्रेष्ठ, अदम्य पराक्रम वाले ये वीर सात्यकि युद्ध में वीर द्रोण द्वारा उसी प्रकार नष्ट किए जाने वाले हैं, जैसे सूर्य राहु द्वारा।
15आक्रमण करो और उसी स्थान पर दौड़ो जहाँ सात्यकि युद्ध कर रहे हैं।” तब उन नरेश ने पांचालराजकुमार धृष्टद्युम्न को सम्बोधित करते हुए कहा —
16“हे पृषतपुत्र, तुम विलम्ब क्यों कर रहे हो? शीघ्र द्रोण पर आक्रमण करो। क्या तुम्हें द्रोण से हम पर आ पड़ा वह महान् संकट दिखाई नहीं देता?
17यह उग्र धनुर्धर द्रोण युद्ध में युयुधान के साथ उसी प्रकार खेल रहा है, जैसे कोई बालक डोरी से बँधे पक्षी के साथ खेलता है।
18भीमसेन आदि के नेतृत्व में मेरी समस्त सेना, तुम्हारे साथ मिलकर, उसी स्थान पर दौड़े जहाँ युयुधान का रथ खड़ा है।
19अपने दलों सहित मैं तुम्हारे पीछे-पीछे आऊँगा। तुम सब आज सात्यकि की रक्षा करो, जो इस समय मृत्यु के दाँतों के बीच हैं।”
20हे भरत, ऐसा कहकर वे राजा अपनी समस्त सेना सहित युयुधान की रक्षा के लिए उस युद्ध में द्रोण पर टूट पड़े।
21आपका कल्याण हो; जब पाण्डव और सृंजय अकेले द्रोण पर टूट पड़े, तब वहाँ जो कोलाहल उठा, वह सचमुच अत्यन्त भयंकर था।
22तब, हे नरश्रेष्ठ, उन महारथी भरद्वाजपुत्र द्रोण से भिड़कर वे उन पर कंक-पंख तथा मयूर-पंख वाले तीक्ष्ण बाणों की वर्षा करने लगे।
23तब द्रोण ने उन सब वीरों का उसी प्रकार मुस्कुराते हुए स्वागत किया, जैसे कोई गृहस्थ अपने अभ्यागत अतिथि का जल और आसन के निवेदन से स्वागत करता है।
24तब जैसे अतिथि अपने आतिथेय के सत्कार से तृप्त होते हैं, वैसे ही वे वीर उन धनुर्धर भरद्वाजपुत्र द्वारा छोड़े गए बाणों से तृप्त हुए।
25हे स्वामी, तब वे भरद्वाजपुत्र की ओर देख भी न सके, जैसे मनुष्य सहस्रकिरण मध्याह्न के सूर्य की ओर नहीं देख सकते।
26तब समस्त शस्त्रधारियों में श्रेष्ठ उन द्रोण ने अपने असंख्य बाणों से उन सबको उसी प्रकार पीड़ित किया, जैसे सूर्य अपनी असंख्य किरणों से पृथ्वी के पदार्थों को तपाता है।
27हे महाराज, इस प्रकार (निर्दयता से) संहार किए जाते हुए पाण्डव और सृंजय कोई रक्षक न पा सके, जैसे कीचड़ में धँसे हाथी।
28सब दिशाओं में फैलती सूर्य की तपती किरणों के समान द्रोण के प्रचण्ड बाण तब सब दिशाओं में फैलते दिखाई दिए।
29उस युद्ध में पांचालों के पच्चीस श्रेष्ठ वीर मारे गए, जो सब महारथियों में गिने जाते थे और सब धृष्टद्युम्न के कृपापात्र थे।
30तब लोगों ने देखा कि वीर द्रोण पाण्डवों और पांचालों के श्रेष्ठ योद्धाओं का एक के बाद एक वध कर रहे हैं।
31केकय सेना के सौ योद्धाओं का वध करके और उन्हें पूर्णतया छिन्न-भिन्न करके, हे राजन्, द्रोण रणभूमि में मुख फैलाए हुए संहारकर्ता (यम) के समान खड़े रहे।
32तब, हे नरेश्वर, महाबाहु द्रोण ने सैकड़ों-हज़ारों पांचालों, सृंजयों, मत्स्यों तथा केकयों को परास्त किया।
33द्रोण के बाणों से बिंधकर उन्होंने जो चीत्कार किया, वह उस चीत्कार के समान था जो दावानल से वन के जल जाने पर वनवासी प्राणी करते हैं।
34तब, हे राजन्, समस्त देवताओं, गन्धर्वों तथा पितरों ने कहा — “देखो, पांचाल और पाण्डव अपनी सेनाओं सहित रणभूमि से भागे जा रहे हैं!”
