अङ्ग्रेजी
1Sanjaya said Then the highly powerful Dhananjaya wounded with those arrows, breathing like a trodden snake, forcibly cut off, in that battle, the bows bows to those mighty car-warriors, discharging shaft after shaft.
2Within a moment having severed the bows of those highly powerful monarchs in the battle, O king, that illustrious hero setting his mind upon their destruction began to pierce them simultaneously with his arrows.
3Wounded by the son of Shakra (Arjuna), O king, they rolled on the field weltering in their blood, with their bodies mutilated, their heads severed their armours shattered and their lives takes out of them.
4Many, of them afflicted with the arrows shot by the son of Pritha (Arjuna), fell down on the earth; and undergoing diverse contortions simultaneously gave up their lives. Beholding those princes slair in battle, the ruler of the Trigartas proceeded (to battle) riding on his own car.
5Then thirty two of those car-warriors, protecting his (Trigarta king's) rear, rushed at the son of Pritha. Thereafter those warriors encircled Pritha's son and drawing their bows emitting fierce twangs,
6Covered the latter with a thick shower of arrows, just as clouds charged with rain drench with showers of their contents the mountain breast. Afflicted with that shower of arrows, Dhananjaya inflamed with rage in that battle,
7With sixty shafts, cleansed with oil, slew all those warriors protecting the rear of the Trigarta king. Vanquishing those sixty carwarriors in battle, filled with delight, the illustrious Dhananjaya,
8Ever-attended with victory, hide to slay Bhishma, having slain that division of kings. The king of the Trigaretas beholding those mighty car-warriors, his friends slain,
9Speedily advanced towards the son of Pritha in order to slay him, placing in his front large number of kings. Beholding that foremost of those versed in the use of weapons, namely Dhananjaya, thus assailed, the Pandava warriors headed by Shikhandin,
10Grasping in their hand well-sharpened weapons, rushed in battle desirous of protecting the car of Arjuna. Beholding those king make towards himself, the son of Pritha,
11That fierce bowman, destroyed them in battle, with arrows of exceeding sharpness shot from the Gandiva bow. Desirous of encountering Bhishma in battle, Dhananjaya then observed many kings including Duryodhana and the ruler of the Sindhus.
12Then that highly powerful and wonderfullyintelligent hero of infinite prowess and great energy, fighting with them for a moment only and checking them, and then avoiding the king (Duryodhana) and Jayadratha and others, proceeded towards the son of Ganga, holding in his hands his bow and his arrows. Then the illustrious Yudhishthira of fierce prowess, excited with wrath speedily rushed to the battle.
13Avoiding in battle the ruler of the Madras of infinite renown who was allotted to his share and who was his kinsmen, Yudhishthira accompanied by the sons Madri and also by Bhimasena, proceeded, desirous of battle, toward Bhishma the son of Shantanu.
14Though assailed in battle by all the sons of Pandu, all mighty car-warriors united in a body, the son of Shantanu begotten upon Ganga, that high-souled warrior versed in all modes of warfare, flinched not in the least.
15Then king Jayadratha, highly intelligent and endued with great strength, and never failing in his aims in battle, advancing upon those mighty car-warriors forcibly served their bows by means of his own excellent bow.
16Then the illustrious Duryodhana, having anger for his poison, waxing wrath in battle, wounded Yudhishthira, Bhima, Arjuna, and the twins (Nakula and Sahadeva) with arrows resplendent like fire itself.
17Pierced with arrows shot by Kripa, Shalya, Shala and Chitrasena, O master, the Pandava brothers excited to the highest pitch of fury, resembled the celestial wounded with arrows shot by the united hosts of the Daityas.
18Beholding Shikhandin with his bow severed by the royal son of Shantanu, the illustrious Ajatashatru (Yudhishthira) waxing worth, angrily said these words to the foriner.
19Having said to me even before your father these words viz., 'I will slay with my showers of arrows of the effulgence of the resplendent sun, Bhishma of great vows. This I say you forsooth, you made a promise.'
20You have not redeemed that promise of yours, in as much as you have not yet slain Devavrata in battle. O hero, be not of a man of empty promises. Preserve your virtue, your race and your fame.
