भीष्म-वध पर्व — विष्णु-स्तुति
खण्ड 4 — भीष्म पर्व · अध्याय 66
संस्कृत
1धृतराष्ट्र उवाच भयं मे सुमहज्जातं विस्मयश्चैव संजय। श्रुत्वा पाण्डुकुमाराणां कर्म देवैः सुदुष्करम्॥
2पुत्राणां च पराभावं श्रुत्वा संजय सर्वशः। चिन्ता मे महती सूत भविष्यति कथं त्विति॥
3ध्रुवं विदुरवाक्यानि धक्ष्यन्ति हृदयं मम। यथा हि दृश्यते सर्वं दैवयोगेन संजय॥
4यत्र भीष्पमुखान् सर्वाञ्छस्त्रज्ञानं योधसत्तमान्। पाण्डवानामनीकेषु योधयन्ति प्रहारिणः॥
5केनावध्या महात्मानः पाण्डुपुत्रा महाबलाः। केन दत्तवरास्तात किं वा ज्ञानं विदन्ति ते॥
6येन क्षयं न गच्छन्ति दिवि तारागणा इव। पुनः पुनर्न मृष्यामि हतं सैन्यं तु पाण्डवैः।
7मय्येव दण्डः पतति दैवात् परमदारुणः। यथाऽवध्याः पाण्डुसुता यथा वध्याश्च मे सुताः॥ एतन्मे सर्वमाचक्ष्व याथातथ्येन संजय। न हि पारं प्रपश्यामि दुःखस्यास्य कथंचन॥
8समुद्रस्येव महतो भुजाभ्यां प्रतरन् नरः। पुत्राणां व्यसनं मन्ये ध्रुवं प्राप्तं सुदारुणम्॥
9घातयिष्यति मे सर्वान् पुत्रान् भीमो न संशयः। न हि पश्यामि तं वीरं यो मे रक्षेत् सुतान् रणे॥
10ध्रुवं विनाशः सम्प्राप्तः पुत्राणां मम संजय। तस्मान्मे कारणं सूत शक्तिं चैव विशेषतः॥ पृच्छतो वै यथातत्त्वं सर्वमाख्यातुमर्हसि। दुर्योधनश्च यच्चक्रे दृष्ट्वा स्वान् विमुखान् रणे॥
11भीष्मद्रोणौ कृपश्चैव सौबलश्च जयद्रथः। द्रौणिर्वाऽपि महेष्वासो विकर्णो वा महाबलः॥
12निश्चयो वापि कस्तेषां तदा ह्यासीन्महात्मनाम्। विमुखेषु महाप्राज्ञ मम पुत्रेषु संजय॥
13संजय उवाच शृणु राजन्नवहितः श्रुत्वा चैवावधारय। नैव मन्त्रकृतं किंचिन्नैव मायां तथाविधाम्॥
14न वै विभीषिकां कांचिद् राजन् कुर्वन्ति पाण्डवाः। युध्यन्ति ते यथान्यायं शक्तिमन्तश्च संयुगे॥
15धर्मेण सर्वकार्याणि आरभनते सदा पार्थाः जीवितादीनि भारत प्रार्थयाना महद् यशः॥
16न ते युद्धान्निवर्तन्ते धर्मोपेता महाबलाः। श्रिया परमया युक्ता यतो धर्मस्ततो जयः॥
17तेनावध्या रणे पार्था जययुक्ताश्च पार्थिव। तव पुत्रा दुरात्मानः पापेष्वभिरताः सदा॥
18निष्ठुरा हीनकर्माणस्तेन हीयन्ति संयुगे। सुबहूनि नृशंसानि पुत्रैस्तव नजनेश्वर॥ निकृतानीह पाण्डूनां नीचैरिव यथा नरैः। सर्वं च तदनादृत्य पुत्राणां तव किल्बिषम्॥
19सापह्नवाः सदैवासन् पाण्डवाः पाण्डुपूर्वज। न चैतान् बहु मन्यन्ते पुत्रास्तव विशाम्पते॥
20तस्य पापस्य सततं क्रियमाणस्य कर्मणः। साम्प्रतं सुमहद् घोरं फलं प्राप्तं जनेश्वर॥
21स त्वं भुक्ष्व महाराज सपुत्रः ससुहृज्जनः। नावबुध्यसि यद् राजन् वार्यमाणः सुहज्जनैः॥
22विदुरेणाथ भीष्मेण द्रोणेन च महात्मना। तथा मया चाप्यसकृद् वार्यमाणो न बुध्यसे॥
23वाक्यं हितं च पथ्यं च माः पथ्यमिवौषधम्। पुत्राणां मतमाज्ञाय जितान् मन्यसि पाण्डवान्॥
24शृणु भूयो यथातत्त्वं यन्मां त्वं परिपृच्छसि। कारणं भरतश्रेष्ठ पाण्डवानां जयं प्रति॥
25तत् तेऽहं कथयिष्यामि यथाश्रुतमरिंदम्। दुर्योधनेन सम्पृष्ट एतमर्थं पितामहः॥
26दृष्ट्वा भ्रातॄन् रणे सर्वान् निर्जितांस्तु महारथान्। शोकमसम्मूढहृदयो निशाकाले स्म कौरवः॥ पितामहं महाप्राज्ञं विनयेनोपगम्य ह। यदब्रवीत् सुतस्तेऽसौ तन्मे शृणु जनेश्वर॥
27दुर्योधन उवाच द्रोणश्च त्वं च शल्यश्च कृपो द्रौणिस्तथैव च। कृतवर्मा च हार्दिक्यः काम्बोजश्च सुदक्षिणः॥
28भूरिश्रवा विकर्णश्च भगदत्तश्च वीर्यवान्। महारथाः समाख्याताः कुलपुत्रास्तनुत्यजः॥
29त्रयाणामपि लोकानां पर्याप्ता इति मे मतिः। पाण्डवानां समस्ताश्च नातिष्ठन्त पराक्रमे॥
30तत्र मे संशयो जातस्तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः। यं समाश्रित्य कौन्तेया जयन्त्यस्मान् क्षणे क्षणे॥
31भीष्म उवाच शृणु राजन् वचो मह्यं यथा वक्ष्यामि कौरव। बहुशश्च मयोक्तोऽसि न च मे तत् त्वया कृतम्॥ क्रियतां पाण्डवैः सार्धं शमो भरतसत्तम। एतत् क्षेममहं मन्ये पृथिव्यास्तव वा विभो॥
32भुक्ष्वेमां पृथिवीं राजन् भ्रातृभिः सहितः सुखी। दुर्हदस्तापयन् सर्वान् नन्दयंश्चापि बान्धवान्॥
33न च मे क्रोशतस्तात श्रुतवानसि वै पुरा। तदितं समनुप्राप्तं यत् पाण्डूनवमन्यसे॥
34यश्च हेतुरवध्यत्वे तेषामक्लिष्टकर्मणाम्। तं शृणुष्व महाबाहो मम कीर्तयतः प्रभो॥
35नास्ति लोकेषु तद् भूतं भविता नो भविष्यति। यो जयेत् पाण्डवान् सर्वान् पालिताञ्छाईधन्वना॥
36यत् तु मे कथितं तात मुनिभिर्भावितात्मभिः। पुराणगीतं धर्मज्ञ तच्छृणुष्व यथातथम्॥
37पुरा किल सुराः सर्वे ऋषयश्च समागताः। पितामहमुपासेदुः पर्वते गन्धमादने॥
38तेषां मध्ये समासीनः प्रजापतिरपश्यत। विमान् प्रज्वलद् भासा स्थितं प्रवरमम्बरे॥
39ध्यानेनावेद्य तद् ब्रह्मा कृत्वा च नियतोऽञ्जलिम्। नमश्चकार हृष्यात्मा पुरुष परमेश्वरम्॥
40ऋषयस्त्वथ देवाश्च दृष्ट्वा ब्रह्माणमुत्थितम्। स्थिताः प्राञ्जलयः सर्वे पश्यन्तो महदद्भुतम्॥
41यथावच्च तमभ्यर्च्य ब्रह्मा ब्रह्मविदां वरः। जगाद जगतः स्रष्टा परं परमधर्मवित्॥
42विश्वावसुर्विश्वमूर्तिर्विश्वेशो विष्वक्सेनो विश्वकर्मा वशी च। विश्वेश्वरो वासुदेवोऽसि तस्माद् योगात्मानं दैवतं त्वामुपैमि॥
43जय विश्व महादेव जय लोकहिते रत। जय योगीश्वर विभो जय योगपरावर॥
44पद्मगर्भ विशालाक्ष जय लोकेश्वरेश्वर। भूतभव्यभवन्नाथ जय सौम्यात्मजात्मज॥
45असंख्येयगुणाधार जय सर्वपरायण। नारायण सुदुष्पार जय शार्ङ्गधनुर्धर॥
46जय सर्वगुणोपेत विश्वमूर्ते निरामय। विश्वेश्वर महाबाहो जय लोकार्थतत्पर॥
47महोरग वराहाद्य हरिकेश विभो जय। हरिवास दिशामीश विश्ववासामिताव्यय॥
48व्यक्ताव्यक्तामितस्थान नियतेन्द्रिय सक्रिय। असंख्येयात्मभावज्ञ जय गम्भीर कामद॥
49अनन्तविदित ब्रह्मन् नित्य भूतविभावन। कृतकार्य कृतप्रज्ञ धर्मज्ञ विजयावह॥
50गुह्यात्मन् सर्वयोगात्मन् स्फुटं सम्भूतसम्भव। भूताद्य लोकतत्त्वेश जय भूतविभावन॥
51आत्मयोने महाभाग कल्पसंक्षेप तत्पर। उद्भावनमनोभाव जय ब्रह्म जयप्रिय॥
52निसर्गसर्गनिरत कामेश परमेश्वर। अमृतोद्भव सद्भाव मुक्तात्मन् विजयप्रद॥
