अङ्ग्रेजी
1Sanjaya said When the battle thus raged, when Susharma had turned away from the battle when the highsouled son of Pandu (Arjuna) had broken your ranks,
2When your army resembling the mighty main had been greatly agitated, and when the son of Ganga had swiftly advanced towards Vijaya,
3King Duryodhana, beholding the prowess of the son of Pritha in that battle hastily approaching all those kings thus addressed them all:
4Also, addressing the heroic Susharma endued with great strength, and stationed at their head, Duryodhana said these words, amidst all the soldiers, impairing delight to them all.
5This Bhishma, this son of Shantanu, this foremost of the Kurus, has resolved to fight with Dhananjaya, heedless of his very life and to the best of his abilities,
6Do you all, putting forth all your energies in battle, and supported by your respective division, protect the grandsire of the Bharatas, as he rushes against the army of the enemy.
7Saying 'Yea' all those divisions, let by foremost of kings, O mighty monarch moved near the grandsire.
8Thereupon the son of Shantanu viz., Bhishma, while thus advancing suddenly encountered the mighty Arjuna of the Bharata race, coming towards himself.
9Riding on his highly resplendent chariot that bore the standard marked with the emblem of the mighty ape to which were yoked mighty white steeds and that produced a clatter resembling the rumble of clouds. Beholding the diadem-decked Dhananjaya rush to battle, all your troops seized with panic, set up a dreadful uproar.
10Beholding Krishna resembling another Aditya and holding the reins in his hands, look like the sun in the meridian, your soldiers were unable to fix their eyes on him.
11So also the troops of the Pandavas were unable to gaze at Bhishma the son of Shantanu, borne by white steeds, holding a white bow, and loO king like the white planet (Shukra) rising in the skies.
12He was also surrounded on all sides by the Trigartas of high-soul, along with their brothers, sons, and many other car-warrior.
13Meanwhile the son of Bharadvaja in that conflict, pierced the king of the Matsyas with one winged arrow; and he cut down the bow and the standard of the latter with one shaft each.
14Thereupon Virata the leader of a division leaving aside his served bow, hastily grasped another of tougher make and capable of bearing great stain.
15As also, arrows of the shape of snakes of virulent poison, and resembling blazing serpents. In return, he pierced Drona with three shafts, his steeds with four,
16His standard with one, and his charioteer with five. Virata also pierced the bow of Drona with one shaft. Thereupon the foremost of the regenerates, Drona, waxed irascible.
17Thereafter with eight straight-knotted shaft, Drona slew Virata's steeds, and, O foremost of the Bharatas, his charioteer also with one shaft furnished with wings.
18Thereat that foremost of car-warrior viz., Virata, jumping down from his chariot of which the driver and the steeds had been slain, swiftly ascended the car of Sankha.
19Then, the father and the son (Virata and Sankha) riding on the same car, putting forth all their energies, endeavored to check the son of Bharadvaja with a mighty shower of arrows.
20Thereupon that highly-powerful son of Bharadvaja, waxing worth, with great lightness (of hand) hurled, in that battle, a shaft resembling a snake of virulent venom, at Sankha.
21That arrow, penetrating through Shankha's heart and drinking his life, blood, struck on the ground with its body rocked in the crimson fluid.
22Pierced by the shaft of Bharadvaja's son, Sankha quickly dropped down from his car, loosing hold of his bow and arrows and before the very presence of his father.
23Beholding his own son slain, Virata, fled out of fear, leaving Drona in battle who then looked like Death himself with yawning jaws.
24Thereafter in that battle, the son of Bharadvaja resisted, by hundreds and by thousand the mighty army belonging to the sons of Pandu. Shikhandin also, O mighty sovereign encountering the son of Drona in the conflict, wounded him between the brows with three swift coursing long shafts.
25With those three arrows stuck on his forehead, that foremost of men (Drona's son) appeared beautiful like the Meru mountain decked with three golden peaks towering high.
26Thereupon waxing worth, within half the lime taken up by the wink, Ashvathama cut off in that combat Shikhandin's Shikhandin's charioteer, standard, horses and weapons covering them, O king, with innumerable arrows, then that foremost of car-warriors jumped down from the car of which, the steeds had been slain.
27Grasping a whetted and effulgent sword and buckler. Then that afflicter of foes, namely Shikhandin, waxing wroth began to move about on the field of battle like a hawk.
28As he (Shikhandin) whirled about on the field, O mighty monarch, Drona's son could not find any vulnerable point, and this seemed indeed very wonderful.
29Then, O foremost of the Bharatas, Drona's son inflamed with rage, sped, in that battle many thousands of shafts (against Shikhandin).
30Then that foremost of those possessed of prowess (Shikhandin) cut off with his sharpedged sword the dreadful shower of arrows that was falling fast upon him.
31Thereafter the son of Drona cut off Shikhandin's glittering shield charming with a hundred moon, then in that battle he also shattered into pieces the latter's sword.