21Behold Bhishma of tremendous impetuosity falling upon my host of troops destroying it with a shower of arrows of excessive effulgence, like the Destroyer himself destroying everything in a moment,
22Having your bow severed, shunning the fight, vanquished by the royal son of Shantanu, whither are you going forsaking your friends and your uterine brothers? this does not befit you.
23Beholding Bhishma of infinite prowess and seeing this army broken and routed, O son of Drupada, you are indeed seized with panic, in as much as your countenance has assumed a pallid hue.
24But, behold, O hero Dhananjaya has engaged in dreadful fight with Bhishma even without your knowledge. Celebrated through out the world, why today, O hero are you afraid to Bhishma?
25Hearing this hard-worded speech full of instructions delivered by the very various king Yudhishthira, that high-souled hero Shikhandin considering it to be good counsel, hastened, O king, to bring about the slaughter of Bhishma.
26When Shikhandin had been thus advancing with great momentum to fall upon Bhishma, Shalya checked him with a weapon dreadful and difficult of being baffled.
27Beholding that weapon effulgent like the fire that appears at the Yuga's end (for destroying the world) shot at him, the son of Drupada, of prowess resembling that of the great Indra, was not at all confounded.
28On the other hand, that fierce bowman stood there restating that weapon with numerous arrows. Thereafter Shikhandin fixed on his bow-string the Varuna weapon that was capable of counteracting (the fiery weapon of Shalya).
29The celestial in the heavens and the rulers of the earth, all beheld that weapon (fiery darc of Shalya) baffled by Shikhandin's (Varuna) arrow. In that battle, O king, the high-souled and heroic Bhishma also uttered his war-cry having cut off the bow and wonderfully variegated standard of the royal son of Pandu viz., Yudhishthira of the Ajamida race. Thereupon seeing Yudhishthira overwhelmed with fear, leaving aside his bow and his arrows,
30And grasping a mace, Bhimasena rushed on foot against Jayadratha in that battle. Then Jayadratha simultaneously pierced Bhimasena who was thus furiously rushing at him with a mace in hand with five hundred sharp-pointed terrible shafts, each resembling the mace of the Destroyer himself. Without paying the least heed to those arrows, the highly active Vrikodara with heart burning in wrath,
31Slew in that battle all the steeds of the king of the Shindhus, steeds that resembled (in speed) pegions themselves. Then your son Chitrasena of unequaled prowess and resembling the sovereign of the celestial himself, beholding, Bhimasena, rushed to battle with a view to slay the latter, riding swift on his car and with weapons raised over head Bhimasena also, roaring and uttering his warcry, rushed against him mace in hand.
32Beholding that mace, resembling the mace of Death himself, thus raised overhead (by Bhishma), every one of the Kuru warriors, eager to avoid its fall, deserting the van of your son,
33Fled in all directions, in that confounding dreadful and ruthless crush of combatants. O Bharata, your son Chitrasena beholding that mighty mace course towards him, was not confounded at heart.
34Grasping a resplendent sword and a buckler, Chitrasena leaving his car and jumping down from the crest of a cliff, stood on his legs on the field of the battle.
35Meanwhile that mace falling upon that beautiful car with its steeds and elephants, crushed it in battle, and fell on the ground like a blazing and fierce meteor dropping down from the skies.
36Seeing that very wonderful feat achieved by your son), your warriors, O Bharata, were filled with delight; and they untidily uttered their war-cries and began to praise your son.