53प्रजापतिपते देव पद्मनाभ महाबला आत्मभूत महाभूत सत्त्वात्मन् जय सर्वदा॥
54पादौ तव धरा देवी दिशो बाहू दिवं शिरः। मूर्तिस्तेऽहं सुराः कायश्चन्द्रादित्यौ च चक्षुषी॥
55बलं तपश्च सत्यं च कर्म धर्मात्मकं तव। तेजोऽग्निः पवनः श्वास आपस्ते स्वेदसम्भवाः॥
56अश्विनौ श्रवणौ नित्यं देवी जिह्वा सरस्वती। वेदाः संस्कारनिष्ठा हि त्वयीदं जगदाश्रितम्॥
57न संख्यानं परीमाणं न तेजो न पराक्रमम्। न बलं योगयोगीश जानीमस्ते न सम्भवम्॥
58त्वद्भक्तिनिरता देव नियमैस्त्वां समाश्रिताः। अर्चयामः सदा विष्णो परमेशं महेश्वरम्॥
59ऋषयो देवगन्धर्वा यक्षराक्षसपन्नगा:। पिशाचा मानुशाश्चैव मृगपक्षिसरीसृपाः॥
60एवमादि मया सृष्टं पृथिव्यां त्वत्प्रसादजम्। पद्मनाभ विशालाक्ष कृष्ण दुःखप्रणाशन॥
61त्वं गतिः सर्वभूतानां त्वं नेता त्वं जगद्गुरुः। त्वत्प्रसादेन देवेश सुखिनो विबुधाः सदा॥
62पृथिवी निर्भया देव त्वत्प्रसादात् सदाऽभवत्। तस्माद् भव विशालाक्ष यदुवंशविवर्धनः॥
63धर्मसंस्थापनार्थाय दैत्यानां च वधाय च। जगतो धारणार्थाय विज्ञाप्यं कुरु मे विभो॥
64यत् तत् परमकं गुह्यं त्वत्प्रसादादिदं विभो। वासुदेव तदेतत् ते मयोद्गीतं यथातथम्॥
65सृष्ट्वा संकर्षणं देवं स्वयमात्मानमात्मना। कृष्ण त्वमात्मनास्राक्षीः प्रद्युम्नं चात्मसम्भवम्॥
66प्रद्युम्नादनिरुद्धं त्वं यं विदुर्विष्णुमव्ययम्। अनिरुद्धोऽसृजन्मां वै ब्रह्माणं लोकधारिणम्॥
67वासुदेवमयः सोऽहं त्वयैवास्मि विनिर्मितः। विभज्य भागशोऽऽत्मानं व्रज मानुषतां विभो॥
68तत्रासुरवधं कृत्वा सर्वलोकसुखाय वै। धर्मं प्राप्य यशः प्राप्य योगं प्राप्स्यसि तत्त्वतः॥
69त्वां हि ब्रह्मर्षयो लोके देवाश्चामितविक्रम। तैस्तैर्हि नामभिर्युक्ता गायन्ति परमात्मकम्॥
70स्थिताश्च सर्वे त्वयि भूतसंघाः कृत्वाऽश्रयं त्वां वरदं सुबाहो। अनादिमध्यान्तमपारयोगं लोकस्य सेतुं प्रवदन्ति विप्राः॥
अङ्ग्रेजी
1Dhritarashtra said Hearing of those feats achieved by the sons of Pandu-feats which are difficult of being achieved even by the celestial themselves, O Sanjaya, I have been filled with apprehension and amazement.
2Hearing also of the humiliation of my sons in every way. O Sanjaya, I have been seized by a burning anxiety as to what the finale (of this war) will be.
3The prophecy of Vidura does consume my heart; and, O Sanjaya, I see that through the influence of (adverse) destiny every thing is happening even as he had said.
4The smiters of the Pandava hosts are battling with those foremost of warriors headed by Bhishma, who are endued with heroism and accomplished in (the use of) all weapons.
5What asceticism those high-souled and greatly powerful sons of Pandu have observed, what boon, O child, have they secured, what knowledge have they cultivated,
6In consequences of which they suffer no reduction, like the stars in the firmament? I can not bear the repeated slaughter of my warriors by the sons of Pandu.
7Through the disposal of Destiny, a highly severe chastisement has overtaken me alone. Tell me truly, O Sanjaya, every thing, about why my sons have become liable to slaughter and why the sons of Pandus have been exempted from it. I can not discern, O afflicter of your enemies, the termination of this ocean of distress.
8Like a man desirous of swimming over the vast sea with his two arms. I now certainly see that a terrible calamity has overtaken my sons.
9No doubt, Bhima will slay all my sons. I do not find that hero who can protect my sons in battle.
10The destruction of my sons in battle is certain, O Sanjaya. Therefore, O Suta, it behaves you to tell me who am questioning you, in detail and truly, the real cause of these events, as also, what Duryodhana did, seeing his own troops turn their face away from the field of battle.
11Bhishma, Drona, Kripa and the son of Subala, and Jayadratha, and the mighty bowman the son of Drona, and the mighty Vikarna, what did all these warriors do?
12What, O highly wise one, the resolution of these high-souled warriors, when, O Sanjaya, my sons turned away their faces from the field? was
13Sanjaya said Hear, O king, with perfect attention and hearing do you understand what you hear. There was nothing the result of incantation and nothing the production of illusion.
14Neither, O monarch, did the sons of Pandu create any new source of apprehension. Those warriors endued with strength are fighting their battles according to the rules of fair combat.
15The sons of Pritha, O Bharata, desirous of securing illustrious fame, ever perform all acts, even the maintenance of their lives, in perfect accordance with the rulers of morality.
16Attended by excellent prosperity and endued with great strength and conforming to all morality, they never turn back from the fight. Victory ever attends righteousness.
17For this reason, O ruler of earth, the sons of Pritha are unslayable in battle and are ever courted by victory. Your sons are of wicked intentions and are intent on perpetrating sin;
18And are cruel and of low deeds; therefore are they always worsted in the battle. O ruler of men, various heartless injuries were done to the Pandavas by your sons, like men of low extraction. Disregarding all those offences of your sons.