32The O monarch he (Drona's son) pierced Shikhandin with myriad's of shafts furnished with wings. Thereat Shikhandin whirling the fragment of his sword splintered by the arrows (of Drauni), hurled it at the latter, like a blazing serpent. Beholding that fragment of the sword that then resembled the all destructive fire (at the end of a Yuga) come swiftly toward himself.
33The son of Drona cut in off in the battle, displaying great lightness of hand then also he pierced Shikhandin with many shafts made wholly of iron.
34Thus wounded sore with sharp arrows, Shikhandin quickly ascended, O monarch, the car of the high-souled Satyaki, that scion of the dynasty of Madhu.
35Then Satyaki, inflamed with wrath in that conflict, covered, on all sides, the ruthless Rakshasas Alambusha, with his dreadful arrows.
36Thereat, O Bharata, that foremost of the Rakshasas cut off Satyaki's bow with a crescent-shaped arrow in that combat, and pierced the latter with numerous arrows.
37Spreading an illusion through his Rakshasas prowess, he covered Satyaki with an arrow downpour. Then we did behold the wonderful prowess of the grandson of Shini.
38In as much as though pierced in that battle, with those sharp arrows, he did not flinch in the least. Then that descendant of the Vrishni race, placed on his bow string the Indra weapon,
39Which that renowned scion of Madhus race had obtained from Vijaya himself. That weapon then reducing into ashes the Rakshasis illusion,
40Poured a shower of dreadful shafts of Alambusha from all sides, like clouds in the rainy season covering the mountain top with (thick showers of rain).
41Thus afflicted sore by that high souled scion of Madhu's race, the Rakshasa fled out of fear, leaving Satyaki (victorious) on the field.
42Then having vanquished that foremost of the Rakshasas who could not be vanquished even by Indra himself the grandson of Shini uttered a loud roar, even before the very eyes of your warriors.
43Then Satyaki of prowess incapable of being baffled, began to slaughter your warriors with many well-sharpened shafts; and afflicted with fear these latter began to break away.
44Meanwhile, that mighty son of Drupada, namely, Dhrishtadyumna, O king, in that battle covered your son, the ruler of men, with innumerable straight, knotted shafts. This covered with the shot by Dhrishtadyumna, O Bharata.
45Your son, that lord of men, neither wavered nor was agitated with fear, on the other hand, he quickly pierced Dhrishtadyumna with arrows in that conflict. Numbering sixty (first) and thirty (next). all this seemed highly wonderful. Thereupon the generalissimo of the Pandavas, waxing wroth, O Bharata, cut off Duryodhana's bow.
46Also that mighty car-warrior slew the four steeds of the latter in battle, and quickly pierced his person with seven shafts of exceeding sharpness. arrows
47Thereupon that mighty-armed Duryodhana endued with great strength jumping down from his car the steeds of which were slain, rushed on foot towards Prishata's son with sword uplifted.
48At that moment the highly powerful Shakuni desirous of rescuing the king, approached the spot and placed the monarch on his car before the presence of all warriors.
49Then vanquishing the Kuru king, Prishata's son that slayer of hostile heroes, began to slaughter your troops like the wielder of the thunder-bolt slaying the Asuras.
50Then in that battle, Kritavarma afflicted the inighty car-warrior Bhima, virtually covering the latter (with arrows), like masses of clouds covering the sun.
51Thereupon that scorcher of foes Bhimasena, waxing irascible and smiling the while, shot, in that combat, myriad's of shafts towards Kritavarma.
52Wounded with those arrows that Atiratha of the Satvata race swelling with all prowess, quaked not, O mighty monarch but, on the other hand, pierced Bhima with many keen pointed arrows.
53Thereat the highly powerful Bhimasena slaying Kritavarma's four steeds felled his charioteer and his well cleansed standard.
54Then that slayer of hostile heroes (Bhima) pierced Kritavarma with arrows of diverse sorts; thus mangled and mutilated with arrows, the latter looked like a porcupine.
55Thereafter leaving his chariot of which the steeds were slain, Kritavarma ascended the car of your brother-in-law Vrishka, O monarch, before the yes of your son.
56Bhimasena also, inflamed with wrath rushed at your troops; and excited to the highest pitch of fury he began to slaughter them like the god of Death himself wiclding his mace in his hands.