हिन्दी
1सञ्जय ने कहा — तब उन बाणों से घायल हुए महाबली धनञ्जय ने कुचले हुए सर्प के समान फुफकारते हुए, उस युद्ध में एक के बाद एक बाण छोड़ते हुए, उन महारथियों के धनुष बलपूर्वक काट डाले।
2हे राजन्, क्षण भर में ही उस युद्ध में उन महाबली नरेशों के धनुष काटकर उन तेजस्वी वीर ने उनके विनाश पर मन लगाकर उन्हें एक साथ अपने बाणों से बींधना आरम्भ किया।
3हे राजन्, शक्रपुत्र (अर्जुन) के द्वारा घायल होकर वे अपने रक्त में लथपथ रणभूमि में लोटने लगे — उनके शरीर छिन्न-भिन्न, उनके मस्तक कटे, उनके कवच चूर और उनके प्राण हरे जा चुके थे।
4उनमें से अनेक पृथापुत्र (अर्जुन) के छोड़े हुए बाणों से पीड़ित होकर पृथ्वी पर गिर पड़े; और विविध प्रकार की छटपटाहट करते हुए एक साथ प्राण त्याग बैठे। उन राजकुमारों को युद्ध में मारा गया देखकर त्रिगर्तराज अपने रथ पर सवार होकर (युद्ध के लिए) आगे बढ़े।
5तब उनकी (त्रिगर्तराज की) पीठ की रक्षा करने वाले बत्तीस रथी पृथापुत्र पर टूट पड़े। तत्पश्चात् उन योद्धाओं ने पृथापुत्र को घेरकर और उग्र टंकार करते अपने धनुष खींचकर —
6— उन्हें बाणों की घनी वर्षा से वैसे ही ढँक दिया जैसे जल से भरे मेघ पर्वत के वक्ष को अपनी धाराओं से भिगो देते हैं। बाणों की उस वर्षा से पीड़ित होकर उस युद्ध में क्रोध से जलते हुए धनञ्जय ने —
7— तेल से चुपड़े साठ बाणों से त्रिगर्तराज की पीठ की रक्षा करने वाले उन समस्त योद्धाओं का वध कर डाला। युद्ध में उन साठ रथियों को परास्त करके हर्ष से भरे तेजस्वी धनञ्जय —
8— जो सदा विजय से युक्त रहते हैं, राजाओं के उस दल का वध करके भीष्म का वध करने चले। त्रिगर्तराज ने अपने उन महारथी मित्रों को मारा गया देखकर —
9— उनका वध करने के लिए अनेक राजाओं को अपने आगे रखकर शीघ्रता से पृथापुत्र की ओर बढ़े। अस्त्रों के ज्ञाताओं में श्रेष्ठ धनञ्जय को इस प्रकार घिरा हुआ देखकर शिखण्डी के नेतृत्व वाले पाण्डवयोद्धा —
10— अपने हाथों में भलीभाँति तेज़ किए हुए अस्त्र लेकर अर्जुन के रथ की रक्षा की इच्छा से युद्ध में दौड़ पड़े। उन राजाओं को अपनी ओर बढ़ते देखकर पृथापुत्र —
11— उन उग्र धनुर्धर ने गाण्डीव धनुष से छोड़े गए अत्यन्त तीक्ष्ण बाणों से उनका युद्ध में नाश कर दिया। तब युद्ध में भीष्म से भिड़ने की इच्छा से धनञ्जय ने दुर्योधन और सिन्धुराज सहित अनेक राजाओं को देखा।
12तब अनन्त पराक्रम और महान तेज से युक्त, अद्भुत बुद्धि वाले उन महाबली वीर ने केवल क्षण भर उनसे लड़कर और उन्हें रोककर, फिर राजा (दुर्योधन), जयद्रथ तथा अन्य को छोड़कर, अपने हाथों में धनुष और बाण थामे गंगापुत्र की ओर प्रस्थान किया। तब उग्र पराक्रम वाले तेजस्वी युधिष्ठिर भी क्रोध से उत्तेजित होकर शीघ्रता से युद्ध के लिए दौड़े।