19O elder brother of Pandu, the sons of Pandu tried always to keep them 'hidden and unknown. O ruler of men your sons do not pay them proper respect.
20Let your sons now reap the fruit that resembles the poisonous fruit of the Kimpaka tree, of that their persistent course of sinful actions.
21Now, O mighty monarch, do you with your sons and relatives, taste that mortal fruit, in as much as, O king, you did not seem to be awakened though always warned by your wellwishers.
22Always forbidden by Vidura, Bhishma, Drona of high soul, his son, as also by me, you did not pay any regard.
23To our words, salutary and intended for your good though they were even as a sick man rejects wholesome medicines Accepting the views of your sons, you expected to see the Pandavas vanquished.
24Hear again the true reason, about which you had asked me, for the victory of the sons of Pandu, O foremost of the Bharatas.
25I shall exactly tell you, O subjugator of your foes, as I myself have heard it. The grandsire himself was questioned, on this point by king Duryodhana.
26Beholding his brothers, all accomplished car-warriors, worsted in battle, your son Duryodhana, O Kaurava, with his heart overwhelmed with sorrow, asked this question to the grandsire, approaching him with humility, on the advent of night. O ruler of men, hear from me what your son did say at the time.
27Duryodhana said Drona, yourself, Shalya, Kripa, the son of Drona, Kritavarma, the son of Hridika, and Sudakshina the ruler of the Kambojas.
28Bhurishravas, Vikarna and Bhagadatta endued with prowess, these heroes are all regarded as mighty car-warriors; all these men are the sons of illustrious dynasties and are ever ready to shuffle off their mortal coil.
29I consider these to be a match for the three world united together. The whole Pandava army can not withstand your prowess.
30Regarding these things, a doubt has arisen in my mind. Tell me, who am asking you, of him, relying on whom the sons of Kunti are gaining victory over us at each step.
31Bhishma said Hear, O king, the words that I am going to say to you, O you of the Kuru race. I did frequently address you to the same effect, urging you to conclude peace with the sons of Pandu. I consider this to be profitable both to you and to the earth, O lord.
32Do you, O king, enjoy the blessings of this earth with your brothers, with a contented heart, and enhancing the delight of your relatives and gratifying every one else.
33O sire, you paid no heed to my words before, though I cried myself hoarse. Now this evil has overtaken you, in as much as you have ever despised the sons of Pandu.
34Hear from me as I speak, O king, O lord, the reason why those sons of Pandu who are never tired in the performance of pious acts, are unslayable.
35There was not, is not, or will not be a person, who would have been, is or will be able to conquer the Pandavas, protected as they are by the wielder of the Sharnga bow.
36Hear from me, you who are versed in morality, the ancient history that was related to me, O sire, by the sages of tranquil souls.
37In the days of yore, all the celestial and sages, assembled together, danced attendance upon the grandsire (Brahma) on the mountain Gandhamadana.
38Seated at his ease in their midst, the lord of people, saw an excellent chariot burning with effulgence, stationed in the firmament.
39Having ascertained everything about the chariot by means of his contemplation and folding his palms together, Brahma, with his soul filled with delight bowed down his head to the Purusha, the highest of all Divinities.
40Also the sages and the celestial beholding the figure thus revealed in the heavens stood with hands folded and with their gaze fixed on the marvel of marvels.
41Then Brahma best conversant with morality, the foremost of those versed in the Vedas and the creator of the worlds, having worshipped that from duly, chanted this hymn of praise.
42You are the glory of the universe, and have the universe as your form. You are the lord of the universe; you are the protector of it; you have your senses under your thorough control. You are the lord paramount of this universe, you are the Vasudeva; I seek refuge in your divine self that are the soul of Yoga.
43Victory unto you that are the divine and paramount Lord of this universe; victory unto you, who are ever anxious for the worlds welfare. Victory unto you the lord and the master of the Yogins; victory unto you that are identified with the ocean of yoga energy.
44Victory unto you the Lord of the lords of the universe, that have the lotus springing from the navel and that have expanded eyes. Victory unto you that are the incarnation of gentleness, you that are the son of sons, O you, the Lord of the past, the present, and the future.
45O you, the receptacle of innumerable qualities victory be unto you, the refuge of all things; O you that are Narayana and that are incomprehensible, victory be unto you, the wielder of the Sharnga bow.
46Victory be unto you, O you that have the universe for your from that are free from the influence of all maladies. O Lord of the universe, O you of long arms, victory be unto you who are devoted to further the welfare of the worlds.
470 great Serpent, O huge Boar, O Lord, O you possessed of the lion's manes, victory be unto you. O you whose raiment's are yellow, O Lord of the several points of the compass. O you that are like the abode of the universe, O infinite one, O you that dose suffer no deterioration.
48O you that are the Manifest, O you that are the Unmanifested. O you of senses thoroughly controlled. O you that are like the infinite space. O you that ever achieve the acts beneficial to the worlds, O you that are beyond all measurement, O you that alone are conversant with your nature, O you that are deep and the fulfiller of desires victory be upto you.
49O you that have no end, O you that are known as Brahma, O you that are eternal, and are the protector of all creatures, O you that are ever successful, O you whose understanding is accomplished in all things. O you that are conversant with all righteousness. O you that are ever attended with victory.
50O you of mysterious self, O you that are the soul of all Yoga, O you that are the origin of every thing that has sprung into existence, O you that are the knowledge of the souls of every being, O master of the universe, victory be unto you that are the creator of all beings.
51O you that are self-create, O you of eminent parts, O you that are ever active for bringing about the destruction of all beings, O you that are the inspirer of all thoughts in the mind, victory be unto you, the beloved of those that are conversant with Brahma.
52O you that are ever engaged in the acts of creation and destruction, Orepressor of all desires, O most exalted Divinity, O you the origin of Amrita, O you whose existence only is a reality, O you that are the Fire that do appear at the end of a Yoga, O you that are the bestower of victory.
53O you that are the Lord of lords of men, O Divine one, O you that have the lotus growing from your navel, O you endued with great might, O you that are self-create, O you that are of elements in their nascent condition, O you that are the soul of all performance, victory be unto you, the giver of all things.
54The goddess of earth constitutes your feet, the cardinal and subsidiary points of the compass represent your arms; the celestial regions constitute your head; your from is composed of myself; the celestials compose your limbs, and the sun and the moon your two eyes.
55Asceticism and truth born of acts of piety constitute your strength. Your energy is fire, your breath the wind. And waters have been created from your perspiration.
56The twin Ashvins ever constitute your ears, the goddess of leading is your tongue, the Vedas are your knowledge and in you is this world stationed.
57O you that are the Lord of Yoga and the Yogins, we know neither your extent nor your measure, neither your energy nor your prowess, nor your strength, nor your origin.
58O god, cherishing reverence for you and betaking to your ways by the performance of vows and &c., we do ever worship Vishnu, the Supreme Lord, the God of gods.
59The sages, the celestials, the Gandharvas, the Yakshas, the Rakshasas, the Pannagas, the Pishachas, and men, and the animals, and birds and men and reptiles.
60All these have been created by me in the first instance, on earth, through your grace. O you that have the lotus springing from your navel, O you of expanded eyes, O Krishna,O soother of all afflictions.
61You are the refuge of all created beings and you are their bodies! You have the universe for your mouth; O you that are the Lord of the celestials, the gods are ever happy through your grace only.
62O god, through your grace the earth have ever been freed from all her apprehensions. So, O you of expanded eyes, be you the propagator of the Yadu race.
63Gratify my solicitation O Lord, for the sake of establishing righteousness, for slaying the sons of Diti and for upholding the universe.
640 Vasudeva all that is supremely mysterious regarding you, O Lord, all that have been exactly sung by me, through your grace.
65Having created the divine Sankarshana your self out of your own self, you did then, O Krishna create yourself as Pradyuman, born out of your own self.
66From Pradyumana you did then create Anirudha known as the undetiorating Vishnu. And it was Anirudha who did create me Brahman as the supporter of the universe.
67Thus created by the essence of Vamdeva. I have been created by yourself Dividing yourself into portions, O Lord create yourself among humanity.