हिन्दी
1सञ्जय ने कहा — जब इस प्रकार युद्ध छिड़ा हुआ था, जब सुशर्मा युद्ध से मुख मोड़ चुके थे, जब महात्मा पाण्डुपुत्र (अर्जुन) ने आपकी पंक्तियाँ तोड़ दी थीं,
2जब विशाल समुद्र के समान आपकी सेना अत्यन्त क्षुब्ध हो चुकी थी, और जब गंगापुत्र शीघ्रता से विजय (अर्जुन) की ओर बढ़ चुके थे —
3— तब उस युद्ध में पृथापुत्र का पराक्रम देखकर राजा दुर्योधन ने शीघ्रता से उन समस्त राजाओं के पास जाकर उन सबसे इस प्रकार कहा —
4तथा उनके अग्रभाग में स्थित, महान बल से युक्त वीर सुशर्मा को सम्बोधित करते हुए दुर्योधन ने समस्त सैनिकों के बीच ये वचन कहे, जिनसे उन सबको आनन्द मिला।
5“ये भीष्म, ये शान्तनुपुत्र, ये कुरुश्रेष्ठ, अपने प्राणों की भी चिन्ता न करते हुए और अपनी पूरी सामर्थ्य से धनञ्जय से युद्ध करने का संकल्प कर चुके हैं।
6आप सब युद्ध में अपनी समस्त शक्ति लगाकर और अपने-अपने दलों से समर्थित होकर भरतवंश के पितामह की रक्षा कीजिए, जब वे शत्रु की सेना पर टूट पड़ें।”
7हे महाराज, “तथास्तु” कहकर श्रेष्ठ राजाओं के नेतृत्व वाले वे समस्त दल पितामह के निकट आ गए।
8तत्पश्चात् इस प्रकार आगे बढ़ते हुए शान्तनुपुत्र भीष्म का सहसा भरतवंशी महाबली अर्जुन से सामना हुआ, जो उनकी ओर आ रहे थे —
9— अपने अत्यन्त देदीप्यमान रथ पर सवार होकर, जिस पर महाकपि के चिह्न वाली ध्वजा थी, जिसमें बलिष्ठ श्वेत घोड़े जुते थे और जो मेघों की गर्जना के समान घर्घराहट करता था। किरीटधारी धनञ्जय को युद्ध के लिए दौड़ते देखकर आपकी समस्त सेनाएँ भय से ग्रस्त होकर भयंकर कोलाहल करने लगीं।
10हाथों में बागडोर थामे और दूसरे आदित्य के समान दिखाई देने वाले कृष्ण को मध्याह्न के सूर्य के समान देखकर आपके सैनिक उन पर दृष्टि तक टिका न सके।
11इसी प्रकार पाण्डवों की सेनाएँ भी शान्तनुपुत्र भीष्म को नहीं देख पाती थीं, जो श्वेत घोड़ों से वहन किए जाते थे, श्वेत धनुष धारण करते थे और आकाश में उदित श्वेत ग्रह (शुक्र) के समान दिखाई देते थे।
12वे चारों ओर से महात्मा त्रिगर्तों से, उनके भाइयों, पुत्रों तथा अनेक अन्य महारथियों सहित, घिरे हुए थे।
13इसी बीच उस संग्राम में भरद्वाजपुत्र ने मत्स्यराज को एक पंखयुक्त बाण से बींधा; और एक-एक बाण से उनका धनुष तथा ध्वजा काट डाली।
14इस पर एक दल के नायक विराट ने अपना कटा हुआ धनुष एक ओर रखकर शीघ्रता से एक और दृढ़ बनावट का, महान तनाव सह सकने वाला धनुष ग्रहण किया —
15— तथा तीव्र विष वाले सर्पों के आकार के और जलते हुए साँपों के समान दिखाई देने वाले बाण भी। उत्तर में उन्होंने द्रोण को तीन बाणों से, उनके घोड़ों को चार से,
16उनकी ध्वजा को एक से और उनके सारथि को पाँच बाणों से बींधा। विराट ने एक बाण से द्रोण के धनुष को भी बींध दिया। इस पर द्विजश्रेष्ठ द्रोण क्रोध से भर उठे।
17तत्पश्चात् आठ सीधी गाँठ वाले बाणों से द्रोण ने विराट के घोड़ों का वध किया, और हे भरतश्रेष्ठ, एक पंखयुक्त बाण से उनके सारथि का भी।
18इस पर रथियों में श्रेष्ठ विराट अपने उस रथ से, जिसके सारथि और घोड़े मारे जा चुके थे, कूदकर शीघ्र ही शंख के रथ पर चढ़ गए।
19तब एक ही रथ पर सवार पिता और पुत्र (विराट और शंख) ने अपनी समस्त शक्ति लगाकर बाणों की घनी वर्षा से भरद्वाजपुत्र को रोकने का प्रयत्न किया।