13युद्ध में अनन्त कीर्ति वाले मद्रराज को, जो उनके भाग में आए थे और जो उनके सम्बन्धी थे, छोड़कर युधिष्ठिर माद्रीपुत्रों तथा भीमसेन के साथ युद्ध की इच्छा से शान्तनुपुत्र भीष्म की ओर बढ़े।
14यद्यपि एकत्र होकर एक साथ आए समस्त महारथी पाण्डुपुत्रों के द्वारा युद्ध में आक्रान्त किए गए, तथापि गंगा से उत्पन्न शान्तनुपुत्र, समस्त युद्धविधियों के ज्ञाता वे महात्मा योद्धा लेशमात्र विचलित नहीं हुए।
15तब अत्यन्त बुद्धिमान, महान बल से युक्त और युद्ध में अपने लक्ष्य से कभी न चूकने वाले राजा जयद्रथ ने उन महारथियों पर आक्रमण करके अपने उत्तम धनुष से उनके धनुष बलपूर्वक काट डाले।
16तब क्रोध ही जिनका विष था, ऐसे तेजस्वी दुर्योधन ने युद्ध में क्रुद्ध होकर युधिष्ठिर, भीम, अर्जुन तथा जुड़वाँ भाइयों (नकुल और सहदेव) को स्वयं अग्नि के समान देदीप्यमान बाणों से घायल कर दिया।
17हे स्वामी, कृप, शल्य, शल और चित्रसेन के छोड़े हुए बाणों से बिंधकर, क्रोध की चरम सीमा तक उत्तेजित पाण्डव भाई दैत्यों की सम्मिलित सेनाओं के छोड़े हुए बाणों से घायल देवताओं के समान दिखाई दिए।
18शान्तनु के राजपुत्र (भीष्म) के द्वारा शिखण्डी का धनुष कटा हुआ देखकर तेजस्वी अजातशत्रु (युधिष्ठिर) ने क्रोध से भरकर उनसे क्रुद्ध होकर ये वचन कहे —
19“तुमने अपने पिता के सामने ही मुझसे ये वचन कहे थे — ‘मैं देदीप्यमान सूर्य के समान तेज वाले अपने बाणों की वर्षा से महाव्रती भीष्म का वध करूँगा।’ मैं तुमसे कहता हूँ — निश्चय ही तुमने यह प्रतिज्ञा की थी।
20तुमने अपनी वह प्रतिज्ञा पूरी नहीं की, क्योंकि तुमने अब तक युद्ध में देवव्रत का वध नहीं किया। हे वीर, खोखली प्रतिज्ञाओं वाले पुरुष मत बनो। अपने धर्म की, अपने कुल की और अपनी कीर्ति की रक्षा करो।
21प्रचण्ड वेग वाले भीष्म को देखो, जो मेरी सेनाओं पर टूटकर अत्यन्त देदीप्यमान बाणों की वर्षा से उनका नाश कर रहे हैं, मानो स्वयं संहारकर्ता क्षण भर में सब कुछ नष्ट कर रहे हों।
22अपना धनुष कटवाकर, युद्ध से बचकर और शान्तनु के राजपुत्र से परास्त होकर तुम अपने मित्रों और अपने सहोदर भाइयों को छोड़कर कहाँ जा रहे हो? यह तुम्हें शोभा नहीं देता।
23अनन्त पराक्रम वाले भीष्म को देखकर और इस सेना को छिन्न-भिन्न तथा खदेड़ी हुई देखकर हे द्रुपदपुत्र, तुम सचमुच भय से ग्रस्त हो, क्योंकि तुम्हारे मुख का रंग पीला पड़ गया है।
24किन्तु हे वीर, देखो — तुम्हारी जानकारी के बिना ही धनञ्जय भीष्म से भयंकर युद्ध में लगे हुए हैं। हे वीर, समस्त संसार में विख्यात होकर भी आज तुम भीष्म से क्यों डर रहे हो?”