35इस प्रकार जब द्रोण युद्ध में सोमकों का संहार कर रहे थे, तब न कोई उन पर आक्रमण करने का साहस कर सका और न कोई उन्हें बींध सका।
36जब श्रेष्ठ और प्रमुख वीरों का संहार करने वाला वह युद्ध इस प्रकार उग्रता से चल रहा था, तब पृथापुत्र युधिष्ठिर ने सहसा पांचजन्य शंख का नाद सुना।
37वासुदेवपुत्र (कृष्ण) की श्वास से भरा वह शंखश्रेष्ठ पांचजन्य उच्च स्वर में गूँज उठा। जब सिन्धुराज की रक्षा में लगे वे वीर इस प्रकार युद्ध कर रहे थे —
38— और जब धृतराष्ट्र के योद्धा विजय (अर्जुन) के रथ के सामने गर्जना कर रहे थे, तब वह कोलाहल इतना महान् था कि गाण्डीव की टंकार भी सुनाई नहीं देती थी।
39तब महान् चिन्ता से अभिभूत पाण्डुपुत्र राजा (युधिष्ठिर) इस प्रकार सोचने लगे — “निश्चय ही अर्जुन के साथ सब कुशल नहीं है, जैसा यह शंखनाद सूचित करता है —
40— और जैसा कि कुरु प्रत्येक क्षण उल्लास से गर्जना कर रहे हैं।” ऐसा सोचकर और चिन्ता से भरे हृदय के साथ —
41— कुन्तीपुत्र अजातशत्रु ने सात्वतवंशी (सात्यकि) को सम्बोधित करके ये वचन कहे। यद्यपि उनका स्वर शोक के आवेग से रुँधा हुआ था और यद्यपि वे बार-बार मूर्च्छा से अभिभूत हो रहे थे, तथापि वे राजा (युधिष्ठिर) यह न भूले कि अब क्या करना चाहिए; और उन शिनिश्रेष्ठ को सम्बोधित करके उन्होंने इस प्रकार कहा —
42युधिष्ठिर ने कहा — हे शिनिपौत्र, संकट के समय मित्र द्वारा मित्र के प्रति जिस कर्तव्य का पालन करने का विधान प्राचीन ऋषियों ने किया है, उसका समय अब आ गया है।
43हे शिनिश्रेष्ठ, मन में विचार करने पर भी, हे सात्यकि, मैं अपनी समस्त सेना में एक भी ऐसा नहीं पाता जो तुमसे बढ़कर हमारा हितैषी हो।
44जो सदा स्नेह रखने वाला हो, जो सदा आज्ञाकारी हो — मेरे मत में केवल वही किसी गुरुतर कर्तव्य के भार से युक्त किया जाना चाहिए।
45जैसे केशव सदा पाण्डवों के हित में लगे रहते हैं, वैसे ही तुम भी हो, हे वृष्णिवंशी, जो पराक्रम में स्वयं केशव के समान हो।
46अब मैं तुम पर एक भारी बोझ रखने जा रहा हूँ; और वह बोझ उठाना तुम्हें ही शोभा देता है; तुम्हें मेरी आशाओं को निराश नहीं करना चाहिए।
47हे नरश्रेष्ठ, अब तुम महान् संकट में पड़े अर्जुन की सहायता करो, जो तुम्हारे मित्र, भाई तथा गुरु हैं।
48तुम सदा अपने व्रत में सत्यनिष्ठ हो, वीरता से सम्पन्न हो और मित्रों को अभयदान देने वाले हो। अपने कर्मों के कारण तुम लोकों में सत्यवादी के रूप में विख्यात हो।
49हे शिनिपौत्र, जो मित्रों के हेतु युद्ध करते हुए इस नश्वर देह का त्याग करता है, वह उसके समान हो जाता है जो द्विजों को दान में सारी पृथ्वी दे देता है।
50हमने अनेक ऐसे राजाओं के विषय में सुना है जो ब्राह्मणों को विधिपूर्वक यह पृथ्वी दान में देकर स्वर्ग को प्राप्त हुए।
51हे पुण्यात्मन्, हाथ जोड़कर मैं तुमसे यही याचना करता हूँ कि, हे स्वामी, तुम पृथ्वी दान देने का, अथवा उससे भी बढ़कर किसी वस्तु का पुण्य प्राप्त करो (अपने मित्र अर्जुन के लिए मारे जाने का जोखिम उठाकर)।
52केवल एक ही व्यक्ति है, अर्थात् कृष्ण, मित्रों को अभयदान देने वाले वे, जो सदा अपने मित्रों के लिए प्राण देने को उद्यत रहते हैं। हे सात्यकि, तुम दूसरे हो।
53वीर के अतिरिक्त कोई और यश की कामना से साहसपूर्वक लड़ते हुए दूसरे वीर की सहायता के लिए स्वयं आगे नहीं आता। साधारण मनुष्य ऐसा नहीं कर सकता।
54हे मधुवंशी, जब यही मार्ग अपनाना है, तब मुझे तुम्हारे अतिरिक्त और कोई नहीं दिखाई देता जो अर्जुन का सहायक बन सके।
55एक अवसर पर अर्जुन ने तुम्हारे कार्यों की प्रशंसा करते हुए और उन्हें बार-बार दुहराते हुए मुझे बड़ा आनन्द दिया था।
56उन्होंने कहा था — “सात्यकि हाथों की महान् फुर्ती से सम्पन्न हैं; वे युद्ध की समस्त पद्धतियों में निपुण हैं; वे अत्यन्त चपल, विवेकी, समस्त अस्त्रों के प्रयोग में कुशल तथा शौर्य से विभूषित हैं। वे युद्ध के दौरान कभी मोहित नहीं होते।
57वे महात्मा महारथी चौड़े कंधों, विशाल वक्षःस्थल, लम्बी भुजाओं, बड़े जबड़ों, महान् बल तथा अनुपम पराक्रम से युक्त हैं।
58वे मेरे शिष्य भी हैं और मित्र भी। मैं उन्हें प्रिय हूँ और वे मुझे प्रिय हैं। और यदि युयुधान मेरी सहायता करें, तो मैं समस्त कुरु सेना को पूर्णतया चूर कर सकता हूँ।
59अथवा —
60हे राजश्रेष्ठ, यदि हमारी सहायता के लिए केशव कवच धारण करें, अथवा राम (बलराम), अनिरुद्ध, महारथी प्रद्युम्न, अथवा गद, सारण या साम्ब वृष्णियों सहित ऐसा करें, हे महाराज, हमारी युद्ध में सहायता के लिए — तो भी मैं उन सबको छोड़कर अपनी सहायता के लिए उन नरश्रेष्ठ, अव्यर्थ पराक्रम वाले शिनिपौत्र को ही चुनूँगा, क्योंकि उनके समान कोई नहीं है।”