20इस पर महाबली भरद्वाजपुत्र ने क्रुद्ध होकर, हाथों की महान फुर्ती से उस युद्ध में शंख पर एक ऐसा बाण फेंका जो तीव्र विष वाले सर्प के समान था।
21वह बाण शंख के हृदय को भेदकर और उनका रक्त पीकर, अपने शरीर को उस लाल तरल में डुबोए हुए भूमि में जा धँसा।
22भरद्वाजपुत्र के बाण से बिंधकर शंख अपने धनुष और बाणों की पकड़ खोकर, अपने पिता के सामने ही शीघ्रता से अपने रथ से गिर पड़े।
23अपने पुत्र को मारा गया देखकर विराट भय से भाग गए, और युद्ध में द्रोण को छोड़ गए, जो तब फैले हुए जबड़ों वाले स्वयं यमराज के समान दिखाई देते थे।
24तत्पश्चात् उस युद्ध में भरद्वाजपुत्र ने पाण्डुपुत्रों की विशाल सेना को सैकड़ों और हजारों की संख्या में रोका। हे महाराज, शिखण्डी ने भी उस संग्राम में द्रोणपुत्र से भिड़कर उन्हें भौंहों के बीच तीन शीघ्रगामी लम्बे बाणों से घायल कर दिया।
25अपने ललाट में धँसे उन तीन बाणों के साथ वे नरश्रेष्ठ (द्रोणपुत्र) ऊँचे उठे तीन स्वर्णशिखरों से सज्जित मेरु पर्वत के समान सुन्दर दिखाई दिए।
26इस पर क्रुद्ध होकर अश्वत्थामा ने पलक झपकने में लगने वाले आधे समय में ही उस संग्राम में, हे राजन्, असंख्य बाणों से ढँकते हुए शिखण्डी के सारथि, ध्वजा, घोड़ों और अस्त्रों को काट डाला; तब वे रथियों में श्रेष्ठ (शिखण्डी) उस रथ से कूद पड़े जिसके घोड़े मारे जा चुके थे —
27— और तेज़ की हुई देदीप्यमान तलवार तथा ढाल थामकर। तब शत्रुओं को पीड़ित करने वाले वे शिखण्डी क्रुद्ध होकर बाज के समान रणभूमि में घूमने लगे।
28हे महाराज, जब वे (शिखण्डी) रणभूमि में चक्कर काट रहे थे, तब द्रोणपुत्र को उनका कोई मर्मस्थल दिखाई नहीं दिया, और यह सचमुच अत्यन्त अद्भुत प्रतीत हुआ।
29हे भरतश्रेष्ठ, तब क्रोध से जलते हुए द्रोणपुत्र ने उस युद्ध में (शिखण्डी पर) अनेक हजार बाण छोड़े।
30तब पराक्रमियों में श्रेष्ठ उन (शिखण्डी) ने अपनी तीखी धार वाली तलवार से बाणों की उस भयंकर वर्षा को काट डाला जो तेज़ी से उन पर गिर रही थी।
31तत्पश्चात् द्रोणपुत्र ने शिखण्डी की उस चमकती हुई ढाल को काट डाला जो सौ चन्द्रमाओं से मनोहर थी; फिर उस युद्ध में उन्होंने उनकी तलवार के भी टुकड़े-टुकड़े कर दिए।
32हे राजन्, तब उन्होंने (द्रोणपुत्र ने) शिखण्डी को पंखों से युक्त असंख्य बाणों से बींधा। इस पर शिखण्डी ने (द्रौणि के) बाणों से टूटी अपनी तलवार का टुकड़ा घुमाकर उन पर जलते हुए सर्प के समान फेंका। तलवार के उस टुकड़े को, जो तब (युग के अन्त की) सर्वसंहारक अग्नि के समान दिखाई देता था, शीघ्रता से अपनी ओर आते देखकर —
33— द्रोणपुत्र ने हाथों की महान फुर्ती दिखाते हुए उसे युद्ध में काट डाला; फिर उन्होंने शिखण्डी को पूर्णतः लोहे के बने अनेक बाणों से भी बींधा।
34हे राजन्, इस प्रकार तीक्ष्ण बाणों से गहरा घायल होकर शिखण्डी शीघ्र ही मधुवंश के वंशज महात्मा सात्यकि के रथ पर चढ़ गए।
35तब उस संग्राम में क्रोध से जलते हुए सात्यकि ने निर्दय राक्षस अलम्बुष को अपने भयंकर बाणों से चारों ओर से ढँक दिया।
36हे भरतवंशी, इस पर उस राक्षसश्रेष्ठ ने उस संग्राम में एक अर्धचन्द्राकार बाण से सात्यकि का धनुष काट डाला और उन्हें अनेक बाणों से बींध दिया।