25परम धर्मात्मा राजा युधिष्ठिर के द्वारा कहे गए, उपदेश से भरे इस कठोर वचन को सुनकर उन महात्मा वीर शिखण्डी ने उसे उत्तम परामर्श मानकर, हे राजन्, भीष्म का वध करने के लिए शीघ्रता की।
26जब शिखण्डी इस प्रकार बड़े वेग से भीष्म पर टूटने के लिए आगे बढ़ रहे थे, तब शल्य ने उन्हें एक भयंकर और दुर्निवार अस्त्र से रोक दिया।
27(लोकों के विनाश के लिए) युग के अन्त में प्रकट होने वाली अग्नि के समान देदीप्यमान उस अस्त्र को अपनी ओर छोड़ा गया देखकर, महेन्द्र के समान पराक्रम वाले द्रुपदपुत्र तनिक भी भ्रमित नहीं हुए।
28इसके विपरीत वे उग्र धनुर्धर वहीं खड़े रहकर अनेक बाणों से उस अस्त्र को रोकते रहे। तत्पश्चात् शिखण्डी ने अपनी प्रत्यंचा पर वरुण-अस्त्र चढ़ाया, जो (शल्य के आग्नेय अस्त्र को) निष्फल करने में समर्थ था।
29आकाश में देवताओं ने और पृथ्वी के नरेशों ने — सबने शिखण्डी के (वरुण) बाण से (शल्य के उस आग्नेय अस्त्र को) निष्फल हुआ देखा। हे राजन्, उस युद्ध में महात्मा और वीर भीष्म ने भी अजमीढवंशी पाण्डुराजपुत्र युधिष्ठिर के धनुष और अद्भुत चित्रित ध्वजा को काटकर अपना रणघोष किया। इस पर युधिष्ठिर को भय से अभिभूत देखकर, अपने धनुष और बाणों को एक ओर रखकर —
30— और गदा उठाकर भीमसेन उस युद्ध में पैदल ही जयद्रथ पर टूट पड़े। तब जयद्रथ ने गदा हाथ में लिए इस प्रकार क्रोधपूर्वक अपनी ओर दौड़ते हुए भीमसेन को एक साथ पाँच सौ तीक्ष्ण नोक वाले भयंकर बाणों से बींध दिया, जिनमें से प्रत्येक स्वयं संहारकर्ता की गदा के समान था। उन बाणों की तनिक भी परवाह न करके, क्रोध से जलते हृदय वाले अत्यन्त फुर्तीले वृकोदर ने —
31— उस युद्ध में सिन्धुराज के उन समस्त घोड़ों का वध कर डाला, जो (वेग में) स्वयं कबूतरों के समान थे। तब अतुलनीय पराक्रम वाले और स्वयं देवराज के समान दिखाई देने वाले आपके पुत्र चित्रसेन ने भीमसेन को देखकर उनका वध करने की दृष्टि से, अपने रथ पर तेज़ी से दौड़ते हुए और अस्त्र सिर के ऊपर उठाए हुए, युद्ध के लिए धावा किया। भीमसेन भी गर्जते और अपना रणघोष करते हुए गदा हाथ में लिए उन पर टूट पड़े।
32स्वयं यमराज की गदा के समान उस गदा को (भीम के द्वारा) इस प्रकार सिर के ऊपर उठा हुआ देखकर कौरवों का प्रत्येक योद्धा उसके प्रहार से बचने को उत्सुक होकर आपके पुत्र के अग्रभाग को छोड़कर —
33— योद्धाओं की उस भ्रमित करने वाली, भयावह और निर्दय भीड़ में सब दिशाओं में भाग गया। हे भरतवंशी, उस प्रबल गदा को अपनी ओर आते देखकर भी आपके पुत्र चित्रसेन हृदय से भ्रमित नहीं हुए।
34देदीप्यमान तलवार और ढाल थामकर चित्रसेन अपना रथ छोड़कर, शिखर से कूदते हुए, रणभूमि में अपने पैरों पर आ खड़े हुए।