68There, for the well being of the world slaughtering the Asuras, and establishing righteousness and winning glory, you shall again attain to the best Yoga.
69O you of immeasurable prowess, the regenerate sages and the celestials sing of your wonderful self out of devotion for you, under those various appellations that are ascribed to you.
70O you of excellent arms, all the host of beings find their support in you, having sought shelter in you, the giver of boons. The Vipras eulogise you as the bridge of the universe, having no beginning, middle or end, and as possessed of infinite Yoga prowess.
हिन्दी
1धृतराष्ट्र ने कहा — हे सञ्जय, पाण्डुपुत्रों के द्वारा किए गए उन कार्यों को सुनकर, जो देवताओं के लिए भी दुष्कर हैं, मैं भय और विस्मय से भर गया हूँ।
2हे सञ्जय, अपने पुत्रों का सब प्रकार से अपमान सुनकर मुझे इस जलती हुई चिन्ता ने घेर लिया है कि इस (युद्ध) का अन्त क्या होगा।
3विदुर की भविष्यवाणी मेरे हृदय को जला रही है; और हे सञ्जय, मैं देखता हूँ कि (प्रतिकूल) दैव के प्रभाव से सब कुछ वैसा ही हो रहा है जैसा उसने कहा था।
4शत्रुसेनाओं का संहार करने वाले, भीष्म के नेतृत्व में स्थित वे श्रेष्ठ योद्धा — जो वीरता से युक्त और समस्त अस्त्रों के प्रयोग में निपुण हैं — पाण्डवों की सेनाओं से युद्ध कर रहे हैं।
5हे पुत्र, उन महात्मा और महाबलशाली पाण्डुपुत्रों ने कौन-सी तपस्या की है, कौन-सा वर प्राप्त किया है, कौन-सी विद्या का अभ्यास किया है,
6जिसके फलस्वरूप वे आकाश के नक्षत्रों के समान कभी क्षीण नहीं होते? पाण्डुपुत्रों के द्वारा अपने योद्धाओं का बार-बार वध मुझसे सहा नहीं जाता।
7दैव के विधान से अत्यन्त कठोर दण्ड मुझ अकेले पर ही आ पड़ा है। हे सञ्जय, मुझे सब कुछ सच-सच बताओ कि मेरे पुत्र क्यों वध के योग्य हो गए और पाण्डुपुत्र उससे क्यों मुक्त रहे। हे शत्रुतापन, मैं इस दुःखसागर का अन्त नहीं देख पाता।
8जैसे कोई पुरुष अपनी दो भुजाओं से विशाल समुद्र को पार करना चाहे, वैसी ही मेरी दशा है। अब मैं निश्चय ही देखता हूँ कि मेरे पुत्रों पर भयंकर विपत्ति आ पड़ी है।
9निःसन्देह भीम मेरे समस्त पुत्रों का वध करेगा। मुझे ऐसा कोई वीर नहीं दिखाई देता जो युद्ध में मेरे पुत्रों की रक्षा कर सके।
10हे सञ्जय, युद्ध में मेरे पुत्रों का विनाश निश्चित है। इसलिए हे सूत, तुम मुझ पूछने वाले को विस्तार से और सत्य-सत्य बताओ कि इन घटनाओं का वास्तविक कारण क्या है, तथा अपनी सेना को रणभूमि से मुख मोड़ते देखकर दुर्योधन ने क्या किया।
11भीष्म, द्रोण, कृप और सुबल के पुत्र (शकुनि), तथा जयद्रथ, और महाधनुर्धर द्रोणपुत्र (अश्वत्थामा), और महाबली विकर्ण — इन सब योद्धाओं ने क्या किया?
12हे महाबुद्धिमान, हे सञ्जय, जब मेरे पुत्रों ने रणभूमि से मुख मोड़ लिया, तब इन महात्मा योद्धाओं का क्या निश्चय था?
13सञ्जय ने कहा — हे राजन्, पूर्ण एकाग्रता से सुनिए, और जो सुनते हैं उसे समझिए। न वहाँ कुछ मन्त्र का फल था, न कुछ माया की रचना।
14हे राजन्, न ही पाण्डुपुत्रों ने भय का कोई नया कारण उत्पन्न किया। बल से सम्पन्न वे योद्धा धर्मयुद्ध के नियमों के अनुसार ही युद्ध कर रहे हैं।
15हे भरतवंशी, उज्ज्वल कीर्ति की कामना करने वाले पृथापुत्र सदा समस्त कार्य — यहाँ तक कि अपने जीवन का निर्वाह तक — धर्म के नियमों के पूर्ण अनुसार ही करते हैं।
16उत्तम सम्पत्ति से युक्त, महान बल से सम्पन्न और समस्त धर्म का पालन करने वाले वे कभी युद्ध से पीछे नहीं हटते। विजय सदा धर्म के साथ रहती है।
17हे पृथ्वीपते, इसी कारण पृथापुत्र युद्ध में अवध्य हैं और विजय सदा उनका वरण करती है। आपके पुत्र दुष्ट बुद्धि वाले और पाप करने में तत्पर हैं;
18तथा क्रूर और नीच कर्म वाले हैं; इसीलिए वे सदा युद्ध में परास्त होते हैं। हे नरेश्वर, आपके पुत्रों ने नीच कुल के मनुष्यों के समान पाण्डवों के प्रति अनेक निर्दय अपकार किए। आपके पुत्रों के उन समस्त अपराधों की उपेक्षा करके,
19हे पाण्डु के ज्येष्ठ भ्राता, पाण्डुपुत्रों ने उन अपराधों को सदा छिपाए और अप्रकट रखने का प्रयत्न किया। हे नरेश्वर, आपके पुत्र उनका उचित सम्मान नहीं करते।
20अब आपके पुत्र अपने उस निरन्तर पापाचरण का वह फल भोगें, जो किम्पाक वृक्ष के विषैले फल के समान है।
21हे महाराज, अब आप अपने पुत्रों और सम्बन्धियों सहित उस मृत्युरूपी फल का स्वाद लीजिए, क्योंकि हे राजन्, अपने हितैषियों के द्वारा सदा चेतावनी दिए जाने पर भी आप जागे नहीं।
22विदुर, भीष्म, महात्मा द्रोण, उनके पुत्र, तथा मेरे द्वारा भी सदा मना किए जाने पर आपने कुछ भी ध्यान नहीं दिया —
23हमारे उन वचनों पर, जो हितकर और आपके ही कल्याण के लिए थे, ठीक वैसे ही जैसे रोगी हितकारी औषध को अस्वीकार कर देता है। अपने पुत्रों के मत को स्वीकार करके आप पाण्डवों की पराजय देखने की आशा करते रहे।
24हे भरतश्रेष्ठ, अब उस सत्य कारण को फिर से सुनिए, जिसके विषय में आपने मुझसे पूछा था — पाण्डुपुत्रों की विजय का कारण।
25हे शत्रुदमन, जैसा मैंने स्वयं सुना है, ठीक वैसा ही आपसे कहूँगा। इसी विषय पर राजा दुर्योधन ने स्वयं पितामह से प्रश्न किया था।