61यही धनंजय ने द्वैतवन में तुम्हारी अनुपस्थिति में, धर्मात्माओं की सभा में तुम्हारे गुणों की यथार्थ प्रशंसा करते हुए, मुझसे कहा था।
62हे वृष्णिवंशी, तुम्हें धनंजय को, मुझे तथा भीम को निराश नहीं करना चाहिए।
63जब मैं समस्त तीर्थों की यात्रा से लौटकर द्वारका गया था, तब मैंने अर्जुन के प्रति तुम्हारी श्रद्धा देखी थी।
64हे शिनिपौत्र, उपप्लव्य में भी मैंने और किसी को नहीं देखा जो तुमसे बढ़कर हम पर प्रेम और स्नेह दिखाता हो।
65इसलिए, हे महाबाहु वीर, अपने मित्र तथा गुरु पर कृपा करने के लिए, तुम्हें — जो उत्तम कुल में उत्पन्न हो और जो हमारे प्रति श्रद्धा रखते हो — हे महाधनुर्धर, हे मधुवंशी, अपनी मित्रता, अपने पराक्रम, अपने कुल की श्रेष्ठता तथा अपनी सत्यनिष्ठा के योग्य आचरण करना चाहिए।
66स्वयं द्रोण द्वारा कवच पहनाया जाकर सुयोधन सहसा अर्जुन के पीछे गया है। इससे पूर्व ही कौरवों के अन्य महारथी अर्जुन का पीछा कर चुके हैं।
67हम शत्रु द्वारा अर्जुन के विरुद्ध की जा रही ललकार भरी गर्जनाएँ भी सुन सकते हैं। इसलिए, हे मान्य वीर, हे शिनिपौत्र, तुम्हें बिना विलम्ब अर्जुन के पास जाना चाहिए।
68यदि द्रोण तुम्हारा पीछा करने का प्रयत्न करें, तो हम और भीमसेन अपनी सेनाओं सहित उन्हें रोक रखेंगे।
69देखो, हे शिनिपौत्र, भरत-सेना छिन्न-भिन्न होकर भाग रही है; और भागते हुए वे जो उच्च विलाप कर रहे हैं, उसे सुनो।
70हे तात, जैसे पर्व के दिन प्रचण्ड आँधी से समुद्र विक्षुब्ध होता है, वैसे ही धृतराष्ट्र की सेना सव्यसाची द्वारा विक्षुब्ध की जा रही है।
71तीव्र गति से चलते रथों, घोड़ों और पैदल सैनिकों से उठी धूल क्रमशः समस्त सेना को ढक रही है।
72देखो, शत्रुवीरों का संहार करने वाले महाबली फाल्गुन भालों और बरछों से सुसज्जित सिन्धु-सौवीरों से घिरे हैं, जिनकी पंक्तियों में असंख्य वीर हैं।
73इस सेना को परास्त किए बिना (अर्जुन के लिए) सिन्धुराज को जीत पाना सम्भव नहीं होगा। और ये सब योद्धा सिन्धुराज के लिए अपने प्राण देने को उद्यत हैं।
74देखो, धृतराष्ट्रपुत्रों की वह अजेय सेना, जो भालों, बाणों, उत्तम ध्वजाओं, वीरों तथा हाथियों से भरी है!
75उनके नगाड़ों की गड़गड़ाहट, शंखों के पूर्ण नाद, रणघोषों का कोलाहल तथा रथ-चक्रों की घरघराहट सुनो!
76हाथियों की चिंघाड़, पैदल सैनिकों की हुंकार तथा घुड़सवारों की ललकार भी सुनो, जो अपने पगों के नीचे पृथ्वी को कँपाते हुए बढ़ रहे हैं।
77अर्जुन के आगे सिन्धुओं का दल है और उनके पीछे द्रोण का दल। हे नरश्रेष्ठ, शत्रु संख्या में इतने प्रबल हैं कि वे देवराज को भी पीड़ित कर सकते हैं।
78सेना के इस अथाह समुद्र में डूबे अर्जुन अपने प्राणों से हाथ धो सकते हैं। और यदि वे युद्ध में मारे गए, तो मैं कैसे जीवित रहूँगा?
79क्या तुम्हारे जीवित रहते अर्जुन की मृत्यु के रूप में यह महान् विपत्ति मुझ पर आ पड़ेगी? नीलवर्ण, तरुण अवस्था वाले, घुँघराले केशों से युक्त और अत्यन्त सुन्दर हैं वे पाण्डुपुत्र।
80हे तात, शस्त्र-प्रयोग में हल्के हाथ वाले और युद्ध की विविध पद्धतियों के ज्ञाता वे महाबाहु वीर सूर्योदय के समय भरत-सेना की पंक्तियों में प्रवेश कर चुके हैं; और सूर्यास्त की वेला तेज़ी से निकट आ रही है।
81हे वृष्णिवंशी, मैं नहीं जानता कि वे जीवित हैं या नहीं। कुरुओं की सेना स्वयं विशाल समुद्र के समान है।
82हे तात, महाबाहु विभत्सु अकेले ही उस भरत-सेना में प्रवेश कर गए हैं, जिसका सामना युद्ध में स्वयं देवता भी नहीं कर सकते।
83आज के युद्ध में मेरा मन आशंका से भरा है। उधर द्रोण भी युद्ध में मेरी सेना को अत्यन्त पीड़ित कर रहे हैं।
84हे महाबाहु वीर, तुम देख सकते हो कि वे द्विजश्रेष्ठ युद्ध में किस प्रकार विचर रहे हैं। जब अनेक कार्य एक साथ उपस्थित होते हैं, तब तुम भली-भाँति जानते हो कि उनमें से पहले किसे करना चाहिए।
85हे मानदाता, तुम्हें उस कार्य को, जो सबसे गुरुतर है, महान् तत्परता से पहले पूरा करना चाहिए। इसलिए इन समस्त कार्यों में मैं अर्जुन की सहायता के कार्य को ही पहले पूर्ण किया जाने योग्य मानता हूँ।
86इसलिए पहले अर्जुन का उद्धार किया जाना चाहिए। दाशार्हवंशी (कृष्ण) के लिए मैं शोक नहीं करता, जो विश्व के रक्षक और स्वामी हैं।
87मैं तुमसे सत्य कहता हूँ कि वे नरश्रेष्ठ अपने विरुद्ध एकत्र हुए तीनों लोकों को भी युद्ध में जीतने में समर्थ हैं।
88तब धृतराष्ट्रपुत्रों की इस दुर्बल सेना की तो बात ही क्या? किन्तु, हे वृष्णिवंशी, अर्जुन युद्ध में असंख्य विपरीत शक्तियों से अत्यन्त दबे हुए हैं।