37अपने राक्षसी पराक्रम से माया फैलाकर उसने सात्यकि को बाणों की वर्षा से ढँक दिया। तब हमने शिनि के पौत्र का अद्भुत पराक्रम देखा —
38— इसमें कि उस युद्ध में उन तीक्ष्ण बाणों से बिंधे जाने पर भी वे लेशमात्र विचलित नहीं हुए। तब उन वृष्णिवंशी ने अपनी प्रत्यंचा पर इन्द्र-अस्त्र चढ़ाया —
39— जिसे मधुवंश के उन विख्यात वंशज ने स्वयं विजय (अर्जुन) से प्राप्त किया था। तब उस अस्त्र ने राक्षसी माया को भस्म करके —
40— अलम्बुष पर चारों ओर से भयंकर बाणों की वर्षा की, जैसे वर्षा ऋतु में मेघ पर्वतशिखर को (जल की घनी वर्षा से) ढँक देते हैं।
41इस प्रकार मधुवंश के उन महात्मा वंशज के द्वारा अत्यन्त पीड़ित होकर वह राक्षस भय से भाग गया और सात्यकि को रणभूमि में (विजयी) छोड़ गया।
42तब उस राक्षसश्रेष्ठ को परास्त करके, जो स्वयं इन्द्र के द्वारा भी नहीं जीता जा सकता था, शिनि के पौत्र ने आपके योद्धाओं के देखते-देखते ही ऊँचा गर्जन किया।
43तब जिनका पराक्रम विफल नहीं किया जा सकता था, उन सात्यकि ने अनेक भलीभाँति तेज़ किए हुए बाणों से आपके योद्धाओं का संहार आरम्भ किया; और भय से पीड़ित होकर वे भागने लगे।
44इसी बीच, हे राजन्, महाबली द्रुपदपुत्र धृष्टद्युम्न ने उस युद्ध में आपके पुत्र, उन नरेश को, असंख्य सीधी गाँठ वाले बाणों से ढँक दिया। हे भरतवंशी, धृष्टद्युम्न के छोड़े हुए बाणों से इस प्रकार ढँके जाने पर भी —
45— आपके पुत्र, वे नरपति, न विचलित हुए, न भय से व्याकुल; इसके विपरीत उन्होंने उस संग्राम में शीघ्र ही धृष्टद्युम्न को (पहले) साठ और (फिर) तीस बाणों से बींध दिया। यह सब अत्यन्त अद्भुत प्रतीत हुआ। हे भरतवंशी, इस पर पाण्डवों के सेनापति ने क्रुद्ध होकर दुर्योधन का धनुष काट डाला।
46उन महारथी ने युद्ध में उनके चारों घोड़ों का भी वध कर दिया और शीघ्र ही अत्यन्त तीक्ष्ण सात बाणों से उनके शरीर को बींध दिया।
47इस पर महान बल से युक्त महाबाहु दुर्योधन अपने उस रथ से, जिसके घोड़े मारे जा चुके थे, कूदकर तलवार उठाए हुए पैदल ही पृषतपुत्र की ओर दौड़े।
48उसी क्षण राजा को बचाने की इच्छा से महाबली शकुनि उस स्थान पर आ पहुँचे और समस्त योद्धाओं के सामने ही उन नरेश को अपने रथ पर बिठा लिया।
49तब कुरुराज को परास्त करके शत्रुवीरों के हन्ता पृषतपुत्र आपकी सेनाओं का वैसे ही संहार करने लगे जैसे वज्रधारी (इन्द्र) असुरों का वध करते हैं।
50तब उस युद्ध में कृतवर्मा ने महारथी भीम को (बाणों से) मानो ढँकते हुए वैसे ही पीड़ित किया जैसे मेघसमूह सूर्य को ढँक लेते हैं।
51इस पर शत्रुतापन भीमसेन ने क्रुद्ध होकर और साथ ही मुसकराते हुए उस संग्राम में कृतवर्मा की ओर असंख्य बाण छोड़े।
52हे महाराज, उन बाणों से घायल होकर भी समस्त पराक्रम से भरे सात्वतवंशी वे अतिरथी नहीं काँपे; इसके विपरीत उन्होंने भीम को अनेक तीक्ष्ण नोक वाले बाणों से बींध दिया।
53इस पर महाबली भीमसेन ने कृतवर्मा के चारों घोड़ों का वध करके उनके सारथि तथा उनकी भलीभाँति स्वच्छ की गई ध्वजा को भी गिरा दिया।
54तब शत्रुवीरों के हन्ता (भीम) ने कृतवर्मा को विविध प्रकार के बाणों से बींध दिया; इस प्रकार बाणों से क्षत-विक्षत और छिन्न-भिन्न होकर वे साही के समान दिखाई देने लगे।