26हे कौरव, अपने समस्त भाइयों को — जो सिद्ध महारथी थे — युद्ध में परास्त हुआ देखकर, शोक से अभिभूत हृदय वाले आपके पुत्र दुर्योधन ने रात्रि के आगमन पर विनयपूर्वक पितामह के पास जाकर यह प्रश्न किया। हे नरेश्वर, उस समय आपके पुत्र ने जो कहा, वह मुझसे सुनिए।
27दुर्योधन ने कहा — द्रोण, आप स्वयं, शल्य, कृप, द्रोणपुत्र, हृदिकपुत्र कृतवर्मा, और काम्बोजराज सुदक्षिण,
28भूरिश्रवा, विकर्ण तथा पराक्रम से युक्त भगदत्त — ये सब वीर महारथी माने जाते हैं; ये सभी प्रसिद्ध कुलों में उत्पन्न हैं और सदा प्राणों का त्याग करने को उद्यत रहते हैं।
29मैं इन्हें तीनों लोकों के समवेत बल के समकक्ष मानता हूँ। समस्त पाण्डवसेना आपके पराक्रम के सामने टिक नहीं सकती।
30इन्हीं बातों को देखकर मेरे मन में एक सन्देह उत्पन्न हुआ है। मैं पूछता हूँ, आप मुझे बताइए — किसके भरोसे कुन्तीपुत्र पग-पग पर हम पर विजय पा रहे हैं।
31भीष्म ने कहा — हे राजन्, हे कुरुवंशी, मैं जो कहने जा रहा हूँ वह सुनो। मैंने बारम्बार तुमसे यही कहा था, तुम्हें पाण्डुपुत्रों से सन्धि करने को प्रेरित करते हुए। हे स्वामी, मैं इसी को तुम्हारे लिए और इस पृथ्वी के लिए हितकर मानता हूँ।
32हे राजन्, तुम अपने भाइयों सहित सन्तुष्ट हृदय से इस पृथ्वी के सुखों का भोग करो, अपने बन्धुजनों का आनन्द बढ़ाते हुए और सबको प्रसन्न करते हुए।
33हे तात, यद्यपि मैं गला फाड़-फाड़कर कहता रहा, तुमने पहले मेरे वचनों पर कोई ध्यान नहीं दिया। अब यह विपत्ति तुम पर आ पड़ी है, क्योंकि तुमने सदा पाण्डुपुत्रों का तिरस्कार किया।
34हे राजन्, हे स्वामी, अब मैं जो कहता हूँ वह सुनो — कि धर्मकार्यों के आचरण में कभी न थकने वाले वे पाण्डुपुत्र अवध्य क्यों हैं।
35ऐसा न कोई हुआ है, न है, न होगा, जो शार्ङ्गधनुर्धर (विष्णु) के द्वारा रक्षित इन पाण्डवों को जीत सका हो, जीत सकता हो, अथवा जीत सकेगा।
36हे धर्मज्ञ, हे तात, शान्त आत्मा वाले ऋषियों के द्वारा मुझसे कही गई वह प्राचीन कथा मुझसे सुनो।
37प्राचीन काल में समस्त देवता और ऋषिगण एकत्र होकर गन्धमादन पर्वत पर पितामह (ब्रह्मा) की सेवा में उपस्थित हुए।
38उनके बीच सुखपूर्वक विराजमान प्रजापति ने आकाश में स्थित, तेज से देदीप्यमान एक उत्तम रथ देखा।
39ध्यान के द्वारा उस रथ के विषय में सब कुछ जान लेने पर, हाथ जोड़कर, आनन्द से भरे हृदय वाले ब्रह्मा ने समस्त देवताओं में श्रेष्ठ उस पुरुष के समक्ष अपना मस्तक झुकाया।
40आकाश में इस प्रकार प्रकट हुई उस मूर्ति को देखकर ऋषि और देवगण भी हाथ जोड़े हुए, उस अद्भुतों के भी अद्भुत पर दृष्टि टिकाए खड़े रहे।
41तब धर्म के परम ज्ञाता, वेदवेत्ताओं में श्रेष्ठ, लोकों के सृष्टिकर्ता ब्रह्मा ने उस रूप की विधिपूर्वक पूजा करके यह स्तुति गाई।
42आप विश्व की महिमा हैं, और विश्व ही आपका स्वरूप है। आप विश्व के स्वामी हैं; आप उसके रक्षक हैं; आपने अपनी इन्द्रियों को पूर्णतः वश में किया है। आप इस विश्व के परमेश्वर हैं, आप वासुदेव हैं; मैं योगस्वरूप आपके दिव्य स्वरूप की शरण लेता हूँ।
43इस विश्व के दिव्य और परम स्वामी आपकी जय हो; लोकों के कल्याण के लिए सदा उत्सुक आपकी जय हो। योगियों के स्वामी और शासक आपकी जय हो; योगशक्ति के सागरस्वरूप आपकी जय हो।
44विश्व के स्वामियों के भी स्वामी, नाभि से कमल उत्पन्न करने वाले और विशाल नेत्रों वाले आपकी जय हो। मृदुता के अवतार आपकी जय हो, हे पुत्रों के भी पुत्र, हे भूत, वर्तमान और भविष्य के स्वामी।
45हे असंख्य गुणों के आगार, आपकी जय हो; हे समस्त वस्तुओं के आश्रय; हे नारायण, हे अचिन्त्य, आपकी जय हो; हे शार्ङ्गधनुर्धर।
46हे विश्व को अपना स्वरूप बनाने वाले, समस्त व्याधियों के प्रभाव से रहित आपकी जय हो। हे विश्वेश्वर, हे महाबाहु, लोकों के कल्याण को बढ़ाने में निरत आपकी जय हो।
47हे महासर्प, हे विशाल वराह, हे प्रभु, हे सिंह की केसरों से युक्त (नृसिंह), आपकी जय हो। हे पीताम्बरधारी, हे समस्त दिशाओं के स्वामी, हे विश्व के निवासस्थानस्वरूप, हे अनन्त, हे अविनाशी।
48हे व्यक्त, हे अव्यक्त, हे जितेन्द्रिय, हे अनन्त आकाश के समान, हे लोकों के हितकारी कर्म सदा करने वाले, हे अपरिमेय, हे अपने स्वरूप को स्वयं ही जानने वाले, हे गम्भीर और कामनाओं के पूर्ण करने वाले — आपकी जय हो।
49हे अनन्त, हे ब्रह्म नाम से विख्यात, हे शाश्वत, हे समस्त प्राणियों के रक्षक, हे सदा सिद्धिप्राप्त, हे सर्वविषयों में परिपूर्ण बुद्धि वाले, हे समस्त धर्म के ज्ञाता, हे सदा विजय से युक्त।
50हे गूढ़ स्वरूप वाले, हे समस्त योग के आत्मा, हे उत्पन्न हुई प्रत्येक वस्तु के मूल, हे समस्त प्राणियों की आत्माओं के ज्ञानस्वरूप, हे विश्व के स्वामी, समस्त प्राणियों के सृष्टिकर्ता आपकी जय हो।
51हे स्वयम्भू, हे श्रेष्ठ अंगों वाले, हे समस्त प्राणियों के संहार के लिए सदा उद्यत, हे मन में समस्त विचारों के प्रेरक, ब्रह्मज्ञानियों के प्रिय आपकी जय हो।
52हे सृष्टि और संहार के कर्मों में सदा निरत, हे समस्त कामनाओं के निग्रहकर्ता, हे परम देव, हे अमृत के उद्गम, हे जिनका अस्तित्व ही एकमात्र सत्य है, हे युग के अन्त में प्रकट होने वाले अग्निस्वरूप, हे विजय के दाता।