89उनके प्राण जा सकते हैं। इसी कारण मैं इतना उदास हूँ। इसलिए तुम उनके पदचिह्नों पर चलो, जैसा तुम्हारे जैसे पुरुषों को करना चाहिए।
90क्योंकि अर्जुन जैसे पुरुष मेरे जैसे पुरुषों द्वारा ही प्रेरित किए जाते हैं। समस्त वृष्णिवीरों में दो ही युद्ध में अतिरथी गिने जाते हैं।
91उनमें से एक महाबाहु प्रद्युम्न हैं और दूसरे तुम हो, हे सात्वतवीर — तुम दोनों ही संसार में विख्यात हो। शस्त्र-प्रयोग में स्वयं नारायण के समान और शारीरिक बल में संकर्षण के समान —
92— हे नरश्रेष्ठ, तुम शौर्य में धनंजय के समान हो। युद्ध की समस्त पद्धतियों के ज्ञाता भीष्म, द्रोण आदि से भी तुम बढ़कर हो।
93हे समस्त पुरुषों में श्रेष्ठ, बुद्धिमान् जन तुम्हारे विषय में कहते हैं — “हे मधुवंशी, सात्यकि के लिए कुछ भी असाध्य नहीं है।”
94इसलिए, हे महावीर, तुम वही करो जो मैं तुमसे कहता हूँ, अर्थात् मेरी, अर्जुन की तथा यहाँ उपस्थित सबकी इच्छा पूर्ण करो।
95हे महाबाहु, तुम्हें हमारी आशाओं को मिथ्या नहीं करना चाहिए। अपने प्रिय प्राणों की चिन्ता छोड़कर तुम युद्ध में वीर के समान विचरण करो।
96हे शिनिपौत्र, दाशार्हवंशी युद्ध के दौरान कभी अपने प्राणों की चिन्ता नहीं करते। युद्ध से बचना, युद्ध करने में दुविधा या हिचकिचाहट, और युद्ध से भाग जाना —
97— कायर और नीच पुरुषों के ये आचरण दाशार्हवंश के वंशजों द्वारा कभी नहीं अपनाए जाते। हे शिनिश्रेष्ठ, हे तात, यशस्वी अर्जुन तुम्हारे गुरु हैं।
98वासुदेव पुनः तुमसे भी और महाबुद्धिमान् अर्जुन से भी श्रेष्ठ हैं। यह जानकर ही मैं तुमसे ये वचन कहता हूँ।
99मेरे वचनों की अवहेलना न करो, क्योंकि मैं तुम्हारे समस्त गुरुजनों से भी श्रेष्ठ हूँ। मैं तुमसे जो कुछ कहता हूँ, उसे वासुदेव और अर्जुन द्वारा अनुमोदित ही जानो।
100यह सब मैंने तुमसे पूर्ण निष्ठा से कहा है। हे अव्यर्थ पराक्रम वाले, मेरे द्वारा कहे गए इन आज्ञा-वचनों का पालन करते हुए वहाँ जाओ जहाँ धनंजय हैं।
101हे तात, तुम धृतराष्ट्र के दुष्टबुद्धि पुत्रों की इस सेना में प्रवेश करो। उसमें प्रवेश करके और युद्ध में महारथियों से विधिवत् भिड़कर, हे सात्वतवंशी, वे पराक्रम दिखाओ जिन्हें करने में तुम समर्थ हो और जो तुम्हारे योग्य हैं।
नेपाली
1धृतराष्ट्रले भने — हे सञ्जय, मलाई विस्तारपूर्वक भन कि युयुधानले युद्धमा भरद्वाजपुत्र (द्रोण)को सामना कसरी गरे? तब के भयो, त्यो जान्ने मलाई ठूलो उत्कण्ठा छ। सञ्जयले भने —
2हे अत्यन्त बुद्धिमान् राजन्, एकातिर द्रोण र अर्कोतिर युयुधानको नेतृत्वमा पाण्डवहरूबीच जुन रोमाञ्चकारी युद्ध तब भयो, त्यसको वर्णन सुन्नुहोस्।
3तब, हे तात, युयुधानद्वारा सेनाको संहार भइरहेको देखेर स्वयं द्रोणले ती सात्यकिमाथि आक्रमण गरे, जसको पराक्रम व्यर्थ पार्न सकिँदैनथ्यो।
4तब सात्यकिले आफूतिर उग्रताका साथ बढिरहेका ती महारथी भरद्वाजपुत्रलाई पच्चीस साना बाणले बिँधे।
5द्रोणले पनि सावधानीपूर्वक युद्ध गर्दै र आफ्नो पराक्रम प्रकट गर्दै युयुधानलाई सुनका पखेटा भएका पाँच तीक्ष्ण बाणले चाँडै बिँधे।
6ती बाणले सात्यकिको दृढ कवच छेडेर द्रोणका शत्रुको रगत पिए; र हे राजन्, अनि ती उग्रताका साथ फुँफकारिरहेका सर्पजस्तै पृथ्वीभित्र पसे।
7तब अङ्कुशले आहत हात्तीजस्तै दीर्घबाहु सात्यकि क्रोधले भरिए; र तब उनले द्रोणलाई पचास नाराचले बिँधे, जो सबै अग्निजस्तै थिए।
8युद्धमा युयुधानद्वारा चाँडै बिँधिएर भरद्वाजपुत्रले प्रबल वेगका साथ लडिरहेका सात्यकिलाई असंख्य बाणले बिँधे।
9अनि क्रोधको पराकाष्ठासम्म उत्तेजित भई महाबलले सम्पन्न ती उग्र धनुर्धरले पुनः ती सात्वतवंशी (सात्यकि)लाई नतपर्व बाणले पीडित पार्न थाले।
10हे नरेश्वर, युद्धमा भरद्वाजपुत्रद्वारा यसरी बारम्बार घाइते भएर सात्यकिले के गर्नुपर्ने हो भन्ने निश्चय गर्न सकेनन्।
11तब, हे राजन्, द्रोणलाई युद्धमा असंख्य तीक्ष्ण बाण छाडिरहेको देखेर युयुधानको मुख निस्तेज भयो।
12हे नरेश्वर, सात्यकिलाई त्यस दशामा देखेर तपाईंका पुत्रहरू र तपाईंको सेना हृदयदेखि अत्यन्त प्रसन्न भए र तिनीहरू निरन्तर सिंहझैँ गर्जन थाले।
13हे भरत, त्यो भयंकर कोलाहल सुनेर र मधुवंशी (सात्यकि)लाई अत्यन्त पीडित देखेर राजा युधिष्ठिरले आफ्ना योद्धाहरूलाई सम्बोधन गर्दै भने —
14“वृष्णिहरूमा श्रेष्ठ, अदम्य पराक्रम भएका यी वीर सात्यकि युद्धमा वीर द्रोणद्वारा त्यसरी नै नष्ट हुन लागेका छन्, जसरी सूर्य राहुद्वारा।
15आक्रमण गर र त्यही स्थानमा दौड जहाँ सात्यकि युद्ध गरिरहेका छन्।” तब ती नरेशले पाञ्चालराजकुमार धृष्टद्युम्नलाई सम्बोधन गर्दै भने —
16“हे पृषतपुत्र, तिमी किन ढिलाइ गरिरहेका छौ? चाँडै द्रोणमाथि आक्रमण गर। के तिमीलाई द्रोणबाट हामीमाथि आइपरेको त्यो महान् सङ्कट देखिँदैन?