55हे राजन्, तत्पश्चात् अपने उस रथ को छोड़कर, जिसके घोड़े मारे जा चुके थे, कृतवर्मा आपके पुत्र के देखते-देखते ही आपके साले वृषक के रथ पर चढ़ गए।
56भीमसेन भी क्रोध से जलते हुए आपकी सेनाओं पर टूट पड़े; और रोष की चरम सीमा तक उत्तेजित होकर वे उनका वैसे ही संहार करने लगे मानो स्वयं यमराज अपने हाथों में गदा घुमा रहे हों।
नेपाली
1सञ्जयले भने — जब यसरी युद्ध चलिरहेको थियो, जब सुशर्मा युद्धबाट मुख फर्काइसकेका थिए, जब महात्मा पाण्डुपुत्र (अर्जुन)ले तपाईंका पङ्क्ति भाँचिसकेका थिए,
2जब विशाल समुद्रजस्तै तपाईंको सेना अत्यन्त क्षुब्ध भइसकेको थियो, र जब गङ्गापुत्र चाँडै विजय (अर्जुन)तर्फ बढिसकेका थिए —
3— तब त्यस युद्धमा पृथापुत्रको पराक्रम देखेर राजा दुर्योधनले चाँडै ती सम्पूर्ण राजाकहाँ गएर तिनीहरू सबैलाई यसरी भने —
4तथा तिनीहरूको अग्रभागमा रहेका, महान् बलले युक्त वीर सुशर्मालाई सम्बोधन गर्दै दुर्योधनले सम्पूर्ण सैनिकहरूका बीच यी वचन भने, जसबाट ती सबैलाई आनन्द मिल्यो।
5“यी भीष्म, यी शान्तनुपुत्र, यी कुरुश्रेष्ठ, आफ्ना प्राणको पनि चिन्ता नगरी र आफ्नो पूरा सामर्थ्यले धनञ्जयसँग युद्ध गर्ने सङ्कल्प गरिसकेका छन्।
6तपाईंहरू सबै युद्धमा आफ्नो सम्पूर्ण शक्ति लगाएर र आ-आफ्ना दलले समर्थित भई भरतवंशका पितामहको रक्षा गर्नुहोस्, जब उनी शत्रुको सेनामाथि जाइलागून्।”
7हे महाराज, “तथास्तु” भनेर श्रेष्ठ राजाहरूको नेतृत्वका ती सम्पूर्ण दल पितामहको नजिक आए।
8त्यसपछि यसरी अगाडि बढिरहेका शान्तनुपुत्र भीष्मको सहसा भरतवंशी महाबली अर्जुनसँग सामना भयो, जो उनीतर्फ आइरहेका थिए —
9— आफ्नो अत्यन्त देदीप्यमान रथमा सवार भई, जसमा महाकपिको चिह्न भएको ध्वजा थियो, जसमा बलिष्ठ सेता घोडा जोतिएका थिए र जसले मेघको गर्जनजस्तै घर्घराहट गर्थ्यो। किरीटधारी धनञ्जयलाई युद्धका लागि दौडिरहेको देखेर तपाईंका सम्पूर्ण सेनाहरू भयले ग्रस्त भई भयंकर कोलाहल गर्न थाले।
10हातमा लगाम समातेका र अर्को आदित्यजस्तै देखिने कृष्णलाई मध्याह्नको सूर्यजस्तै देखेर तपाईंका सैनिकहरूले उनीमाथि दृष्टिसमेत टिकाउन सकेनन्।
11यसै प्रकार पाण्डवहरूका सेनाहरूले पनि शान्तनुपुत्र भीष्मलाई हेर्न सक्दैनथे, जो सेता घोडाले बोकिन्थे, सेतो धनुष धारण गर्थे र आकाशमा उदाएको सेतो ग्रह (शुक्र)जस्तै देखिन्थे।
12उनी चारैतिरबाट महात्मा त्रिगर्तहरूले, तिनका भाइ, छोरा तथा अनेक अन्य महारथीसहित, घेरिएका थिए।
13यसै बीच त्यस सङ्ग्राममा भरद्वाजपुत्रले मत्स्यराजलाई एउटा पखेटायुक्त बाणले छेडे; र एक-एक बाणले उनको धनुष तथा ध्वजा काटिदिए।
14यसमा एउटा दलका नायक विराटले आफ्नो काटिएको धनुष एकातिर राखेर चाँडै अर्को दृढ बनावटको, महान् तनाव सहन सक्ने धनुष ग्रहण गरे —
15— तथा तीव्र विष भएका सर्पका आकारका र बलिरहेका सर्पजस्तै देखिने बाण पनि। उत्तरमा उनले द्रोणलाई तीन बाणले, उनका घोडालाई चारले,
16उनको ध्वजालाई एउटाले र उनका सारथिलाई पाँच बाणले छेडे। विराटले एउटा बाणले द्रोणको धनुषलाई पनि छेडिदिए। यसमा द्विजश्रेष्ठ द्रोण क्रोधले भरिए।
17त्यसपछि आठ सीधा गाँठ भएका बाणले द्रोणले विराटका घोडाको वध गरे, र हे भरतश्रेष्ठ, एउटा पखेटायुक्त बाणले उनका सारथिको पनि।
18यसमा रथीहरूमा श्रेष्ठ विराट आफ्नो त्यो रथबाट, जसका सारथि र घोडा मारिइसकेका थिए, हामफालेर चाँडै शंखको रथमा चढे।