35इसी बीच वह गदा घोड़ों और हाथियों सहित उस सुन्दर रथ पर गिरकर उसे युद्ध में चूर-चूर कर गई, और आकाश से गिरती हुई प्रज्वलित तथा उग्र उल्का के समान भूमि पर जा पड़ी।
36हे भरतवंशी, आपके पुत्र के द्वारा किया गया वह अत्यन्त अद्भुत पराक्रम देखकर आपके योद्धा हर्ष से भर गए; और उन्होंने एक स्वर में अपने रणघोष किए तथा आपके पुत्र की प्रशंसा करने लगे।
नेपाली
1सञ्जयले भने — तब ती बाणले घाइते भएका महाबली धनञ्जयले कुल्चिएको सर्पजस्तै फुत्कार्दै, त्यस युद्धमा एकपछि अर्को बाण छाड्दै, ती महारथीहरूका धनुष बलपूर्वक काटिदिए।
2हे राजन्, क्षणभरमै त्यस युद्धमा ती महाबली नरेशहरूका धनुष काटेर ती तेजस्वी वीरले तिनीहरूको विनाशमा मन लगाएर तिनीहरूलाई एकैसाथ आफ्ना बाणले छेड्न थाले।
3हे राजन्, शक्रपुत्र (अर्जुन)द्वारा घाइते भई तिनीहरू आफ्नै रगतमा लतपत रणभूमिमा लडिबुडी गर्न थाले — तिनीहरूका शरीर छिन्नभिन्न, तिनीहरूका शिर काटिएका, तिनीहरूका कवच चूर र तिनीहरूका प्राण हरिइसकेका थिए।
4तीमध्ये अनेक पृथापुत्र (अर्जुन)ले छाडेका बाणले पीडित भई पृथ्वीमा ढले; र विविध प्रकारका छटपटी गर्दै एकैसाथ प्राण त्यागे। ती राजकुमारहरूलाई युद्धमा मारिएको देखेर त्रिगर्तराज आफ्नो रथमा सवार भई (युद्धका लागि) अगाडि बढे।
5तब उनको (त्रिगर्तराजको) पीठको रक्षा गर्ने बत्तीस रथी पृथापुत्रमाथि जाइलागे। त्यसपछि ती योद्धाहरूले पृथापुत्रलाई घेरेर र उग्र टंकार गर्ने आफ्ना धनुष तानेर —
6— उनलाई बाणको बाक्लो वर्षाले त्यसै गरी ढाके जसरी जलले भरिएका मेघले पर्वतको वक्षलाई आफ्ना धाराले भिजाइदिन्छ। बाणको त्यस वर्षाले पीडित भई त्यस युद्धमा क्रोधले जलिरहेका धनञ्जयले —
7— तेलले चोपलिएका साठी बाणले त्रिगर्तराजको पीठको रक्षा गर्ने ती सम्पूर्ण योद्धाहरूको वध गरिदिए। युद्धमा ती साठी रथीलाई परास्त गरेर हर्षले भरिएका तेजस्वी धनञ्जय —
8— जो सधैँ विजयले युक्त रहन्छन्, राजाहरूको त्यस दलको वध गरेर भीष्मको वध गर्न लागे। त्रिगर्तराजले आफ्ना ती महारथी मित्रहरूलाई मारिएको देखेर —
9— उनको वध गर्न अनेक राजालाई आफ्नो अगाडि राखेर चाँडै पृथापुत्रतर्फ बढे। अस्त्रका ज्ञाताहरूमा श्रेष्ठ धनञ्जयलाई यसरी घेरिएको देखेर शिखण्डीको नेतृत्वका पाण्डवयोद्धाहरू —
10— आफ्ना हातमा राम्ररी उधिनिएका अस्त्र लिएर अर्जुनको रथको रक्षाको इच्छाले युद्धमा दौडे। ती राजाहरूलाई आफूतर्फ बढेको देखेर पृथापुत्र —
11— ती उग्र धनुर्धरले गाण्डीव धनुषबाट छाडिएका अत्यन्त तीक्ष्ण बाणले तिनीहरूको युद्धमा नाश गरिदिए। तब युद्धमा भीष्मसँग भिड्ने इच्छाले धनञ्जयले दुर्योधन र सिन्धुराजसहित अनेक राजा देखे।