17यो उग्र धनुर्धर द्रोण युद्धमा युयुधानसँग त्यसरी नै खेलिरहेको छ, जसरी कुनै बालक डोरीले बाँधिएको चरासँग खेल्छ।
18भीमसेन आदिको नेतृत्वमा मेरो सम्पूर्ण सेना, तिमीसँगै मिलेर, त्यही स्थानमा दौडोस् जहाँ युयुधानको रथ उभिएको छ।
19आफ्ना दलसहित म तिमीहरूको पछिपछि आउनेछु। तिमीहरू सबै आज सात्यकिको रक्षा गर, जो यस समय मृत्युका दाँतबीच छन्।”
20हे भरत, यसो भनेर ती राजा आफ्नो सम्पूर्ण सेनासहित युयुधानको रक्षाका लागि त्यस युद्धमा द्रोणमाथि जाइलागे।
21तपाईंको कल्याण होस्; जब पाण्डव र सृञ्जयहरू एक्लो द्रोणमाथि जाइलागे, तब त्यहाँ जुन कोलाहल उठ्यो, त्यो साँच्चै अत्यन्त भयंकर थियो।
22तब, हे नरश्रेष्ठ, ती महारथी भरद्वाजपुत्र द्रोणसँग भिडेर उनीहरू उनीमाथि कङ्क-पखेटा तथा मयूर-पखेटा भएका तीक्ष्ण बाणको वर्षा गर्न थाले।
23तब द्रोणले ती सबै वीरहरूको त्यसरी नै मुस्कुराउँदै स्वागत गरे, जसरी कुनै गृहस्थले आफ्नो अभ्यागत अतिथिको जल र आसनको निवेदनले स्वागत गर्छ।
24तब जसरी अतिथिहरू आफ्ना आतिथेयको सत्कारले तृप्त हुन्छन्, त्यसरी नै ती वीरहरू ती धनुर्धर भरद्वाजपुत्रद्वारा छाडिएका बाणले तृप्त भए।
25हे स्वामी, तब उनीहरूले भरद्वाजपुत्रतिर हेर्न पनि सकेनन्, जसरी मानिसहरूले सहस्रकिरण मध्याह्नको सूर्यतिर हेर्न सक्दैनन्।
26तब सम्पूर्ण शस्त्रधारीहरूमा श्रेष्ठ ती द्रोणले आफ्ना असंख्य बाणले तिनीहरू सबैलाई त्यसरी नै पीडित पारे, जसरी सूर्यले आफ्ना असंख्य किरणले पृथ्वीका पदार्थलाई तताउँछ।
27हे महाराज, यसरी (निर्दयतापूर्वक) संहार गरिँदै गरेका पाण्डव र सृञ्जयहरूले कुनै रक्षक पाएनन्, जसरी हिलोमा फसेका हात्तीहरूले।
28सबै दिशामा फैलिने सूर्यका तातो किरणजस्तै द्रोणका प्रचण्ड बाण तब सबै दिशामा फैलिएका देखिए।
29त्यस युद्धमा पाञ्चालका पच्चीस श्रेष्ठ वीर मारिए, जो सबै महारथीहरूमा गनिन्थे र सबै धृष्टद्युम्नका कृपापात्र थिए।
30तब मानिसहरूले देखे कि वीर द्रोणले पाण्डव र पाञ्चालका श्रेष्ठ योद्धाहरूको एकपछि अर्को गर्दै वध गरिरहेका छन्।
31केकय सेनाका सय योद्धाको वध गरेर र तिनीहरूलाई पूर्णतया छिन्नभिन्न पारेर, हे राजन्, द्रोण रणभूमिमा मुख बाएका संहारकर्ता (यम)जस्तै उभिइरहे।
32तब, हे नरेश्वर, महाबाहु द्रोणले सयौँ-हजारौँ पाञ्चाल, सृञ्जय, मत्स्य तथा केकयहरूलाई परास्त गरे।
33द्रोणका बाणले बिँधिएर उनीहरूले जुन चित्कार गरे, त्यो त्यस चित्कारजस्तै थियो जो दावानलले वन जल्दा वनवासी प्राणीहरूले गर्छन्।
34तब, हे राजन्, सम्पूर्ण देवता, गन्धर्व तथा पितृहरूले भने — “हेर, पाञ्चाल र पाण्डवहरू आफ्ना सेनासहित रणभूमिबाट भागिरहेका छन्!”