19तब एउटै रथमा सवार बाबु र छोरा (विराट र शंख)ले आफ्नो सम्पूर्ण शक्ति लगाएर बाणको बाक्लो वर्षाले भरद्वाजपुत्रलाई रोक्ने प्रयत्न गरे।
20यसमा महाबली भरद्वाजपुत्रले क्रुद्ध भई, हातको महान् फुर्तीले त्यस युद्धमा शंखमाथि एउटा यस्तो बाण फ्याँके जो तीव्र विष भएको सर्पजस्तै थियो।
21त्यो बाण शंखको हृदय भेदेर र उनको रगत पिएर, आफ्नो शरीर त्यस रातो तरलमा डुबाएर भूमिमा गाडियो।
22भरद्वाजपुत्रको बाणले छेडिएर शंख आफ्ना धनुष र बाणको पकड गुमाएर, आफ्ना बुबाकै अगाडि चाँडै आफ्नो रथबाट खसे।
23आफ्ना छोरालाई मारिएको देखेर विराट भयले भागे, र युद्धमा द्रोणलाई छोडे, जो तब फैलिएका बङ्गारा भएका स्वयं यमराजजस्तै देखिन्थे।
24त्यसपछि त्यस युद्धमा भरद्वाजपुत्रले पाण्डुपुत्रहरूको विशाल सेनालाई सयौँ र हजारौँको संख्यामा रोके। हे महाराज, शिखण्डीले पनि त्यस सङ्ग्राममा द्रोणपुत्रसँग भिडेर उनलाई आँखीभौँका बीचमा तीन शीघ्रगामी लामा बाणले घाइते पारिदिए।
25आफ्नो निधारमा गाडिएका ती तीन बाणसहित ती नरश्रेष्ठ (द्रोणपुत्र) अग्ला तीन सुनका शिखरले सज्जित मेरु पर्वतजस्तै सुन्दर देखिए।
26यसमा क्रुद्ध भई अश्वत्थामाले आँखा झिम्क्याउन लाग्ने आधा समयमै त्यस सङ्ग्राममा, हे राजन्, असंख्य बाणले ढाक्दै शिखण्डीका सारथि, ध्वजा, घोडा र अस्त्र काटिदिए; तब ती रथीहरूमा श्रेष्ठ (शिखण्डी) त्यो रथबाट हामफाले जसका घोडा मारिइसकेका थिए —
27— र उधिनिएको देदीप्यमान तरवार तथा ढाल समातेर। तब शत्रुहरूलाई पीडित पार्ने ती शिखण्डी क्रुद्ध भई बाजजस्तै रणभूमिमा घुम्न थाले।
28हे महाराज, जब उनी (शिखण्डी) रणभूमिमा चक्कर काटिरहेका थिए, तब द्रोणपुत्रलाई उनको कुनै मर्मस्थल देखिएन, र यो साँच्चै अत्यन्त अद्भुत देखियो।
29हे भरतश्रेष्ठ, तब क्रोधले जलिरहेका द्रोणपुत्रले त्यस युद्धमा (शिखण्डीमाथि) अनेक हजार बाण छाडे।
30तब पराक्रमीहरूमा श्रेष्ठ उनले (शिखण्डीले) आफ्नो तीखो धार भएको तरवारले बाणको त्यो भयंकर वर्षा काटिदिए जो द्रुत गतिले उनीमाथि खसिरहेको थियो।
31त्यसपछि द्रोणपुत्रले शिखण्डीको त्यो चम्किलो ढाल काटिदिए जो सय चन्द्रमाले मनोहर थियो; अनि त्यस युद्धमा उनले उनको तरवारका पनि टुक्राटुक्रा पारिदिए।
32हे राजन्, तब उनले (द्रोणपुत्रले) शिखण्डीलाई पखेटाले युक्त असंख्य बाणले छेडे। यसमा शिखण्डीले (द्रौणिका) बाणले भाँचिएको आफ्नो तरवारको टुक्रा घुमाएर उनीमाथि बलिरहेको सर्पजस्तै फ्याँके। तरवारको त्यो टुक्रालाई, जो तब (युगको अन्त्यको) सर्वसंहारक अग्निजस्तै देखिन्थ्यो, चाँडै आफूतर्फ आइरहेको देखेर —
33— द्रोणपुत्रले हातको महान् फुर्ती देखाउँदै त्यसलाई युद्धमा काटिदिए; अनि उनले शिखण्डीलाई पूर्णतः फलामले बनेका अनेक बाणले पनि छेडे।
34हे राजन्, यसरी तीक्ष्ण बाणले गहिरो घाइते भई शिखण्डी चाँडै मधुवंशका वंशज महात्मा सात्यकिको रथमा चढे।
35तब त्यस सङ्ग्राममा क्रोधले जलिरहेका सात्यकिले निर्दय राक्षस अलम्बुषलाई आफ्ना भयंकर बाणले चारैतिरबाट ढाकिदिए।
36हे भरतवंशी, यसमा त्यस राक्षसश्रेष्ठले त्यस सङ्ग्राममा एउटा अर्धचन्द्राकार बाणले सात्यकिको धनुष काटिदियो र उनलाई अनेक बाणले छेडिदियो।
37आफ्नो राक्षसी पराक्रमले माया फैलाएर उसले सात्यकिलाई बाणको वर्षाले ढाकिदियो। तब हामीले शिनिका नातिको अद्भुत पराक्रम देख्यौँ —