12तब अनन्त पराक्रम र महान् तेजले युक्त, अद्भुत बुद्धि भएका ती महाबली वीरले केवल क्षणभर तिनीहरूसँग लडेर र तिनीहरूलाई रोकेर, अनि राजा (दुर्योधन), जयद्रथ तथा अरूलाई छोडेर, आफ्ना हातमा धनुष र बाण समातेर गङ्गापुत्रतर्फ प्रस्थान गरे। तब उग्र पराक्रम भएका तेजस्वी युधिष्ठिर पनि क्रोधले उत्तेजित भई चाँडै युद्धका लागि दौडे।
13युद्धमा अनन्त कीर्ति भएका मद्रराजलाई, जो उनको भागमा परेका थिए र जो उनका आफन्त थिए, छोडेर युधिष्ठिर माद्रीपुत्रहरू तथा भीमसेनसँग युद्धको इच्छाले शान्तनुपुत्र भीष्मतर्फ बढे।
14यद्यपि एकत्र भई सँगै आएका सम्पूर्ण महारथी पाण्डुपुत्रहरूद्वारा युद्धमा आक्रान्त गरिए, तैपनि गङ्गाबाट उत्पन्न शान्तनुपुत्र, सम्पूर्ण युद्धविधिका ज्ञाता ती महात्मा योद्धा लेशमात्र विचलित भएनन्।
15तब अत्यन्त बुद्धिमान्, महान् बलले युक्त र युद्धमा आफ्नो लक्ष्यबाट कहिल्यै नचुक्ने राजा जयद्रथले ती महारथीहरूमाथि आक्रमण गरेर आफ्नो उत्तम धनुषले तिनीहरूका धनुष बलपूर्वक काटिदिए।
16तब क्रोध नै जसको विष थियो, त्यस्ता तेजस्वी दुर्योधनले युद्धमा क्रुद्ध भई युधिष्ठिर, भीम, अर्जुन तथा जुम्ल्याहा भाइहरू (नकुल र सहदेव)लाई स्वयं अग्निजस्तै देदीप्यमान बाणले घाइते पारिदिए।
17हे स्वामी, कृप, शल्य, शल र चित्रसेनले छाडेका बाणले छेडिएर, क्रोधको चरम सीमासम्म उत्तेजित पाण्डव भाइहरू दैत्यहरूका संयुक्त सेनाहरूले छाडेका बाणले घाइते देवताजस्तै देखिए।
18शान्तनुका राजपुत्र (भीष्म)द्वारा शिखण्डीको धनुष काटिएको देखेर तेजस्वी अजातशत्रु (युधिष्ठिर)ले क्रोधले भरिएर उनीसँग क्रुद्ध भई यी वचन भने —
19“तिमीले आफ्नै बुबाको सामु मलाई यी वचन भनेका थियौ — ‘म देदीप्यमान सूर्यजस्तै तेज भएका आफ्ना बाणको वर्षाले महाव्रती भीष्मको वध गर्नेछु।’ म तिमीलाई भन्छु — निश्चय नै तिमीले यो प्रतिज्ञा गरेका थियौ।
20तिमीले आफ्नो त्यो प्रतिज्ञा पूरा गरेनौ, किनभने तिमीले अहिलेसम्म युद्धमा देवव्रतको वध गरेका छैनौ। हे वीर, खोक्रा प्रतिज्ञा गर्ने पुरुष नबन। आफ्नो धर्मको, आफ्नो कुलको र आफ्नो कीर्तिको रक्षा गर।
21प्रचण्ड वेग भएका भीष्मलाई हेर, जो मेरा सेनाहरूमाथि जाइलागेर अत्यन्त देदीप्यमान बाणको वर्षाले तिनको नाश गरिरहेका छन्, मानौँ स्वयं संहारकर्ताले क्षणभरमै सबै कुरा नष्ट गरिरहेका होऊन्।
22आफ्नो धनुष कटाएर, युद्धबाट बचेर र शान्तनुका राजपुत्रबाट परास्त भई तिमी आफ्ना मित्र र आफ्ना सहोदर भाइहरूलाई छोडेर कहाँ जाँदै छौ? यो तिमीलाई शोभा दिँदैन।
23अनन्त पराक्रम भएका भीष्मलाई देखेर र यो सेनालाई छिन्नभिन्न तथा खेदिएको देखेर हे द्रुपदपुत्र, तिमी साँच्चै भयले ग्रस्त छौ, किनभने तिम्रो मुखको रङ पहेँलो भइसकेको छ।
24तर हे वीर, हेर — तिम्रो जानकारीविनै धनञ्जय भीष्मसँग भयंकर युद्धमा लागिरहेका छन्। हे वीर, सम्पूर्ण संसारमा विख्यात भएर पनि आज तिमी भीष्मसँग किन डराइरहेका छौ?”