35यसरी जब द्रोणले युद्धमा सोमकहरूको संहार गरिरहेका थिए, तब न कसैले उनीमाथि आक्रमण गर्ने साहस गर्न सक्यो न कसैले उनलाई बिँध्न सक्यो।
36जब श्रेष्ठ र प्रमुख वीरहरूको संहार गर्ने त्यो युद्ध यसरी उग्रताका साथ चलिरहेको थियो, तब पृथापुत्र युधिष्ठिरले अकस्मात् पाञ्चजन्य शङ्खको नाद सुने।
37वासुदेवपुत्र (कृष्ण)को श्वासले भरिएको त्यो शङ्खश्रेष्ठ पाञ्चजन्य उच्च स्वरमा गुन्जियो। जब सिन्धुराजको रक्षामा लागेका ती वीरहरू यसरी युद्ध गरिरहेका थिए —
38— र जब धृतराष्ट्रका योद्धाहरू विजय (अर्जुन)को रथअगाडि गर्जना गरिरहेका थिए, तब त्यो कोलाहल यति महान् थियो कि गाण्डीवको टंकार पनि सुनिँदैनथ्यो।
39तब महान् चिन्ताले अभिभूत पाण्डुपुत्र राजा (युधिष्ठिर) यसरी सोच्न थाले — “निश्चय नै अर्जुनसँग सब कुशल छैन, जस्तो यो शङ्खनादले सूचित गर्दछ —
40— र जस्तो कि कुरुहरू प्रत्येक क्षण उल्लासले गर्जना गरिरहेका छन्।” यस्तो सोचेर र चिन्ताले भरिएको हृदयका साथ —
41— कुन्तीपुत्र अजातशत्रुले सात्वतवंशी (सात्यकि)लाई सम्बोधन गरेर यी वचन भने। यद्यपि उनको स्वर शोकको आवेगले रुन्धिएको थियो र यद्यपि उनी बारम्बार मूर्च्छाले अभिभूत भइरहेका थिए, तथापि ती राजा (युधिष्ठिर)ले अब के गर्नुपर्छ भन्ने बिर्सेनन्; र ती शिनिश्रेष्ठलाई सम्बोधन गरेर उनले यसरी भने —
42युधिष्ठिरले भने — हे शिनिपौत्र, सङ्कटको समयमा मित्रद्वारा मित्रप्रति जुन कर्तव्य पालन गर्ने विधान प्राचीन ऋषिहरूले गरेका छन्, त्यसको समय अब आइपुगेको छ।
43हे शिनिश्रेष्ठ, मनमा विचार गर्दा पनि, हे सात्यकि, म आफ्नो सम्पूर्ण सेनामा एउटा पनि यस्तो पाउँदिनँ जो तिमीभन्दा बढी हाम्रो हितैषी होस्।
44जो सधैँ स्नेह राख्ने होस्, जो सधैँ आज्ञाकारी होस् — मेरो मतमा त्यही मात्र कुनै गुरुतर कर्तव्यको भारले युक्त गरिनुपर्छ।
45जसरी केशव सधैँ पाण्डवहरूको हितमा लागिरहन्छन्, त्यसरी नै तिमी पनि छौ, हे वृष्णिवंशी, जो पराक्रममा स्वयं केशवसमान छौ।
46अब म तिमीमाथि एउटा गह्रौँ बोझ राख्न लागेको छु; र त्यो बोझ उठाउनु तिमीलाई नै सुहाउँछ; तिमीले मेरा आशा निराश पार्नु हुँदैन।
47हे नरश्रेष्ठ, अब तिमी महान् सङ्कटमा परेका अर्जुनको सहायता गर, जो तिम्रा मित्र, भाइ तथा गुरु हुन्।
48तिमी सधैँ आफ्नो व्रतमा सत्यनिष्ठ छौ, वीरताले सम्पन्न छौ र मित्रहरूलाई अभयदान दिने छौ। आफ्ना कर्मका कारण तिमी लोकहरूमा सत्यवादीका रूपमा विख्यात छौ।
49हे शिनिपौत्र, जसले मित्रहरूका निम्ति युद्ध गर्दै यस नश्वर देहको त्याग गर्छ, ऊ त्यससमान हुन्छ जसले द्विजहरूलाई दानमा सारा पृथ्वी दिन्छ।
50हामीले अनेक यस्ता राजाहरूका विषयमा सुनेका छौँ जो ब्राह्मणहरूलाई विधिपूर्वक यो पृथ्वी दानमा दिएर स्वर्ग प्राप्त गरे।
51हे पुण्यात्मा, हात जोडेर म तिमीसँग यही याचना गर्दछु कि, हे स्वामी, तिमीले पृथ्वी दान दिनुको, अथवा त्योभन्दा पनि श्रेष्ठ कुनै वस्तुको पुण्य प्राप्त गर (आफ्नो मित्र अर्जुनका लागि मारिने जोखिम उठाएर)।
52केवल एउटै व्यक्ति छन्, अर्थात् कृष्ण, मित्रहरूलाई अभयदान दिने ती, जो सधैँ आफ्ना मित्रका लागि प्राण दिन उद्यत रहन्छन्। हे सात्यकि, तिमी दोस्रो हौ।
53वीरबाहेक अरू कसैले यशको कामनाले साहसपूर्वक लडिरहेको अर्को वीरको सहायताका लागि स्वयं अघि सर्दैन। साधारण मानिसले त्यसो गर्न सक्दैन।
54हे मधुवंशी, जब यही मार्ग अपनाउनुपर्छ, तब मलाई तिमीबाहेक अरू कोही देखिँदैन जो अर्जुनको सहायक बन्न सकोस्।
55एक अवसरमा अर्जुनले तिम्रा कार्यहरूको प्रशंसा गर्दै र तिनलाई बारम्बार दोहोर्याउँदै मलाई ठूलो आनन्द दिएका थिए।