38— यसमा कि त्यस युद्धमा ती तीक्ष्ण बाणले छेडिँदा पनि उनी लेशमात्र विचलित भएनन्। तब ती वृष्णिवंशीले आफ्नो ताँदोमा इन्द्र-अस्त्र चढाए —
39— जसलाई मधुवंशका ती विख्यात वंशजले स्वयं विजय (अर्जुन)बाट प्राप्त गरेका थिए। तब त्यस अस्त्रले राक्षसी माया भस्म पारेर —
40— अलम्बुषमाथि चारैतिरबाट भयंकर बाणको वर्षा गर्यो, जसरी वर्षा ऋतुमा मेघले पर्वतशिखरलाई (जलको बाक्लो वर्षाले) ढाकिदिन्छ।
41यसरी मधुवंशका ती महात्मा वंशजद्वारा अत्यन्त पीडित भई त्यो राक्षस भयले भाग्यो र सात्यकिलाई रणभूमिमा (विजयी) छोड्यो।
42तब त्यस राक्षसश्रेष्ठलाई परास्त गरेर, जो स्वयं इन्द्रद्वारा पनि जितिन सक्दैनथ्यो, शिनिका नातिले तपाईंका योद्धाहरूको आँखै अगाडि ठूलो गर्जन गरे।
43तब जसको पराक्रम विफल पार्न सकिँदैनथ्यो, ती सात्यकिले अनेक राम्ररी उधिनिएका बाणले तपाईंका योद्धाहरूको संहार सुरु गरे; र भयले पीडित भई तिनीहरू भाग्न थाले।
44यसै बीच, हे राजन्, महाबली द्रुपदपुत्र धृष्टद्युम्नले त्यस युद्धमा तपाईंका छोरा, ती नरेशलाई, असंख्य सीधा गाँठ भएका बाणले ढाकिदिए। हे भरतवंशी, धृष्टद्युम्नले छाडेका बाणले यसरी ढाकिँदा पनि —
45— तपाईंका छोरा, ती नरपति, न विचलित भए, न भयले व्याकुल; यसको विपरीत उनले त्यस सङ्ग्राममा चाँडै धृष्टद्युम्नलाई (पहिले) साठी र (अनि) तीस बाणले छेडिदिए। यो सबै अत्यन्त अद्भुत देखियो। हे भरतवंशी, यसमा पाण्डवहरूका सेनापतिले क्रुद्ध भई दुर्योधनको धनुष काटिदिए।
46ती महारथीले युद्धमा उनका चारै घोडाको पनि वध गरिदिए र चाँडै अत्यन्त तीक्ष्ण सात बाणले उनको शरीर छेडिदिए।
47यसमा महान् बलले युक्त महाबाहु दुर्योधन आफ्नो त्यो रथबाट, जसका घोडा मारिइसकेका थिए, हामफालेर तरवार उठाएर पैदलै पृषतपुत्रतर्फ दौडे।
48त्यसै क्षण राजालाई बचाउने इच्छाले महाबली शकुनि त्यस स्थानमा आइपुगे र सम्पूर्ण योद्धाहरूको सामु नै ती नरेशलाई आफ्नो रथमा राखे।
49तब कुरुराजलाई परास्त गरेर शत्रुवीरहरूका हन्ता पृषतपुत्रले तपाईंका सेनाहरूको त्यसै गरी संहार गर्न थाले जसरी वज्रधारी (इन्द्र)ले असुरहरूको वध गर्छन्।
50तब त्यस युद्धमा कृतवर्माले महारथी भीमलाई (बाणले) मानौँ ढाक्दै त्यसै गरी पीडित पारे जसरी मेघसमूहले सूर्यलाई ढाक्छ।
51यसमा शत्रुतापन भीमसेनले क्रुद्ध भई र सँगै मुस्कुराउँदै त्यस सङ्ग्राममा कृतवर्मातर्फ असंख्य बाण छाडे।
52हे महाराज, ती बाणले घाइते भएर पनि सम्पूर्ण पराक्रमले भरिएका सात्वतवंशी ती अतिरथी काँपेनन्; यसको विपरीत उनले भीमलाई अनेक तीक्ष्ण टुप्पा भएका बाणले छेडिदिए।
53यसमा महाबली भीमसेनले कृतवर्माका चारै घोडाको वध गरेर उनका सारथि तथा उनको राम्ररी सफा गरिएको ध्वजा पनि ढालिदिए।
54तब शत्रुवीरहरूका हन्ता (भीम)ले कृतवर्मालाई विविध प्रकारका बाणले छेडिदिए; यसरी बाणले क्षतविक्षत र छिन्नभिन्न भई उनी दुम्सीजस्तै देखिन थाले।
55हे राजन्, त्यसपछि आफ्नो त्यो रथ छोडेर, जसका घोडा मारिइसकेका थिए, कृतवर्मा तपाईंका छोराको आँखै अगाडि तपाईंका सालो वृषकको रथमा चढे।
56भीमसेन पनि क्रोधले जल्दै तपाईंका सेनाहरूमाथि जाइलागे; र रोषको चरम सीमासम्म उत्तेजित भई उनी तिनीहरूको त्यसै गरी संहार गर्न थाले मानौँ स्वयं यमराजले आफ्ना हातमा गदा घुमाइरहेका होऊन्।