25परम धर्मात्मा राजा युधिष्ठिरद्वारा भनिएको, उपदेशले भरिएको यो कठोर वचन सुनेर ती महात्मा वीर शिखण्डीले त्यसलाई उत्तम परामर्श ठानेर, हे राजन्, भीष्मको वध गर्न छिटो गरे।
26जब शिखण्डी यसरी ठूलो वेगले भीष्ममाथि जाइलाग्न अगाडि बढिरहेका थिए, तब शल्यले उनलाई एउटा भयंकर र दुर्निवार अस्त्रले रोकिदिए।
27(लोकहरूको विनाशका लागि) युगको अन्त्यमा प्रकट हुने अग्निजस्तै देदीप्यमान त्यस अस्त्रलाई आफूतर्फ छाडिएको देखेर, महेन्द्रजस्तै पराक्रम भएका द्रुपदपुत्र तनिक पनि भ्रमित भएनन्।
28यसको विपरीत ती उग्र धनुर्धर त्यहीँ उभिएर अनेक बाणले त्यस अस्त्रलाई रोकिरहे। त्यसपछि शिखण्डीले आफ्नो ताँदोमा वरुण-अस्त्र चढाए, जो (शल्यको आग्नेय अस्त्रलाई) निष्फल पार्न समर्थ थियो।
29आकाशमा देवताहरूले र पृथ्वीका नरेशहरूले — सबैले शिखण्डीको (वरुण) बाणले (शल्यको त्यो आग्नेय अस्त्रलाई) निष्फल भएको देखे। हे राजन्, त्यस युद्धमा महात्मा र वीर भीष्मले पनि अजमीढवंशी पाण्डुराजपुत्र युधिष्ठिरको धनुष र अद्भुत चित्रित ध्वजा काटेर आफ्नो रणघोष गरे। यसमा युधिष्ठिरलाई भयले अभिभूत देखेर, आफ्ना धनुष र बाण एकातिर राखेर —
30— र गदा उठाएर भीमसेन त्यस युद्धमा पैदलै जयद्रथमाथि जाइलागे। तब जयद्रथले गदा हातमा लिएर यसरी क्रोधपूर्वक आफूतर्फ दौडिरहेका भीमसेनलाई एकैसाथ पाँच सय तीक्ष्ण टुप्पा भएका भयंकर बाणले छेडिदिए, जसमध्ये प्रत्येक स्वयं संहारकर्ताको गदाजस्तै थियो। ती बाणको तनिक पनि वास्ता नगरी, क्रोधले जलिरहेको हृदय भएका अत्यन्त फुर्तिला वृकोदरले —
31— त्यस युद्धमा सिन्धुराजका ती सम्पूर्ण घोडाको वध गरिदिए, जो (वेगमा) स्वयं परेवाजस्तै थिए। तब अतुलनीय पराक्रम भएका र स्वयं देवराजजस्तै देखिने तपाईंका छोरा चित्रसेनले भीमसेनलाई देखेर उनको वध गर्ने दृष्टिले, आफ्नो रथमा छिटो दौडँदै र अस्त्र शिरमाथि उठाएर, युद्धका लागि धावा गरे। भीमसेन पनि गर्जँदै र आफ्नो रणघोष गर्दै गदा हातमा लिएर उनीमाथि जाइलागे।
32स्वयं यमराजको गदाजस्तै त्यो गदालाई (भीमद्वारा) यसरी शिरमाथि उठाइएको देखेर कौरवहरूका प्रत्येक योद्धा त्यसको प्रहारबाट बच्न उत्सुक भई तपाईंका छोराको अग्रभाग छोडेर —
33— योद्धाहरूको त्यस भ्रमित पार्ने, भयावह र निर्दय भीडमा सबै दिशामा भागे। हे भरतवंशी, त्यो प्रबल गदा आफूतर्फ आइरहेको देखेर पनि तपाईंका छोरा चित्रसेन हृदयले भ्रमित भएनन्।
34देदीप्यमान तरवार र ढाल समातेर चित्रसेन आफ्नो रथ छोडेर, शिखरबाट हामफाल्दै, रणभूमिमा आफ्ना खुट्टामा उभिए।
35यसै बीच त्यो गदा घोडा र हात्तीसहित त्यस सुन्दर रथमा खसेर त्यसलाई युद्धमा चूरचूर पारिदियो, र आकाशबाट खस्दै गरेको प्रज्वलित तथा उग्र उल्काजस्तै भूमिमा गयो।
36हे भरतवंशी, तपाईंका छोराद्वारा गरिएको त्यो अत्यन्त अद्भुत पराक्रम देखेर तपाईंका योद्धाहरू हर्षले भरिए; र तिनीहरूले एकै स्वरमा आफ्ना रणघोष गरे तथा तपाईंका छोराको प्रशंसा गर्न थाले।