56उनले भनेका थिए — “सात्यकि हातहरूको महान् फुर्तीले सम्पन्न छन्; उनी युद्धका सम्पूर्ण पद्धतिमा निपुण छन्; उनी अत्यन्त चपल, विवेकी, सम्पूर्ण अस्त्रको प्रयोगमा कुशल तथा शौर्यले विभूषित छन्। उनी युद्धको क्रममा कहिल्यै मोहित हुँदैनन्।
57ती महात्मा महारथी चौडा काँध, विशाल छाती, लामा पाखुरा, ठूला बङ्गारा, महान् बल तथा अनुपम पराक्रमले युक्त छन्।
58उनी मेरा शिष्य पनि हुन् र मित्र पनि। म उनलाई प्रिय छु र उनी मलाई प्रिय छन्। र यदि युयुधानले मेरो सहायता गरून् भने, म सम्पूर्ण कुरु सेनालाई पूर्णतया चूर पार्न सक्छु।
59अथवा —
60हे राजश्रेष्ठ, यदि हाम्रो सहायताका लागि केशवले कवच धारण गरून्, अथवा राम (बलराम), अनिरुद्ध, महारथी प्रद्युम्न, अथवा गद, सारण वा साम्बले वृष्णिहरूसहित त्यसो गरून्, हे महाराज, हाम्रो युद्धमा सहायताका लागि — तैपनि म तिनीहरू सबैलाई छाडेर आफ्नो सहायताका लागि ती नरश्रेष्ठ, अव्यर्थ पराक्रम भएका शिनिपौत्रलाई नै छान्नेछु, किनभने उनीसमान कोही छैन।”
61यही धनञ्जयले द्वैतवनमा तिम्रो अनुपस्थितिमा, धर्मात्माहरूको सभामा तिम्रा गुणको यथार्थ प्रशंसा गर्दै, मलाई भनेका थिए।
62हे वृष्णिवंशी, तिमीले धनञ्जयलाई, मलाई तथा भीमलाई निराश पार्नु हुँदैन।
63जब म सम्पूर्ण तीर्थको यात्राबाट फर्केर द्वारका गएको थिएँ, तब मैले अर्जुनप्रति तिम्रो श्रद्धा देखेको थिएँ।
64हे शिनिपौत्र, उपप्लव्यमा पनि मैले अरू कसैलाई देखिनँ जसले तिमीभन्दा बढी हामीमाथि प्रेम र स्नेह देखाओस्।
65त्यसैले, हे महाबाहु वीर, आफ्नो मित्र तथा गुरुमाथि कृपा गर्नका लागि, तिमीले — जो उत्तम कुलमा उत्पन्न छौ र जसले हामीप्रति श्रद्धा राख्छौ — हे महाधनुर्धर, हे मधुवंशी, आफ्नो मित्रता, आफ्नो पराक्रम, आफ्नो कुलको श्रेष्ठता तथा आफ्नो सत्यनिष्ठाको योग्य आचरण गर्नुपर्छ।
66स्वयं द्रोणद्वारा कवच पहिराइएर सुयोधन अकस्मात् अर्जुनको पछि गएको छ। यसभन्दा अघि नै कौरवका अन्य महारथीहरूले अर्जुनको पिछा गरिसकेका छन्।
67हामी शत्रुद्वारा अर्जुनविरुद्ध गरिँदै गरेका ललकारपूर्ण गर्जना पनि सुन्न सक्छौँ। त्यसैले, हे मान्य वीर, हे शिनिपौत्र, तिमीले विलम्ब नगरी अर्जुनकहाँ जानुपर्छ।
68यदि द्रोणले तिम्रो पिछा गर्ने प्रयत्न गरे, हामी र भीमसेनले आफ्ना सेनासहित उनलाई रोकिराख्नेछौँ।
69हेर, हे शिनिपौत्र, भरत-सेना छिन्नभिन्न भई भागिरहेको छ; र भाग्दै गर्दा तिनीहरूले जुन उच्च विलाप गरिरहेका छन्, त्यो सुन।
70हे तात, जसरी पर्वको दिनमा प्रचण्ड आँधीले समुद्र विक्षुब्ध हुन्छ, त्यसरी नै धृतराष्ट्रको सेना सव्यसाचीद्वारा विक्षुब्ध पारिँदै छ।
71तीव्र गतिले चलिरहेका रथ, घोडा र पैदल सैनिकबाट उठेको धूलोले क्रमशः सम्पूर्ण सेनालाई ढाकिरहेको छ।
72हेर, शत्रुवीरहरूको संहार गर्ने महाबली फाल्गुन भाला र बर्छाले सुसज्जित सिन्धु-सौवीरहरूले घेरिएका छन्, जसका पङ्क्तिमा असंख्य वीर छन्।
73यस सेनालाई परास्त नगरी (अर्जुनका लागि) सिन्धुराजलाई जित्न सम्भव हुनेछैन। र यी सबै योद्धा सिन्धुराजका लागि आफ्ना प्राण दिन उद्यत छन्।
74हेर, धृतराष्ट्रपुत्रहरूको त्यो अजेय सेना, जो भाला, बाण, उत्तम ध्वजा, वीर तथा हात्तीले भरिएको छ!
75तिनका नगराका गडगडाहट, शङ्खका पूर्ण नाद, रणघोषको कोलाहल तथा रथ-चक्रको घरघराहट सुन!
76हात्तीहरूको चिच्याहट, पैदल सैनिकहरूको हुङ्कार तथा घोडचढीहरूको ललकार पनि सुन, जो आफ्ना पाइतालामुनि पृथ्वी काँपाउँदै अघि बढिरहेका छन्।
77अर्जुनको अगाडि सिन्धुहरूको दल छ र उनको पछाडि द्रोणको दल। हे नरश्रेष्ठ, शत्रु सङ्ख्यामा यति प्रबल छन् कि तिनीहरूले देवराजलाई पनि पीडित पार्न सक्छन्।
78सेनाको यस अथाह समुद्रमा डुबेका अर्जुनले आफ्ना प्राणबाट हात धुनुपर्ने हुन सक्छ। र यदि उनी युद्धमा मारिए भने, म कसरी जीवित रहनेछु?