53हे मनुष्यों के स्वामियों के भी स्वामी, हे दिव्य, हे नाभि से कमल उत्पन्न करने वाले, हे महाबलशाली, हे स्वयम्भू, हे सूक्ष्म भूतस्वरूप, हे समस्त कर्म के आत्मा, सर्वप्रदाता आपकी जय हो।
54पृथ्वीदेवी आपके चरण हैं, दिशाएँ और विदिशाएँ आपकी भुजाएँ हैं; स्वर्गलोक आपका मस्तक है; आपका स्वरूप मुझसे ही रचित है; देवगण आपके अंग हैं, और सूर्य तथा चन्द्रमा आपके दो नेत्र हैं।
55तप और पुण्यकर्मों से उत्पन्न सत्य आपका बल हैं। आपका तेज अग्नि है, आपका श्वास वायु है। और आपके स्वेद से जल उत्पन्न हुए हैं।
56दोनों अश्विनीकुमार सदा आपके कान हैं, विद्या की देवी (सरस्वती) आपकी जिह्वा हैं, वेद आपका ज्ञान हैं, और आप में ही यह संसार प्रतिष्ठित है।
57हे योग और योगियों के स्वामी, हम न आपका विस्तार जानते हैं, न आपकी माप, न आपका तेज, न आपका पराक्रम, न आपका बल, न आपका उद्गम।
58हे देव, आपके प्रति श्रद्धा धारण करते हुए और व्रत आदि के अनुष्ठान से आपके मार्ग का आश्रय लेकर, हम सदा देवों के देव, परमेश्वर विष्णु की उपासना करते हैं।
59ऋषि, देवता, गन्धर्व, यक्ष, राक्षस, पन्नग, पिशाच, तथा मनुष्य, और पशु, और पक्षी और सरीसृप —
60ये सब सर्वप्रथम पृथ्वी पर आपकी ही कृपा से मेरे द्वारा रचे गए हैं। हे नाभि से कमल उत्पन्न करने वाले, हे विशाल नेत्रों वाले, हे कृष्ण, हे समस्त क्लेशों के शमनकर्ता।
61आप समस्त प्राणियों के आश्रय हैं और आप ही उनके शरीर हैं! विश्व आपका मुख है; हे देवताओं के स्वामी, देवगण आपकी ही कृपा से सदा सुखी रहते हैं।
62हे देव, आपकी कृपा से ही पृथ्वी सदा समस्त भयों से मुक्त रही है। इसलिए हे विशाल नेत्रों वाले, आप यदुवंश के प्रवर्तक बनिए।
63हे प्रभु, धर्म की स्थापना के लिए, दिति के पुत्रों (दैत्यों) के वध के लिए और विश्व के धारण के लिए मेरी प्रार्थना स्वीकार कीजिए।
64हे वासुदेव, हे प्रभु, आपके विषय में जो कुछ परम रहस्यमय है, वह सब आपकी ही कृपा से मेरे द्वारा यथावत् गाया गया है।
65हे कृष्ण, अपने ही स्वरूप से दिव्य संकर्षण को उत्पन्न करके, फिर आपने अपने ही स्वरूप से उत्पन्न प्रद्युम्न के रूप में स्वयं को रचा।
66प्रद्युम्न से आपने अनिरुद्ध को उत्पन्न किया, जो अविनाशी विष्णु के नाम से जाने जाते हैं। और उन्हीं अनिरुद्ध ने मुझ ब्रह्मा को विश्व के धारणकर्ता के रूप में उत्पन्न किया।
67इस प्रकार वासुदेव के तत्त्व से रचा जाकर मैं आपके ही द्वारा उत्पन्न हुआ हूँ। हे प्रभु, अपने को अंशों में विभाजित करके आप मनुष्यों के बीच अपना अवतार लीजिए।
68वहाँ जगत के कल्याण के लिए असुरों का संहार करके, धर्म की स्थापना करके और यश प्राप्त करके, आप पुनः उत्तम योग को प्राप्त होंगे।
69हे अपरिमेय पराक्रम वाले, ब्रह्मर्षि और देवगण आपके प्रति भक्ति से आपके अद्भुत स्वरूप का गान उन विविध नामों से करते हैं जो आपको दिए गए हैं।
70हे उत्तम भुजाओं वाले, समस्त प्राणिसमूह वरदाता आप में ही शरण लेकर आप में ही अपना आधार पाते हैं। विप्रगण आपकी स्तुति विश्व के सेतु के रूप में करते हैं — जिसका न आदि है, न मध्य, न अन्त — और अनन्त योगपराक्रम से युक्त कहकर करते हैं।
नेपाली
1धृतराष्ट्रले भने — हे सञ्जय, पाण्डुपुत्रहरूले गरेका ती कार्य सुनेर, जो देवताहरूका लागि पनि दुष्कर छन्, म भय र विस्मयले भरिएको छु।
2हे सञ्जय, आफ्ना छोराहरूको सबै प्रकारले अपमान सुनेर मलाई यो जलिरहेको चिन्ताले घेरेको छ कि यस (युद्ध)को अन्त्य के हुनेछ।
3विदुरको भविष्यवाणीले मेरो हृदय जलाइरहेको छ; र हे सञ्जय, म देख्छु कि (प्रतिकूल) दैवको प्रभावले सबै कुरा त्यसै भइरहेको छ जस्तो उनले भनेका थिए।
4शत्रुसेनाहरूको संहार गर्ने, भीष्मको नेतृत्वमा रहेका ती श्रेष्ठ योद्धाहरू — जो वीरताले युक्त र सम्पूर्ण अस्त्रको प्रयोगमा निपुण छन् — पाण्डवहरूका सेनासँग युद्ध गरिरहेका छन्।
5हे पुत्र, ती महात्मा र महाबलशाली पाण्डुपुत्रहरूले कुन तपस्या गरेका छन्, कुन वर प्राप्त गरेका छन्, कुन विद्याको अभ्यास गरेका छन्,
6जसको फलस्वरूप तिनीहरू आकाशका नक्षत्रझैँ कहिल्यै क्षीण हुँदैनन्? पाण्डुपुत्रहरूद्वारा आफ्ना योद्धाहरूको बारम्बार वध मबाट सहन सकिँदैन।
7दैवको विधानले अत्यन्त कठोर दण्ड ममाथि नै आइपरेको छ। हे सञ्जय, मलाई सबै कुरा सत्य-सत्य भन कि मेरा छोराहरू किन वधयोग्य भए र पाण्डुपुत्रहरू त्यसबाट किन मुक्त रहे। हे शत्रुतापन, म यस दुःखसागरको अन्त्य देख्न सक्दिनँ।
8जसरी कुनै पुरुषले आफ्ना दुई हातले विशाल समुद्र तर्न चाहन्छ, त्यस्तै मेरो दशा छ। अब म निश्चय नै देख्छु कि मेरा छोराहरूमाथि भयंकर विपत्ति आइपरेको छ।
9निःसन्देह भीमले मेरा सम्पूर्ण छोराहरूको वध गर्नेछ। मलाई त्यस्तो कुनै वीर देखिँदैन जसले युद्धमा मेरा छोराहरूको रक्षा गर्न सकोस्।
10हे सञ्जय, युद्धमा मेरा छोराहरूको विनाश निश्चित छ। त्यसैले हे सूत, तिमीले मलाई सोध्नेलाई विस्तारपूर्वक र सत्य-सत्य भन कि यी घटनाहरूको वास्तविक कारण के हो, तथा आफ्नो सेनालाई रणभूमिबाट मुख फर्काएको देखेर दुर्योधनले के गरे।
11भीष्म, द्रोण, कृप र सुबलका छोरा (शकुनि), तथा जयद्रथ, र महाधनुर्धर द्रोणपुत्र (अश्वत्थामा), र महाबली विकर्ण — यी सबै योद्धाहरूले के गरे?
12हे महाबुद्धिमान्, हे सञ्जय, जब मेरा छोराहरूले रणभूमिबाट मुख फर्काए, तब यी महात्मा योद्धाहरूको के निश्चय थियो?