79के तिमी जीवित रहँदा अर्जुनको मृत्युका रूपमा यो महान् विपत्ति ममाथि आइपर्नेछ? नीलवर्ण, तरुण अवस्थाका, घुम्रिएका कपाल भएका र अत्यन्त सुन्दर छन् ती पाण्डुपुत्र।
80हे तात, शस्त्र-प्रयोगमा हलुका हात भएका र युद्धका विविध पद्धतिका ज्ञाता ती महाबाहु वीर सूर्योदयको समयमा भरत-सेनाका पङ्क्तिभित्र प्रवेश गरिसकेका छन्; र सूर्यास्तको वेला तीव्र गतिले नजिक आइरहेको छ।
81हे वृष्णिवंशी, म जान्दिनँ कि उनी जीवित छन् कि छैनन्। कुरुहरूको सेना स्वयं विशाल समुद्रजस्तै छ।
82हे तात, महाबाहु विभत्सु एक्लै त्यस भरत-सेनाभित्र प्रवेश गरेका छन्, जसको सामना युद्धमा स्वयं देवताहरूले पनि गर्न सक्दैनन्।
83आजको युद्धमा मेरो मन आशङ्काले भरिएको छ। उता द्रोणले पनि युद्धमा मेरो सेनालाई अत्यन्त पीडित पारिरहेका छन्।
84हे महाबाहु वीर, तिमीले देख्न सक्छौ कि ती द्विजश्रेष्ठ युद्धमा कसरी विचरण गरिरहेका छन्। जब अनेक कार्य एकैसाथ उपस्थित हुन्छन्, तब तिमी राम्ररी जान्दछौ कि तीमध्ये पहिले कुन गर्नुपर्छ।
85हे मानदाता, तिमीले जुन कार्य सबैभन्दा गुरुतर छ, त्यसलाई महान् तत्परताका साथ पहिले पूरा गर्नुपर्छ। त्यसैले यी सम्पूर्ण कार्यमध्ये म अर्जुनको सहायताको कार्यलाई नै पहिले पूरा गरिनुपर्ने ठान्दछु।
86त्यसैले पहिले अर्जुनको उद्धार गरिनुपर्छ। दाशार्हवंशी (कृष्ण)का लागि म शोक गर्दिनँ, जो विश्वका रक्षक र स्वामी हुन्।
87म तिमीलाई सत्य भन्दछु कि ती नरश्रेष्ठ आफूविरुद्ध एकत्रित भएका तीनै लोकलाई पनि युद्धमा जित्न समर्थ छन्।
88तब धृतराष्ट्रपुत्रहरूको यस दुर्बल सेनाको त कुरै के? तर, हे वृष्णिवंशी, अर्जुन युद्धमा असंख्य विपरीत शक्तिहरूबाट अत्यन्त थिचिएका छन्।
89उनका प्राण जान सक्छन्। यसै कारण म यति उदास छु। त्यसैले तिमी उनका पदचिह्नमा हिँड, जस्तो तिमीजस्ता पुरुषहरूले गर्नुपर्छ।
90किनभने अर्जुनजस्ता पुरुष मजस्ता पुरुषहरूद्वारा नै प्रेरित गरिन्छन्। सम्पूर्ण वृष्णिवीरहरूमा दुई जना मात्र युद्धमा अतिरथी गनिन्छन्।
91तिनीहरूमध्ये एक महाबाहु प्रद्युम्न हुन् र अर्का तिमी हौ, हे सात्वतवीर — तिमी दुवै संसारमा विख्यात छौ। शस्त्र-प्रयोगमा स्वयं नारायणसमान र शारीरिक बलमा सङ्कर्षणसमान —
92— हे नरश्रेष्ठ, तिमी शौर्यमा धनञ्जयसमान छौ। युद्धका सम्पूर्ण पद्धतिका ज्ञाता भीष्म, द्रोण आदिभन्दा पनि तिमी श्रेष्ठ छौ।
93हे सम्पूर्ण पुरुषहरूमा श्रेष्ठ, बुद्धिमान् जनहरू तिम्रा विषयमा भन्दछन् — “हे मधुवंशी, सात्यकिका लागि केही पनि असाध्य छैन।”
94त्यसैले, हे महावीर, तिमी त्यही गर जो म तिमीलाई भन्दछु, अर्थात् मेरो, अर्जुनको तथा यहाँ उपस्थित सबैको इच्छा पूरा गर।
95हे महाबाहु, तिमीले हाम्रा आशा मिथ्या पार्नु हुँदैन। आफ्ना प्रिय प्राणको चिन्ता छाडेर तिमी युद्धमा वीरझैँ विचरण गर।
96हे शिनिपौत्र, दाशार्हवंशीहरूले युद्धको क्रममा कहिल्यै आफ्ना प्राणको चिन्ता गर्दैनन्। युद्धबाट जोगिनु, युद्ध गर्नमा दुविधा वा हिचकिचाहट, र युद्धबाट भाग्नु —
97— कायर र नीच पुरुषका यी आचरण दाशार्हवंशका सन्तानहरूले कहिल्यै अपनाउँदैनन्। हे शिनिश्रेष्ठ, हे तात, यशस्वी अर्जुन तिम्रा गुरु हुन्।
98वासुदेव पुनः तिमीभन्दा पनि र महाबुद्धिमान् अर्जुनभन्दा पनि श्रेष्ठ छन्। यो जानेर नै म तिमीलाई यी वचन भन्दछु।
99मेरा वचनको अवहेलना नगर, किनभने म तिम्रा सम्पूर्ण गुरुजनभन्दा पनि श्रेष्ठ छु। म तिमीलाई जे भन्दछु, त्यसलाई वासुदेव र अर्जुनद्वारा अनुमोदित नै ठान।
100यो सबै मैले तिमीलाई पूर्ण निष्ठाका साथ भनेको छु। हे अव्यर्थ पराक्रम भएका, मैले भनेका यी आज्ञा-वचनको पालन गर्दै त्यहाँ जाऊ जहाँ धनञ्जय छन्।
101हे तात, तिमी धृतराष्ट्रका दुष्टबुद्धि पुत्रहरूको यस सेनाभित्र प्रवेश गर। त्यसमा प्रवेश गरेर र युद्धमा महारथीहरूसँग विधिवत् भिडेर, हे सात्वतवंशी, ती पराक्रम देखाऊ जुन गर्न तिमी समर्थ छौ र जुन तिम्रा योग्य छन्।