13सञ्जयले भने — हे राजन्, पूर्ण एकाग्रताले सुन्नुहोस्, र जे सुन्नुहुन्छ त्यो बुझ्नुहोस्। न त्यहाँ केही मन्त्रको फल थियो, न केही मायाको रचना।
14हे राजन्, न त पाण्डुपुत्रहरूले भयको कुनै नयाँ कारण उत्पन्न गरे। बलले सम्पन्न ती योद्धाहरू धर्मयुद्धका नियमअनुसार नै युद्ध गरिरहेका छन्।
15हे भरतवंशी, उज्ज्वल कीर्तिको कामना गर्ने पृथापुत्रहरू सधैँ सम्पूर्ण कार्य — यहाँसम्म कि आफ्नो जीवनको निर्वाहसमेत — धर्मका नियमको पूर्ण अनुसार नै गर्छन्।
16उत्तम सम्पत्तिले युक्त, महान् बलले सम्पन्न र सम्पूर्ण धर्मको पालन गर्ने तिनीहरू कहिल्यै युद्धबाट पछि हट्दैनन्। विजय सधैँ धर्मसँगै रहन्छ।
17हे पृथ्वीपति, यसै कारण पृथापुत्रहरू युद्धमा अवध्य छन् र विजयले सधैँ तिनीहरूलाई वरण गर्छ। तपाईंका छोराहरू दुष्ट बुद्धिका र पाप गर्न तत्पर छन्;
18तथा क्रूर र नीच कर्म गर्नेहरू हुन्; त्यसैले तिनीहरू सधैँ युद्धमा परास्त हुन्छन्। हे नरेश्वर, तपाईंका छोराहरूले नीच कुलका मानिसझैँ पाण्डवहरूप्रति अनेक निर्दय अपकार गरे। तपाईंका छोराहरूका ती सम्पूर्ण अपराधको उपेक्षा गरेर,
19हे पाण्डुका ज्येष्ठ दाजु, पाण्डुपुत्रहरूले ती अपराधलाई सधैँ लुकाइराख्ने र अप्रकट राख्ने प्रयत्न गरे। हे नरेश्वर, तपाईंका छोराहरूले तिनीहरूको उचित सम्मान गर्दैनन्।
20अब तपाईंका छोराहरूले आफ्नो त्यो निरन्तर पापाचरणको त्यस्तो फल भोगून्, जो किम्पाक वृक्षको विषालु फलजस्तै छ।
21हे महाराज, अब तपाईं आफ्ना छोरा र आफन्तसहित त्यो मृत्युरूपी फलको स्वाद लिनुहोस्, किनभने हे राजन्, आफ्ना हितैषीहरूद्वारा सधैँ चेतावनी दिइँदा पनि तपाईं जाग्नुभएन।
22विदुर, भीष्म, महात्मा द्रोण, उनका छोरा, तथा मबाट पनि सधैँ मनाही गरिँदा तपाईंले केही पनि ध्यान दिनुभएन —
23हाम्रा ती वचनमाथि, जो हितकर र तपाईंकै कल्याणका लागि थिए, ठीक त्यसरी नै जसरी रोगीले हितकारी औषधि अस्वीकार गर्छ। आफ्ना छोराहरूको मत स्वीकार गरेर तपाईंले पाण्डवहरूको पराजय हेर्ने आशा गरिरहनुभयो।
24हे भरतश्रेष्ठ, अब त्यो सत्य कारण फेरि सुन्नुहोस्, जसको विषयमा तपाईंले मलाई सोध्नुभएको थियो — पाण्डुपुत्रहरूको विजयको कारण।
25हे शत्रुदमन, जस्तो मैले आफैँ सुनेको छु, ठीक त्यस्तै तपाईंलाई भन्नेछु। यसै विषयमा राजा दुर्योधनले स्वयं पितामहसँग प्रश्न गरेका थिए।
26हे कौरव, आफ्ना सम्पूर्ण भाइहरूलाई — जो सिद्ध महारथी थिए — युद्धमा परास्त भएको देखेर, शोकले अभिभूत हृदय भएका तपाईंका छोरा दुर्योधनले रात्रिको आगमनमा विनयपूर्वक पितामहकहाँ गएर यो प्रश्न गरे। हे नरेश्वर, त्यस बेला तपाईंका छोराले जे भने, त्यो मबाट सुन्नुहोस्।
27दुर्योधनले भने — द्रोण, तपाईं स्वयं, शल्य, कृप, द्रोणपुत्र, हृदिकपुत्र कृतवर्मा, र काम्बोजराज सुदक्षिण,
28भूरिश्रवा, विकर्ण तथा पराक्रमले युक्त भगदत्त — यी सबै वीर महारथी मानिन्छन्; यी सबै प्रसिद्ध कुलमा जन्मेका हुन् र सधैँ प्राण त्याग गर्न उद्यत रहन्छन्।
29म तिनीहरूलाई तीनै लोकको समवेत बलको समकक्ष मान्छु। सम्पूर्ण पाण्डवसेना तपाईंको पराक्रमअगाडि टिक्न सक्दैन।
30यिनै कुरा देखेर मेरो मनमा एउटा सन्देह उत्पन्न भएको छ। म सोध्छु, तपाईंले मलाई भन्नुहोस् — कसको भरमा कुन्तीपुत्रहरू पाइला-पाइलामा हामीमाथि विजय पाइरहेका छन्।
31भीष्मले भने — हे राजन्, हे कुरुवंशी, म जे भन्न लागेको छु त्यो सुन। मैले बारम्बार तिमीलाई यही भनेको थिएँ, तिमीलाई पाण्डुपुत्रहरूसँग सन्धि गर्न प्रेरित गर्दै। हे स्वामी, म यसैलाई तिम्रा लागि र यस पृथ्वीका लागि हितकर मान्छु।
32हे राजन्, तिमी आफ्ना भाइहरूसहित सन्तुष्ट हृदयले यस पृथ्वीका सुखको भोग गर, आफ्ना बन्धुजनको आनन्द बढाउँदै र सबैलाई प्रसन्न पार्दै।
33हे तात, यद्यपि मैले गला फुट्ने गरी भनिरहेँ, तिमीले पहिले मेरा वचनमा कुनै ध्यान दिएनौ। अब यो विपत्ति तिमीमाथि आइपरेको छ, किनभने तिमीले सधैँ पाण्डुपुत्रहरूको तिरस्कार गर्यौ।
34हे राजन्, हे स्वामी, अब म जे भन्छु त्यो सुन — कि धर्मकार्यको आचरणमा कहिल्यै नथाक्ने ती पाण्डुपुत्रहरू किन अवध्य छन्।
35त्यस्तो न कोही भएको छ, न छ, न हुनेछ, जसले शार्ङ्गधनुर्धर (विष्णु)द्वारा रक्षित यी पाण्डवहरूलाई जित्न सकेको होस्, जित्न सकोस्, अथवा जित्न सक्नेछ।
36हे धर्मज्ञ, हे तात, शान्त आत्मा भएका ऋषिहरूद्वारा मलाई भनिएको त्यो प्राचीन कथा मबाट सुन।
37प्राचीन कालमा सम्पूर्ण देवता र ऋषिगण एकत्र भई गन्धमादन पर्वतमा पितामह (ब्रह्मा)को सेवामा उपस्थित भए।
38तिनीहरूका बीच सुखपूर्वक विराजमान प्रजापतिले आकाशमा रहेको, तेजले देदीप्यमान एउटा उत्तम रथ देखे।
39ध्यानद्वारा त्यस रथको विषयमा सबै कुरा थाहा पाएपछि, हात जोडेर, आनन्दले भरिएको हृदय भएका ब्रह्माले सम्पूर्ण देवतामा श्रेष्ठ ती पुरुषसमक्ष आफ्नो शिर निहुराए।
40आकाशमा यसरी प्रकट भएको त्यो मूर्ति देखेर ऋषि र देवगण पनि हात जोडेर, त्यो अद्भुतहरूको पनि अद्भुतमा दृष्टि टिकाएर उभिइरहे।
41तब धर्मका परम ज्ञाता, वेदवेत्ताहरूमा श्रेष्ठ, लोकहरूका सृष्टिकर्ता ब्रह्माले त्यस रूपको विधिपूर्वक पूजा गरेर यो स्तुति गाए।
42तपाईं विश्वको महिमा हुनुहुन्छ, र विश्व नै तपाईंको स्वरूप हो। तपाईं विश्वका स्वामी हुनुहुन्छ; तपाईं त्यसका रक्षक हुनुहुन्छ; तपाईंले आफ्ना इन्द्रियलाई पूर्णतः वशमा राख्नुभएको छ। तपाईं यस विश्वका परमेश्वर हुनुहुन्छ, तपाईं वासुदेव हुनुहुन्छ; म योगस्वरूप तपाईंको दिव्य स्वरूपको शरण लिन्छु।
43यस विश्वका दिव्य र परम स्वामी तपाईंको जय होस्; लोकहरूको कल्याणका लागि सधैँ उत्सुक तपाईंको जय होस्। योगीहरूका स्वामी र शासक तपाईंको जय होस्; योगशक्तिको सागरस्वरूप तपाईंको जय होस्।
44विश्वका स्वामीहरूका पनि स्वामी, नाभिबाट कमल उत्पन्न गर्ने र विशाल नेत्र भएका तपाईंको जय होस्। मृदुताका अवतार तपाईंको जय होस्, हे पुत्रहरूका पनि पुत्र, हे भूत, वर्तमान र भविष्यका स्वामी।
45हे असंख्य गुणका आगार, तपाईंको जय होस्; हे सम्पूर्ण वस्तुका आश्रय; हे नारायण, हे अचिन्त्य, तपाईंको जय होस्; हे शार्ङ्गधनुर्धर।
46हे विश्वलाई आफ्नो स्वरूप बनाउने, सम्पूर्ण व्याधिको प्रभावबाट रहित तपाईंको जय होस्। हे विश्वेश्वर, हे महाबाहु, लोकहरूको कल्याण बढाउनमा निरत तपाईंको जय होस्।
47हे महासर्प, हे विशाल वराह, हे प्रभु, हे सिंहका केसरले युक्त (नृसिंह), तपाईंको जय होस्। हे पीताम्बरधारी, हे सम्पूर्ण दिशाका स्वामी, हे विश्वको निवासस्थानस्वरूप, हे अनन्त, हे अविनाशी।
48हे व्यक्त, हे अव्यक्त, हे जितेन्द्रिय, हे अनन्त आकाशसमान, हे लोकहरूका हितकारी कर्म सधैँ गर्ने, हे अपरिमेय, हे आफ्नो स्वरूप आफैँले मात्र जान्ने, हे गम्भीर र कामना पूरा गर्ने — तपाईंको जय होस्।
49हे अनन्त, हे ब्रह्म नामले विख्यात, हे शाश्वत, हे सम्पूर्ण प्राणीका रक्षक, हे सधैँ सिद्धिप्राप्त, हे सर्वविषयमा परिपूर्ण बुद्धि भएका, हे सम्पूर्ण धर्मका ज्ञाता, हे सधैँ विजयले युक्त।
50हे गूढ स्वरूप भएका, हे सम्पूर्ण योगका आत्मा, हे उत्पन्न भएका प्रत्येक वस्तुका मूल, हे सम्पूर्ण प्राणीका आत्माका ज्ञानस्वरूप, हे विश्वका स्वामी, सम्पूर्ण प्राणीका सृष्टिकर्ता तपाईंको जय होस्।
51हे स्वयम्भू, हे श्रेष्ठ अङ्ग भएका, हे सम्पूर्ण प्राणीको संहारका लागि सधैँ उद्यत, हे मनमा सम्पूर्ण विचारका प्रेरक, ब्रह्मज्ञानीहरूका प्रिय तपाईंको जय होस्।
52हे सृष्टि र संहारका कर्ममा सधैँ निरत, हे सम्पूर्ण कामनाका निग्रहकर्ता, हे परम देव, हे अमृतका उद्गम, हे जसको अस्तित्व नै एकमात्र सत्य हो, हे युगको अन्त्यमा प्रकट हुने अग्निस्वरूप, हे विजयका दाता।
53हे मानिसहरूका स्वामीहरूका पनि स्वामी, हे दिव्य, हे नाभिबाट कमल उत्पन्न गर्ने, हे महाबलशाली, हे स्वयम्भू, हे सूक्ष्म भूतस्वरूप, हे सम्पूर्ण कर्मका आत्मा, सर्वप्रदाता तपाईंको जय होस्।
54पृथ्वीदेवी तपाईंका चरण हुन्, दिशा र विदिशा तपाईंका भुजा हुन्; स्वर्गलोक तपाईंको शिर हो; तपाईंको स्वरूप मबाटै रचित छ; देवगण तपाईंका अङ्ग हुन्, र सूर्य तथा चन्द्रमा तपाईंका दुई नेत्र हुन्।
55तप र पुण्यकर्मबाट उत्पन्न सत्य तपाईंको बल हुन्। तपाईंको तेज अग्नि हो, तपाईंको श्वास वायु हो। र तपाईंको स्वेदबाट जल उत्पन्न भएका छन्।
56दुवै अश्विनीकुमार सधैँ तपाईंका कान हुन्, विद्याकी देवी (सरस्वती) तपाईंकी जिह्वा हुन्, वेद तपाईंको ज्ञान हुन्, र तपाईंमा नै यो संसार प्रतिष्ठित छ।
57हे योग र योगीहरूका स्वामी, हामी न तपाईंको विस्तार जान्दछौँ, न तपाईंको माप, न तपाईंको तेज, न तपाईंको पराक्रम, न तपाईंको बल, न तपाईंको उद्गम।
58हे देव, तपाईंप्रति श्रद्धा धारण गर्दै र व्रत आदिको अनुष्ठानद्वारा तपाईंको मार्गको आश्रय लिएर, हामी सधैँ देवहरूका देव, परमेश्वर विष्णुको उपासना गर्छौं।
59ऋषि, देवता, गन्धर्व, यक्ष, राक्षस, पन्नग, पिशाच, तथा मानिस, र पशु, र पक्षी र सरीसृप —
60यी सबै सर्वप्रथम पृथ्वीमा तपाईंकै कृपाले मबाट रचिएका हुन्। हे नाभिबाट कमल उत्पन्न गर्ने, हे विशाल नेत्र भएका, हे कृष्ण, हे सम्पूर्ण क्लेशका शमनकर्ता।
61तपाईं सम्पूर्ण प्राणीका आश्रय हुनुहुन्छ र तपाईं नै तिनका शरीर हुनुहुन्छ! विश्व तपाईंको मुख हो; हे देवताहरूका स्वामी, देवगण तपाईंकै कृपाले सधैँ सुखी रहन्छन्।
62हे देव, तपाईंकै कृपाले पृथ्वी सधैँ सम्पूर्ण भयबाट मुक्त रहेको छ। त्यसैले हे विशाल नेत्र भएका, तपाईं यदुवंशका प्रवर्तक बन्नुहोस्।
63हे प्रभु, धर्मको स्थापनाका लागि, दितिका छोराहरू (दैत्यहरू)को वधका लागि र विश्वको धारणका लागि मेरो प्रार्थना स्वीकार गर्नुहोस्।
64हे वासुदेव, हे प्रभु, तपाईंको विषयमा जे-जति परम रहस्यमय छ, त्यो सबै तपाईंकै कृपाले मबाट यथावत् गाइएको छ।
65हे कृष्ण, आफ्नै स्वरूपबाट दिव्य संकर्षणलाई उत्पन्न गरेर, त्यसपछि तपाईंले आफ्नै स्वरूपबाट उत्पन्न प्रद्युम्नको रूपमा आफूलाई रच्नुभयो।
66प्रद्युम्नबाट तपाईंले अनिरुद्धलाई उत्पन्न गर्नुभयो, जो अविनाशी विष्णुका नामले चिनिन्छन्। र तिनै अनिरुद्धले मलाई ब्रह्मालाई विश्वको धारणकर्ताका रूपमा उत्पन्न गरे।
67यसरी वासुदेवको तत्त्वबाट रचिएर म तपाईंबाटै उत्पन्न भएको हुँ। हे प्रभु, आफूलाई अंशहरूमा विभाजित गरेर तपाईं मानिसहरूका बीच आफ्नो अवतार लिनुहोस्।
68त्यहाँ जगत्को कल्याणका लागि असुरहरूको संहार गरेर, धर्मको स्थापना गरेर र यश प्राप्त गरेर, तपाईं पुनः उत्तम योग प्राप्त गर्नुहुनेछ।
69हे अपरिमेय पराक्रम भएका, ब्रह्मर्षि र देवगणले तपाईंप्रतिको भक्तिले तपाईंको अद्भुत स्वरूपको गान ती विविध नामले गर्छन् जो तपाईंलाई दिइएका छन्।
70हे उत्तम भुजा भएका, सम्पूर्ण प्राणीसमूहले वरदाता तपाईंमै शरण लिएर तपाईंमै आफ्नो आधार पाउँछन्। विप्रहरूले तपाईंको स्तुति विश्वको सेतुका रूपमा गर्छन् — जसको न आदि छ, न मध्य, न अन्त्य — र अनन्त योगपराक्रमले युक्त भनेर गर्छन्।